O tarczycy na poważnie. Zdrowie bez kompromisów i wyrzeczeń w niedoczynności i Hashimoto - Lena Exner
36.99 zł

36.99 zł

Reflow text when sidebars are open.
Spis treści
Rozdział 1. Tarczyca: mały gruczoł, wielka władza
1.1. Jak działa tarczyca
1.2. Hormony T4 i T3: od produkcji do komórki
1.3. Oś podwzgórze-przysadka-tarczyca
1.4. Co się dzieje, gdy hormonów brakuje
1.5. Tarczyca a reszta organizmu
Rozdział 2. Hashimoto i niedoczynność bez tajemnic
2.1. Niedoczynność a Hashimoto: czym się różnią
2.2. Skąd bierze się autoimmunologia
2.3. Geny, środowisko i czynniki wyzwalające
2.4. Objawy oczywiste i te mniej znane
2.5. Choroby, które chodzą w parze
Rozdział 3. Diagnostyka, czyli jak czytać wyniki
3.1. TSH: punkt wyjścia, nie cała prawda
3.2. FT4 i FT3 w praktyce
3.3. Przeciwciała anty-TPO i anty-TG
3.4. USG tarczycy: co pokazuje obraz
3.5. Normy laboratoryjne a samopoczucie
3.6. Jak przygotować się do badań
Rozdział 4. Leczenie hormonalne bez mitów
4.1. Lewotyroksyna: jak działa i jak ją przyjmować
4.2. Dobór dawki i jej korekty
4.3. Preparaty z T3 i terapie złożone
4.4. Interakcje z lekami, suplementami i jedzeniem
4.5. Najczęstsze błędy w leczeniu
4.6. Jak rozmawiać z lekarzem
Rozdział 5. Jedzenie bez obsesji i zakazów
5.1. Czy istnieje dieta na Hashimoto
5.2. Gluten, nabiał i soja: fakty kontra mity
5.3. Jod, selen, cynk i żelazo
5.4. Witamina D i inne niedobory
5.5. Masa ciała i metabolizm
5.6. Codzienne jedzenie bez wyrzeczeń
Rozdział 6. Ruch, sen i stres w równowadze
6.1. Aktywność fizyczna dopasowana do energii
6.2. Zmęczenie: skąd się bierze i jak je oswoić
6.3. Sen jako część leczenia
6.4. Stres, kortyzol i tarczyca
6.5. Nastrój, mgła mózgowa i psychika
Rozdział 7. Kobieta i tarczyca: cykl, ciąża, menopauza
7.1. Tarczyca a cykl miesiączkowy
7.2. Płodność i starania o dziecko
7.3. Ciąża: badania, dawki, bezpieczeństwo
7.4. Połóg i poporodowe zapalenie tarczycy
7.5. Menopauza i dojrzałość
Rozdział 8. Życie na pełnych obrotach
8.1. Plan na długie lata: kontrola i monitorowanie
8.2. Praca, podróże i codzienne wyzwania
8.3. Bliscy i wsparcie
8.4. Jak odróżnić rzetelną wiedzę od marketingu
8.5. Zdrowie bez kompromisów: podsumowanie
Gdzie leży i jak wygląda. Tarczyca leży z przodu szyi, poniżej krtani, na wysokości pierwszych pierścieni tchawicy. Jeżeli położysz palce na szyi i przesuniesz je w dół od chrząstki tarczowatej, czyli od wyniosłości krtaniowej, trafisz dokładnie na jej okolicę.
Kształt gruczołu opisuje się jako dwa płaty, prawy i lewy, położone po bokach tchawicy i połączone z przodu wąskim pasmem tkanki zwanym cieśnią. Płaty mają po trzy do czterech centymetrów długości i około dwóch centymetrów szerokości, a cieśń jest znacznie mniejsza.
Masa tarczycy u zdrowego dorosłego wynosi zwykle od piętnastu do dwudziestu pięciu gramów. U kobiet gruczoł bywa nieco mniejszy niż u mężczyzn, a jego wielkość zmienia się w ciągu życia, w tym w ciąży i w okresach zwiększonego zapotrzebowania na hormony.
U mniej więcej jednej trzeciej do połowy ludzi, zależnie od badanej populacji, występuje dodatkowy element budowy: płat piramidowy. Jest to wąskie pasmo tkanki tarczycowej odchodzące ku górze od cieśni albo od przyśrodkowej części jednego z płatów, najczęściej lewego. Nie jest to wada rozwojowa ani powód do niepokoju, lecz pozostałość po drodze, którą tarczyca przebyła w życiu płodowym, o czym piszę na końcu tego podrozdziału. Płat piramidowy bywa opisywany w wyniku badania ultrasonograficznego i czasem niepotrzebnie niepokoi osoby, które czytają opis po raz pierwszy.
Istotna cecha anatomiczna, przydatna w praktyce: tarczyca jest połączona z chrząstkami krtani pasmami tkanki łącznej, dlatego przesuwa się do góry razem z krtanią podczas przełykania. Ta właściwość jest podstawą prostego badania, które wykonuje lekarz. Jeżeli wyczuwalna albo widoczna zmiana na szyi przesuwa się przy przełykaniu, prawdopodobnie należy do tarczycy. Jeżeli pozostaje nieruchoma, pochodzi najpewniej z innej struktury: z węzła chłonnego, z torbieli przewodu tarczowo-językowego albo ze zmiany skórnej.
Możesz sprawdzić to sama przed lustrem: napij się wody, obserwując okolicę poniżej jabłka Adama. U osób szczupłych widać wtedy ruch gruczołu ku górze. Nie jest to badanie diagnostyczne i nie zastępuje ultrasonografii, lecz pomaga zrozumieć, o czym mówi lekarz podczas badania szyi.
Pęcherzyki i koloid. Pod mikroskopem tarczyca wygląda inaczej niż większość narządów, a jej budowa od razu zdradza, do czego służy.
Podstawową jednostką jest pęcherzyk tarczycowy. Jest to zamknięta, kulista struktura, której ścianę tworzy pojedyncza warstwa komórek zwanych tyreocytami, czyli komórkami pęcherzykowymi. Wnętrze pęcherzyka wypełnia gęsta, galaretowata substancja: koloid.
Tarczyca dorosłego człowieka zawiera setki tysięcy takich pęcherzyków, o średnicy od dwudziestu do trzystu mikrometrów, poupychanych ciasno obok siebie i oddzielonych cienkimi pasmami tkanki łącznej z naczyniami.
Układ ten ma logikę, którą warto zrozumieć, bo tłumaczy wiele zjawisk opisywanych w dalszych rozdziałach.
Tyreocyt ma dwie powierzchnie i każda z nich robi coś innego. Powierzchnia zewnętrzna, nazywana podstawną, styka się z naczyniami krwionośnymi i stamtąd pobiera surowce. Powierzchnia wewnętrzna, nazywana szczytową, zwrócona jest do światła pęcherzyka i tam wydziela wytworzone substancje oraz tam zachodzi ostatni etap powstawania hormonów.
Koloid nie jest wypełniaczem ani odpadem. Jest magazynem. Tarczyca jako jedyny gruczoł dokrewny przechowuje gotowy produkt poza komórkami, w zamkniętej przestrzeni, z której może go pobierać w miarę potrzeby. Żaden inny gruczoł nie ma takiego zapasu.
Wygląd pęcherzyków zmienia się w zależności od aktywności gruczołu. Przy intensywnej pracy tyreocyty stają się wyższe, a koloid ubywa i zyskuje postrzępione brzegi. Przy niskiej aktywności komórki spłaszczają się, a pęcherzyki wypełniają się koloidem i powiększają. Patomorfolog oglądający wycinek potrafi na tej podstawie ocenić, czy gruczoł był pobudzany.
Pułapka na jod. Hormony tarczycy zawierają jod, a organizm nie potrafi go wytworzyć. Cały jod pochodzi z pożywienia i wody. Oznacza to, że tarczyca musi wyłapywać go z krwi i gromadzić, a robi to skuteczniej niż jakakolwiek inna tkanka.
Narzędziem jest białko transportowe osadzone w błonie podstawnej tyreocytu, nazywane symporterem sodowo-jodkowym i oznaczane skrótem NIS, od angielskiej nazwy tego białka.
Zasada jego działania polega na wykorzystaniu różnicy stężeń sodu po obu stronach błony. Komórka utrzymuje niskie stężenie sodu w swoim wnętrzu, zużywając na to energię. Powstaje w ten sposób gradient, czyli różnica, która dąży do wyrównania. Symporter przepuszcza sód do środka komórki zgodnie z tym gradientem, a przy okazji, korzystając z uwalnianej w ten sposób energii, wciąga razem z nim jodek. Dwa jony sodu na jeden jon jodku.
Efekt jest uderzający. Tarczyca gromadzi jod w stężeniu od dwudziestu do nawet czterdziestu razy wyższym niż we krwi, a przy intensywnej stymulacji jeszcze wyższym. Mimo że waży kilkanaście gramów, zawiera około osiemdziesięciu procent całego jodu znajdującego się w organizmie.
Ta zdolność jest wykorzystywana w medycynie na kilka sposobów. Po pierwsze, w scyntygrafii: podany jod promieniotwórczy gromadzi się w tarczycy, a obraz jego rozmieszczenia pokazuje, które obszary pracują intensywnie, a które nie. Po drugie, w leczeniu nadczynności i raka tarczycy jodem promieniotwórczym, który niszczy komórki od wewnątrz, oszczędzając pozostałe tkanki. Po trzecie, w profilaktyce po skażeniu radioaktywnym: podanie dużej dawki zwykłego, nieradioaktywnego jodu wysyca tarczycę i uniemożliwia jej wychwycenie jodu promieniotwórczego z otoczenia.
Symporter występuje także w kilku innych tkankach, między innymi w śliniankach, błonie śluzowej żołądka i w gruczole sutkowym w okresie laktacji. Dzięki temu ostatniemu jod przechodzi do mleka i trafia do dziecka, co ma znaczenie dla zapotrzebowania kobiet karmiących, o czym piszę w rozdziale siódmym.
Tyreoglobulina. Jod sam w sobie nie jest hormonem. Potrzebne jest rusztowanie, na którym powstanie cząsteczka hormonu, i jednocześnie forma, w której da się go przechowywać. Obie te role pełni jedno białko: tyreoglobulina.
Jest to białko bardzo duże, zbudowane z dwóch jednakowych łańcuchów po około dwa i pół tysiąca aminokwasów każdy. Tyreocyt wytwarza je nieustannie i wydziela do wnętrza pęcherzyka, gdzie stanowi główny składnik koloidu.
W cząsteczce tyreoglobuliny znajduje się ponad sto reszt aminokwasu tyrozyny, lecz tylko kilkanaście z nich jest ułożonych w sposób umożliwiający przyłączenie jodu i dalsze przekształcenia. To właśnie te miejsca stają się przyszłymi cząsteczkami hormonów.
Hormony tarczycy powstają więc nie jako osobne cząsteczki unoszące się swobodnie, lecz jako fragmenty dużego białka, wbudowane w jego strukturę. Dopiero w momencie zapotrzebowania zostają z niego wycięte.
Ma to dwie konsekwencje praktyczne. Pierwsza: przechowywanie hormonów w takiej postaci jest bezpieczne, bo dopóki tkwią w białku, nie działają. Druga: tyreoglobulina jest białkiem swoistym dla tarczycy, więc jej obecność we krwi świadczy o obecności tkanki tarczycowej. Wykorzystuje się to w opiece nad osobami po usunięciu tarczycy z powodu raka, o czym wspominam w rozdziale trzecim.
Tyreoperoksydaza. Przyłączenie jodu do tyreoglobuliny i połączenie jodowanych fragmentów w gotowe hormony wymaga enzymu. Tym enzymem jest tyreoperoksydaza, oznaczana skrótem TPO.
Tyreoperoksydaza znajduje się w błonie szczytowej tyreocytu, czyli dokładnie na granicy komórki i koloidu, tam gdzie spotykają się jod i tyreoglobulina. Do działania potrzebuje nadtlenku wodoru, wytwarzanego na miejscu przez osobny układ enzymatyczny.
Enzym wykonuje dwa zadania, jedno po drugim.
Pierwsze to utlenienie jodku i przyłączenie go do reszt tyrozyny w tyreoglobulinie. Powstają w ten sposób cząsteczki z jednym atomem jodu, nazywane monojodotyrozyną, oraz z dwoma, nazywane dijodotyrozyną. Ten etap nazywa się organifikacją jodu.
Drugie zadanie to sprzęganie, czyli połączenie dwóch jodowanych reszt w jedną cząsteczkę hormonu. Połączenie dwóch dijodotyrozyn daje cząsteczkę z czterema atomami jodu, czyli tyroksynę. Połączenie monojodotyrozyny z dijodotyrozyną daje cząsteczkę z trzema atomami jodu, czyli trijodotyroninę. O tych hormonach piszę szczegółowo w następnym podrozdziale.
Opisuję tu wyłącznie funkcję biologiczną tego enzymu, bo nazwa TPO pojawi się w tej książce jeszcze wielokrotnie w zupełnie innym kontekście, jako cel przeciwciał. Tym zajmuję się w rozdziale trzecim.
Warto wiedzieć, że tyreoperoksydaza jest również punktem uchwytu leków stosowanych w nadczynności tarczycy, czyli tyreostatyków. Blokują one jej działanie, przez co gruczoł nie może wytwarzać hormonów, mimo że jod jest dostępny.
Magazyn na kilka tygodni. Tarczyca ma zapas, którego nie ma żaden inny gruczoł dokrewny. Ilość hormonów zgromadzona w koloidzie wystarcza, przy braku dalszej produkcji, na okres liczony w tygodniach, zwykle podaje się od dwóch do trzech miesięcy, choć szacunki się różnią.
Ten magazyn ma konkretne znaczenie. Dostarczanie jodu z pożywienia jest nierówne: jednego dnia zjesz rybę morską, przez następny tydzień nie zjesz żadnego bogatego źródła. Zapas wyrównuje te wahania i sprawia, że stężenie hormonów we krwi pozostaje stabilne niezależnie od tego, co było na obiad.
Jak wygląda pobieranie z magazynu. Kiedy organizm potrzebuje hormonów, tyreocyt wciąga fragment koloidu z powrotem do swojego wnętrza. Odbywa się to przez utworzenie pęcherzyka na powierzchni szczytowej komórki i jego oderwanie, czyli przez endocytozę. W starszych opisach używa się obrazowego określenia o tworzeniu kropli wchłanianych przez komórkę.
Pobrany pęcherzyk łączy się następnie z lizosomem, czyli wewnątrzkomórkowym przedziałem zawierającym enzymy trawienne. Enzymy rozkładają tyreoglobulinę na części, uwalniając z niej gotowe cząsteczki hormonów. Te przechodzą przez cytoplazmę i opuszczają komórkę przez błonę podstawną, trafiając do krwi.
Jod zawarty w pozostałych, niesprzężonych resztach jodotyrozyn nie jest tracony. Osobny enzym odłącza go od nich, a odzyskany jod wraca do ponownego użycia wewnątrz gruczołu. Jest to wewnętrzny obieg oszczędzający pierwiastek, którego podaż bywa ograniczona.
Zapas tłumaczy również, dlaczego skutki zaburzeń pracy tarczycy ujawniają się powoli. Gruczoł może przez długi czas uzupełniać braki z magazynu, zanim stężenie hormonów we krwi zacznie spadać. Do tej powolności wracam w podrozdziale 1.4.
Komórki C i kalcytonina. W tkance tarczycy, pomiędzy pęcherzykami, znajduje się druga, zupełnie odrębna populacja komórek: komórki C, nazywane też okołopęcherzykowymi. Stanowią niewielki odsetek wszystkich komórek gruczołu, zwykle poniżej jednego procenta.
Mają inne pochodzenie rozwojowe niż tyreocyty, wytwarzają inny hormon i nie uczestniczą w gospodarce jodem. Dzielą z tarczycą wyłącznie lokalizację.
Wytwarzanym przez nie hormonem jest kalcytonina. Jej działanie polega na obniżaniu stężenia wapnia we krwi przez hamowanie aktywności osteoklastów, czyli komórek rozkładających tkankę kostną.
I tu rzecz, którą chcę wyraźnie podkreślić, bo bywa źródłem nieporozumień. U dorosłego człowieka kalcytonina ma niewielkie znaczenie dla gospodarki wapniowej. Osoby po całkowitym usunięciu tarczycy, a więc pozbawione źródła kalcytoniny, nie mają z tego powodu zaburzeń gospodarki wapniowej. Odwrotnie, osoby z bardzo wysokim stężeniem kalcytoniny, na przykład w raku rdzeniastym tarczycy, również nie mają z tego powodu hipokalcemii. Główna kontrola wapnia należy do parathormonu wytwarzanego przez przytarczyce oraz do witaminy D.
Kalcytonina nie ma żadnego związku z niedoczynnością tarczycy i z chorobą Hashimoto. Nie bierze udziału w tych chorobach, nie zmienia się w ich przebiegu i nie oznacza się jej w ich diagnostyce.
Oznaczenie kalcytoniny ma jedno konkretne zastosowanie: jest markerem raka rdzeniastego tarczycy, czyli nowotworu wywodzącego się właśnie z komórek C. Lekarz zleca je przy podejrzeniu tego nowotworu, przy obciążeniu rodzinnym oraz w diagnostyce niektórych guzków, a nie w rutynowej ocenie czynności gruczołu.
Jeżeli spotkasz ofertę panelu "pełna diagnostyka tarczycy" zawierającego kalcytoninę, bez wskazań, jest to oznaczenie, za które zapłacisz bez korzyści, a jego nieswoiście podwyższony wynik, zdarzający się przy niewydolności nerek, w zapaleniu, przy przyjmowaniu inhibitorów pompy protonowej i u palaczy, uruchomi niepotrzebną diagnostykę.
Ukrwienie. Tarczyca jest jednym z najobficiej ukrwionych narządów organizmu w przeliczeniu na gram tkanki. Przepływ krwi przez nią jest kilkakrotnie większy niż przez nerkę, którą zwykle podaje się jako narząd o bardzo dużym przepływie.
Krew doprowadzają dwie pary tętnic: tętnice tarczowe górne, odchodzące od tętnic szyjnych zewnętrznych, oraz tętnice tarczowe dolne, odchodzące od pni tarczowo-szyjnych. U części osób występuje dodatkowo nieparzysta tętnica tarczowa najniższa.
Po co taki przepływ. Odpowiedź wynika z tego, co gruczoł robi.
Po pierwsze, musi wyłapać z krwi jod, którego stężenie we krwi jest bardzo niskie. Jedynym sposobem na zebranie wystarczającej ilości z tak rozcieńczonego źródła jest przepuszczenie przez narząd bardzo dużej objętości krwi.
Po drugie, hormony muszą trafić do krwiobiegu szybko i równomiernie. Gęsta sieć naczyń włosowatych oplatająca każdy pęcherzyk sprawia, że droga od komórki do krwi jest bardzo krótka.
Po trzecie, gruczoł musi na bieżąco odbierać sygnał sterujący, czyli hormon TSH przynoszony z krwią, o czym piszę w podrozdziale 1.3.
Obfite ukrwienie ma też konsekwencje praktyczne. Przy nadczynności tarczycy przepływ rośnie tak bardzo, że nad gruczołem bywa słyszalny szmer naczyniowy, a czasem wyczuwalne drżenie. W badaniu ultrasonograficznym z opcją Dopplera przepływ ocenia się rutynowo, bo jego nasilenie niesie informację o aktywności gruczołu, o czym piszę w rozdziale trzecim. W chirurgii tarczycy bogate unaczynienie jest jednym z powodów, dla których operacje tego narządu wymagają dużego doświadczenia.
Jak tarczyca powstaje. Historia rozwojowa tarczycy wyjaśnia kilka rzeczy, które inaczej wydawałyby się przypadkowe.
Gruczoł powstaje bardzo wcześnie, około trzeciego, czwartego tygodnia życia płodowego, i to w miejscu nieoczywistym: u nasady języka, w okolicy nazywanej otworem ślepym języka. Z dna gardła pierwotnego uwypukla się tam niewielki zawiązek.
Następnie zawiązek wędruje w dół, przed przewodem pokarmowym i przed zawiązkiem krtani, zachowując przez pewien czas połączenie z miejscem wyjścia w postaci przewodu tarczowo-językowego. Wędrówka kończy się około siódmego tygodnia, gdy gruczoł osiąga docelowe położenie przed tchawicą. Przewód tarczowo-językowy ulega następnie zanikowi.
Stąd biorą się odstępstwa, z którymi lekarze spotykają się w praktyce. Płat piramidowy, o którym pisałam wyżej, jest pozostałością dolnego odcinka tego przewodu. Torbiel przewodu tarczowo-językowego powstaje, gdy fragment przewodu nie zaniknie i gromadzi płyn; wyczuwa się ją w linii środkowej szyi i, co charakterystyczne, przesuwa się przy wysuwaniu języka. Tarczyca ektopowa to gruczoł, który zatrzymał się w drodze, najczęściej u nasady języka; bywa wtedy jedyną tkanką tarczycową, jaką dana osoba posiada, i jej usunięcie oznacza trwałą niedoczynność.
Tarczyca jest pierwszym gruczołem dokrewnym, który zaczyna działać u płodu. Wychwyt jodu pojawia się około dziesiątego, dwunastego tygodnia ciąży, a wkrótce potem rozpoczyna się wytwarzanie hormonów. We wcześniejszym okresie płód korzysta wyłącznie z hormonów matki przechodzących przez łożysko, a także później, bo dostarczanie matczynych hormonów trwa przez całą ciążę i uzupełnia produkcję własną.
Ten fakt ma ogromne znaczenie praktyczne, do którego wracam w podrozdziale 1.4 i w rozdziale siódmym. Zapotrzebowanie na hormony tarczycy w okresie rozwoju mózgu jest bezwzględne, a jedynym źródłem w pierwszym trymestrze jest organizm matki.
Z czego są zbudowane. Hormony tarczycy należą do najprostszych cząsteczek sygnałowych w organizmie. Nie są białkami ani steroidami. Powstają z pojedynczego aminokwasu: tyrozyny.
Cząsteczka hormonu to w istocie dwie połączone ze sobą reszty tyrozyny, do których przyłączone są atomy jodu. Całość ma masę kilkuset daltonów, czyli jest cząsteczką niewielką, co ma znaczenie dla sposobu, w jaki działa.
Nazwy T4 i T3 nie są skrótami od słów, lecz zapisem liczby atomów jodu. T4, czyli tyroksyna, zawiera cztery atomy jodu. T3, czyli trijodotyronina, zawiera trzy. Różnica między tymi dwiema cząsteczkami sprowadza się do jednego atomu jodu, a mimo to decyduje o ich działaniu.
Pełne nazwy chemiczne brzmią: trójjodotyronina oraz tetrajodotyronina, przy czym tę drugą nazywa się powszechnie tyroksyną. W wynikach badań i na opakowaniach leków spotkasz oba zapisy.
Warto zauważyć, że jod stanowi ponad połowę masy cząsteczki tyroksyny. Jest to jedyne znane zastosowanie tego pierwiastka w organizmie człowieka. Cały jod, który spożywasz, służy wyłącznie do wytwarzania tych dwóch hormonów.
Co tarczyca wydziela, a co powstaje poza nią. Tarczyca nie wydziela tych hormonów po równo. Z gruczołu wychodzi przede wszystkim T4: szacunki mówią o osiemdziesięciu do dziewięćdziesięciu procent całej wydzielanej puli. Reszta to T3.
W liczbach bezwzględnych tarczyca zdrowego dorosłego wytwarza dziennie około stu mikrogramów T4 i kilku mikrogramów T3.
Tymczasem T3 krążąca we krwi pochodzi w większości skądinąd. Szacuje się, że około osiemdziesięciu procent krążącej T3 powstaje poza tarczycą, w tkankach obwodowych, przez odłączenie jednego atomu jodu od cząsteczki T4. Proces ten nazywa się dejodynacją, a enzymy, które go przeprowadzają, dejodynazami. Opisuję je niżej.
Oznacza to, że tarczyca wypuszcza głównie surowiec, a produkt finalny powstaje tam, gdzie jest potrzebny. Jest to rozwiązanie o dużych konsekwencjach, bo przenosi część kontroli z gruczołu do poszczególnych tkanek.
Z tego faktu wynika też logika leczenia, do której wracam w rozdziale czwartym. Podanie samej T4 wystarcza większości osób właśnie dlatego, że organizm sam wytworzy sobie z niej tyle T3, ile potrzebuje, w tych tkankach, które tego wymagają.
Prohormon i hormon aktywny. Obie cząsteczki wiążą się z tym samym receptorem, lecz z zupełnie różną siłą. T3 wiąże się z nim mniej więcej dziesięciokrotnie silniej niż T4 i to ona wywołuje właściwy efekt biologiczny.
Z tego powodu T4 określa się mianem prohormonu, czyli związku, który sam jest mało aktywny, a staje się aktywny dopiero po przekształceniu. T3 jest hormonem właściwym, działającym.
Można to ująć prosto: T4 jest formą transportową i zapasową, T3 formą wykonawczą.
Co ten podział oznacza w praktyce.
Po pierwsze, organizm może utrzymywać duży i stabilny zapas hormonu w postaci nieaktywnej, bez wywoływania ciągłego pobudzenia tkanek. T4 krąży w nadmiarze i czeka.
Po drugie, decyzja o tym, ile aktywnego hormonu powstanie, zapada nie w tarczycy, lecz w tkance docelowej. Mózg, serce, mięśnie i wątroba mogą w tym samym czasie wytwarzać różne ilości T3 ze wspólnej puli T4.
Po trzecie, istnieje dodatkowy mechanizm regulacji: ta sama cząsteczka T4 może zostać przekształcona w aktywną T3 albo w cząsteczkę całkowicie nieaktywną, o czym piszę niżej. Wybór między tymi dwiema drogami jest sposobem na przyspieszenie lub wyhamowanie metabolizmu, niezależnie od tego, co robi gruczoł.
Transport we krwi. Hormony tarczycy są słabo rozpuszczalne w wodzie, a krew jest środowiskiem wodnym. Dlatego nie podróżują w niej samodzielnie, tylko związane z białkami nośnikowymi.
Trzy białka pełnią tę funkcję.
Globulina wiążąca tyroksynę, oznaczana skrótem TBG, przenosi największą część hormonów, mimo że występuje w najmniejszym stężeniu. Wiąże je najsilniej.
Transtyretyna, dawniej nazywana prealbuminą wiążącą tyroksynę, przenosi mniejszą część.
Albumina, czyli najobficiej występujące białko osocza, wiąże hormony słabo, lecz dzięki swojemu stężeniu przenosi istotną część puli.
Stopień związania jest ogromny. Ponad dziewięćdziesiąt dziewięć procent krążącej T4 i ponad dziewięćdziesiąt dziewięć procent krążącej T3 jest związane z białkami. Wolna, niezwiązana frakcja stanowi mniej niż jeden procent całości, a w przypadku T4 około dwóch setnych procenta.
I właśnie ta minimalna frakcja wolna jest jedyną, która działa. Hormon związany z białkiem nie wnika do komórek, nie łączy się z receptorem i nie wywołuje żadnego efektu. Jest zapasem transportowym pozostającym w równowadze z frakcją wolną: gdy wolnego hormonu ubywa, białka oddają kolejne cząsteczki.
Z tego wynika bezpośrednio zasada diagnostyczna, do której wracam w rozdziale trzecim: oznacza się wolne frakcje, czyli FT4 i FT3, a nie hormony całkowite. Stężenie całkowite zależy bowiem w dużej mierze od ilości białek wiążących, a ta zmienia się w sytuacjach niezwiązanych z chorobą tarczycy. Ciąża, doustna antykoncepcja i doustna terapia estrogenowa zwiększają stężenie TBG, a choroby wątroby, zespół nerczycowy i niedożywienie je obniżają. Wynik całkowity byłby w tych sytuacjach mylący, podczas gdy frakcja wolna pozostaje prawidłowa.
Czas półtrwania. Obie cząsteczki utrzymują się we krwi zupełnie inaczej długo, a ta różnica ma konsekwencje sięgające aż do sposobu przyjmowania leków.
Czas półtrwania T4 wynosi około siedmiu dni. Oznacza to, że po tygodniu od podania w organizmie pozostaje mniej więcej połowa podanej ilości.
Czas półtrwania T3 wynosi około jednej doby, a według części źródeł nawet krócej.
Przyczyną różnicy jest przede wszystkim siła wiązania z białkami nośnikowymi. T4 wiąże się z nimi znacznie mocniej niż T3, więc wolniej opuszcza krwiobieg i wolniej ulega przemianom.
Co ta różnica oznacza dla stabilności stężeń.
T4 utrzymuje się we krwi na niemal stałym poziomie przez całą dobę. Nie ma widocznych wahań po przyjęciu dawki ani w ciągu dnia. Pominięcie jednej dawki leku zmienia całkowitą pulę w organizmie o kilka procent, a nie o połowę.
T3 wykazuje natomiast wyraźne wahania. Po doustnym podaniu stężenie rośnie szybko, osiąga szczyt po dwóch, trzech godzinach, a potem spada. W warunkach fizjologicznych nie stanowi to problemu, bo T3 powstaje stopniowo w tkankach, a nie trafia do nich w jednej porcji. Problemem staje się przy podawaniu T3 w postaci leku, o czym piszę w podrozdziale 4.3.
Z długiego czasu półtrwania T4 wynikają trzy praktyczne reguły, które będę powtarzać w dalszych rozdziałach: stan równowagi po zmianie dawki ustala się dopiero po kilku tygodniach; pominięcie pojedynczej dawki nie jest katastrofą; a lek wystarczy przyjmować raz na dobę.
Dejodynazy. Przekształcanie T4 w inne cząsteczki wykonują enzymy zwane dejodynazami. Ich nazwa opisuje działanie: odłączają atom jodu.
Istotne jest to, że atom jodu można odłączyć z dwóch różnych miejsc cząsteczki, a wynik jest skrajnie różny.
Odłączenie jodu z pierścienia zewnętrznego daje T3, czyli hormon aktywny. Jest to droga aktywująca.
Odłączenie jodu z pierścienia wewnętrznego daje cząsteczkę zwaną rewers-T3, zapisywaną jako rT3. Ma ona taki sam skład atomowy jak T3, lecz inne rozmieszczenie jodu i nie wykazuje aktywności hormonalnej. Jest to droga dezaktywująca.
Organizm dysponuje trzema typami dejodynaz, które różnią się działaniem i lokalizacją.
Dejodynaza typu 1 występuje głównie w wątrobie, nerkach i tarczycy. Przekształca T4 w T3, zasilając pulę krążącą we krwi, a także uczestniczy w rozkładzie rT3.
Dejodynaza typu 2 występuje w ośrodkowym układzie nerwowym, przysadce, mięśniach szkieletowych, brunatnej tkance tłuszczowej, sercu i tarczycy. Wytwarza T3 na potrzeby własne tkanki, w której się znajduje, a nie na eksport. Ma kluczowe znaczenie dla mózgu i dla przysadki, o czym piszę w następnym podrozdziale.
Dejodynaza typu 3 jest enzymem wyłączającym. Przekształca T4 w rT3 oraz T3 w cząsteczkę całkowicie nieaktywną. Występuje obficie w łożysku, w mózgu płodu i w skórze, chroniąc rozwijające się tkanki przed nadmiarem hormonu.
Wszystkie trzy dejodynazy są białkami zawierającymi selen. Selen wbudowany jest w nie w postaci rzadkiego aminokwasu, selenocysteiny, umieszczonego w miejscu aktywnym enzymu. Bez selenu dejodynazy nie działają.
Z tego faktu wyrosła cała gałąź suplementacji, którą omawiam krytycznie w rozdziale piątym. Tutaj ograniczę się do stwierdzenia biologicznego: selen jest niezbędny do przemiany T4 w T3, a jego skrajny niedobór zaburza tę przemianę. Nie wynika z tego, że przyjmowanie dodatkowego selenu przy wystarczającej podaży cokolwiek poprawia.
Tkanki regulują się same. Konsekwencją istnienia dejodynaz w poszczególnych tkankach jest zjawisko, które warto zrozumieć, bo wyjaśnia wiele nieporozumień wokół interpretacji wyników.
Każda tkanka ustala sobie własne stężenie aktywnego hormonu, niezależnie od tego, co krąży we krwi.
Mechanizm polega na regulacji ilości i aktywności dejodynaz. Gdy stężenie T4 we krwi spada, aktywność dejodynazy typu 2 w mózgu rośnie, dzięki czemu z mniejszej ilości surowca powstaje podobna ilość aktywnego hormonu. Działa to również w drugą stronę: przy nadmiarze T4 aktywność tego enzymu maleje.
Jest to mechanizm obronny o dużej skuteczności. Mózg utrzymuje stabilne stężenie T3 nawet przy wyraźnych wahaniach stężenia hormonów we krwi.
Jednocześnie różne tkanki reagują różnie. Wątroba i nerki pobierają T3 głównie z krwi i są wrażliwsze na jej stężenie. Mózg, przysadka i mięśnie wytwarzają ją na miejscu. W ciężkiej chorobie, o czym piszę w podrozdziale 1.3, w niektórych tkankach rośnie aktywność dejodynazy typu 3, co dodatkowo zmienia obraz.
Wniosek jest następujący: stężenie hormonu we krwi nie odpowiada w pełni temu, co dzieje się wewnątrz każdej komórki. Krew jest najlepszym dostępnym przybliżeniem, bo w praktyce nie da się zmierzyć stężenia T3 w komórce mięśnia ani w neuronie, lecz pozostaje przybliżeniem.
Do tej obserwacji wracam dwukrotnie: przy omawianiu ograniczeń oznaczania FT3 w rozdziale trzecim oraz przy dyskusji o terapii złożonej w rozdziale czwartym. Jest ona bowiem podstawą argumentu, że część osób może odczuwać dolegliwości mimo prawidłowych wyników. Argument ten jest biologicznie sensowny, a jednocześnie nie został dotąd potwierdzony badaniami w sposób, który pozwalałby na jego praktyczne zastosowanie u konkretnej osoby.
Jak hormony wchodzą do komórki. Przez dekady podręczniki podawały, że hormony tarczycy, jako cząsteczki małe i rozpuszczalne w tłuszczach, przenikają przez błonę komórkową biernie, czyli po prostu przez nią przechodzą.
Jest to pogląd nieaktualny i warto go sprostować, bo wciąż powtarza się go w materiałach popularnych.
Hormony tarczycy wnikają do komórek przy udziale swoistych białek transportowych osadzonych w błonie komórkowej. Opisano kilka ich rodzin, a najlepiej poznanym przedstawicielem jest białko oznaczane skrótem MCT8, czyli transporter monokarboksylanów typu 8, wykazujące szczególne powinowactwo do T3. Inne to MCT10 oraz transportery z rodziny OATP, w tym OATP1C1, który przenosi T4 przez barierę krew-mózg.
Dowód na to, że transport jest aktywny i konieczny, dostarczyła genetyka. Mutacje genu kodującego MCT8 powodują zespół Allana-Herndona-Dudleya, rzadką chorobę o ciężkim przebiegu neurologicznym. Jej istotą jest to, że hormon krąży we krwi w normalnym albo podwyższonym stężeniu, lecz nie może wejść do neuronów. Gdyby przenikał biernie, choroba taka nie mogłaby istnieć.
Odkrycie to ma znaczenie wykraczające poza rzadkie zespoły genetyczne. Jeżeli wejście hormonu do komórki wymaga transportera, to jego ilość i sprawność stają się kolejnym punktem regulacji. Różnice w aktywności transporterów między tkankami, a być może i między osobami, mogą wpływać na to, ile hormonu trafia do wnętrza komórki przy tym samym stężeniu we krwi. Jest to obszar aktywnych badań.
Receptory i działanie przez geny. Po wejściu do komórki T3 nie działa na błonę ani na enzymy cytoplazmy. Wędruje do jądra komórkowego i tam łączy się ze swoim receptorem.
Receptory hormonów tarczycy są białkami należącymi do nadrodziny receptorów jądrowych. Występują w dwóch głównych postaciach, oznaczanych jako TR? i TR?, kodowanych przez dwa różne geny, z których każdy daje kilka wariantów.
Rozmieszczenie obu typów jest różne i tłumaczy, dlaczego niedobór hormonów objawia się tak, jak się objawia. TR? przeważa w sercu, mięśniach szkieletowych, kościach i jelicie. TR? przeważa w wątrobie, nerkach, tarczycy, przysadce i w ślimaku ucha wewnętrznego.
Mechanizm działania wygląda następująco. Receptor, związany z fragmentem DNA jeszcze przed przyjściem hormonu, działa wtedy jako hamulec: utrzymuje gen w stanie wyciszonym, przyciągając do siebie białka hamujące odczyt. Przyłączenie T3 zmienia kształt receptora. Białka hamujące odłączają się, a na ich miejsce przychodzą białka aktywujące. Gen zostaje odczytany, powstaje matrycowy RNA, a następnie białko.
Receptor nie tylko włącza geny, lecz także wyłącza inne, w sposób zależny od kontekstu. Szacuje się, że hormony tarczycy wpływają bezpośrednio lub pośrednio na odczyt setek genów.
I tu dochodzimy do rzeczy, która ma praktyczne znaczenie dla pacjentki: dlaczego efekty działania hormonów pojawiają się z opóźnieniem.
Łańcuch zdarzeń od związania hormonu z receptorem do zmiany w funkcjonowaniu tkanki jest długi. Najpierw musi zostać odczytany gen. Potem powstać białko. Potem to białko musi osiągnąć odpowiednie stężenie w komórce, co przy białkach o długim czasie życia trwa dni. Dopiero wtedy zmienia się funkcja komórki, a następnie całej tkanki.
Dlatego po rozpoczęciu leczenia albo po zmianie dawki poprawa samopoczucia nie przychodzi w ciągu dwóch dni. Pierwsze zmiany bywają odczuwalne po dwóch, trzech tygodniach, a pełny efekt rozwija się przez kilka tygodni do kilku miesięcy. Do tej obserwacji wracam w rozdziałach czwartym i szóstym, bo jest ona częstym źródłem rozczarowań i niepotrzebnych zmian dawki.
Szybkie działanie poza genami. Obok działania przez geny, które jest powolne, opisano też efekty pojawiające się w ciągu minut, a więc zbyt szybko, by mogły wynikać z odczytu DNA. Nazywa się je działaniem niegenomowym.
Punktami uchwytu są w tym przypadku białka błony komórkowej, mitochondria i cytoplazma. Opisano między innymi receptor zlokalizowany na integrynie w błonie komórkowej, wiążący zarówno T3, jak i T4, a także bezpośredni wpływ na kanały jonowe i na funkcję mitochondriów.
Efekty obejmują zmiany przepuszczalności błon dla jonów, wpływ na gospodarkę energetyczną komórki, na przepływ krwi w naczyniach oraz na organizację szkieletu komórkowego.
Znaczenie kliniczne tych mechanizmów jest wciąż badane, a ich udział w całości działania hormonów uważa się za uzupełniający. Wspominam o nich z dwóch powodów. Po pierwsze, pokazują, że obraz działania hormonów tarczycy jest bardziej złożony, niż wynika to z prostego schematu z podręcznika. Po drugie, tłumaczą częściowo, dlaczego niektóre objawy przedawkowania, na przykład kołatanie serca, pojawiają się szybciej niż inne.
Pierwsze ogniwo: podwzgórze i TRH. Tarczyca nie decyduje sama o tym, ile hormonów wytworzy. Jest ostatnim elementem trójstopniowego układu sterowania, który rozpoczyna się w mózgu.
Pierwszym ogniwem jest podwzgórze, czyli niewielki obszar u podstawy mózgu, pełniący rolę nadrzędnego ośrodka regulacji wielu funkcji organizmu: temperatury, głodu, pragnienia, rytmu dobowego i gospodarki hormonalnej.
Grupa neuronów w jądrze przykomorowym podwzgórza wytwarza hormon o nazwie tyreoliberyna, oznaczany skrótem TRH. Jest to bardzo mała cząsteczka, zbudowana zaledwie z trzech aminokwasów.
Droga, jaką TRH dociera do przysadki, jest nietypowa i warto ją znać, bo tłumaczy, dlaczego oznaczanie TRH we krwi obwodowej nie ma sensu.
Neurony wytwarzające TRH wysyłają zakończenia do wyniosłości pośrodkowej podwzgórza, gdzie uwalniają hormon do sieci drobnych naczyń. Naczynia te nie wpadają do krążenia ogólnego, lecz biegną w dół wzdłuż szypuły przysadki i rozpadają się w jej przednim płacie na drugą sieć naczyń włosowatych. Układ ten nazywa się krążeniem wrotnym przysadki.
Oznacza to, że TRH jest dostarczany bezpośrednio do komórek przysadki, w wysokim stężeniu, krótką drogą i z pominięciem reszty organizmu. Do krwiobiegu ogólnego trafiają jedynie śladowe ilości, rozcieńczone do stężeń pozbawionych znaczenia diagnostycznego.
Historycznie wykorzystywano test z podaniem TRH dożylnie i obserwacją odpowiedzi TSH, który pomagał odróżnić niedoczynność ośrodkową od pierwotnej. Obecnie stosuje się go rzadko, bo czułe metody oznaczania TSH w znacznej mierze go zastąpiły.
Drugie ogniwo: przysadka i TSH. Przysadka mózgowa leży w zagłębieniu kości klinowej u podstawy czaszki, w strukturze nazywanej siodłem tureckim. Waży około pół grama. W jej przednim płacie znajdują się komórki zwane tyreotropami, stanowiące kilka procent wszystkich komórek tego płata.
Pod wpływem TRH tyreotropy wydzielają hormon tyreotropowy, oznaczany skrótem TSH. Jest to glikoproteina, czyli białko z przyłączonymi łańcuchami cukrowymi, zbudowana z dwóch podjednostek. Podjednostka alfa jest wspólna dla kilku hormonów przysadki, a podjednostka beta jest swoista dla TSH i decyduje o jego działaniu.
TSH trafia do krwiobiegu ogólnego i dociera do tarczycy, gdzie łączy się z receptorem umieszczonym w błonie tyreocytu. Receptor ten należy do grupy receptorów sprzężonych z białkami G, a jego pobudzenie uruchamia wewnątrz komórki kaskadę sygnałową z udziałem cyklicznego AMP.
Skutki pobudzenia receptora obejmują cztery grupy zmian.
Zwiększenie wychwytu jodu przez nasilenie działania symportera sodowo-jodkowego, opisanego w podrozdziale 1.1.
Nasilenie wytwarzania hormonów: wzrost ilości tyreoglobuliny i tyreoperoksydazy oraz intensywniejsze jodowanie i sprzęganie.
Nasilenie uwalniania hormonów przez pobudzenie pobierania koloidu z wnętrza pęcherzyka i jego rozkładu.
Pobudzenie wzrostu gruczołu: zwiększenie wielkości i liczby komórek oraz ukrwienia. Jest to efekt troficzny, a przy długotrwałym działaniu prowadzi do powiększenia tarczycy, czyli wola.
Ten ostatni punkt ma znaczenie praktyczne. Wole nie zawsze oznacza nadmiar hormonów. Powstaje również wtedy, gdy tarczyca nie nadąża z produkcją, a przysadka odpowiada na to coraz silniejszym pobudzaniem. Wracam do tego w podrozdziale 1.4.
Receptor TSH jest także celem przeciwciał w chorobie Gravesa-Basedowa, gdzie przeciwciała pobudzają go zamiast hormonu, co omawiam w rozdziałach drugim i trzecim.
Ujemne sprzężenie zwrotne. Układ domyka się tym, że hormony wytworzone przez tarczycę wracają do mózgu i hamują jego działanie.
Wysokie stężenie hormonów tarczycy hamuje wydzielanie TRH w podwzgórzu i, przede wszystkim, wydzielanie TSH w przysadce. Niskie stężenie hamowanie znosi, więc TRH i TSH rosną.
Zasada ta nosi nazwę ujemnego sprzężenia zwrotnego i jest podstawowym sposobem utrzymywania stałości w organizmie. Działa dokładnie tak, jak termostat w domowym ogrzewaniu: czujnik mierzy temperaturę, a gdy ta spada poniżej ustawionej wartości, włącza źródło ciepła; gdy rośnie powyżej, wyłącza je. Przysadka pełni funkcję czujnika i wyłącznika jednocześnie, hormony tarczycy są mierzoną wielkością, a tarczyca źródłem ciepła.
Z tego wynika relacja, która przy pierwszym zetknięciu bywa myląca i którą warto zapamiętać raz na zawsze.
Wysokie TSH oznacza, że przysadka pobudza tarczycę mocno, a robi to dlatego, że hormonów jest za mało. Wysokie TSH to sygnał niedoczynności, a nie nadczynności.
Niskie TSH oznacza, że przysadka wyłączyła pobudzanie, bo hormonów jest dość albo za dużo. Niskie TSH to sygnał nadczynności albo nadmiernej dawki leku.
Wiele osób, patrząc na wynik po raz pierwszy, interpretuje go odwrotnie, bo intuicja podpowiada, że wysoka liczba oznacza nadmiar. W przypadku TSH jest przeciwnie, bo mierzysz nie hormon tarczycy, lecz siłę, z jaką mózg stara się tarczycę pobudzić.
Jak przysadka mierzy. Szczegół, który może wydawać się techniczny, a ma realne konsekwencje dla interpretacji wyników.
Przysadka nie ocenia stężenia T3 krążącej we krwi. Ocenia stężenie T3 wytworzonej we własnych komórkach z dopływającej T4, za pomocą dejodynazy typu 2, opisanej w podrozdziale 1.2.
Oznacza to, że sygnał sterujący powstaje w odpowiedzi przede wszystkim na stężenie T4, a nie T3.
Konsekwencje są dwie.
Pierwsza: TSH jest przede wszystkim wskaźnikiem zaopatrzenia przysadki w T4. Tłumaczy to, dlaczego u osób przyjmujących wyłącznie lewotyroksynę TSH potrafi być prawidłowe albo nawet niskie przy stężeniu FT3 w dolnej części zakresu. Przysadka jest zaopatrzona, a inne tkanki mogą być zaopatrzone inaczej.
Druga: odczyt przysadki niekoniecznie odzwierciedla sytuację w pozostałych tkankach. Dejodynaza typu 2 w przysadce reaguje na zmiany stężenia hormonów inaczej niż ta sama dejodynaza w innych narządach, a w wątrobie i nerkach przeważa dejodynaza typu 1, podlegająca innej regulacji.
Jest to biologiczna podstawa sporu, który omawiam w rozdziałach trzecim i czwartym: czy prawidłowe TSH zawsze oznacza prawidłowe zaopatrzenie wszystkich tkanek. Odpowiedź brzmi: zwykle tak, lecz nie z matematyczną pewnością. Nie dysponujemy przy tym żadnym lepszym wskaźnikiem, co jest istotne dla osób poszukujących alternatyw.
Dlaczego TSH jest tak czułe. Zależność między stężeniem wolnej T4 a stężeniem TSH nie jest prostą proporcją. Ma charakter logarytmiczny, co oznacza, że niewielkiej zmianie jednej wielkości odpowiada wielokrotnie większa zmiana drugiej.
W praktyce wygląda to tak: spadek stężenia FT4 o kilkanaście procent, a więc pozostający jeszcze w zakresie prawidłowym, może odpowiadać kilkukrotnemu wzrostowi TSH, który z zakresu wyjdzie wyraźnie.
Dzięki temu TSH jest wzmacniaczem sygnału. Wykrywa zaburzenie zanim stężenia hormonów tarczycy przekroczą granice normy.
To właśnie z tej własności wynika istnienie pojęcia niedoczynności subklinicznej, czyli sytuacji, w której TSH jest podwyższone, a FT4 jeszcze prawidłowe. Nie jest to stan pośredni wymyślony przez laboratoria, lecz naturalna konsekwencja tego, jak działa oś: układ sterowania sygnalizuje problem, zanim produkcja faktycznie spadnie poniżej potrzeb.
Z tej samej własności wynika praktyczne zalecenie, że TSH jest badaniem pierwszego wyboru w ocenie czynności tarczycy, o czym piszę w rozdziale trzecim.
Warto też zauważyć drugą stronę tego medalu. Skoro mała zmiana stężenia hormonów daje dużą zmianę TSH, to wynik TSH waha się bardziej niż wyniki FT4 i jest bardziej podatny na zakłócenia. Dlatego pojedynczy, nieznacznie podwyższony wynik wymaga potwierdzenia, zanim wyciągnie się z niego wnioski.
Punkt nastawy. Każdy człowiek ma własny, indywidualny poziom, wokół którego jego oś utrzymuje równowagę. Nazywa się to punktem nastawy.
Zjawisko to opisano w badaniach, w których wielokrotnie mierzono stężenia hormonów u tych samych zdrowych osób przez wiele miesięcy. Okazało się, że wyniki każdej z nich wahały się w wąskim przedziale, znacznie węższym niż przedział obejmujący całą badaną grupę. Innymi słowy, różnice między ludźmi są dużo większe niż wahania u jednej osoby.
Punkt nastawy jest w znacznym stopniu uwarunkowany genetycznie i pozostaje stabilny przez lata.
Konsekwencja praktyczna jest następująca. Zakres referencyjny, który widzisz na wyniku, opisuje populację, a nie Ciebie. Dla osoby, której punktem nastawy jest TSH o wartości jednej jednostki, wynik trzy mieści się w normie laboratoryjnej, a jednocześnie oznacza potrojenie jej własnej wartości wyjściowej. Dla innej osoby, której punkt nastawy wynosi trzy, ten sam wynik jest zupełnie normalny.
Stąd bierze się wartość posiadania własnych dawnych wyników. Jest to jedyny sposób, by poznać własny punkt nastawy, a tym samym ocenić, czy bieżący wynik oznacza zmianę. Do tej obserwacji wracam w podrozdziale 3.5, gdzie opisuję prowadzenie własnej tabeli wyników.
Rytm dobowy. Stężenie TSH we krwi zmienia się w ciągu doby w sposób przewidywalny.
Wartości rosną wieczorem, osiągają szczyt między północą a drugą, trzecią w nocy, a następnie spadają, osiągając najniższe wartości w godzinach popołudniowych, mniej więcej między dziesiątą a szesnastą, zależnie od źródła.
Różnica między szczytem nocnym a minimum popołudniowym bywa znaczna i sięga kilkudziesięciu procent wartości.
Rytm ten wiąże się z rytmem snu i czuwania oraz z zegarem biologicznym, a nie z porą posiłków.
Dla praktyki wynika z tego jedno zalecenie, powtarzane w tej książce kilkakrotnie: krew na oznaczenie TSH pobieraj rano i przy kolejnych kontrolach o zbliżonej porze. Wynik pobrany o ósmej i wynik pobrany o czternastej mogą się różnić na tyle, by zmienić interpretację, mimo że stan Twojej tarczycy nie zmienił się wcale. Szczegóły podaję w podrozdziale 3.6.
Bezwładność układu. Oś reaguje wolno. Po zmianie stężenia hormonów tarczycy nowa równowaga TSH ustala się dopiero po kilku tygodniach, zwykle podaje się sześć do ośmiu.
Składają się na to dwie przyczyny.
Pierwsza wynika z długiego czasu półtrwania T4, wynoszącego około tygodnia. Po zmianie ilości dostarczanego hormonu osiągnięcie nowego, stałego stężenia we krwi wymaga przejścia przez kilka okresów półtrwania, czyli czterech do sześciu tygodni.
Druga wynika z samych komórek przysadki. Tyreotropy nie zmieniają wydzielania natychmiast. Dostosowanie obejmuje zmiany w ilości wytwarzanego hormonu i w ilości receptorów, co wymaga czasu.
Opisuję to tutaj jako zjawisko fizjologiczne, bez odnoszenia się do leczenia, bo o konsekwencjach dla dawkowania piszę w rozdziale czwartym. Warto jednak od razu zapamiętać samą liczbę, bo jest ona jednym z najważniejszych faktów praktycznych w całej tej książce: sześć do ośmiu tygodni.
Głodówka, choroba i uraz. Oś tarczycowa reaguje nie tylko na stężenia hormonów, lecz także na stan całego organizmu.
W ciężkiej chorobie, po rozległym urazie, po operacji, w posocznicy, przy ostrej niewydolności narządów, a także przy znacznym ograniczeniu podaży kalorii, dochodzi do charakterystycznej zmiany wyników. Stężenie T3 spada, stężenie rT3 rośnie, stężenie T4 bywa prawidłowe lub obniżone, a TSH pozostaje w normie albo jest obniżone.
Stan ten nosi kilka nazw: zespół niskiej T3, zespół pozatarczycowy albo zespół chorego eutyreotycznego.
Mechanizm obejmuje zmianę aktywności dejodynaz: spada aktywność tej, która wytwarza T3, a rośnie aktywność tej, która kieruje T4 na drogę nieaktywną. Dodatkowo zmienia się wiązanie hormonów z białkami i hamowane jest wydzielanie TRH w podwzgórzu.
Sens tej zmiany jest interpretowany jako reakcja oszczędzająca energię. Organizm w stanie ciężkim obniża tempo przemiany materii, by ograniczyć zużycie zasobów. Spadek T3 nie jest wtedy chorobą tarczycy, lecz celową adaptacją.
Z tego wynikają trzy praktyczne reguły, które powtarzam w rozdziale trzecim.
Nie oznaczaj hormonów tarczycy w trakcie ciężkiej choroby ani w pierwszych tygodniach po niej, chyba że istnieje konkretne podejrzenie choroby tarczycy. Wynik będzie nieprawidłowy, a nieprawidłowość będzie pochodzić od choroby, a nie od tarczycy.
Nie lecz zespołu niskiej T3 hormonami tarczycy. Badania nad podawaniem T3 chorym w stanie ciężkim nie wykazały korzyści, a sensowność takiego postępowania jest wątpliwa, skoro obniżenie jest reakcją celową.
W okresie zdrowienia po ciężkiej chorobie TSH przejściowo rośnie, czasem powyżej normy, po czym wraca do wartości prawidłowych. Wynik pobrany wtedy sugeruje niedoczynność, której nie ma. Dlatego kontrolę odkłada się o kilka tygodni.
Podobne, choć łagodniejsze zmiany obserwuje się przy znacznym ograniczeniu kalorii, w tym przy restrykcyjnych dietach odchudzających i w jadłowstręcie psychicznym. Spadek T3 jest wtedy jednym z mechanizmów obniżających wydatek energetyczny podczas redukcji masy ciała, o czym wspominam w rozdziale piątym.
Pierwotna i ośrodkowa. Na koniec rozróżnienie, które decyduje o sposobie interpretacji wyników i o tym, czego lekarz będzie szukał dalej.
Niedoczynność pierwotna oznacza, że uszkodzona jest sama tarczyca. Gruczoł nie jest w stanie wytworzyć wystarczającej ilości hormonów, mimo prawidłowo działającego sterowania. Mózg działa poprawnie: wykrywa niedobór i reaguje zwiększeniem pobudzania. Dlatego TSH rośnie, a FT4 spada albo jeszcze się utrzymuje.
Układ wyników: TSH wysokie, FT4 niskie lub prawidłowe.
Jest to postać zdecydowanie najczęstsza, obejmująca ponad dziewięćdziesiąt dziewięć procent przypadków. Zalicza się do niej choroba Hashimoto, stan po usunięciu tarczycy, po leczeniu jodem promieniotwórczym i niedoczynność polekowa.
Niedoczynność ośrodkowa oznacza, że uszkodzone jest sterowanie. Przysadka nie wydziela wystarczającej ilości TSH, co nazywa się postacią wtórną, albo podwzgórze nie wydziela wystarczającej ilości TRH, co nazywa się postacią trzeciorzędową. Sama tarczyca jest zdrowa, lecz nie dostaje polecenia do pracy.
Układ wyników: FT4 niskie, a TSH niskie albo, i to jest pułapka, prawidłowe.
Dlaczego TSH nie rośnie mimo niedoboru hormonów. Bo to właśnie wytwarzanie TSH jest uszkodzone. Mechanizm sprzężenia zwrotnego jest przerwany w swoim punkcie wykonawczym: sygnał o niedoborze dociera, lecz przysadka nie może na niego odpowiedzieć. Dodatkowo w części przypadków wydzielane TSH jest wprawdzie obecne, lecz nieprawidłowo zbudowane i przez to mało aktywne biologicznie, mimo że metoda laboratoryjna je wykrywa i podaje wynik w zakresie normy.
Praktyczna konsekwencja jest poważna. Jeżeli u kogoś z niedoczynnością ośrodkową oznaczy się samo TSH, wynik wyjdzie prawidłowy i choroba zostanie przeoczona. Dlatego przy objawach sugerujących niedoczynność, a zwłaszcza przy współistnieniu innych objawów niedoczynności przysadki, oznacza się jednocześnie FT4.
Przyczynami niedoczynności ośrodkowej są między innymi guzy okolicy przysadki, stan po operacji lub napromienianiu tej okolicy, uraz czaszkowo-mózgowy, zapalenie przysadki, w tym polekowe, oraz martwica przysadki po krwotoku okołoporodowym. Jest to sytuacja rzadka, lecz warto wiedzieć, że istnieje, bo w tej postaci TSH jako badanie przesiewowe zawodzi.
Zwolnienie przemiany materii. Podstawowym skutkiem niedoboru hormonów tarczycy jest obniżenie tempa podstawowej przemiany materii, czyli ilości energii zużywanej przez organizm w spoczynku na utrzymanie podstawowych funkcji życiowych.
Mechanizm wynika wprost z tego, co hormony robią w komórce. Przez receptory jądrowe, opisane w podrozdziale 1.2, zwiększają odczyt genów kodujących białka łańcucha oddechowego w mitochondriach, enzymy przemian energetycznych oraz pompy jonowe w błonach komórkowych. Zwiększają też liczbę i wielkość samych mitochondriów.
Szczególne znaczenie ma pompa sodowo-potasowa. Jest to białko, które bez przerwy, we wszystkich komórkach organizmu, wypompowuje sód na zewnątrz i wpompowuje potas do środka, zużywając na to energię. Szacuje się, że działanie tej jednej pompy pochłania od dwudziestu do czterdziestu procent całej energii zużywanej przez organizm w spoczynku. Hormony tarczycy zwiększają liczbę tych pomp. Przy ich niedoborze pomp jest mniej, a wydatek energetyczny maleje.
Skala zmiany jest wymierna. W jawnej, nieleczonej niedoczynności podstawowa przemiana materii spada o kilkanaście do dwudziestu kilku procent, a w skrajnych przypadkach więcej. Zużycie tlenu przez tkanki maleje odpowiednio.
Cecha, którą warto podkreślić: dotyczy to niemal wszystkich tkanek jednocześnie. Hormony tarczycy nie mają jednego narządu docelowego, lecz działają na praktycznie każdą komórkę organizmu, z nielicznymi wyjątkami, do których zalicza się śledzionę, jądra i dorosły mózg w zakresie zużycia tlenu.
Stąd bierze się obraz kliniczny niedoczynności, który pacjentki opisują słowami: wszystko we mnie zwolniło. Jest to opis trafny, bo rzeczywiście wszystko zwalnia równocześnie: serce, jelita, odruchy, odnowa skóry, wytwarzanie krwinek, praca nerek i tempo myślenia. Poszczególne narządy omawiam w podrozdziale 1.5.
Zaznaczam od razu, bo ma to znaczenie dla rozdziału piątego: spadek przemiany materii o kilkanaście procent to realna zmiana, a nie zmiana, która sama z siebie powoduje przyrost masy ciała o dwadzieścia kilogramów. Do tej kwestii wracam w podrozdziale 5.5.
Mniej ciepła. Organizm człowieka utrzymuje stałą temperaturę wewnętrzną, wytwarzając ciepło. Hormony tarczycy są głównym czynnikiem określającym, ile tego ciepła powstaje w warunkach spoczynkowych.
Mechanizmy są trzy.
Pierwszy jest prostą konsekwencją tego, co opisałam wyżej. Każda przemiana energetyczna w komórce jest niedoskonała, a część energii uchodzi jako ciepło. Im intensywniejszy metabolizm, tym więcej ciepła powstaje ubocznie. Mniejsza aktywność pompy sodowo-potasowej i innych procesów zużywających energię oznacza mniej ciepła.
Drugi dotyczy mitochondriów bezpośrednio. Hormony tarczycy wpływają na białka rozprzęgające, których działanie polega na tym, że energia uwalniana w łańcuchu oddechowym nie jest zamieniana na związki wysokoenergetyczne, lecz rozpraszana wprost jako ciepło. Proces ten nazywa się termogenezą bezdrżeniową, a jego klasycznym miejscem jest brunatna tkanka tłuszczowa, obecna u dorosłych w niewielkiej ilości, głównie w okolicy nadobojczykowej i przykręgosłupowej. Hormony tarczycy są niezbędne do jej działania, a dejodynaza typu 2, opisana w podrozdziale 1.2, występuje w niej obficie.
Trzeci dotyczy reakcji na zimno. W normalnych warunkach ekspozycja na chłód uruchamia układ współczulny, obkurczenie naczyń skóry i wzrost wytwarzania ciepła. Hormony tarczycy zwiększają wrażliwość tkanek na katecholaminy, między innymi przez zwiększenie liczby receptorów beta-adrenergicznych. Przy ich niedoborze odpowiedź na zimno jest słabsza.
Łączny efekt to obniżona zdolność utrzymania temperatury. Osoba z niedoczynnością ma zwykle nieco niższą temperaturę ciała, chłodne dłonie i stopy oraz wyraźnie gorszą tolerancję chłodu. Marznie w pomieszczeniu, w którym innym jest ciepło, i potrzebuje więcej okrycia.
Jedno zastrzeżenie, bo jest to pole licznych nieporozumień: pomiar temperatury ciała nie służy do rozpoznawania ani monitorowania niedoczynności tarczycy. Metody opierające się na codziennym mierzeniu porannej temperatury pod pachą, popularyzowane w internecie, nie mają potwierdzonej wartości diagnostycznej. Temperatura ciała zależy od zbyt wielu czynników: fazy cyklu, pory dnia, sposobu pomiaru, temperatury otoczenia, aktywności i infekcji. Do tego tematu wracam w rozdziale ósmym.
Obrzęk śluzowaty. Hormony tarczycy wpływają na obrót białek w tkankach, czyli na równowagę między ich wytwarzaniem a rozkładem. Przy ich niedoborze oba procesy zwalniają, przy czym rozkład zwalnia bardziej niż synteza, a skutkiem jest gromadzenie się pewnych substancji w przestrzeni międzykomórkowej.
Substancjami tymi są glikozaminoglikany, głównie kwas hialuronowy i siarczany chondroityny. Są to długie łańcuchy cukrowe o silnie ujemnym ładunku, wchodzące normalnie w skład substancji podstawowej tkanki łącznej.
Ich kluczowa właściwość polega na zdolności wiązania wody. Jedna cząsteczka kwasu hialuronowego potrafi związać wielokrotność własnej masy w wodzie, tworząc gęsty, galaretowaty żel.
Gdy glikozaminoglikany gromadzą się w nadmiarze, wiążą wodę w przestrzeni międzykomórkowej i powstaje obrzęk o szczególnym charakterze, nazywany obrzękiem śluzowatym, po łacinie myxoedema.
Różni się on od zwykłego obrzęku, znanego z niewydolności serca czy z niewydolności żylnej, jedną istotną cechą: nie pozostawia wgłębienia po ucisku palcem. Woda jest tu związana z żelem, a nie wolna, więc nie da się jej przemieścić naciskiem.
Obrzęk ten obejmuje tkankę podskórną całego ciała, lecz najbardziej widoczny jest tam, gdzie tkanka podskórna jest luźna: na powiekach, na twarzy, na grzbietach dłoni i stóp. Stąd charakterystyczny wygląd twarzy w zaawansowanej niedoczynności: pogrubiałe rysy, obrzęknięte powieki, nieco nalana twarz.
Obrzęk dotyczy jednak nie tylko skóry. Gromadzenie się glikozaminoglikanów w strunach głosowych powoduje chrypkę i pogrubienie głosu. W języku prowadzi do jego powiększenia i do niewyraźnej mowy. W błonie śluzowej nosa i w okolicy gardła sprzyja chrapaniu i bezdechowi sennemu. Wokół nerwów przebiegających w wąskich kanałach kostnych powoduje ich ucisk, czego najczęstszym przykładem jest zespół cieśni nadgarstka. W uchu środkowym przyczynia się do pogorszenia słuchu. W osierdziu i opłucnej może prowadzić do gromadzenia się płynu.
Cecha ważna praktycznie: obrzęk śluzowaty cofa się po wyrównaniu niedoczynności, lecz powoli, w ciągu tygodni do kilku miesięcy. Z tym wiąże się część ubytku masy ciała obserwowanego po rozpoczęciu leczenia, o czym piszę w podrozdziale 5.5.
Z tego mechanizmu wynika też nazwa historyczna, z którą możesz się spotkać w starszych opracowaniach: myxoedema jako określenie jawnej, zaawansowanej niedoczynności tarczycy.
Reakcja osi. Niedobór hormonów nie przechodzi niezauważony przez układ sterowania, opisany w podrozdziale 1.3.
Spadek stężenia hormonów tarczycy znosi hamowanie przysadki, więc wydzielanie TSH rośnie. Wzrost ten pojawia się wcześnie, zanim stężenia hormonów wyjdą poza zakres prawidłowy, bo zależność między nimi jest logarytmiczna.
TSH działa na tarczycę na cztery sposoby opisane wcześniej, z których trzy mają na celu zwiększenie produkcji, a czwarty jest efektem troficznym, czyli pobudzającym wzrost gruczołu.
Przy niedoborze jodu albo przy częściowym uszkodzeniu gruczołu rozwija się więc sytuacja, w której długotrwałe, silne pobudzanie prowadzi do powiększenia tarczycy. Powstaje wole.
Jest to zjawisko, które warto rozumieć, bo bywa odwrotnie interpretowane. Wole w tej sytuacji nie jest objawem nadmiaru hormonów, lecz przeciwnie: jest objawem wysiłku gruczołu, który nie nadąża. Historycznie wola z niedoboru jodu były w Polsce częstym widokiem, zwłaszcza na terenach podgórskich, a ich zanik po wprowadzeniu jodowania soli jest jednym z sukcesów zdrowia publicznego, o czym piszę w rozdziale piątym.
W chorobie Hashimoto reakcja bywa dwojaka. U części osób rozwija się postać z wolem, w której gruczoł jest powiększony przez naciek zapalny i pobudzenie przez TSH. U innych dominuje postać zanikowa, w której niszczenie i włóknienie przeważają nad pobudzaniem i gruczoł się zmniejsza. Do obu postaci wracam w podrozdziale 2.1.
Przy leczeniu lewotyroksyną, gdy stężenie hormonów wraca do normy, TSH spada, a wraz z nim ustaje bodziec troficzny. Wole powstałe z pobudzania może się wtedy częściowo zmniejszyć, choć nie zawsze i nie całkowicie.
Dwa etapy niedoboru. Niedobór hormonów nie powstaje nagle. Rozwija się w czasie, przechodząc przez stany, które różnią się tym, na ile układ regulacji zdołał go zrekompensować.
Pierwszym etapem jest niedoczynność subkliniczna, nazywana też utajoną.
Jej istota polega na tym, że tarczyca nie nadąża, lecz jeszcze daje radę, bo pracuje pod zwiększonym pobudzeniem. TSH jest podwyższone, a stężenie hormonów tarczycy pozostaje w zakresie prawidłowym, często w jego dolnej części. Układ utrzymuje produkcję kosztem zwiększonego wysiłku.
Drugim etapem jest niedoczynność jawna, nazywana też pełnoobjawową.
Tutaj mechanizm kompensacji przestaje wystarczać. Mimo bardzo wysokiego TSH gruczoł nie jest w stanie wytworzyć potrzebnej ilości hormonów. Stężenie wolnej T4 spada poniżej zakresu prawidłowego.
Różnica między tymi stanami na poziomie mechanizmu sprowadza się więc do jednego pytania: czy zwiększone pobudzanie jeszcze wyrównuje niedobór, czy już nie.
Nazwy bywają mylące i warto to wyjaśnić. Określenie "subkliniczna" sugeruje brak objawów, a tak nie zawsze jest: część osób w tym stanie zgłasza dolegliwości, a część osób z jawną niedoczynnością czuje się stosunkowo dobrze. Nazwa odnosi się do układu wyników laboratoryjnych, a nie do samopoczucia. Do tej rozbieżności wracam w podrozdziale 2.4.
Wartości liczbowe, progi rozpoznania i zasady decydowania o leczeniu omawiam w rozdziałach trzecim i czwartym. Tutaj chodzi wyłącznie o zrozumienie, że są to kolejne stadia jednego procesu, a nie dwie różne choroby.
Dodam jeszcze, że przejście z jednego stanu w drugi nie jest nieuniknione. U części osób niedoczynność subkliniczna utrzymuje się latami bez progresji, a u części, zwłaszcza przy nieobecności przeciwciał, wynik wraca samoistnie do normy.
Dlaczego tego nie widać. Niedoczynność tarczycy rozwija się zwykle przez miesiące albo lata. Ma to konsekwencję, która wpływa na całą historię wielu pacjentek: zmiany bywają przez długi czas niezauważane, i to zarówno przez chorą, jak i przez jej otoczenie.
Składają się na to trzy mechanizmy.
Pierwszy jest fizjologiczny. Układ kompensacji skutecznie wyrównuje niedobór przez długi czas. Zapas hormonów w koloidzie, opisany w podrozdziale 1.1, wyrównuje wahania. Zwiększone wydzielanie TSH utrzymuje produkcję. Tkanki zwiększają lokalne wytwarzanie T3 z dostępnej T4. Zanim te mechanizmy się wyczerpią, mija czas.
Drugi jest percepcyjny. Człowiek ocenia swój stan przez porównanie z tym, co było niedawno, a nie z tym, co było dwa lata temu. Zmiana o jeden procent tygodniowo jest niezauważalna z tygodnia na tydzień, a po roku oznacza zmianę zasadniczą. Pacjentki opisują to zwykle zdaniem wypowiadanym po rozpoczęciu leczenia: zapomniałam, jak to jest mieć energię.
Trzeci jest interpretacyjny i w moim odczuciu najważniejszy. Objawy niedoczynności są dokładnie takie, jakie przypisuje się zwykłemu życiu. Zmęczenie tłumaczy się pracą. Senność tłumaczy się małym dzieckiem. Przyrost masy ciała tłumaczy się wiekiem. Suchą skórę tłumaczy się zimą. Gorszą pamięć tłumaczy się stresem. Obniżony nastrój tłumaczy się sytuacją życiową. Każde z tych wyjaśnień jest wiarygodne i każde bywa prawdziwe, bo te czynniki rzeczywiście działają. Problem polega na tym, że zestaw wiarygodnych wyjaśnień skutecznie zasłania przyczynę, którą dałoby się wykryć jednym badaniem krwi.
Konsekwencja praktyczna: niedoczynność tarczycy rozpoznaje się badaniem, a nie na podstawie wrażenia, że coś jest nie tak. Lista objawów, którą podaję w podrozdziale 2.4, nie służy do stawiania rozpoznania, lecz do podjęcia decyzji o wykonaniu badania.
Z tej samej powolności wynika również druga obserwacja, istotna dla rozdziału czwartego: skoro choroba narastała przez lata, to jej cofanie również wymaga czasu. Oczekiwanie poprawy w ciągu tygodnia od pierwszej tabletki jest nierealistyczne.
Postać skrajna. Dla kompletności opisu wspomnę o najcięższej postaci nieleczonej niedoczynności, nazywanej śpiączką hipometaboliczną albo, w starszym piśmiennictwie, śpiączką obrzękową.
Opisuję ją rzeczowo, nie po to, by straszyć, lecz dlatego, że bywa przedstawiana w materiałach popularnych w sposób dramatyczny i nieproporcjonalny do rzeczywistego ryzyka.
Fakty są następujące.
Jest to stan skrajnie rzadki. W krajach z dostępem do diagnostyki laboratoryjnej i do leczenia występuje z częstością liczoną w pojedynczych przypadkach na milion osób rocznie. Dotyczy niemal wyłącznie osób w podeszłym wieku, z wieloletnią, nierozpoznaną lub nieleczoną niedoczynnością, u których dodatkowo zadziałał czynnik wyzwalający: infekcja, wychłodzenie, zabieg operacyjny, uraz albo leki uspokajające.
Obraz kliniczny obejmuje obniżenie temperatury ciała, często poniżej trzydziestu pięciu stopni, zaburzenia świadomości, od spowolnienia i splątania po utratę przytomności, zwolnienie oddechu z zatrzymaniem dwutlenku węgla, zwolnienie akcji serca, obniżenie ciśnienia, obniżenie stężenia sodu i glukozy oraz nasilony obrzęk tkanek.
Stan ten wymaga leczenia na oddziale intensywnej terapii, z podaniem hormonów drogą dożylną i równoległym leczeniem przyczyny wyzwalającej. Mimo leczenia śmiertelność pozostaje wysoka.
I teraz to, co z tego wynika dla Ciebie, jeśli masz rozpoznaną i leczoną niedoczynność.
Ten stan nie jest zagrożeniem, które Ci grozi. Nie rozwija się u osoby przyjmującej leki, nawet przy niedoskonale dobranej dawce. Nie rozwija się po pominięciu kilku dawek ani po kilku tygodniach przerwy. Wymaga wieloletniego, całkowitego braku leczenia przy ciężkiej niedoczynności, a dziś jest przede wszystkim przypomnieniem, dlaczego warto rozpoznawać tę chorobę, a nie powodem do codziennego niepokoju.
Opisuję go tutaj dlatego, że jeśli trafisz na tę nazwę w internecie, lepiej żebyś znała jej właściwe proporcje.
Mózg dziecka. Na koniec tego podrozdziału rzecz o znaczeniu wykraczającym poza wszystko, co opisałam wyżej.
Hormony tarczycy są niezbędne do rozwoju ośrodkowego układu nerwowego. Nie przyspieszają tego rozwoju ani go nie wspomagają, lecz warunkują. Bez nich przebiega on nieprawidłowo, a część powstałych zmian jest nieodwracalna.
Biorą udział w kluczowych etapach: w podziałach i wędrówce komórek nerwowych do właściwych warstw kory, w tworzeniu połączeń między neuronami, w mielinizacji, czyli powstawaniu osłonek nerwowych warunkujących szybkie przewodzenie, oraz w dojrzewaniu komórek glejowych.
Okresy krytyczne obejmują drugi trymestr ciąży, trzeci trymestr i pierwsze dwa, trzy lata życia.
W pierwszym trymestrze jedynym źródłem hormonów dla płodu jest organizm matki, bo własna tarczyca płodu zaczyna wytwarzać hormony dopiero około dwunastego tygodnia. Hormony matki przechodzą przez łożysko przez całą ciążę, uzupełniając produkcję płodu także później. Z tego faktu wynikają zalecenia dotyczące badania i leczenia kobiet w ciąży, które omawiam w rozdziale siódmym.
Wrodzona niedoczynność tarczycy to stan, w którym dziecko rodzi się z niewydolną tarczycą albo bez niej. Przyczyną jest najczęściej zaburzenie rozwoju gruczołu: jego brak, niedorozwój albo zatrzymanie w nieprawidłowym miejscu, o czym pisałam w podrozdziale 1.1. Rzadziej są to wrodzone zaburzenia wytwarzania hormonów.
Częstość szacuje się na mniej więcej jeden przypadek na dwa do trzech tysięcy urodzeń, co czyni ją jedną z częstszych wrodzonych chorób endokrynologicznych.
Nieleczona prowadzi do ciężkiego, nieodwracalnego upośledzenia rozwoju umysłowego oraz do zaburzeń wzrastania. W przeszłości była jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności intelektualnej.
I tu rzecz, która jest jednym z najlepszych przykładów skuteczności medycyny zapobiegawczej.
Problem polega na tym, że noworodek z wrodzoną niedoczynnością wygląda po urodzeniu prawidłowo. Hormony matki, które otrzymywał przez łożysko, chronią go jeszcze przez pierwsze tygodnie. Objawy pojawiają się później, a wtedy część szkód jest już dokonana. Rozpoznanie na podstawie obserwacji dziecka przychodzi za późno.
Rozwiązaniem jest badanie przesiewowe wykonywane u wszystkich noworodków. Polega na pobraniu kilku kropli krwi z pięty na specjalną bibułę w pierwszych dobach życia, zwykle między czterdziestą ósmą a siedemdziesiątą drugą godziną, i oznaczeniu w niej stężenia TSH. Wynik podwyższony kieruje dziecko do pilnej diagnostyki.
W Polsce badanie przesiewowe noworodków prowadzone jest w całym kraju od lat dziewięćdziesiątych, a obecny program obejmuje ponad trzydzieści chorób, wśród nich wrodzoną niedoczynność tarczycy. Jest bezpłatne i wykonywane u wszystkich dzieci urodzonych w Polsce.
Efekt jest jednoznaczny. Dziecko, u którego leczenie lewotyroksyną rozpoczęto w pierwszych dwóch tygodniach życia i prowadzono prawidłowo, rozwija się umysłowo w sposób nieodbiegający od rówieśników. Choroba, która jeszcze pół wieku temu oznaczała trwałą niepełnosprawność, dziś oznacza codzienną tabletkę.
Warto o tym wiedzieć, bo jest to najmocniejszy możliwy argument za tym, że hormony tarczycy nie są sprawą drugorzędną, oraz za tym, że ich niedobór wykrywa się badaniem, a nie obserwacją.
Serce. Serce należy do narządów najsilniej zależnych od hormonów tarczycy, a dzieje się tak dlatego, że przeważa w nim receptor typu TR?, opisany w podrozdziale 1.2.
Hormony tarczycy wpływają na pracę serca na trzy sposoby.
Częstość rytmu. T3 działa bezpośrednio na węzeł zatokowy, czyli na naturalny rozrusznik serca, zwiększając szybkość jego spontanicznego pobudzania. Robi to przez wpływ na kanały jonowe odpowiedzialne za powolną depolaryzację komórek rozrusznikowych. Dodatkowo zwiększa liczbę receptorów beta-adrenergicznych w sercu, przez co ten sam poziom pobudzenia współczulnego daje mocniejszą odpowiedź.
Siła skurczu. Hormony zwiększają odczyt genów kodujących białka kurczliwe, w tym łańcuch ciężki miozyny o większej aktywności enzymatycznej, oraz genów kodujących pompę wapniową siateczki śródplazmatycznej. Ta druga ma znaczenie szczególne, bo odpowiada za szybkie usuwanie wapnia z cytoplazmy po skurczu, a więc za sprawność rozkurczu. Serce pod wpływem hormonów tarczycy kurczy się mocniej i rozkurcza szybciej.
Objętość wyrzutowa i pojemność minutowa. Mocniejszy skurcz oznacza, że przy każdym uderzeniu wypompowywana jest większa objętość krwi. Razem z szybszym rytmem daje to większą pojemność minutową, czyli ilość krwi przetłaczaną w ciągu minuty. Dodatkowo hormony obniżają opór w naczyniach obwodowych, o czym piszę niżej, co ułatwia wyrzut krwi z lewej komory.
Przy niedoborze hormonów wszystkie te procesy biegną w przeciwnym kierunku.
Rytm serca zwalnia. Bradykardia, czyli tętno poniżej sześćdziesięciu uderzeń na minutę w spoczynku, jest typowym objawem jawnej niedoczynności. Warto zaznaczyć, że wolne tętno występuje także u osób wytrenowanych i wtedy jest objawem dobrej wydolności, a nie choroby.
Siła skurczu maleje, a rozkurcz staje się wolniejszy i mniej pełny. W badaniu echokardiograficznym widoczne bywa upośledzenie funkcji rozkurczowej.
Pojemność minutowa spada, w zaawansowanej niedoczynności nawet o trzydzieści do pięćdziesięciu procent. Tkanki otrzymują mniej krwi, co współtworzy uczucie zmęczenia i gorszą tolerancję wysiłku.
Może pojawić się płyn w worku osierdziowym, w mechanizmie opisanym przy obrzęku śluzowatym w podrozdziale 1.4. Zwykle jest to ilość niewielka, niewymagająca interwencji i cofająca się po wyrównaniu niedoczynności.
Rzecz praktyczna, do której wracam w rozdziale czwartym: ponieważ hormony tarczycy zwiększają zapotrzebowanie serca na tlen, u osób z chorobą wieńcową zbyt szybkie wyrównywanie niedoczynności może wywołać dolegliwości dławicowe. Dlatego u osób starszych i z chorobą serca leczenie rozpoczyna się od małych dawek.
Naczynia i ciśnienie. Hormony tarczycy działają bezpośrednio na mięśniówkę gładką ścian naczyń, powodując jej rozkurcz. Mechanizm obejmuje wpływ na kanały potasowe w komórkach mięśniówki oraz zwiększenie wytwarzania tlenku azotu przez śródbłonek.
Skutkiem jest obniżenie oporu obwodowego, czyli oporu, jaki naczynia stawiają przepływającej krwi.
Przy niedoborze hormonów mechanizm ten słabnie, a naczynia pozostają bardziej obkurczone. Opór obwodowy rośnie, w niektórych opracowaniach podaje się wzrost o pięćdziesiąt do sześćdziesięciu procent w zaawansowanej niedoczynności.
Z tego wynika charakterystyczny układ ciśnienia tętniczego, który warto rozumieć.
Ciśnienie rozkurczowe, czyli druga liczba w pomiarze, zależy w dużej mierze właśnie od oporu obwodowego. Przy jego wzroście ciśnienie rozkurczowe rośnie.
Ciśnienie skurczowe, czyli pierwsza liczba, zależy w większym stopniu od objętości wyrzutowej, która przy niedoczynności maleje. Dlatego pozostaje prawidłowe albo nawet nieco obniżone.
Efektem jest nadciśnienie z przewagą składowej rozkurczowej oraz zwężenie różnicy między obiema wartościami, czyli obniżenie ciśnienia tętna. Pomiar typu sto trzydzieści na dziewięćdziesiąt pięć u osoby, która wcześniej miała sto dwadzieścia na siedemdziesiąt, powinien skłonić do rozważenia badania tarczycy, zwłaszcza przy innych objawach.
Niedoczynność tarczycy jest jedną z rzadszych, lecz w pełni odwracalnych przyczyn nadciśnienia tętniczego. Szacuje się, że odpowiada za niewielki odsetek wszystkich przypadków, lecz jest to odsetek, który warto wykluczyć, bo wyrównanie niedoczynności normalizuje ciśnienie u części osób bez potrzeby leczenia hipotensyjnego.
Dodatkowo niedobór hormonów sprzyja sztywności dużych tętnic i zaburzeniu funkcji śródbłonka, co w połączeniu ze zmianami lipidowymi opisanymi niżej składa się na podwyższone ryzyko sercowo-naczyniowe.
Wątroba i cholesterol. Związek niedoczynności tarczycy z podwyższonym cholesterolem jest jednym z najlepiej udokumentowanych i najbardziej praktycznych faktów w tym rozdziale, bo bywa drogą do rozpoznania choroby.
Mechanizm jest konkretny i warto go znać.
Cholesterol LDL jest usuwany z krwi przez receptory LDL znajdujące się na powierzchni komórek wątroby. Receptor wiąże cząsteczkę LDL, wciąga ją do komórki, a cholesterol zostaje przetworzony albo wydalony z żółcią. Ilość tych receptorów decyduje o tym, jak szybko LDL znika z krwiobiegu.
Hormony tarczycy, działając przez receptor typu TR?, który przeważa w wątrobie, zwiększają odczyt genu kodującego receptor LDL. Zwiększają także aktywność białka PCSK9, regulującego rozkład tych receptorów, oraz wpływają na przekształcanie cholesterolu w kwasy żółciowe.
Przy niedoborze hormonów receptorów LDL jest mniej. Usuwanie cholesterolu z krwi zwalnia, a jego stężenie rośnie. Dodatkowo spada aktywność lipazy lipoproteinowej, co podnosi stężenie triglicerydów, oraz zmienia się metabolizm frakcji HDL.
Typowy obraz lipidogramu w niedoczynności to podwyższony cholesterol całkowity i LDL, czasem podwyższone triglicerydy, przy stężeniu HDL prawidłowym albo nieco podwyższonym. Szacuje się, że jawna niedoczynność podnosi cholesterol całkowity o kilkanaście do trzydziestu procent.
Konsekwencja praktyczna jest następująca i uważam ją za jedną z ważniejszych informacji w tym rozdziale.
Przed rozpoznaniem hipercholesterolemii i przed włączeniem leczenia obniżającego cholesterol należy oznaczyć TSH. Wytyczne kardiologiczne wymieniają niedoczynność tarczycy wśród przyczyn wtórnych zaburzeń lipidowych, które trzeba wykluczyć. Powód jest prosty: jeżeli przyczyną jest niedoczynność, to jej wyrównanie samo obniży cholesterol, a leczenie statyną u osoby z nieleczoną niedoczynnością wiąże się dodatkowo z większym ryzykiem działań niepożądanych ze strony mięśni.
Odwrotna zależność również się przydaje: przypadkowo wykryty wysoki cholesterol u osoby bez obciążeń bywa pierwszym tropem prowadzącym do rozpoznania niedoczynności. Do tego wątku wracam w podrozdziale 2.4.
Wątroba uczestniczy też w przemianach samych hormonów tarczycy, bo zawiera dejodynazę typu 1 i sprzęga hormony przed wydaleniem z żółcią. Przy ciężkich chorobach wątroby przemiany te ulegają zaburzeniu.
Jelita. Hormony tarczycy wpływają na motorykę przewodu pokarmowego, czyli na skoordynowane skurcze mięśniówki gładkiej przesuwające treść pokarmową.
Oddziałują na mięśniówkę bezpośrednio oraz przez układ nerwowy jelita, nazywany układem nerwowym trzewnym. Przy ich niedoborze amplituda i częstość skurczów perystaltycznych maleje, a czas pasażu, czyli przejścia treści przez jelito, wydłuża się.
Dodatkowo w ścianie jelita, podobnie jak w innych tkankach, gromadzą się glikozaminoglikany wiążące wodę, co dodatkowo upośledza czynność skurczową.
Skutkiem jest zaparcie, i to objaw na tyle typowy, że należy do klasycznego obrazu niedoczynności. Wypróżnienia stają się rzadsze, stolce twardsze, a wypróżnienie wymaga wysiłku.
W skrajnych, nieleczonych przypadkach opisywano niedrożność porażenną jelita, lecz jest to sytuacja wyjątkowa.
Zwolnienie pasażu ma też konsekwencje mniej oczywiste. Wolniejsze przechodzenie treści sprzyja zmianom składu flory bakteryjnej, w tym przerostowi bakteryjnemu w jelicie cienkim. Zmienia się też wchłanianie niektórych substancji, bo wydłuża się czas kontaktu z błoną śluzową, a jednocześnie zmniejsza się wydzielanie kwasu solnego w żołądku, co wpływa na przyswajanie żelaza i witaminy B12.
Ten ostatni punkt łączy się z tematem wchłaniania lewotyroksyny, który omawiam w podrozdziale 4.4, oraz z tematem niedoborów, który omawiam w rozdziale piątym.
Praktycznie warto wiedzieć, że zaparcie w przebiegu niedoczynności ustępuje po wyrównaniu hormonów, choć nie natychmiast. Postępowanie objawowe, czyli błonnik, płyny i ruch, opisuję w podrozdziale 5.6.
Nerki i sód. Hormony tarczycy wpływają na czynność nerek na kilka sposobów, a skutki ich niedoboru widać w rutynowych badaniach.
Przepływ krwi przez nerki maleje, bo maleje pojemność minutowa serca i rośnie opór naczyniowy. Spada w ślad za tym przesączanie kłębuszkowe, czyli ilość osocza filtrowanego w jednostce czasu. Obniżenie sięga w jawnej niedoczynności nawet czterdziestu procent.
W badaniach laboratoryjnych przekłada się to na nieznaczny wzrost stężenia kreatyniny i obniżenie wyliczanego wskaźnika eGFR. Jest to zmiana czynnościowa, a nie uszkodzenie nerek, i cofa się po wyrównaniu niedoczynności. Warto o tym wiedzieć, bo wynik bywa niepotrzebnie interpretowany jako przewlekła choroba nerek.
Osobną kwestią jest gospodarka wodno-elektrolitowa, a konkretnie stężenie sodu.
W niedoczynności tarczycy obserwuje się skłonność do hiponatremii, czyli obniżonego stężenia sodu we krwi. Mechanizm jest złożony i obejmuje co najmniej trzy elementy: zmniejszone dostarczanie płynu do dalszych odcinków nefronu wskutek niższej filtracji, upośledzone wydalanie wolnej wody oraz zwiększone wydzielanie wazopresyny, czyli hormonu zatrzymującego wodę.
Istotne jest, że jest to hiponatremia z rozcieńczenia: sodu nie ubywa, przybywa wody.
Stopień obniżenia jest zwykle niewielki i bezobjawowy. Głęboka hiponatremia występuje w skrajnych postaciach niedoczynności, o których pisałam w podrozdziale 1.4.
Praktyczna uwaga: przy stwierdzeniu hiponatremii bez uchwytnej przyczyny niedoczynność tarczycy jest jedną z pozycji na liście do wykluczenia, obok niewydolności kory nadnerczy, leków moczopędnych i zespołu nieadekwatnego wydzielania wazopresyny.
Mięśnie. Dolegliwości mięśniowe należą do częstszych objawów niedoczynności, a jednocześnie do najczęściej przypisywanych innym przyczynom.
Hormony tarczycy wpływają na mięśnie szkieletowe wielotorowo. Regulują skład włókien mięśniowych, czyli proporcję włókien wolno- i szybkokurczliwych. Wpływają na wykorzystanie glukozy i kwasów tłuszczowych jako źródła energii. Regulują pompy wapniowe w siateczce śródplazmatycznej, decydujące o szybkości rozkurczu.
Przy ich niedoborze pojawiają się następujące zmiany.
Siła mięśni maleje, zwłaszcza w mięśniach obręczy biodrowej i barkowej. Objawia się to trudnością przy wstawaniu z niskiego siedzenia, przy wchodzeniu po schodach i przy unoszeniu rąk nad głowę.
Skurcz i rozkurcz ulegają spowolnieniu. Mięsień kurczy się wolniej i, co bardziej charakterystyczne, wolniej się rozkurcza. Ta druga cecha jest podstawą klasycznego objawu, o którym piszę niżej, przy odruchach.
Pojawia się sztywność mięśni, bóle, kurcze i uczucie ociężałości, nasilone rano i po wysiłku. Czas regeneracji po wysiłku się wydłuża.
W badaniach laboratoryjnych stwierdza się podwyższone stężenie kinazy kreatynowej, oznaczanej skrótem CK. Jest to enzym występujący w mięśniach, uwalniany do krwi przy uszkodzeniu komórki mięśniowej. W niedoczynności jego stężenie rośnie, czasem kilkukrotnie powyżej normy, wskutek zwiększonej przepuszczalności błon komórkowych i wolniejszego usuwania enzymu z krążenia.
Ma to konkretne znaczenie praktyczne. Podwyższone CK u osoby bez intensywnego wysiłku, bez urazu i bez objawów zawału wymaga oznaczenia TSH. Jest to druga, obok podwyższonego cholesterolu, częsta droga przypadkowego wykrycia niedoczynności.
Szczególnie częstą sytuacją jest podejrzenie uszkodzenia mięśni po statynach. Osoba przyjmująca statynę zgłasza bóle mięśni, oznacza się CK, wynik jest podwyższony, a winą obarcza się lek. Tymczasem u części takich osób przyczyną jest nierozpoznana niedoczynność tarczycy, która dodatkowo zwiększa ryzyko miopatii po statynach. Oznaczenie TSH jest w tej sytuacji postępowaniem standardowym.
Zespół objawów mięśniowych w niedoczynności bywa nazywany zespołem Hoffmanna, gdy towarzyszy mu rzekomy przerost mięśni, co jest postacią rzadką.
Kości. Hormony tarczycy uczestniczą w przebudowie kości, czyli w nieustannym procesie, w którym stara tkanka kostna jest usuwana przez osteoklasty, a nowa budowana przez osteoblasty.
W normalnych warunkach oba procesy pozostają w równowadze, a cykl przebudowy w danym miejscu trwa kilka miesięcy.
Hormony tarczycy przyspieszają ten cykl, działając przez receptor TR? obecny w komórkach kostnych. Pobudzają zarówno rozkład, jak i budowę, lecz rozkład w większym stopniu, dlatego ich nadmiar prowadzi do utraty masy kostnej.
Przy niedoborze przebudowa zwalnia. Cykl się wydłuża, a gęstość mineralna kości bywa nawet nieznacznie podwyższona. Sama niedoczynność nie jest więc czynnikiem ryzyka osteoporozy.
Problemem jest natomiast jej leczenie prowadzone zbyt intensywnie. Przewlekłe utrzymywanie obniżonego TSH, czyli stan odpowiadający subklinicznej nadczynności, wiąże się z przyspieszoną utratą masy kostnej, zwłaszcza u kobiet po menopauzie. Do tej kwestii wracam w podrozdziałach 4.2, 4.5 i 7.5, bo jest to jeden z głównych argumentów przeciwko dążeniu do jak najniższego TSH.
U dzieci rola hormonów tarczycy jest jeszcze szersza. Są niezbędne do wzrastania kości na długość, bo wpływają na chrząstkę wzrostową i na dojrzewanie kości, a także współdziałają z hormonem wzrostu, warunkując jego skuteczne działanie.
Nieleczona niedoczynność u dziecka powoduje zahamowanie wzrastania i opóźnienie wieku kostnego, czyli dojrzewania szkieletu widocznego na zdjęciu rentgenowskim ręki. Co ważne, zahamowanie wzrastania bywa pierwszym i czasem jedynym zauważalnym objawem niedoczynności u dziecka, wcześniejszym niż jakiekolwiek dolegliwości. Do tego wątku wracam w podrozdziale 8.3.
Skóra, włosy i paznokcie. Zmiany skórne należą do najbardziej widocznych objawów niedoczynności i często to one skłaniają do wizyty u lekarza.
Hormony tarczycy regulują tempo podziałów komórek warstwy podstawnej naskórka, a więc tempo jego odnowy. Przy ich niedoborze podziały zwalniają, naskórek odnawia się wolniej, a warstwa rogowa staje się grubsza i gorzej złuszczana.
Jednocześnie maleje wydzielanie potu i łoju, bo hormony tarczycy pobudzają gruczoły potowe i łojowe. Skóra traci warstwę ochronną i zdolność zatrzymywania wody.
Do tego dochodzi obrzęk śluzowaty opisany w podrozdziale 1.4 oraz gorsze ukrwienie skóry wskutek obkurczenia naczyń.
Efektem jest skóra sucha, szorstka, chłodna, blada, łuszcząca się, szczególnie na łokciach, kolanach i podudziach. Swędzenie jest częste. Gojenie ran bywa wolniejsze.
Charakterystyczne, choć niestałe, jest żółtawe zabarwienie skóry, zwłaszcza na dłoniach i podeszwach stóp, wynikające z gromadzenia się karotenu. Hormony tarczycy są potrzebne do przekształcania karotenu w witaminę A w wątrobie, a przy ich niedoborze karoten odkłada się w naskórku. Odróżnia się to od żółtaczki tym, że twardówki oczu pozostają białe.
Włosy. Hormony tarczycy wpływają na cykl wzrostu włosa, w którym wyróżnia się fazę wzrostu, fazę przejściową i fazę spoczynku zakończoną wypadnięciem. Ich niedobór skraca fazę wzrostu i przesuwa większy odsetek mieszków do fazy spoczynku. Skutkiem jest rozlane wypadanie włosów, obejmujące całą głowę, a nie ograniczone do jednego miejsca.
Włosy stają się przy tym suche, matowe, szorstkie i łamliwe.
Istotna uwaga dla cierpliwości: po rozpoczęciu leczenia stan włosów poprawia się z wyraźnym opóźnieniem, bo mieszki muszą przejść przez pełny cykl. Pierwsza poprawa bywa widoczna po trzech, czterech miesiącach, a pełna po kilkunastu. Co więcej, w pierwszych tygodniach leczenia wypadanie bywa przejściowo nasilone, gdy mieszki wracają do fazy wzrostu i wypychają stare włosy. Jest to zjawisko oczekiwane, a nie oznaka pogorszenia.
Paznokcie rosną wolniej, stają się cienkie, kruche, łamliwe, z podłużnym prążkowaniem.
Krew. Niedokrwistość towarzyszy niedoczynności tarczycy u znacznej części chorych, a szacunki wahają się od dwudziestu do nawet sześćdziesięciu procent, zależnie od definicji i badanej populacji.
Mechanizmów jest kilka, a ich rozróżnienie ma znaczenie, bo determinuje postępowanie.
Pierwszy jest bezpośredni. Hormony tarczycy pobudzają szpik kostny do wytwarzania krwinek czerwonych. Działają też na nerki, zwiększając wydzielanie erytropoetyny, czyli hormonu stymulującego to wytwarzanie. Przy niedoborze hormonów oba te bodźce słabną, a produkcja krwinek maleje.
Drugi mechanizm jest adaptacyjny i bywa pomijany. Skoro zapotrzebowanie tkanek na tlen jest mniejsze, bo przemiana materii zwolniła, to mniejsza liczba krwinek czerwonych wystarcza. Część obniżenia hemoglobiny jest więc dostosowaniem do zmniejszonego zapotrzebowania, a nie niedoborem.
Niedokrwistość w tym mechanizmie jest zwykle łagodna, normocytarna, czyli z prawidłową wielkością krwinek, i ustępuje po wyrównaniu niedoczynności.
Trzeci mechanizm dotyczy niedoborów. Niedoczynność tarczycy sprzyja niedoborowi żelaza, bo zmniejsza wydzielanie kwasu solnego w żołądku, potrzebnego do przyswajania żelaza, a u kobiet dodatkowo powoduje obfitsze miesiączki, o czym piszę w rozdziale siódmym. Powstaje wtedy niedokrwistość mikrocytarna, czyli z małymi krwinkami.
Czwarty mechanizm wiąże się z chorobami współistniejącymi. Hashimoto często towarzyszy autoimmunologiczne zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka, prowadzące do niedoboru witaminy B12 i do niedokrwistości megaloblastycznej, czyli z dużymi krwinkami. Piszę o tym w podrozdziale 2.5.
Praktyczny wniosek: przy stwierdzeniu niedokrwistości warto ocenić wielkość krwinek, bo wskazuje ona kierunek dalszej diagnostyki, a także oznaczyć TSH, ferrytynę i, przy wskazaniach, witaminę B12. Samo podanie żelaza bez ustalenia przyczyny bywa nieskuteczne.
Dodatkowo hormony tarczycy wpływają na krzepnięcie. W jawnej niedoczynności opisuje się nabyty, zwykle łagodny zespół zaburzeń krzepnięcia, w tym obniżenie czynnika von Willebranda, co może przyczyniać się do obfitszych krwawień miesiączkowych.
Nerwy obwodowe. Na koniec dwa zjawiska dotyczące obwodowego układu nerwowego, z których jedno jest klasycznym objawem badania lekarskiego, a drugie częstą dolegliwością.
Odruchy ścięgniste. Lekarz sprawdza je, uderzając młoteczkiem w ścięgno, najczęściej Achillesa albo rzepki. Prawidłowa odpowiedź to szybki skurcz mięśnia i równie szybki rozkurcz.
W niedoczynności tarczycy charakterystyczne jest opóźnienie fazy rozluźnienia. Skurcz następuje w miarę normalnie, natomiast powrót mięśnia do stanu wyjściowego jest wyraźnie wolniejszy, co widać gołym okiem. Objaw ten ma własną nazwę: objaw Woltmana.
Przyczyną jest spowolnienie usuwania wapnia z cytoplazmy komórki mięśniowej, opisane wyżej przy mięśniach, a nie zaburzenie samego nerwu.
Historycznie mierzono czas tego odruchu specjalnym urządzeniem i wykorzystywano jako badanie czynności tarczycy. Dziś jest to wyłącznie element badania przedmiotowego, zastąpiony oznaczeniami laboratoryjnymi, lecz nadal pomocny jako wskazówka przy badaniu.
Ucisk nerwów. Obrzęk śluzowaty, opisany w podrozdziale 1.4, gromadzi się także w tkankach otaczających nerwy. Tam, gdzie nerw przebiega w wąskiej, nieodkształcalnej przestrzeni, dodatkowa objętość tkanki prowadzi do jego ucisku.
Najczęstszym przykładem jest zespół cieśni nadgarstka. Nerw pośrodkowy przebiega tam przez kanał ograniczony od dołu kośćmi nadgarstka, a od góry sztywnym troczkiem zginaczy. Przestrzeń jest ciasna i nie może się rozszerzyć, więc każdy przyrost objętości zawartości kanału powoduje ucisk.
Objawy obejmują drętwienie i mrowienie kciuka, palca wskazującego, środkowego i połowy serdecznego, nasilone w nocy i nad ranem, często budzące ze snu, z potrzebą potrząsania ręką dla ulgi. Przy dłuższym trwaniu dochodzi osłabienie chwytu i zanik mięśni kłębu kciuka.
Niedoczynność tarczycy jest uznaną, choć rzadziej wymienianą przyczyną tego zespołu, obok ciąży, cukrzycy, reumatoidalnego zapalenia stawów i pracy wymagającej powtarzalnych ruchów nadgarstka. Dlatego przy jego rozpoznaniu oznacza się TSH.
Ucisk może dotyczyć także innych nerwów, między innymi nerwu łokciowego w rowku łokciowym i nerwu piszczelowego w kanale kostki przyśrodkowej.
Osobnym zagadnieniem jest polineuropatia, czyli uogólnione uszkodzenie nerwów obwodowych, opisywane w długotrwałej, ciężkiej niedoczynności, z zaburzeniami czucia w obrębie stóp i dłoni oraz osłabieniem odruchów. Jest to sytuacja znacznie rzadsza i w większości przypadków odwracalna po wyrównaniu hormonów.