Wiersze dziecięcej tęsknoty

W bogatej twórczości poetyckiej Jana Twardowskiego postać Matki Bożej i modlitwy skierowane do Maryi można znaleźć od wierszy wojennych, powstańczych (1944), po ostatni wiersz z 2006 roku.

Skąd to umiłowanie poety do przywoływania Matki Bożej w tak licznych utworach? Aby to zrozumieć, trzeba sięgnąć do korzeni, czyli do dzieciństwa przyszłego księdza piszącego wiersze i początków rozwoju jego życia duchowego.

Jan Twardowski miał dwie nauczycielki wiary. Pierwszą była matka - Aniela Twardowska. Drugą - wtedy, kiedy szukał już własnych dróg do Boga - Matka Boża. I tak matka doprowadziła przyszłego poetę i kaznodzieję do Matki. Aniela Twardowska, matka czworga dzieci (Haliny, Lucyny, Jana i Marii), pokazała synowi, kim dla niej samej była Najświętsza Maryja Panna - "Matka dla wszystkich", jak Ją później nazwał ksiądz poeta w jednym z liryków.

Jan Twardowski od dzieciństwa myślał o Maryi jak syn o Matce, i do ostatnich swoich dni zwracał się do Niej z dziecięcą ufnością. Często powtarzał, że w modlitwach do Matki Bożej jest instynkt dziecka - bardzo prawdziwe uciekanie się pod Jej obronę1. Zapewne dlatego jego ulubionymi modlitwami maryjnymi były Różaniec - "ciągłe pukanie do okna Matki Bożej, ciągłe trzymanie się Jej za rękę"2 (wspomniany symbolicznie nawet w ostatnim wierszu, podyktowanym w dniu odchodzenia, 18 stycznia 2006 roku) oraz Magnificat - "Matki Bożej dziękczynienie". Wiara w orędownictwo Matki Bożej i zachwyt Nią samą były tak silne, że w naturalny sposób Maryja stała się dla księdza Jana Twardowskiego nauczycielką życia na co dzień. Odzwierciedleniem tego jest jego cała twórczość kaznodziejska i poetycka. Wiersze językiem liryki odsłaniają osobisty stosunek księdza poety do Maryi, której zawsze szukał. I odnajdywał - żywą, bliską, obecną "za swym obrazem". Bo Ona jest "większa od każdego obrazu"3 - wierna, współcierpiąca, rozumiejąca nawet bez słów. Tak to odczuwa Jan Twardowski i opisuje w wielu wierszach, także w tym z 1957 roku, którego tytuł stał się tytułem niniejszego tomu: O szukaniu Matki Bożej.

Jednym z programowych dla tematyki maryjnej wierszy księdza poety jest utwór Powracamy z 1995 roku. Ilustruje on stosunek człowieka do Matki Bożej w różnych okresach życia, od młodości po starość. Utwór ten ma wymiar uniwersalny, ale kryją się w nim refleksje osobiste autora. Jest tu zachwyt Maryją, dziecięca tęsknota za Nią jako Matką, serdeczna relacja dziecka, mimo ukończonych w roku powstania wiersza osiemdziesięciu lat. Jest też przekonanie, że w późniejszych latach życia "ci, którzy już dojrzeli, najedli się teologii, powracają do bezpośredniej dziecięcej modlitwy do Matki Bożej. Chociaż już wszystko zobaczyli i stawiają Jezusa na pierwszym miejscu, w Matce Najświętszej widzą karetkę pogotowia ratunkowego"4. I w Maryi dostrzegają - jak Jan Twardowski - nauczycielkę zawierzenia i pokory, pocieszycielkę i pośredniczkę w sprawach najtrudniejszych.

Szczególną uwagę w maryjnej liryce księdza poety zwraca Polska litania. Historia powstania utworu sięga roku 1960. Wówczas na łamach "Tygodnika Powszechnego" ukazała się Litania zawierająca trzydzieści inwokacji. Następne lata przynosiły zmiany tytułu, a tekst był wielokrotnie poszerzany. Wersję opublikowaną w 2004 roku, pod tytułem Polska litania, zawierającą ponad sto trzydzieści inwokacji, autor - po czterdziestu czterech latach od ukazania się pierwodruku - uznał za ostateczną5.

Tekst mówiący o Madonnach z różnych stron Polski, świadomie przez autora napisany prostym językiem, stał się inspiracją dla kilku kompozytorów: Tadeusza Paciorkiewicza6, Juliusza Łuciuka7, Zygmunta Koniecznego8, Pawła Bębenka9. "Piękną Pątniczkę wędrującą polskimi drogami", "Smagłą góralkę", "Smętną dobrodziejkę", "Śnieżno-Różańcową", "Zasypiającą" Wita Stwosza i wiele innych wizerunków Matki Bożej z polskich sanktuariów, wprowadzili oni do swoich oratoriów i kantat na zespoły chóralno-instrumentalne.

Wielki, obecny w całej twórczości księdza Twardowskiego temat maryjny w jego prozatorskiej odsłonie został zaprezentowany w Wydawnictwie Bernardinum w trylogii wydanej w latach 2020-2021. W tomach: Zawsze obecna, Matka dla wszystkich, Jak troskliwa matka zebrano rozważania na podstawie homilii wygłaszanych przez księdza Twardowskiego w kościele pod wezwaniem Świętego Józefa Oblubieńca w Warszawie (znanym jako kościół Sióstr Wizytek) w latach 1962-200410.

Tom O szukaniu Matki Bożej. Wiersze wybrane prezentuje utwory poetyckie i stanowi dopełnienie wydanej wcześniej trylogii. Wiersze zebrane w niniejszej książce przybliżają - tym razem językiem liryki - Maryję nie tylko jako Matkę Boga-Człowieka, Jezusa, ale i matkę nas wszystkich, bardzo ludzką - zatroskaną, zapracowaną, czułą i kochającą. Pomagają szukać Jej obecności na co dzień. Księdzu poecie Maryja była bliska w jego życiowych doświadczeniach, bólach i radościach. Osobiste przeżycia zapisane w wierszach otwierają czytelnikom drogę do szukania Matki Bożej we własnych przeżyciach - Matki rozumiejącej każdy ból i każdą radość.

Aleksandra Iwanowska