1DEFINICJE/SŁOWNIK ALERGIIAGNIESZKA LIPIEC
Alergen - 1) antygen mający zdolność do wywołania reakcji alergicznej, zarówno IgE-zależnej, jak i niezależnej od IgE. Zdecydowana większość alergenów wykazuje właściwości uczulające, czyli zdolność do indukowania swoistych dla alergenu przeciwciał IgE. Alergeny niemające zdolności indukowania uczulenia mogą powodować objawy alergiczne jedynie wtedy, gdy wcześniejszy kontakt z reagującym krzyżowo alergenem doprowadził do rozwoju uczulenia. Alergen indukujący IgE-zależną nadwrażliwość nazywamy pierwotnym, a reagujący krzyżowo, ale bez zdolności indukcji nadwrażliwości - wtórnym. Ze względu na drogę, jaką alergeny wchodzą w kontakt z organizmem, dzielimy je na wziewne, pokarmowe i kontaktowe. Wyróżniamy alergeny pochodzenia roślinnego, zwierzęcego oraz niemające pochodzenia naturalnego związki chemiczne o niskiej masie cząsteczkowej; 2) określenie odpowiadające molekule bądź komponencie alergenowej.
Alergen główny - białko rozpoznawane przez przeciwciała IgE zawarte w surowicy ponad 50% osób uczulonych na dany alergen. Zazwyczaj jest markerem pierwotnego uczulenia.
Alergen mniejszy - białko rozpoznawane przez przeciwciała IgE zawarte w surowicy mniej niż 50% osób uczulonych na dany alergen.
Alergia - swoista reakcja nadwrażliwości w odpowiedzi na powtórny kontakt z alergenem, w której przebieg zaangażowane są mechanizmy immunologiczne.
Alergia typu natychmiastowego - synonim nadwrażliwość typu I, u podłoża której leży reakcja alergenu z przeciwciałami klasy IgE związanymi z receptorami na powierzchni mastocytów i bazofilów. Efektem jest uwolnienie z ww. komórek mediatorów reakcji alergicznej preformowanych i wytwarzanych de novo.
Alergiczny nieżyt nosa - choroba zapalna błony śluzowej nosa wynikająca z IgE-zależnej reakcji po ekspozycji na uczulający alergen. Charakteryzuje się obecnością wodnistej wydzieliny, ograniczeniem drożności nosa, napadowym kichaniem i świądem, a objawy trwają przez ponad godzinę dziennie, przez wiele dni w roku. Zgodnie z wytycznymi dokumentu ARIA ze względu na czas trwania objawów wyróżnia się okresowy i przewlekły alergiczny nieżyt nosa, a ze względu na nasilenie objawów: łagodny, umiarkowany i ciężki.
Anafilaksja - ciężka uogólniona reakcja alergiczna lub reakcja nadwrażliwości, mająca gwałtowny przebieg, który potencjalnie zagraża życiu i może prowadzić do zgonu. Najcięższą postacią anafilaksji jest wstrząs anafilaktyczny.
Antygen - substancja charakteryzująca się immunogennością i antygenowością.
Antygenowość - zdolność do swoistego łączenia się z immunoglobulinami i receptorami limfocytów T.
ARIA (Allergic Rhinitis and its Impact on Astma) - dokument zawierający wytyczne paneli eksperckich dotyczące postępowania w alergicznym nieżycie nosa, zwracający uwagę na jego współistnienie z astmą oskrzelową.
Astma oskrzelowa - jednostka chorobowa charakteryzująca się występowaniem przewlekłego procesu zapalnego dróg oddechowych i typowych objawów klinicznych. Przewlekłe zapalenie jest przyczyną nadreaktywności drzewa oskrzelowego i występowania duszności, ucisku w klatce piersiowej, kaszlu i świszczącego oddechu. Objawy charakteryzuje zmienność w czasie i różne nasilenie. Astma alergiczna jest wywołana przez mechanizmy immunologiczne, a w przypadku potwierdzonej roli IgE - określana jako astma IgE-zależna. Nieimmunologiczne postaci astmy to astma niealergiczna.
Atopia - dziedziczna skłonność do nadmiernej produkcji przeciwciał klasy IgE w odpowiedzi na kontakt z antygenami powszechnie obecnymi w środowisku.
Atopowe zapalenie skóry (wyprysk atopowy) - przewlekła choroba zapalna skóry, przebiegająca z okresami zaostrzeń i remisji. Zmianom zapalnym o morfologii wyprysku, a w fazie przewlekłej pogrubienia i złuszczania naskórka, towarzyszy silny świąd.
Chemokiny - rodzina cytokin indukujących proces chemotaksji (ukierunkowanej migracji limfocytów). Wyróżnia się chemokiny prozapalne i homeostatyczne.
Cytokiny - substancje białkowe wydzielane przez komórki immunokompetentne regulujące aktywację, proliferację, różnicowanie i przemieszczanie się komórek. Jedne z głównych regulatorów odpowiedzi immunologicznej i zapalnej.
Eozynofile (granulocyty kwasochłonne) - komórki odgrywające ważną rolę w procesach przewlekłego zapalenia o podłożu alergicznym, szczególnie w fazie później nadwrażliwości typu I. Są źródłem m.in. białka kationowego eozynofilów (eosinophil cationic protein, ECP), głównego białka zasadowego (major basic protein, MBP), peroksydazy eozynofilowej, leukotrienów cysteinylowych, czynnika stymulującego tworzenie kolonii granulocytów i makrofagów (granulocyte-macrophage colony-stimulating factor, GM-CSF). Stanowiąc istotny komponent nacieku zapalnego w alergicznym nieżycie nosa i astmie oskrzelowej, przyczyniają się do uszkodzenia nabłonka dróg oddechowych oraz włóknienia podnabłonkowego, remodelingu i nadreaktywności drzewa oskrzelowego. Odgrywają istotną rolę w warunkach obecności pasożytów.
Ekstrakt alergenowy - heterogenna, niefrakcjonowana mieszanina alergizujących i niealergizujących molekuł otrzymywanych przez ekstrakcję ze źródła alergenu.
Epitopy (determinanty antygenowe) - fragmenty antygenu, które ulegają wiązaniu przez przeciwciała lub receptory limfocytów T wiążące antygen. Antygen zawierający wiele determinant antygenowych nazywany jest poliwalentnym.
EUFOREA (European Forum for Research and Education in Allergy and Airway Diseases) - Europejskie Forum Badań i Edukacji w Dziedzinie Alergii i Chorób Dróg Oddechowych, inicjatywa mająca na celu wdrożenie optymalnej opieki nad chorymi cierpiącymi na alergie i przewlekłe choroby zapalne układu oddechowego, opartej na wytycznych paneli eksperckich, uwzględniającej potrzeby i preferencje pacjentów.
Hapten - antygen mający cechę antygenowości, zyskujący immunogenność dopiero po połączeniu z nośnikiem. Haptenem może być prosty związek chemiczny, np. lek.
Histamina - amina biogenna będąca jednym z najważniejszych mediatorów procesów zapalnych, szczególnie w reakcji alergicznej typu natychmiastowego na alergen. Magazynowana jest w ziarnistościach komórek tucznych i bazofilów, skąd uwalniana jest w wyniku reakcji antygen-przeciwciało. Efekty jej działania obejmują m.in. zwiększenie przepuszczalności naczyń krwionośnych, rozszerzenie naczyń włosowatych, zwiększenie sekrecji gruczołów śluzowych i skurcz mięśni gładkich.
IgE - immunoglobuliny klasy E, wiążące się z receptorami FcR na komórkach tucznych, co po przyłączeniu antygenu indukuje degranulację tych komórek i uwolnienie ich zawartości. IgE biorą udział w patomechanizmie alergii oraz obronie przeciw pasożytom.
Immunogenność - zdolność do wywoływania swoistej odpowiedzi immunologicznej.
Interleukiny - cytokiny odgrywające rolę w komunikowaniu i wzajemnym oddziaływaniu między komórkami układu immunologicznego.
Kalendarz pylenia - prezentacja przebiegu sezonów pyłkowych uczulających roślin opracowywana na podstawie wieloletnich wyników monitoringu aerobiologicznego na danym obszarze. Przebieg sezonów pyłkowych w poszczególnych latach może wykazywać różnice w stosunku do średnich wieloletnich. Dostęp do informacji o aktualnym i prognozowanym stężeniu pyłku roślin i spor grzybowych w powietrzu ma istotne znaczenie w opiece nad chorym uczulonym na te alergeny wziewne.
Kontaktowe zapalenie skóry (wyprysk kontaktowy) - powierzchowny stan zapalny skóry będący wynikiem reakcji immunologicznych i nieimmunologicznych na różne czynniki wewnątrz- i zewnątrzpochodne. Może mieć charakter ostry lub przewlekły. Alergiczny wyprysk kontaktowy powstaje w wyniku reakcji nadwrażliwości typu opóźnionego (typ IV).
Limfocyty B - limfocyty warunkujące odpowiedź typu humoralnego poprzez zdolność do różnicowania w komórki uwalniające przeciwciała (plazmocyty).
Limfocyty T - limfocyty warunkujące odpowiedzi typu komórkowego, współdziałające z limfocytami B w odpowiedzi typu humoralnego. Wyróżnia się limfocyty T: pomocnicze (Th), cytotoksyczne (Tc) i regulatorowe (Treg).
Marsz alergiczny - określona sekwencja występowania schorzeń atopowych, podkreślająca zmienność obrazu klinicznego na kolejnych etapach życia: od alergii na pokarmy przybierającej formę wyprysku atopowego w okresie wczesnego dzieciństwa do etapu uczuleń na alergeny wziewne manifestujących się astmą oskrzelową i alergicznym nieżytem nosa w wieku późniejszym.
MASK-air - aplikacja na urządzenia mobile skierowana do chorych na alergiczny nieżyt nosa umożliwiająca rejestrowanie objawów choroby, mająca na celu ułatwienie jej kontroli i poprawę jakości życia. Dostępne są również aplikacje pozwalające chorym uczulonym na alergeny pyłku roślin śledzić informacje o obecności w powietrzu uczulającego pyłku.
Molekuły/komponenty alergenowe - białka pochodzące ze źródła alergenowego rozpoznawane przez sIgE (specyficzne immunoglobuliny E).
Molekuły alergenowe naturalne - izolowane bezpośrednio z naturalnych źródeł alergenu, oznaczane literą "n".
Molekuły alergenowe rekombinowane - molekuły o dokładnie określonej strukturze, właściwościach fizykochemicznych i immunogenności, otrzymywane metodami inżynierii genetycznej, oznaczane literą "r".
Nadwrażliwość - powtarzalne objawy wywołane przez ekspozycję na określony bodziec w dawce dobrze tolerowanej przez osoby zdrowe. Nadwrażliwość alergiczna to stan nadmiernej odpowiedzi immunologicznej, która zapoczątkowuje proces chorobowy; w nadwrażliwości niealergicznej mechanizmy immunologiczne nie biorą udziału.
Niealergiczny nieżyt nosa - grupa nieżytów nosa, których wspólną cechą jest brak atopii, a zaangażowany patomechanizm pozostaje niezależny od immunoglobuliny klasy IgE.
Obrzęk naczynioruchowy - obrzęk tkanki podskórnej i podśluzówkowej będący wynikiem przejściowej, miejscowej zwiększonej przepuszczalności ściany naczyń krwionośnych. Może być wywoływany przez bradykininę i/lub mediatory komórek tucznych, w tym histaminę.
Panalergeny - komponenty antygenowe o dużym stopniu homologii, które będąc szeroko rozpowszechnione, odpowiedzialne są za występowanie dużej części reakcji krzyżowych.
Pokrzywka - stan charakteryzujący się występowaniem bąbli lub obrzęku naczynioruchowego albo obydwu tych objawów. Bąble pokrzywkowe cechuje obecność obrzęku w części centralnej, otoczonego zazwyczaj strefą zaczerwienienia, i towarzyszący świąd. Bąble pokrzywkowe ustępują zazwyczaj w czasie od 30 minut do 24 godzin, bez pozostawienia śladu. Pokrzywka ostra występuje przez okres do 6 tygodni, powyżej tego czasu określana jest mianem przewlekłej. Pokrzywkę klasyfikuje się jako spontaniczną, jeśli pojawia się bez określonych czynników wywołujących, lub indukowana, z określeniem czynników wywołujących.
Pokrzywka kontaktowa o lokalizacji ustno-gardłowej/zespół alergii jamy ustnej (oral allergy syndrome, OAS) - zespół objawów klinicznych będących wynikiem IgE-zależnej, krzyżowej reakcji na pokarmy u chorych z pierwotnym uczuleniem na alergeny powietrznopochodne, wykazujące homologię z alergenami obecnymi w tych pokarmach. Zmiany zlokalizowane są głównie w obszarze jamy ustnej (świąd, mrowienie, pieczenie i obrzęk warg, języka, podniebienia oraz pozostałej części błony śluzowej jamy ustnej i gardła).
Profilaktyka pierwotna - prowadzona u osób zdrowych, często obciążonych ryzykiem rozwoju alergii, w celu jej zapobiegania.
Profilaktyka trzeciorzędowa - skierowana do chorych z rozwiniętą chorobą alergiczną, mająca na celu zmniejszenie nasilenia objawów klinicznych i poprawę jakości życia.
Profilaktyka wtórna - obejmuje osoby, u których potwierdzono uczulenie na alergeny i wystąpiły pierwsze objawy choroby; stosowana w celu zapobiegania progresji choroby alergicznej. Opiera się głównie na wczesnym wykrywaniu alergii, np. przez skrining określonej populacji lub inne masowe badania.
Przeciwciała (immunoglobuliny) - glikoproteiny powstające w limfocytach B i plazmocytach, mające zdolność do swoistego łączenia się z antygenem.
Reakcje krzyżowe - zjawisko, w którym te same przeciwciała sIgE mogą wywoływać odpowiedź immunologiczną wynikającą z kontaktu z komponentami antygenowymi o zbliżonej strukturze, pochodzącymi z różnych źródeł alergenowych.
Zespół pyłkowo-pokarmowy (pollen-food syndrome, PFS) - zespół objawów klinicznych będących wynikiem IgE-zależnej, krzyżowej reakcji na pokarmy pochodzenia roślinnego u chorych z pierwotnym uczuleniem na alergeny powietrznopochodne, wykazujące homologię z alergenami obecnymi w tych pokarmach. Zakres możliwych objawów obejmuje nie tylko okolice jamy ustnej (pokrzywka kontaktowa o lokalizacji ustno-gardłowej), a rozszerza się w kierunku reakcji systemowej w obszarze: przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, ból brzucha), układu oddechowego (kaszel, duszność), skóry (pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy), w rzadkich przypadkach manifestuje się jako uogólniona anafilaksja.
Piśmiennictwo
1. Błażowski Ł., Kurzawa R.: ABC diagnostyki molekularnej, cz. I-III, aktualizacja 2019. Akademia Bebilonu, 2019.
2. Bousquet J., Schünemann H.J., Samolinski B. i wsp.: Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA): Achievements in 10 years and future needs. J. Allergy Clin. Immunol. 2012; 130(5): 1049-1062.
3. Dramburg S., Hilger Ch., Santos A.F. i wsp.: EAACI molecular allergology user's guide 2.0. Pediatr. Allergy Immunol. 2023; 34: e13854.
4. Gołąb J., Jakóbisiak M., Lasek W., Stokłosa T.: Immunologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2021.
5. Hoffmann-Sommergruber K., Hilger Ch., Santos A. i wsp.: (red.): Molecular Allergology User's Guide 2.0. The European Academy of Allergy and Clinical Immunology, Zurich 2022.
6. Jeon Y.H.: Pollen-food allergy syndrome in children. Clin. Exp. Pediatr. 2020; 63(12): 463-468.
7. Johansson S.G.O., Bieber T., Dahl R. i wsp.: Revised nomenclature for allergy for global use: Report of the Nomenclature Review Committee of the World Allergy Organization. October 2003. J. Allergy Clin. Immunol. 2004; 113(5): 832-836.
8. Kruszewski J., Kowalski M., Kulus M. (red.): Standardy w alergologii. Wydanie III Stanowiska Paneli Ekspreckich PTA. Termedia Wydawnictwa Medyczne, Poznań 2019.
9. Maurer M., Magerl M., Betschel S. i wsp.: The international WAO/EAACI guideline for the management of hereditary angioedema - The 2021 revision and update. World Allergy Organ. J. 2022; 15(3): 100627.
10. Muraro A., Worm M., Alviani C. i wsp.: EAACI guidelines: Anaphylaxis (2021 update). Allergy 2022; 77(2): 357-377.
11. Nowicki R.J., Trzeciak M., Kaczmarski M.: Atopowe zapalenie skóry. Interdyscyplinarne rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne PTD, PTA, PTP oraz PTMR. Część I. Profilaktyka, leczenie miejscowe i fototerapia. Alergol. Pol. 2019; 6(3): 69-80.
12. Pawliczak R., Emeryk A., Kupczyk M. i wsp.: Guidelines for asthma diagnosis and treatment Polish Society of Allergology, Polish Society of Lung Diseases and Polish Society of Family Medicine (STAN3T). Alergol. Pol. - Pol. J. Allergol. 2023; 10(1): 1-14.
13. Rogala B., Bręborowicz A., Kruszewski J.: Leksykon alergologiczny. Medycyna Praktyczna, Kraków 2012.
14. Rudnicka L., Olszewska M., Rakowska A., Sar-Pomian M.: Współczesna dermatologia, t. 1. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2022.
15. Samoliński B., Arcimowicz M. (red.): Polskie Standardy Leczenia Nieżytów Nosa (PoSLeNN). Stanowisko Panelu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Alergologicznego. Medycyna Praktyczna, Kraków 2013.
16. Scadding G.K., Smith P.K., Blaiss M. i wsp.: Allergic rhinitis in childhood and the New EUFOREA algorithm. Front. Allergy 2021; 2: 706589.
17. Sousa-Pinto B., Sá-Sousa A., Vieira R.J. i wsp.: Behavioural patterns in allergic rhinitis medication in Europe: A study using MASK-air? real-world data. Allergy 2022; 77(9): 2699-2711.
18. Werfel T., Asero R., Ballmer-Weber B.K. i wsp.: Position paper of the EAACI: Food allergy due to immunological cross-reactions with common inhalant allergens. Allergy 2015; 70(9): 1079-1090.
19. Zuberbier T., Aberer W., Asero R. i wsp.: Wytyczne EAACI/GA2LEN/EDF/WAO dotyczące definicji, klasyfikacji, diagnostyki i leczenia pokrzywki. Alergol. Pol. 2020; 7(1): 1-28.
2EPIDEMIOLOGIA CHORÓB ALERGICZNYCHBOLESŁAW SAMOLIŃSKI, FILIP RACIBORSKI
Najważniejsze informacje:
- Alergie są najczęstszymi schorzeniami przewlekłymi wieku rozwojowego i wczesnego okresu wieku dojrzałego.
- Najczęstszą postacią alergii jest alergiczny nieżyt nosa (ANN) - dotyczy około 28% populacji polskiej.
- Częstość sezonowego i całorocznego ANN, podobnie jak okresowego i przewlekłego, jest w Polsce podobna, wynosi po 50%, z lekką przewagą całorocznego i przewlekłego ANN.
- Alergia występuje u mniej więcej 1/3 częściej w mieście niż na wsi.
2.1. Wprowadzenie
Epidemiologia stanowi podstawę planowej polityki zdrowotnej, profilaktyki i prewencji, gdyż pomaga w zaplanowaniu działań zapobiegających wzrostowi zachorowań, zmniejsza koszty leczenia oraz poprawia jakość życia zagrożonej populacji. Wyniki badań epidemiologicznych stanowią zasadniczy zbiór danych niezbędnych do edukacji, adresowanych zarówno do profesjonalistów, jak i chorych oraz ich najbliższych. Epidemiologia umożliwia również ocenę znaczenia choroby (częstość występowania, wskaźniki chorobowości i zachorowalności) w różnych przedziałach wiekowych i regionach. Bada zależność choroby od rasy, płci, warunków życia, jak również odpowiada za poznanie czynników ryzyka: uwarunkowań genetycznych i rodzinnych, wpływu środowiska wewnątrz- i zewnątrzdomowego. Odgrywa istotną rolę w kształtowaniu standardów dotyczących diagnostyki i terapii. W chorobach alergicznych ma istotne znaczenie dla profilaktyki pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowej. Nie wystarczy bowiem określić częstości i rozmieszczenia alergii, lecz należy przede wszystkim poznać przyczynę jej występowania i wskazać warunki, które mają znaczenie dla zmniejszenia ryzyka narażenia na alergeny, i inne czynniki warunkujące jej powstanie i nasilenie.
Stuletnie obserwacje dotyczące występowania chorób alergicznych, datowane od 1928 roku, wskazały na niezwykle dynamiczne narastanie jej poszczególnych postaci. Stwierdzono znaczący wzrost częstości występowania alergicznego nieżytu nosa i astmy oskrzelowej w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat w wielu krajach, np. w Szwajcarii od 0,86% do kilkunastu procent na początku lat 90. XX wieku. W ciągu ostatnich 30-40 lat zapadalność na choroby alergiczne systematycznie wzrasta, szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych, gdzie może dotyczyć do 30-40% populacji. Wzrost ten jest tak znaczny, że zjawisko to zostało nazwane "epidemią alergii".
Zwłaszcza alergiczny nieżyt nosa, choroba zapalna obejmująca górne drogi oddechowe, nos i oczy, jest typowym schorzeniem młodzieży i młodych dorosłych. Jest to najczęstsza choroba przewlekła w tych grupach wiekowych. Dla wielu osób ANN wydaje się niegroźną lekką chorobą. Jakkolwiek nie jest związany ze śmiertelnością, to objawy nieżytu, takie jak katar, zatkanie nosa i kichanie, w znacznym stopniu wpływają na codzienną aktywność chorych, jakość snu i funkcjonowania, produktywność, zdawanie egzaminów, jak również na równowagę psychiczną.
Gwałtowny wzrost liczby chorych z objawami schorzeń o podłożu alergicznym wymusił na środowisku medycznym i międzynarodowych organizacjach medycznych zintensyfikowanie badań epidemiologicznych. Do najbardziej rozległych należą The International Study of Astma and Allergy in Childhood (ISAAC), prowadzone w latach 1992-2003, oraz The European Community Respiratory Health Survey (ECRHS), zrealizowany w dwóch edycjach: na początku i w drugiej połowie lat 90. Pozwoliły one na znaczne pogłębienie wiedzy na temat przyczyn występowania astmy, alergicznych nieżytów nosa, atopowego zapalenia spojówek oraz egzemy. Prace te pomogły również określić standardy
A - astma; ANN - alergiczny nieżyt nosa; AZS - atopowe zapalenie skóry; PTS - wyniki punktowych testów skórnych z alergenami; 6/7, 13/14 - wiek chorych; Młodzi dorośli - młodzi dorośli w wieku 20-44 lata
Rycina 2.1. Epidemiologia chorób alergicznych w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1990-2010. Oś Y oznacza procentowe występowanie w ogólnej populacji badanych regionów. Oś X to lata, w których przeprowadzono badania
dla oceny częstości występowania chorób alergicznych oraz stopnie ich zaawansowania. Wdrożenie kwestionariuszy zawierających proste pytania pozwoliło na ujednolicenie kryteriów diagnostycznych w różnych częściach świata. Oba badania - ECRHS, oceniające populacje dorosłych w wieku 20-44 lata, oraz ISAAC, skupione na dzieciach w wieku 6-7 i 13-14 lat, wykazały tendencję wzrostową występowania chorób alergicznych. Badania te uznane są za modelowe i nadal cały świat prowadzi kolejne edycje epidemiologicznej oceny alergii i astmy u dzieci oraz dorosłych, posługując się standardami zawartymi w metodologii ISAAC i ECRHS (ryc. 2.1).
