Nieznajomy w lustrze. Carl Gustav Jung i tajemnice ludzkiej psychiki - Adrian Zawadzki

Wstęp

Człowiek potrafi opowiedzieć historię swojego życia z zadziwiającą pewnością. Wie, skąd pochodzi, kogo kochał, czego się obawiał i które wydarzenia zmieniły jego sposób myślenia. Potrafi wskazać przyczyny własnych decyzji, uzasadnić przekonania i przedstawić siebie jako osobę posiadającą względnie spójną tożsamość. Wystarczy jednak nieoczekiwane wspomnienie, gwałtowna emocja albo sen, którego obrazy nie pasują do świadomego wyobrażenia o sobie, aby ta pewność zaczęła słabnąć. Odkrywamy wtedy, że nie wszystkie nasze reakcje są zrozumiałe, a pamięć nie zawsze pozostaje wierną kroniką przeszłości. Możemy pragnąć czegoś, czego wcześniej zdecydowanie się wyrzekaliśmy, albo odczuwać lęk wobec sytuacji, która nie stanowi rzeczywistego zagrożenia. Niekiedy najbardziej obcy okazuje się nie człowiek spotkany po raz pierwszy, lecz ten, którego twarz oglądamy każdego ranka w lustrze. Nie oznacza to, że wewnątrz nas mieszka druga, tajemnicza osobowość posiadająca własną wolę i niezależną wiedzę. Pokazuje raczej, jak ograniczony bywa dostęp człowieka do procesów kształtujących jego doświadczenie. Właśnie z tej niepewności wyrasta jedno z najważniejszych pytań nowoczesnej psychologii: jak dobrze możemy poznać samych siebie?

Carl Gustav Jung poświęcił temu problemowi niemal całe dorosłe życie. Urodzony w 1875 roku szwajcarski psychiatra rozpoczynał działalność naukową w epoce, w której wiedza o ludzkiej psychice przechodziła zasadniczą przemianę. Badania nad zaburzeniami psychicznymi, pamięcią, emocjami i nieświadomymi procesami stawały się przedmiotem coraz intensywniejszych sporów, a tradycyjne sposoby wyjaśniania zachowania przestawały wystarczać. Jung pracował w zuryskim szpitalu Burghölzli, prowadził eksperymenty skojarzeniowe i próbował rozumieć doświadczenia pacjentów, których słowa oraz zachowania bywały przez otoczenie uznawane za pozbawione sensu. Późniejsza współpraca z Zygmuntem Freudem otworzyła przed nim możliwość uczestniczenia w tworzeniu psychoanalizy, lecz różnice dotyczące natury nieświadomości doprowadziły do rozpadu ich intelektualnej przyjaźni. Jung stopniowo rozwijał własną koncepcję psychologii analitycznej, w której osobiste doświadczenia łączył z mitologią, religią, sztuką i historią kultury. Nie zadowalało go pytanie o przyczyny określonych objawów. Pragnął również zrozumieć, dlaczego ludzie tworzą podobne obrazy, poszukują symbolicznego znaczenia własnych przeżyć i nieustannie próbują odnajdywać porządek w doświadczeniu, które wymyka się świadomej kontroli.

Zainteresowania te doprowadziły go ku pojęciom, które na trwałe weszły do języka współczesnej kultury. Persona, cień, introwersja, ekstrawersja, archetypy i indywiduacja pojawiają się dzisiaj nie tylko w książkach psychologicznych, lecz również w literaturze, filmie i codziennych rozmowach. Ich popularność nie oznacza jednak, że wszystkie posiadają jednakową wartość naukową albo że zostały potwierdzone w pierwotnym Jungowskim znaczeniu. Część jego obserwacji dotyczyła rzeczywistych zjawisk psychicznych, które współczesna psychologia bada za pomocą innych pojęć i metod. Inne stanowiły rozbudowane hipotezy interpretacyjne, których prawdziwości nie udało się przekonująco wykazać. Jung potrafił dostrzegać znaczenie zjawisk wcześniej pomijanych przez część badaczy, ale bywał również skłonny uznawać podobieństwo symboli za dowód wspólnego pochodzenia. Jego ogromna erudycja nie zawsze chroniła go przed nadinterpretacją, a osobiste przekonania wpływały niekiedy na sposób rozumienia obcych kultur i wydarzeń historycznych. Właśnie dlatego nie można traktować psychologii analitycznej jako zamkniętego systemu prawd o człowieku. Jest ona również świadectwem intelektualnych ambicji, ograniczeń i sprzeczności epoki, w której powstawała.

Nieznajomy w lustrze nie jest więc próbą przedstawienia Junga jako nieomylnego odkrywcy ukrytych praw ludzkiej natury. Nie zamierzam również sprowadzać jego dorobku do zbioru błędów, które utraciły znaczenie wraz z rozwojem nauki. Interesuje mnie przede wszystkim człowiek próbujący przekroczyć granice własnej wiedzy, a zarazem nie zawsze potrafiący rozpoznać ograniczenia sposobu, w jaki patrzy na świat. W kolejnych esejach przyglądam się narodzinom jego teorii, rozstaniu z Freudem, psychologicznemu znaczeniu snów i wyobraźni oraz koncepcjom, które uczyniły go jednym z najbardziej wpływowych autorów XX wieku. Ważne miejsce zajmują również religia, alchemia, spotkanie z tradycjami azjatyckimi i doświadczenie zbiorowej przemocy. Nie sposób bowiem uczciwie opowiadać o Jungu, pomijając jego kontrowersyjne wypowiedzi dotyczące różnic między narodami i grupami etnicznymi ani trudności związane z naukowym uzasadnieniem części jego hipotez. Biografia uczonego nie powinna stawać się hagiografią, podobnie jak krytyka jego teorii nie wymaga odmowy uznania historycznego znaczenia całego przedsięwzięcia.

Najważniejszym bohaterem tej książki pozostaje jednak nie sam Jung, lecz człowiek, którego próbował zrozumieć. Człowiek tworzący publiczny obraz własnej osobowości, choć nie wszystkie jego emocje odpowiadają temu przedstawieniu; człowiek poszukujący miłości, a jednocześnie przypisujący drugiej osobie pragnienia powstałe we własnej wyobraźni; człowiek śniący o wydarzeniach, których sens próbuje odnaleźć po przebudzeniu. W jego doświadczeniu pamięć spotyka się z oczekiwaniem, racjonalne przekonania z gwałtownymi emocjami, a osobista historia z językiem przejętym od wcześniejszych pokoleń. Nie oznacza to, że wszystkie te zjawiska można wyjaśnić za pomocą archetypów albo jednej uniwersalnej teorii nieświadomości. Jungowskie pojęcia traktuję jako przedmiot krytycznej refleksji, zestawiając ich historyczne znaczenie z ustaleniami współczesnej psychologii. Nie szukam jednego klucza pozwalającego odczytać wszystkie ludzkie doświadczenia. Interesuje mnie raczej różnica między tym, co rzeczywiście wiemy o własnym umyśle, a tym, co chcielibyśmy uważać za ostatecznie wyjaśnione.

Psychologia nie uwolniła człowieka od wszystkich tajemnic, ale nauczyła nas ostrożniej odnosić się do własnej pewności. Wiemy dzisiaj znacznie więcej o pamięci, emocjach i procesach poznawczych niż w czasach Junga, a mimo to nie przestaliśmy zadawać pytań o tożsamość, znaczenie snów, źródła uprzedzeń czy wpływ wcześniejszych doświadczeń na aktualne decyzje. Nie wszystkie problemy wymagają jednakowej metody, podobnie jak nie każde subiektywnie ważne przeżycie stanowi dowód istnienia nieznanego mechanizmu psychicznego. Możemy odnajdywać w symbolach inspirację do refleksji, nie traktując ich jako niezawodnych wiadomości pochodzących z nieświadomości. Możemy również uznawać znaczenie wyobraźni, nie rezygnując z naukowych kryteriów oceny rzeczywistości. Jung przekraczał te granice z niezwykłą śmiałością, czasami tworząc sugestywne interpretacje, a innym razem formułując twierdzenia, których nie potrafił dostatecznie uzasadnić. Jego historia przypomina, że pragnienie odkrywania nie jest tym samym co posiadanie wiedzy, a intelektualna odwaga wymaga również gotowości do przyjęcia możliwości własnego błędu.

Nie obiecuję więc czytelnikowi odkrycia ukrytej osobowości, która zna wszystkie odpowiedzi i czeka jedynie na właściwy moment, aby je ujawnić. Nie wierzę również, że człowiek może raz na zawsze uporządkować wszystkie własne pragnienia, lęki i sprzeczności, osiągając stan doskonałej przejrzystości. Poznawanie siebie pozostaje procesem, którego nie da się całkowicie oddzielić od życia, ponieważ każde nowe doświadczenie może zmienić sposób rozumienia wcześniejszych wydarzeń. Jung próbował nadać temu procesowi określoną strukturę, ale jego odpowiedzi nie muszą być ostateczne, aby stawiane przez niego pytania zachowały znaczenie. Chciałbym, aby ta książka była zaproszeniem do uważniejszego spojrzenia na człowieka, nie zaś instrukcją odkrywania rzekomo ukrytych prawd o własnej psychice. Lustro pokazuje nam twarz, ale nie wyjaśnia wszystkich doświadczeń, które ją ukształtowały. Możemy poznawać je coraz lepiej, pamiętając, że nie każda niewiadoma wymaga natychmiastowego rozwiązania. Być może najważniejszym początkiem samopoznania nie jest przekonanie, że wreszcie odkryliśmy, kim naprawdę jesteśmy, lecz gotowość do przyznania, że człowiek widziany w lustrze pozostaje kimś bardziej złożonym, niż pozwala przypuszczać nasze dotychczasowe wyobrażenie o sobie.

W pracy przywołuję tytuły anglojęzycznych publikacji, chociaż korzystałem niekiedy z oryginalnych niemieckojęzycznych oraz tłumaczeń polskich.

Anima i animus. Płeć ukryta w wyobraźni

Człowiek poznaje kogoś, kto niemal natychmiast wydaje mu się znajomy. Nie potrafi wyjaśnić tego wrażenia, ponieważ spotkali się zaledwie kilka razy, a ich rozmowy nie pozwoliły jeszcze odkryć rzeczywistych podobieństw ani różnic. Mimo to odczuwa szczególną bliskość, jak gdyby w twarzy drugiej osoby rozpoznał coś, czego od dawna poszukiwał. Zaczyna przypisywać jej cechy, których nie miał okazji poznać, przewiduje reakcje, których nie może być pewien, i dopowiada znaczenia do zwyczajnych gestów. Przypadkowy uśmiech nabiera wyjątkowej wagi, krótka wiadomość staje się dowodem ukrytego uczucia, a milczenie zostaje odczytane jako przejaw tajemnicy. Człowiek nie zakochuje się wówczas wyłącznie w drugiej osobie, lecz także w obrazie, który stopniowo wokół niej buduje. Może minąć wiele miesięcy, zanim zrozumie, że część przypisywanych jej właściwości nie wynikała z rzeczywistego doświadczenia znajomości. Nie musi to oznaczać, że uczucie było fałszywe ani że druga osoba świadomie wprowadzała go w błąd. Problem polega raczej na tym, że ludzkie poznanie rzadko jest wolne od oczekiwań, wspomnień i wyobrażeń, które poprzedzają spotkanie z rzeczywistością. Carl Gustav Jung dostrzegał w podobnych doświadczeniach jeden z najważniejszych przejawów nieświadomego życia psychicznego. Zastanawiał się, dlaczego niektóre osoby wywołują w nas emocje niewspółmierne do rzeczywistej znajomości, skąd bierze się niezwykła siła romantycznej idealizacji i dlaczego wyobrażenia kobiecości oraz męskości tak często uczestniczą w tworzeniu osobistej tożsamości. Próbując odpowiedzieć na te pytania, stworzył koncepcję animy i animusa, która należy do najbardziej charakterystycznych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych elementów psychologii analitycznej.

Na pierwszy rzut oka teoria ta może wydawać się niezwykle prosta. Jung przypuszczał, że w nieświadomości mężczyzny obecny jest psychiczny obraz kobiecości, który określał mianem animy, natomiast w nieświadomości kobiety występuje odpowiadający mu obraz męskości, nazywany animusem. Oba pojęcia wywodziły się z łaciny i posiadały związek z dawnymi wyobrażeniami duszy, życia i duchowej zasady organizującej doświadczenie. Jung nie zamierzał jednak ograniczać ich znaczenia do religijnego przekonania o istnieniu niematerialnej istoty ukrytej wewnątrz człowieka. Interesowała go możliwość opisania pewnych właściwości psychicznych, które nie pozostają w pełni dostępne świadomemu "ja", a mimo to uczestniczą w tworzeniu emocji, fantazji i relacji interpersonalnych. W jego rozumieniu anima oraz animus mogły pojawiać się w snach jako postacie posiadające określony wygląd i sposób zachowania, wpływać na stosunek jednostki do rzeczywistych osób oraz uczestniczyć w procesie poszerzania świadomości. Współczesny czytelnik powinien jednak od początku zachować istotne rozróżnienie. Jungowskie pojęcia nie stanowią empirycznie potwierdzonych struktur mózgu ani dowodu istnienia dwóch odrębnych psychicznych płci ukrytych w każdym człowieku. Są elementami historycznej teorii, w której obserwacje kliniczne zostały połączone z interpretacją mitów, religii i kulturowych wyobrażeń kobiecości oraz męskości. Ich znaczenie można zrozumieć dopiero wtedy, gdy uwzględnimy zarówno problemy, które Jung próbował rozwiązać, jak i ograniczenia świata społecznego, w którym formułował swoje przekonania.

Najpełniejsze wczesne rozwinięcie tych pojęć odnajdujemy w rozprawie The Relations Between the Ego and the Unconscious, której dojrzała wersja ukazała się w 1928 roku. W rozdziale Anima and Animus Jung próbował wyjaśnić, dlaczego człowiek nie może utożsamiać całej osobowości z tym, co świadomie o sobie wie. Wcześniej przedstawił koncepcję persony, czyli społecznego obrazu jednostki, powstającego w relacji między indywidualnymi możliwościami a oczekiwaniami otoczenia. Człowiek funkcjonujący w określonej kulturze uczy się odgrywania ról, których znaczenie jest rozpoznawalne dla innych ludzi, a z czasem może tak silnie się z nimi utożsamić, że zaczyna traktować je jako pełny opis własnej osobowości. Jung przypuszczał, że niektóre właściwości niepasujące do dominującego obrazu świadomego "ja" zachowują znaczenie psychiczne, choć nie znajdują miejsca w publicznym zachowaniu. W jego rozumieniu mężczyzna wychowywany zgodnie z ideałem stanowczości, racjonalności i niezależności może nie dopuszczać do świadomego obrazu siebie określonych form emocjonalnej wrażliwości, zależności i potrzeby bliskości. Kobieta podporządkowana społecznym wymaganiom łagodności, opiekuńczości i powściągliwości może natomiast nie rozpoznawać w pełni własnej stanowczości, ambicji albo zdolności intelektualnego sprzeciwu. Jung wiązał takie zjawiska z animą i animusem, nadając im znaczenie wykraczające poza zwyczajne konflikty między indywidualnymi potrzebami a normami społecznymi. W tym właśnie miejscu pojawiał się jednak podstawowy problem jego teorii: to, co mogło być wynikiem określonego wychowania i historycznych oczekiwań dotyczących płci, bywało przedstawiane jako przejaw uniwersalnej struktury ludzkiej psychiki.

Jung posługiwał się pojęciem duszy w znaczeniu psychologicznym, próbując opisać względnie autonomiczne zespoły treści psychicznych. Uważał, że niektóre emocje i wyobrażenia mogą ujawniać się w sposób sprawiający wrażenie niezależności od świadomych zamiarów jednostki. Człowiek potrafi przecież reagować gniewem, którego nie zamierzał okazywać, odczuwać lęk mimo przekonania o braku zagrożenia albo doświadczać silnego przywiązania do osoby, której jeszcze dobrze nie zna. Jung interpretował podobną autonomię jako jedną z właściwości nieświadomych kompleksów, a animie i animusowi przypisywał szczególną rolę w organizowaniu relacji między świadomością a wyobrażeniami dotyczącymi płci. Nie oznaczało to konieczności przyjęcia, że w człowieku rzeczywiście zamieszkuje druga osobowość posiadająca własne zamiary. Jung chętnie posługiwał się językiem personifikacji, ponieważ uważał go za odpowiedni do opisywania treści pojawiających się w snach i fantazjach. Wewnętrzne obrazy mogły przybierać postać rozmówcy, przewodnika, przeciwnika albo tajemniczej postaci, której zachowanie wydawało się niezależne od świadomej woli śniącego. Równie dobrze można jednak interpretować je jako rezultaty procesów pamięciowych, emocjonalnych i wyobrażeniowych, których mechanizmy nie zostały jeszcze w pełni wyjaśnione. Samo doświadczenie postaci występującej we śnie nie stanowi dowodu istnienia odrębnego podmiotu psychicznego. Jungowska anima i animus należą więc przede wszystkim do języka interpretacji, a nie do katalogu bezpośrednio obserwowalnych elementów ludzkiego umysłu.

W przypadku animy Jung szczególne znaczenie przypisywał pierwszym doświadczeniom relacyjnym chłopca, zwłaszcza jego stosunkowi do matki. Uważał, że obraz kobiety powstający we wczesnym okresie życia może uczestniczyć w późniejszym kształtowaniu oczekiwań wobec partnerek, a zarazem pozostawać związany z szerszymi, kulturowymi przedstawieniami kobiecości. Nie chodziło mu wyłącznie o świadome wspomnienie konkretnej osoby, ale również o emocjonalny charakter doświadczeń, które mogły wpływać na późniejsze wyobrażenia bliskości. Matka bywa dla dziecka źródłem bezpieczeństwa, opieki i zainteresowania, choć rzeczywiste relacje rodzinne są znacznie bardziej zróżnicowane, niż sugerowałby jeden uniwersalny schemat. Jung przypuszczał, że nieświadomy obraz kobiecości może łączyć osobiste doświadczenia z motywami pojawiającymi się w mitach i religii. W snach animę mogły reprezentować postacie matek, ukochanych, nieznajomych kobiet, przewodniczek albo istot posiadających niezwykłe właściwości. W jego interpretacji nie były to po prostu wspomnienia rzeczywistych osób, lecz symboliczne przedstawienia określonych aspektów psychiki. Z dzisiejszej perspektywy należy jednak zachować ostrożność wobec przekonania, że wszyscy mężczyźni posiadają podobną strukturę wewnętrznych wyobrażeń, której podstawą jest relacja z matką. Rozwój emocjonalny zależy od wielu doświadczeń, a relacje rodzinne przybierają różne formy, których nie można sprowadzić do jednego modelu. Jungowska interpretacja pozostaje historyczną hipotezą, a nie powszechnie uznanym prawem kształtowania osobowości.

Znacznie bardziej problematyczny staje się sposób, w jaki Jung przedstawiał animusa. W jego teorii miał on odpowiadać za nieświadomy obraz męskości obecny w psychice kobiety, kształtowany między innymi przez doświadczenia związane z ojcem oraz kulturowe wyobrażenia męskiego autorytetu. Jung przypisywał animusowi szczególny związek z przekonaniami, opiniami, ideami i stanowczym sposobem wyrażania sądów. Nie zawsze rozumiał go jako jedną postać, ponieważ w snach i fantazjach animus mógł występować w postaci kilku mężczyzn, grupy rozmówców albo zbiorowego autorytetu. W przeciwieństwie do animy, przedstawianej często jako pojedyncza figura posiadająca określony charakter emocjonalny, animus mógł przybierać postać wielu głosów wypowiadających kategoryczne opinie. Jung dostrzegał w tym obraz nieświadomych procesów, które wpływają na sposób myślenia i oceniania rzeczywistości. Problem polegał jednak na tym, że różnice między animą a animusem opisywał za pomocą silnie utrwalonych stereotypów dotyczących kobiet i mężczyzn. Emocjonalność przypisywał przede wszystkim kobiecemu aspektowi psychiki, natomiast intelektualne formułowanie sądów łączył z pierwiastkiem męskim. W rezultacie kobieca stanowczość mogła być interpretowana jako przejaw nieświadomego animusa, podczas gdy u mężczyzny podobne zachowanie traktowano jako naturalny element świadomej osobowości. Takie rozróżnienie nie posiada uzasadnienia pozwalającego uznać je za uniwersalną prawidłowość psychologiczną.

Historyczne ograniczenia tego modelu stają się szczególnie wyraźne, kiedy przyjrzymy się kontekstowi społecznemu, w którym powstawały najważniejsze prace Junga. Na przełomie XIX i XX wieku europejskie wyobrażenia kobiecości oraz męskości pozostawały silnie związane z podziałem obowiązków rodzinnych, zawodowych i politycznych. Mężczyzna miał reprezentować rozum, samodzielność oraz zdolność uczestniczenia w życiu publicznym, kobieta natomiast była często przedstawiana jako osoba bardziej związana z emocjami, rodziną i prywatnym wymiarem doświadczenia. Oczywiście rzeczywiste życie nigdy nie odpowiadało w pełni tym schematom, a wiele kobiet odgrywało istotną rolę w nauce, literaturze, działalności społecznej i polityce. Nie zmienia to faktu, że obowiązujące normy kulturowe wpływały na sposób przedstawiania psychicznych właściwości obu płci. Jung próbował przekroczyć pewne ograniczenia tej tradycji, uznając, że mężczyzna posiada również cechy kulturowo określane jako kobiece, a kobieta może rozwijać właściwości utożsamiane z męskością. Był to element jego teorii otwierający możliwość bardziej złożonego myślenia o osobowości. Jednocześnie sam podział pozostawał zależny od stereotypowego określania cech psychicznych jako męskich albo kobiecych. Jung podważał więc bezwzględną wyłączność określonych właściwości, nie rezygnując jednak z przekonania, że ich podstawowe znaczenie jest związane z binarnym porządkiem płci.

Szczególnie wyraźnie widać to w sposobie, w jaki Jung przedstawiał relację między animą a emocjami mężczyzny. Uważał, że mężczyzna silnie utożsamiający się z publicznym ideałem racjonalności i opanowania może doświadczać gwałtownych zmian nastroju, których nie potrafi pogodzić z własnym świadomym obrazem siebie. Jung interpretował podobne reakcje jako możliwy przejaw nieświadomego wpływu animy. Nie chodziło wyłącznie o zwyczajne odczuwanie emocji, lecz o sytuacje, w których jednostka nie rozpoznaje ich znaczenia i dlatego doświadcza ich jako czegoś obcego, niezgodnego z własnym charakterem. W jego modelu mężczyzna mógł publicznie prezentować zdecydowanie i samokontrolę, natomiast w życiu prywatnym ujawniać emocjonalną zależność, drażliwość albo niepewność. Jung dostrzegał w tej rozbieżności szczególny rodzaj kompensacji między personą a nieświadomością. Nie istnieje jednak powód, aby podobne reakcje traktować jako przejaw ukrytego kobiecego pierwiastka psychiki. Zmiany nastroju mogą wynikać z wielu czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych, a zdolność regulowania emocji nie należy wyłącznie do jednej płci. Współczesna psychologia bada podobne procesy bez konieczności przypisywania emocjom określonej natury płciowej. Jungowska interpretacja może pozostawać interesująca jako świadectwo historycznego sposobu rozumienia konfliktu między społeczną rolą a doświadczeniem wewnętrznym, lecz nie powinna być traktowana jako naukowe wyjaśnienie emocjonalności mężczyzn.

Podobną trudność odnajdujemy w jungowskim opisie kobiet, którym animus miał nadawać szczególną skłonność do formułowania sztywnych przekonań. Jung uważał, że pewne opinie mogą pojawiać się w psychice z siłą niemal całkowicie odporną na krytykę, sprawiając wrażenie niepodważalnych prawd. W jego interpretacji problem polegał na tym, że człowiek utożsamia się z określonym przekonaniem, nie rozpoznając jego psychologicznych źródeł ani ograniczeń. Jest to obserwacja, którą można odnieść do wielu sytuacji codziennego życia. Ludzie rzeczywiście potrafią bronić własnych opinii mimo argumentów wskazujących na ich błędność, a emocjonalne przywiązanie do określonego światopoglądu bywa silniejsze niż gotowość do krytycznej refleksji. Nie istnieje jednak wystarczająca podstawa, aby zjawisko to wiązać szczególnie z kobietami albo tłumaczyć działaniem nieświadomego męskiego pierwiastka. Dogmatyzm, niezdolność przyjmowania krytyki i nadmierna pewność własnych przekonań mogą występować u ludzi niezależnie od płci. Współczesna psychologia bada je między innymi przez analizę procesów poznawczych, tożsamości społecznej i motywacji do podtrzymywania określonego obrazu świata. Jungowski animus ujawnia zatem ciekawy paradoks: autor trafnie dostrzegał możliwość istnienia przekonań, których znaczenia człowiek nie rozumie w pełni, ale przypisywał ich określony charakter jednej płci, nie przedstawiając dowodów uzasadniających tak szerokie uogólnienie.