O zmierzchu. Dojrzała dorosłość - Marta Niedźwiecka

Kup ebooka

51.99 zł
39.53 zł (43,14 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

WSTĘP

Piszę ten wstęp na polskim wybrzeżu, co jakiś czas spoglądając na chmury i myśląc, jak bardzo tęsknię na co dzień za widokiem niebieskiego nieba i białych obłoków. Nie mówię o szarym kożuchu, który przykrywa Mazowsze przez całą zimę, ale o tym spektaklu światła i powietrza, który coraz rzadziej występuje na "białym niebie przyszłości". Patrzę i myślę, że to, co mówiłam prawie trzy lata temu, zaczyna nabierać złowieszczej adekwatności.

Trzymacie w dłoniach piąty, szósty i siódmy sezon podkastu O Zmierzchu, spisane i podzielone na trzy znane wam obszary: Emocje, Relacje, Lifehacks, oraz na jeden nowy: Życie dla zaawansowanych. Od piątego sezonu zaczyna się bowiem w Zmierzchach prawdziwy jazz, czyli reinterpretacja klasyki. Skoro wszyscy już znają podstawy, można swobodnie zacząć komplikować obraz naszej rzeczywistości psychicznej. Dlatego te trzy sezony, nieco filuternie odziane w żywy pomarańczowy, są jak gorzka pigułka. Pokazują, że nie da się patrzeć na złożoność naszego świata i życia wewnętrznego tak, jak robixśmy to, będąc dziećmi, i oczekiwać, że damy radę temu, co się wyprawia dookoła, co sami przeżywamy i co potrafimy wnieść do życia innym. Niczym małe świnki, bohaterki jednego z rozdziałów.

Od piątego sezonu zaczyna się zmierzchowe dojrzewanie do prawdziwej dorosłości i sprawy naprawdę się komplikują. Zamiast prostych wskazań: sugestia znoszenia ambiwalencji. Zamiast rozjaśniania, zaciemnianie, niuansowanie rzeczy i wywracanie ich do góry nogami (jak w rozdziałach o teorii więzi). Znajdziecie tu kilka waszych ulubionych hitów (Sierotka Marysia, Opos w pralce, Pustka i nadmiar, Nasze fortyfikacje). Niektóre z nich (np. Ciemna noc duszy) czekały we mnie od wielu lat, żeby zostać opowiedziane w taki właśnie sposób. Niektóre (np. Sherlock Holmes vs. Geralt z Rivii) to moja prywatna przyjemność z zabawy z ulubionymi bohaterami literackimi, która wam też przypadła do gustu. Jest tu wiele dobra, ale w typie nieoczywistym - można powiedzieć, że te dojrzałe sezony zrywają z opowiadaniem bajkowego mroku, a biorą się do tego najbardziej realnego (jak w Wewnętrznej mafii czy Buncie mas). Wszystkie wychodzą z jednego założenia - bez dorosłości nie damy rady żyćku. Bo chmur na nizinach nam już nikt nie odda.

Czytajcie i bierzcie to sobie do serca,

Wasza

Niedźwiecka

Corrida na pełnej

Zazwyczaj zachowuję szacunek dla rdzennych czy związanych z regionalną kulturą zwyczajów i staram się zamykać dziób, by nie wypowiadać białych, wyższościowych stwierdzeń. W przypadku corridy jednak zasadę ową zawieszam. Jest to patriarchalne okrucieństwo, w naszych czasach bezsensowne. Z iberyjskich barów wypełnionych wypchanymi głowami byków i zdjęciami ich dręczycielx wolałabym zrobić muzea poświęcone tematyce ludzkiego podejścia do zwierząt, a pieniądze z biletów przeznaczyć na badania nad zamiennikami mięsa.

Mimo wszystko corrida posłuży mi tu za metaforę - do opowiedzenia o postawie przeciwstawnej wobec people pleasingu, ugodowości i uległości. Takiej, gdy człowiek niczym szarżujący byk próbuje sobie wywalczyć przejście między napastnikami, oślepiony bólem i strachem. Znamy oczywiście sytuacje, w których reakcja w pełnej mobilizacji jest odpowiedzią na silny, zagrażający bodziec. Gdy widzisz, że ktoś atakuje twoje dziecko, to nawet bez dużych szans się na niego rzucisz. Ta zdolność do walki o życie jest bardzo potrzebnym komponentem naszego systemu reagowania na zagrożenie. Znacznie częściej jednak spotykamy właśnie szarżę niczym w corridzie, w której dana osoba atakuje coś, co sama stworzyła.

Trzeba przy tym od razu zaznaczyć, że agresja jest z nami od urodzenia i stanowi potężne źródło energii psychicznej. Z czasem jednak jej pierwotne, surowe impulsy powinny ulec wygładzeniu w procesie wychowania: ktoś nam pokazuje, że możemy dostać zabawkę bez okładania innych po głowie. Tak uczymy się przytrzymywać w sobie wściekłość i dokonywać trzeźwej oceny sytuacji; ważyć słowa i zastanawiać się nad konsekwencjami czynów.

Agresja przy tym często utożsamiana jest z przemocą i to może nas sprowadzić na manowce. Warto więc obie odróżniać: przemoc postrzegać jako zamierzone działanie, w formie jawnej czy symbolicznej, które ma na celu wyrządzenie komuś lub czemuś szkody, straty albo bólu. Agresję natomiast łączyć z przynależnym naszemu gatunkowi instynktem, w który wyposażono każdx z nas, nie musi on jednak prowadzić do przemocowych działań.

W świetle teorii temperamentu najsilniej związane z zachowaniami agresywnymi są reaktywność emocjonalna oraz perseweratywność, czyli tendencja do trwania i powtarzania danego zachowania po zniknięciu bodźca wywołującego to zachowanie.

Cechy temperamentu wpływają na to, czy wjedziemy w corridę - określają, jak będziemy przeżywać pobudzenie z zewnątrz (to znaczy jak mocno nami miota, gdy się coś dzieje); w jaki sposób będziemy się poddawać socjalizacji (czytaj cywilizowaniu); oraz jak będziemy sobie modulować przeżycia i na ile będziemy skłonnx do robienia dymu, by utrzymać określony poziom stymulacji. Odczucia związane z agresją, wściekłością, gniewem, wyrażaniem ich, a często też gratyfikacją z tego wynikającą, mogą być bowiem dla niektórych pożądanym sposobem emocjonalnego pobudzenia. Tacy ludzie poszukują sytuacji trudnych, często granicznych, by unikać odczucia pustki i emocji, z którymi się nie chcą spotykać (dzieje się tak na przykład w zaburzeniach osobowości z pogranicza).

Znaczna część tego, co wyprawiamy, wypuszczając nasze byki na arenę, jest skutkiem modelowania, czyli tego, jak zachowywały się osoby opiekujące się nami. Uczymy się od nich popsutych metod reagowania na frustrację. Uczymy się rozkręcać w sobie wściekłość, gniew i podsycać wrogość. Uczymy się makiawelicznych postaw i racjonalizowania własnych reakcji. Co gorsza, taką corridę można też urządzić sobie od środka - i wtedy niszczyć siebie. Choć to dramatyczne i niezawinione, często ludzie, którzy wzrastali w przemocowych środowiskach, odtwarzają wzorce związane z przemocą, mimo że niegdyś byli jej ofiarami. Jeśli jednak nie poddadzą własnych doświadczeń głębszej refleksji, mogą - niekoniecznie świadomie - powielać znane schematy reakcji i działania. Stawać się podejrzliwi, dopatrywać się potencjalnych zdrad lub ataków na siebie, bezustannie funkcjonować w trybie walki, atakować bez przyczyny lub prowokować ataki.

Wydaje mi się przy tym, że wrogość to megaciekawe zjawisko. Nie jest ona tym samym co gniew, który stanowi reakcję fizjologiczną połączoną z procesami emocjonalnymi i poznawczymi w odpowiedzi na zjawiska wokół. Gniew bowiem można porównać do rozszalałego byka, który roztrąca mężczyzn na arenie, by przerąbać sobie drogę na łąki wolności. Wrogość zaś to taki byk, który ucieka na łąkę, wieczorem zaś wraca, żeby toreadorów wymordować, ich zwłoki zakopać w ogródku, a potem tańczyć na tych grobach przy świetle księżyca.

Jedną z ciekawszych teorii na temat wrogości przedstawiła Karen Horney, twórczyni neopsychoanalizy: według niej zaburzona potrzeba bezpieczeństwa u dzieci (której przyczyny to zbyt mała lub duża opiekuńczość rodzicielska, niesprawiedliwe traktowanie, emocjonalny chłód lub izolacja, brak adekwatnych reakcji rodzicielskich) będzie się przyczyniała do umacniania u dziecka lęku podstawowego i sprzyjała rozwojowi wrogości. Ale ponieważ osobę rodzicielską się kocha i nie da się wobec niej ujawniać agresywnych impulsów (zresztą niejednokrotnie kara za ich okazanie byłaby zbyt wysoka), dzieci uczą się ją skutecznie wypierać. Dopasowują się i rezygnują z siebie. To jednak nie przynosi zaspokojenia ich potrzeby opieki, bezpieczeństwa i miłości, dalej więc zabiegają, by je akceptowano. Jedne stosują strategie polegające na lgnięciu, które będą owocowały wyższą ugodowością i dostosowaniem. Inne - strategie skierowane na samodzielność, samowystarczalność i chronienie się przed spodziewanymi krzywdami. I tym drugim właśnie dużo łatwiej będzie na skutek negatywnego pobudzenia wejść w tryb walki zasilany wrogością.

W dorosłości często już umiemy wrogość wypierać. Nie badamy więc jej ukrytych związków z mściwością, zawiścią, tendencjami do zwalczania innych, zadawania cierpień oraz czynienia sobie środowiska podległym. A skoro ich nie badamy, to wrogość wyłazi niekontrolowana na powierzchnię, gdy tracimy rozum ze strachu czy frustracji. Zaczynamy szukać okazji do oddania ciosów, nawet jeśli zwykle jesteśmy osobami nastawionymi na współpracę i porozumienie.

Rzecz jasna nie każda frustracja i nie każdy strach wywołają detonację. Jeśli w szkole, pracy czy państwie doświadczamy w miarę spoko traktowania i napotykamy wystarczająco sprawiedliwe warunki; wiemy, jakie są zasady; towarzyszy nam poczucie, że podchodzi się do nas fair i mamy na coś wpływ - to dajemy radę utrzymać byki na wodzy. Jeśli zaś pójdziemy do urzędu, który ma nam pomagać, a nic w nim nie działa, nie rozumiemy procedur, do tego sprawa jest dla nas ważna - szansa na eksplozję jest ogromna. Odczucie, że zależymy od czegoś, na co nie możemy wpłynąć, a co jest wobec nas wrogie albo obojętne, wypuszcza wszystkie byki z boksów.

Najprawdopodobniej z szarżą jak na corridzie ruszymy wtedy, gdy coś ubodzie w nasze poczucie własnej wartości - opinie na nasz temat nie będą zgodne z tym, jak my siebie postrzegamy. I gdy poczujemy, że nie brak nam sprawczości w istotnej dla nas kwestii, a stawka jest wysoka.

Kiedy spotykają nas szyderstwa, krytyka, odrzucenie, lekceważenie; albo ktoś demonstruje nam niezadowolenie z naszych działań; również gdy porównywanie się z innymi wychodzi na naszą niekorzyść - wszystko to może prowadzić do detonacji. Podobnie wszelkie, zasłużone czy nie, ciosy w wizję własnej słuszności, moralności, mądrości, ogólnej zajebistości celują w nasze czerwone guziki. Tendencje do wrogości zyskują wtedy charakter obronny - napinamy się, by chronić poczucie własnej wartości i własne wyobrażenia. I napieramy na innych, demonstrując za wszelką cenę, że jesteśmy silniejsx i ważniejsx.

Jak może to wyglądać w bliskich relacjach? Na przykład kłócimy się z osobą, na której nam zależy, ale z jakiejś przyczyny czujemy zagrożenie. To wydobywa z nas wszystkie dysfunkcyjne schematy reakcji - oraz stłumioną wrogość. Nauczono nas przy tym, że agresja wobec osób, które kochamy, jest niedopuszczalna. Nie zmierzyxśmy się więc od dzieciństwa z dylematem, czy można jednocześnie kogoś kochać i być na tę osobę wściekłx oraz jak to się w ogóle załatwia. Dlatego uporczywie udajemy, że nic się złego nie dzieje, aż puszczą nam wszystkie klamerki i dojdzie do armagedonu. Po tym zdarzeniu wewnętrzny konflikt pozostaje nieopracowany: nadal nie wiemy, jak jednocześnie kochać i być wściekłx. Więc jak odwalimy taką akcję, to zamiast się nad nią na spokojnie zastanowić, uciekamy w bardzo dziecięcą odpowiedź opartą na poczuciu winy i wstydzie: jestem najgorszą osobą na świecie i muszę odpracować ten atak szału. Często zresztą bardzo rozregulowane osoby mogą być w takich momentach zupełnie cudowne - bo starają się przegnać własne wyrzuty sumienia. Tyle że nie myślą wtedy o innych, a o usunięciu własnego dyskomfortu. Taki atak w poczuciu zagrożenia nie musi być przy tym wyłącznie aferą z rzucaniem talerzy. Można go przeprowadzać bardzo cicho. Albo tylko we własnym wnętrzu. Zabetonować się na innych, wzbudzić w sobie dystans emocjonalny, chłód w interakcjach.

Co więcej, kiedy nasza wrogość skleja się z zawiścią, zaborczością i mściwością, powinnxśmy się nią szczególnie zajmować, a prawda jest taka, że wtedy właśnie najsilniej ją wypieramy. I zaczynamy projektować ją na świat zewnętrzny - czyli nasze emocje, motywy postępowania i myśli przypisujemy innym osobom. Możemy sądzić, że wszyscy chcą nas zabić, że jakaś osoba nas niszczy, kiedy to my mamy ochotę jej dowalić. Gdy dodamy do tego potęgę racjonalizacji - przecież my jesteśmy bez zarzutu, to ktoś nas najeżdża, krzywdzi... to zyskujemy spójny system pozwalający długo, długo utrzymać różne wściekłe kawałki z daleka od świadomości.

Kiedy więc możecie rozpoznać, że z waszą corridą jest naprawdę źle? Gdy po szarży nie umiecie dostrzec swojego udziału w eskalacji zdarzeń, a może nawet winy. Kiedy racjonalizacje usprawiedliwiają waszą walkę albo okopywanie się na swoim stanowisku. Kiedy pałacie żądzą zniszczenia drugiej osoby. Często zresztą są to sytuacje terapeutyczne i jeśli samodzielna obróbka wam nie wychodzi, trzeba takiego byka zaprowadzić do gabinetu psychoterapeutycznego właśnie.

Bo w corridzie idziemy po swoje: dążymy do dominacji i odpalamy jazdę na pełnej. Służą nam do tego również mniej oczywiste strategie: wymierzanie sprawiedliwości i regulowanie zasad (przecież wiemy, jak ma być, c'nie?); mówienie innym "prawdy" (wszak bez nas by na nią nie wpadli!); niezwykle dziarskie, na granicy łamania kości naprawianie innych ludzi.

Dramatycznym skutkiem corridowania jest zrywanie połączeń ze światem i człowiekami, w tym najbliższymi. Nawet jeśli nie zostawimy za sobą wypalonej ziemi, to i tak zanim wszystkim spadnie ciśnienie, zanim się będą w stanie porozumieć, zanim się do siebie dostroją, minie naprawdę dużo czasu. A takie zerwania więzi wywołują dojmujące skutki, nierzadko trudne do naprawienia. W tym sensie corrida tak naprawdę nie chroni przed niczym, bo chociaż jest obronną reakcją na potencjalne zagrożenia, to jej efekty są zazwyczaj dużo gorsze od tych zagrożeń.

Jest też kolejna trudna sprawa. Nazwijmy ją amokiem. W napadzie osobistej corridy może się nam wydawać, że jesteśmy jakoś wyjątkowo przenikliwx, że wiemy, co się dzieje, i że odpędzamy od siebie śmiertelne niebezpieczeństwa tudzież zapobiegamy inwazji zła na świat. A prawda jest taka, że ogarnia nas widzenie tunelowe, słabo jarzymy, nasza bojowość jest zazwyczaj nadmiarowa, jednym słowem - durnx jesteśmy, a nie dzielnx. I co najgorsze: rozpędzony strach może nas popychać w stronę paranoi. Oszołomiony adrenaliną i kortyzolem umysł podpowiada nam różne niesamowite wyjaśnienia sytuacji, które nie są poddawane krytycznym osądom. Rozsądek nie działa, a sterowanie przejęły dwa układy: SAM - sympatyczno-nadnerczowy, oraz oś HPA, czyli podwzgórze-przysadka-nadnercza. Zalewają nas glikokortykoidy, przyspieszają nam pikawa i oddech, rozszerzają się ściany naczyń krwionośnych, cała krew idzie do mózgu i mięśni, ale to się nie przekłada na jakość myślenia. Duże stężenie katecholamin prowadzi do poważnego upośledzenia działania kory przedczołowej, bez której nie ogarniemy naszego zachowania oraz emocji.

Krótko mówiąc zatem: corrida nie sprzyja myśleniu. Sprzyja natomiast wszelkim zniekształceniom emocjonalnym i błędom poznawczym, wzmacnia tendencję do samopotwierdzania. Wyciąga z nas stary, niedotknięty myśleniem syf i naprawdę jesteśmy niczym ogłupiały ze strachu i bólu byk, który już nie wie, co wyprawia. I co nam wtedy pozostaje? Tylko jedno: inwestować energię w hamowanie.

Psychiczne stany wyjątkowe

W tym rozdziale chciałabym przyjrzeć się bliżej nienawiści z jej neurobiologią i subtelnościami. Od razu zaznaczę, że nienawiść często bywa traktowana wymiennie z agresją, a ja - podobnie jak w poprzednim rozdziale - będę was namawiać na dokonywanie rozróżnień. Nawet jeśli agresja, przemoc i nienawiść mają pewne wspólne pola działań, to jednak są czymś innym. Agresja to popęd, instynkt, który mamy wszyscy i musimy go rozumieć. I który w znacznym stopniu ma podlegać naszej kontroli. Możemy na przykład sublimować agresję w ambicję i stawiać sobie śmiałe cele, do których dochodzimy w sposób etyczny. Nadal agresywnie, ekspansywnie, niekoniecznie jednak nienawistnie czy niszczycielsko. Możemy też bronić wartości, w które wierzymy, korzystając z tego instynktu, ale nie anihilując antagonistx. Nienawiść natomiast - to już stan wyjątkowy psychiki.

Nauka nie ma wątpliwości - to, jakie zachowanie w sobie uruchomimy, zależy od niesamowitego splotu kompetencji społecznych (im niższe, tym bardziej brutalne są nasze odpowiedzi); komunikacyjnych (im niższe, tym przaśniej się komunikujemy); emocjonalnych (jeśli nie umiemy zarządzać własnymi emocjami, będą one wyprawiać z nami rzeczy niecne); od możliwości wykonawczych (im słabiej się hamujemy i zarządzamy sobą, tym bardziej pierwotne, surowe są reakcje). Zależy też od przyzwolenia kulturowego na różne formy opresji i przemocy. Ogólnie jako ludzie musimy modulować i hamować nasze niszczycielskie impulsy i mamy na to realny wpływ. Tyle że bardzo rzadko nam się chce.

Przywołam teraz przykład, który bardzo wyraźnie pokazuje, jak w zakresie mowy nienawiści możemy poczuć naszą biologiczną naturę. Po przeanalizowaniu miliardów tweetów, naukowcx z Poczdamskiego Instytutu Badań nad Wpływem Klimatu stwierdzix, że mowa nienawiści zmienia się, jeśli ludzie opuszczą okno dobrego samopoczucia (12-21?C). Zmierzono za pomocą analiz big data nasilanie się agresji werbalnej online w całych Stanach Zjednoczonych. Nienawistne tweety spięto z danymi pogodowymi, żeby zobaczyć, jak wzrasta ilość mowy nienawiści w sieci, gdy ludzie znajdują się poza strefą komfortu klimatycznego (za zimno lub za gorąco). Annika Stechemesser, która współtworzyła to badanie, powiedziała, że dane z niego są odporne na klasę i religię. I na to, czy ktoś może sobie pozwolić na klimatyzację w domu. Nawet takie osoby były w upale bardziej skłonne nakręcać online swoją nienawiść. Jaki z tego wniosek? Przy refleksji o stanach wyjątkowych psychiki nawet tak szczegółowe zmienne jak pogoda powinny być przez nas brane pod uwagę, bo nie mamy takiej kontroli nad naszymi zachowaniami, jak lubimy to sobie wyobrażać.

Jak odróżnić nienawiść od innych emocji negatywnych, czyli: złości, gniewu, wściekłości? Według badacza emocji Roberta Plutchika zasadnicza różnica między nimi polega na natężeniu. Gdy czujemy złość, ale sytuacja robi się złożona, warunki wewnętrzne lub zewnętrzne są niekorzystne plus wzrośnie nam ciśnienie, bo na przykład nie ma jak złości ujawnić lub nie można zmienić czy opuścić sytuacji - to napięcie i uczucia będą w nas narastać, aż osiągną pułap gniewu lub wściekłości. Proste jak zasada działania szybkowaru. Gniew jest silniejszy i dłużej się trzyma, wściekłość jest najsilniejsza i trzyma się najdłużej. Obie te emocje stanowią odpowiedź na deprywację potrzeb, naruszenie granic, głęboką frustrację (często z poczuciem utraty kontroli lub sprawczości). Im bardziej jesteśmy przekonanx, że to, co nas spotkało, wynika z intencjonalnego działania innych na naszą niekorzyść, tym silniejszym gniewem lub wściekłością będziemy pałać. Jesteśmy wtedy skłonnx do przenoszenia impetu związanego z naszymi emocjami na inne osoby, najczęściej słabsze lub po prostu niemające nad nami władzy. I tu się niestety otwiera furteczka do przemocy oraz (czasem) celowej nienawiści. Choć można też, rzecz jasna, skierować gniew/wściekłość na siebie, co stanowi podstawę do zachowań autoagresywnych - takich jak cięcie się czy restrykcyjne diety.

Gdy owa furteczka się uchyli, gniew i wściekłość mogą nas popchnąć do odwetu. A jak nas zaleją emocje plus mamy ubożuchne schematy poznawcze (na przykład "wszyscy są przeciwko mnie" albo "biją naszych!", albo "ojczyzna w potrzebie!"), to przy furteczce zostawiamy rozum, serce i godność człowieka oraz dajemy się zalać wrogości. I budzą się w nas postawy nakierowane na spowodowanie czyjegoś bólu, szkody, krzywdy, zniszczenia.

Ogarniają nas wtedy przedziwne emocje - jak wstręt czy obrzydzenie. Naukowcx uważają je za ochronne, bo skłaniają nas do unikania wszystkiego, co może na biologicznym poziomie zagrażać życiu i zdrowiu. Wszak kiedy widzimy coś obrzydliwego, jak choćby zgniłe mięso, to doświadczamy reakcji odrzucenia i mamy mdłości. Działa wtedy część mózgu zwana wyspą, ściśle związana z obrzydzeniem, ponieważ służy zarówno smakowym, jak i trzewnym funkcjom motorycznym, w tym kontrolowaniu wymiotów i wywołaniu nudności (ma sens: jak zjadłxś zgniłe, to natychmiast zwymiotuj). Jest aktywowana przez szeroki zakres bodźców, takich jak zdegustowana mimika, nieprzyjemne zapachy, zdjęcia zepsutego pokarmu... ale też nieuczciwe, niemoralne czyny.

I tu sprawy się komplikują - bo po pierwsze kto i jak ustala zasady moralności? A po drugie - okazuje się, że wyspa odpowiada także za przyjemne doznania cielesne. Jest bowiem zaangażowana w świadomą percepcję emocjonalnych odczuć i przez to pośredniczy w naszych decyzjach dotyczących zbliżania się lub unikania. Wobec tego: mamy sensor na podłość w świecie czy nie mamy? Niby mamy, skoro od tysięcy lat w każdej kulturze istnieją zasady i tabu, które regulują najważniejsze sfery ludzkiego życia. Weźmy choćby bawienie się odchodami albo sypianie z członkami rodziny - oba są ewolucyjnie nieuzasadnione, obłożone kulturowym tabu i mamy je z głowy. Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy zaczynamy dostrzegać subtelności. Bo wstręt nie jest jednoznaczny - dla jednych zapach kaparów jest obrzydliwy, wszak kojarzy się im z klejem modelarskim, innx za to nie zniosą sera Époisses; Europejczykom robi się ohydnie od zapachu duriana, który w Azji jest przysmakiem... I tak dalej. Możemy też odczuwać pewne kolory, dźwięki, smaki i zapachy jako nieprzyjemne, choć same w sobie nie są odrażające, takimi czynią je kontekst i kultura.

O odczuciu wstrętu decyduje aktywność wyspy, ale też skorupa, czyli boczna część jądra soczewkowatego. Oprócz tego, że jest ona zaangażowana w doświadczenie wstrętu i pogardy, to stanowi część układu motorycznego mobilizującego do działania. A zatem coś, co powoduje wstręt, może nas jednocześnie popychać do działania. Takie badanie Chestera i in. (2018) z wykorzystaniem fMRI pokazało, jak eksperymentalnie wywołane odrzucenie społeczne aktywowało u osób badanych grzbietową przednią część zakrętu obręczy, skorupę i przednią część wyspy, co pozwoliło bardzo precyzyjnie przewidzieć ich zachowania. Nie, nie wrogie nastawienie czy ich wizje, jak to chciałoby się komuś wypłacić kastetem za doznane krzywdy. Tylko zachowania - DZIAŁANIE, a zatem myśl przyobleczoną w ruch.

Z kolei Paul Rozin, amerykański psycholog, przeniósł refleksję o obrzydzeniu na nowy poziom i spiął ją z nienawistnymi zachowaniami dwunogów. Zgodził się, że wstręt wyewoluował jako jeden z głównych wyznaczników tego, co mamy jeść. Odpowiednia jego dawka sprawia, że można podchodzić do jedzenia ze zdrową mieszanką neofobii (strachu przed nowym) i neofilii (miłości do nowego).

Rozin twierdził, że gdyby wstręt był wyłącznie zjawiskiem biologicznym, wyglądałby tak samo we wszystkich kulturach, a tak nie jest. Nie ma on też związku wyłącznie z jedzeniem - wszak odczuwamy wstręt, gdy konfrontujemy się z tematami takimi jak zoofilia, kazirodztwo, zapach rozkładającego się potu czy wizję napotkania w łóżku karaluchów. Rozin postanowił zatem sprawdzić, co łączy czynniki wywołujące w nas obrzydzenie i co powoduje, że wstręt może być motywowany ideą, którą ktoś nam wpoił; przekonaniami. I doszedł do przeciekawych wniosków.

Żeby wyjaśnić, dlaczego różne rzeczy nas brzydzą, odwołał się do praw... magii sympatycznej, takich jak "raz w kontakcie, zawsze w kontakcie" i "rzeczy, które wydają się podobne, są podobne - wygląd równa się rzeczywistości". Pierwsze potwierdził genialnym badaniem - do sterylnego kubka nalał soku ze świeżo otwartego kartonu i włożył tam karalucha, który został zabity i poddany sterylizacji. Zero bakterii. Wyjął tego karalucha i zaproponował badanym sok - nikt nie chciał się napić. Drugie potwierdził badaniem równie czadowym - dawał osobom uczestniczącym do zjedzenia czekoladę podobną do kupy. I jakoś nikt się nie skusił... Czy powiedziałam nikt? No, prawie. W obydwu badaniach ryzyko wypicia soku i zjedzenia czekolady podejmowali mężczyźni, którzy uważali, że są w typie macho.

Rozin wykazał też związek pomiędzy obrzydzeniem a osobliwą ekscytacją, którą odczuwamy, kiedy na przykład oglądamy filmiki z oczyszczaniem skóry, zabiegami chirurgicznymi et cetera. Coś nas przyciąga, a jednocześnie wygina od wstrętu. I zarazem aż mrowi, żeby wykonać jakiś ruch (jak wtedy, gdy mamy ochotę wycisnąć sobie pryszcza).

To się bardzo fajnie wiąże z odkryciem obwodu nienawiści, który został po raz pierwszy zidentyfikowany w 2008 roku przez profesora UCL Semira Zekiego. Odkrył on aktywność łączącą trzy obszary mózgu: zakręt czołowy górny, wyspę i skorupę. Układ odpalający się, gdy osobom badanym pokazywano zdjęcia tych, których nienawidziły. Oraz obejmujący struktury w korze i podkorze mózgowej ważne dla cykli, o których wspomniałam: od generowania agresywnego zachowania, przez przekładanie go na działanie, planowanie motoryczne i mobilizację do tego działania. Zeki doszedł do wniosku, że nienawiść bardzo silnie motywuje nas do działania wobec obiektu. Ujawnił także, że odczucie nienawiści wiąże się z pobudzeniem prawej części skorupy i przyśrodkowej wyspy, które są aktywne także, gdy przeżywamy... miłość. Naukowcx jednak tłumaczą to nie wspólnym wzorcem dla obydwu uczuć, ale raczej aktywowaniem obszarów odpowiadających za silne zaangażowanie emocjonalne.

Jak to więc działa w całości? Zarówno nasza wroga agresja czy przemoc (celowa chęć wyrządzenia krzywdy, zadania bólu), jak i ta instrumentalna (wymuszenie posłuszeństwa, podporządkowania) nie musi wiązać się z odczuciem nienawiści, choć oczywiście niejednokrotnie tak jest. Nienawiść sama z siebie służy oddzieleniu się od obiektu, powiedzeniu komuś lub czemuś "nie chcę cię". Tak jak agresja sama z siebie nie oznacza mordu, tak nienawiść nie implikuje krzywdzenia. Pojawia się wtedy, gdy do naszego emocjonalnego koktajlu wpada obrzydzenie, służące następnie do usprawiedliwienia odczuwanej pogardy.

Ponieważ obrzydzenie jest emocją odczuwaną fizycznie, sygnały przez nie nadawane można uznać za oczywistą i prawdziwą wskazówkę, że oto natrafixśmy na coś naprawdę niebezpiecznego. Problem polega na tym, że niezbyt często analizujemy, dlaczego w spotkaniu z kimś lub czymś oprócz wrogości zalewa nas wstręt. Ponieważ ta reakcja jest bardzo szybka, a my bardzo lubimy racjonalizować nasze paskudne aspekty, to szybko przeskakujemy do czegoś naprawdę ekstremalnie niebezpiecznego - pogardy służącej dehumanizowaniu drugiej strony. Jeśli jakiś człowiek wydaje się nam "nieczysty", bo przenosi "zarazki" (zarazki mogą być metaforyczne, wszak karaluch był naprawdę sterylny!), to znaczy, że należy go unikać albo usunąć.

O sile tego mechanizmu wiadomo było od zarania dziejów, zwłaszcza tym znającym się na propagandzie - wystarczy wmówić ludziom, że jakaś grupa etniczna lub religijna powinna wzbudzać wstręt, należy więc ją eksterminować lub wykluczać. Dlatego propaganda III Rzeszy powtarzała hasła o Żydach roznoszących tyfus; dlatego obrońcx moralności z czasów epidemii AIDS akcentowax ryzyko zakażenia, nawet to rzekome przy podaniu ręki osobie zarażonej HIV.

Bardzo łatwo jest połączyć odruch, jaki wywołałby w nas widok robaka, z odruchem na widok przeciwnix, osoby obcej etnicznie czy religijnie. Bardzo łatwo jest przyswoić sobie własną wrogość i okrasić ją pięknymi hasłami - obroną, oczyszczeniem, zapobieganiem. Dlatego jak dla mnie dzieci, narody i poglądy łączy podobna właściwość - znacznie im lepiej, jak są trochę brudne i trochę nieporządne. Nadmierna czystość to symptom totalitaryzmu.

Osiem powodów do podziwu

W tym rozdzialebędziemy wspólnie krążyć wokół jednej z bardziej tajemniczych emocji, którą do niedawna widziano raczej jako coś rodem z poezji niż coś, co da się objąć naukowo.

Żeby się zbliżyć do odczucia podziwu, potrzebujemy poczuć bezmiar (vastness), czyli oszałamiające doświadczenie możliwości. Jak wtedy, gdy spoglądamy na góry ze szczytu albo wpatrujemy się w horyzont na oceanie. I gdy uświadamiamy sobie naszą małość wobec majestatu przyrody. Bezmiar może też urodzić się z myśli i idei - kiedy nagle z rozproszonych pojęć wyłania się struktura, a my ją widzimy i w głowie wykwita jakaś spójna teza, łącząca kropki dotąd oddalone o lata świetlne. Te odczucia nie zawsze są rozkoszne. W komplecie zawierają doznanie niepokoju czy nawet destabilizacji - bo żeby poczuć ten końcowy podziw, coś, co było, musi się w nas skończyć, musi powstać jakaś szczelina, przez którą wyłoni się coś innego.

Podziw to uczucie przebywania w obecności czegoś, co wykracza poza nasze obecne rozumienie świata.

W historii zbiorowe i indywidualne doświadczenie podziwu długo kształtowały systemy religijne. W pierwotnych wierzeniach animistycznych przypisywano specjalne moce miejscom i istotom, a zjawiskom naturalnym ponadnaturalne znaczenia - tęcza to pakt między niebem a ziemią; gwałtowna burza to gniew bogów i tym podobne. Religie monoteistyczne również zagospodarowały ludzkie pragnienie przeżywania podziwu: cuda, rytuały, architektura, ikonografia - to wszystko miało służyć wyrwaniu osób je wyznających z codziennego kontekstu i przeniesieniu ich do transcendentalnego świata.

Cywilne podziwy też są godne podziwu. Najsilniej na to nasze odczucie wpływa obserwowanie odwagi, życzliwości, siły używanej do dobrych celów, na przykład ratowanie ludzi. Skąd to wiemy? Zacznijmy od początku. W latach sześćdziesiątych zeszłego stulecia Paul Ekman stworzył teorię emocji. Twierdził, że są to krótkotrwałe stany, którym towarzyszą odrębne myśli, spostrzeżenia i procesy fizjologiczne. Emocje są ulotne, krótsze niż nastroje. Zmieniają nasze myśli, by zmieniać nasze działanie. Są też kluczowe dla indywidualnego przetrwania i ewolucji jako gatunku. Badania Ekmana najpierw objęły gniew, wstręt, strach, smutek, zdziwienie i radość. Potem, już w laboratoriach, zaczęto rozkładać na czynniki pierwsze emocje związane z samoświadomością: wstyd i poczucie winy. Dalej poszły radość, wdzięczność, miłość i duma. A nawet śmiech, pożądanie i współczucie.

Na badania podziwu jako oddzielnej emocji przez długi czas nikt się nie odważył, bo klimat był niesprzyjający. Świat wił się już w gorączce lat osiemdziesiątych i liczyło się zwiększanie przewagi konkurencyjnej, ścieżki optymalizacji zachowań oraz kult indywidualizmu. Niemniej w pewnym momencie wnioski z badań własnych, wrażliwość oraz osobiście przeżyty dramat poprowadziły Dachera Keltnera do zgłębienia tej emocji, o której mówi, że najlepiej dotyka naszego stosunku do rozległych tajemnic życia. Zaczął więc badać podziw. W sposób, który mnie napawa - no właśnie - podziwem.

Tu muszę zrobić dygresję o pojęciu odczarowania świata, pochodzącym od Maxa Webera. Według niego na skutek tendencji, które miały początki jeszcze w oświeceniu, odarxśmy świat ze wszelkiej tajemniczości i transcendencji czy mistyki. Wrzucając wszystko do zgniatarki z napisem "racjonalizacja", która miała oddzielić naukę od religii (ważne), wyplenić zabobon (ważne), uporządkować stosunki między człowiekiem a światem (ważne), doprowadzixśmy się do wyrżnięcia kulturowym ryjem w ścianę. Bo okazało się, że "racjonalność" stała się jedyną liczącą się jakością i wyjałowiła nam otoczenie. Na szczęście powoli próbujemy zacząć integrować rozum z sercem, co na przykład w psychologii przejawia się choćby ponownym zainteresowaniem nieświadomością. Częścią tego procesu jest też psychodeliczny renesans, ale także prace takich naukowców jak Keltner właśnie. Które są znakomite metodologicznie, a jednocześnie dotykają zagadnień wcześniej będących naukową fujką.

Keltner wraz ze swoim współpracownikiem Yangiem Baiem zebrał wywiady od ludzi z dwudziestu sześciu państw. Wierzących w rozmaitych systemach religijnych, ale także mieszkających tam, gdzie wyznanie nie odgrywa znacznej roli kulturotwórczej - jak w Holandii. O różnym wykształceniu, stopniu zamożności, żyjących w rozmaitych ustrojach; w systemach bardziej kolektywistycznych (jak Chiny, Meksyk) i bardziej indywidualistycznych (jak Stany Zjednoczone). Od 2600 tak dobranych osób zebrano ich opowieści o podziwie. I właśnie z tego badania pochodzi wniosek, że najczęściej wzbudza go moralne piękno. Charakter i zdolności wykorzystywane w dobrym celu napawają nas tym niesamowitym uczuciem uniesienia i powagi.

Keltner sformułował więc teorię ośmiu cudów - czyli różnych sposobów przeżywania podziwu. Pierwszy cud to właśnie owa urodziwość: moral beauty, czyli piękno osoby, której siła charakteru zmienia rzeczywistość. Drugi cud to zbiorowe wrzenie (collective effervescence) - stan, w którym buzuje w nas siła życiowa, ożywienie, które pochodzi ze wspólnoty, z bycia razem. To odczucie czyni z nas plemię, które czuje razem i czuje się całością. Trzeci cud dający nam podziw to natura. Chodzi tu o jej piękno, ale też ogrom zagrożeń, jakie może sprowadzić. O obserwowanie nocnego nieba, ale też doświadczenia w górach, spacery wśród wielkich drzew czy obcowanie z oceanem. Keltner zaznacza przy tym, że dostrzeganie piękna może się rządzić inną logiką niż podziw. Bo to pierwsze uruchamia w nas uczucie zauroczenia, przywiązania, a czasem pożądania, czyli stany, które kierują nas na wzmacnianie ego. Dalekie jest zatem od podziwu, który nas z ego wyjmuje.

Czwarty cud, pracujący dla wszystkich, to muzyka. Przenosi ona ludzi do nowych obszarów symbolicznych znaczeń i emocji. Szczególną rolę odgrywa śpiewanie i granie z innymi ludźmi, także w czasie ceremonii religijnych. Piąty zaś to doświadczenia estetyczne. Przyglądanie się budynkom, dziełom sztuki, wyjątkowym efektom współdziałania człowieka i technologii. Już Aldous Huxley sugerował, że wizualne przeżycia mogą nas otwierać na mistykę, a teraz mamy na to dowody. Dzięki widzeniu czegoś, co nas głęboko porusza estetycznie, możemy umiejscowić się w określonym systemie znaków, zaczynamy czuć lub rozumieć więcej z tego, co jest naszą kulturą.

Szósty cud to duchowość i religia. Historie pełne bogów, mistycyzmu, ale też opowieści o poszukiwaniu nirwany, satori, stanu błogości. Osoby badane przez Keltnera odnosiły się tu również do doznań mistycznych, ale niepolegających na kontakcie z osobowym bóstwem, lecz na świadomości bycia widzianx przez siłę większą od człowieka - spotkania z wyjątkowymi okolicznościami, które przypominają, że jesteśmy częścią większej całości.

Siódmy cud to doświadczenia życia i śmierci. Zdumieniem i podziwem napawa nas to, że ludzie się rodzą, i to, że umierają. Ósmy cud to natomiast osobiste epifanie. Nagłe odkrycia na temat siebie, ludzi lub świata. Niekoniecznie rozkoszne, może wszak chodzić o zdrady i dramaty, które dosłownie rozrywają nam serca. Ale też momenty pojmowania jakiejś większej całości - gdy podczas nauki, medytacji, rozważań łączą się nam fakty, przekonania, wartości i intuicje, tworząc nowy system rozumienia rzeczywistości.

Jeśli wam tu czegoś brakuje, to nie martwcie się. Keltner stworzył kategorię "inne". Obejmuje ona niesamowite przeżycia zmysłowe (smak, zapach); ekscytowanie się takimi aktywnościami jak granie w gry czy seks; a także doświadczenia grozy wymieszanej z podziwem (numinosum).

Wychodzi z tego, że podziw naprawdę nie jest jednoznacznie słodziutkim stanem. Przywołajmy w pamięci chwile, w których po równo miesza się ze strachem, niepewnością i wyobcowaniem. Bywa tak na przykład w czasie doświadczeń psychodelicznych, gdy przeżywanie czegoś daleko przerastającego naszą umysłową foremkę potrafi być przytłaczające.

Keltner nie tylko sklasyfikował nasze podziwy, ale i pokusił się o refleksję o tym, co jest w podziwie takiego szczególnego. Jak on nas zmienia i co z tego wynika? I doszedł do działania DMN (default mode network), czyli sieci stanu podstawowego. Podziw ucisza dokuczliwy, krytyczny, apodyktyczny głos ego. A wtedy stajemy się bardziej skłonnx do współpracy, życzliwx, umysł otwiera się na cuda i zachwyty w rzeczywistości, intelekt zaś potrafi percypować głębokie wzorce i odkrywać prawidłowości.

Sieć stanu podstawowego obsługuje całe to "ja-mnie-moje". Jest nam potrzebna, by przetrwać w świecie, ale płacimy dużą cenę za jej funkcjonowanie. Zjada dużo prądu (energii psychicznej) i gdy staje się nadaktywna, nadmiernie skupiamy się na sobie, niepokoimy, ruminujemy, wpadamy w krytycyzm i samokrytycyzm, wzrasta nieufność i negatywne przewidywania dotyczące przyszłości. A co koi ową sieć? Medytacja, modlitwa, psychodeliki, stany transowe i stan flow. Oraz wspomniane osiem cudów indukujących podziw.

W ciekawym badaniu z Japonii (Takano, Nomura 2022) udowodniono, że podziw prowadzi do znacznego obniżenia aktywności DMN. Jedna grupa badanych oglądała filmy przyrodnicze z BBC, na których widniały spokojne, kojące obrazy, druga zaś tornada, wybuchy wulkanów i inne katastrofalne zjawiska. Badane osoby z obydwu grup miały uspokojoną sieć stanu podstawowego, ale też zwiększyła się u nich liczba połączeń między nią a korą zakrętu obręczy, która stanowi element układu nagrody. Możemy wnioskować, że gdy DMN cichnie, spada nasze konkurencyjne nastawienie do ludzi, zwiększa się zaś gratyfikujące odczucie, że pozostajemy w sieci współzależności i współpracy z innymi.

No dobrze, ale skoro rzeczywistość nieustannie odbiera nam szansę na podziw, bo doprowadza do przesterowania DMN, to co możemy zrobić, by więcej w tym podziwie przebywać? Na pewno należy unikać cynizmu. Nieufność to waluta udręczonego mózgu. Unikajmy redukowania zjawisk naturalnych do słów, a stawiajmy na ich przeżywanie. Jak? Przez zmysły: proste, nieskrępowane, spowolnione akty patrzenia na rzeczy i zjawiska. Uważność na świat przyrody i małe zjawiska, które Keltner ładnie podsumowuje jako ordinary, not exceptional - zwykłe, a nie wyjątkowe. Światło po południu, kwiat widziany na spacerze.

Prosty trik, żeby poczuć vastness, to słuchanie dźwięków: na przykład owadów, ale też burzy, deszczu, śpiewu ptaków. Lub utworów muzycznych, które angażują nas emocjonalnie. Fale dźwiękowe są bowiem przekształcane we wzorzec aktywacji neurochemicznej, który przemieszcza się z kory słuchowej do przedniej kory wyspowej, ta zaś bezpośrednio wpływa i odbiera sygnały z serca, płuc, nerwu błędnego, narządów płciowych i jelit. Dlatego muzyki, która ma dla nas znaczenie, słuchamy dosłownie sobą: całym ciałem. Ta neuronowa reprezentacja brzmienia synchronizuje się z podstawowymi rytmami ciała, porusza hipokamp, który dodaje warstwy wspomnień do stale narastającego znaczenia dźwięków. Czy to nie cudowne?

Owa symfonia sygnałów neurochemicznych trafia do kory przedczołowej, gdzie poprzez język nadajemy jej osobiste i kulturowe znaczenie. Prócz tego melodyjna, powolna muzyka zmniejsza tętno, co jest oznaką aktywacji nerwu błędnego i obniża ciśnienie krwi. Szybsze granie z kolei może co prawda podnosić ciśnienie krwi, ale nadal obniża kortyzol.

Co jeszcze wywołuje podziwy i zachwyty? Oczywiście zabawa, która odrywa nas od koncentracji na sobie i na zagrożeniach i przenosi do sfery, w której łączymy się z czymś większym niż "ja". Radość, czyli uczucie bycia chwilowo wolnx od ziemskich trosk, też stanowi część tego złożonego mechanizmu, podobnie jak ekstaza (lub błogość), w której całkowicie się rozpuszczamy. Wdzięczność też pomaga. I pogoda też na pewno pomaga, więc zostawcie wreszcie te telefony. Zostawcie nawet na chwilę tę książkę. I idźcie w naturę! Szukać powodów do podziwu.

Nostalgia, tęsknota i Sennsucht

Te rozmyślania wzięły się z mojego zachwytu nad filmem Poprzednie życie w reżyserii Celine Song (2023). Zaczęłam zastanawiać się nad zjawiskiem, które nie ma polskiego określenia - Sennsucht. To tęsknota za wersją życia, które moglibyśmy mieć.

Zanim jednak o niej, zacznijmy od pojęcia nostalgii. Żeby je chwycić, usłyszcie, proszę, w myślach, jak piosenka zespołu Świetliki Filandia odśpiewywana jest wokalem Bogusława Lindy:

Nigdy papieros nie będzie tak smaczny

A wódka taka zimna i pożywna

Nigdy nie będzie tak ślicznych dziewcząt

Nigdy nie będzie tak pysznych ciastek

Reprezentacja naszego kraju nie będzie miała takich wyników

Już nigdy, nigdy nie będzie takich wędlin, takiej coca-coli

Słowem: coś było, ale tego już nie ma i budzi to w nas poczucie braku, sowicie przyprawione idealizacją. Przecież Linda wyśpiewuje stworzony przez Świetlickiego pean na cześć ciastek, które były wyrobem ciastkopodobnym, kiepskich fajek i podejrzanej wódki! I przecież to nie wódka czy ciastka były tak wspaniałe, ale okoliczności, w których ich doświadczano.

Nostalgia z początku nie miała dobrego PR-u. W XVII wieku szwajcarski student medycyny Johannes Hofer zauważył, że ludzie mieszkający daleko od domu, imigranx lub żołnierx doświadczax tak dużego obciążenia psychicznego, że rozwijały się u nich symptomy choroby umysłowej, a czasem nawet fizycznej. Nostalgię pierwotnie traktowano więc jako chorobę i słabość umysłu.

Współcześnie rozumiemy ją znacznie szerzej, nie tylko jako dokuczliwą tęsknotę za krajem urodzenia, ale i doświadczeniami, które przeminęły - z porcją cukrowania w gratisie. Gdy przychodzi do szczegółowych wspomnień o relacjach i przeżyciach, mamy skłonność do ich wybielania i upiększania. I tak na przykład myślimy o liceum jako czasie idyllicznym, a potem trafiamy na zapiski z tamtego okresu i okazuje się, że w sumie to codziennie było tak, jakbyśmy tam przerzucax gruz, a radość zdarzała się od święta.

Co ciekawe, najszybciej i najsilniej wspomnienia oraz nostalgię wywołuje zapach, ponieważ opuszka węchowa łączy się z hipokampem (mózgowe centrum pamięci) bez pośrednictwa kory nowej. Bodźce pochodzące ze słuchu, wzroku korzystają z połączenia poprzez korę, więc zajmuje im to nieco więcej czasu, a wrażenia przez nie generowane są nieco słabsze.

Badaczx mówią też o epidemii nostalgii, która w makroskali ma znaczne skutki dla demokracji krajów Zachodu. Bo nostalgia jest uczuciem nadal podtrzymywanym i populistycznie używanym w narracjach o państwach narodowych i ojczyznach. W tle pracują oczywiście ludzkie obawy, na przykład wobec zmian technologicznych, cyfryzacji, zmian społecznych. Wywołane nimi poczucie izolacji wzbudza myślenie, że kiedyś to były czasy: dobre, moralne, pełne porządku. A teraz to nie ma czasów i wszystko się wali. I to stymuluje wiele osób do przekonania, że trzeba jakoś wrócić do idyllicznej przeszłości. Co staje się politycznie niebezpieczne, widzimy to przecież zarówno w Polsce, jak i na przykład w USA.

Nostalgię można wykorzystać również pozytywnie, o ile kontekst, jaki nadamy wspominaniu z porcją idealizacji, będzie temu sprzyjał. Liczne badania pokazują, że promuje ona trzy typy stanów afektywnych, które mobilizują nas do działania. Nostalgia jako afekt zorientowany na przyszłość poprawia ogólne samopoczucie i zwiększa motywację (Routledge i in. 2013) oraz optymizm (Cheung i in. 2013, 2016), przynosi dawki inspiracji (Stephan i in. 2014), skuteczność społeczną (Abeyta i in. 2015) i poczucie celu w życiu (Routledge i in. 2011). Ponadto, gdy ludzie się starzeją, nostalgia sprawia, że czują się młodziej i bardziej optymistycznie patrzą na swoje zdrowie (Abeyta, Routledge 2016). Nostalgia także kieruje nas ku przyszłości - promuje lepsze zachowania. Na przykład optymizm zdrowotny wywołany nostalgią wiąże się z silniejszymi zamiarami ćwiczenia i prawidłowego odżywiania się, a także kolejnymi poziomami aktywności fizycznej (Kersten i in. 2016). Mało tego, gdy ludzie odczuwają nostalgię, są później bardziej skłonni do angażowania się w zachowania prospołeczne (Stephan i in. 2014). Nostalgia ponadto zwiększa wagę, jaką przywiązujemy do celów w relacjach, nawiązywania kontaktu z przyjaciółmi oraz chęci rozwiązywania problemów w związku (Abeyta i in. 2015). Wiemy też, że negatywne emocje i doświadczenia (jak samotność czy poczucie braku znaczenia albo bardzo duże zmiany życiowe) wyzwalają nostalgię jako zasób regulacyjny, czyli coś, co pomaga nam dojść do ładu z naszym stanem wewnętrznym.

Dlaczego więc tak nam źle, gdy odczuwamy tęsknotę czy nostalgię? Dlatego, że tak naprawdę... wcale nam nie jest wtedy źle, tylko tak sobie mówimy. Kiedy tęsknimy za ulubioną osobą, przeżywamy emocje, które próbują nas przymusić do ponownego połączenia. Ale to tęsknienie nie jest romantyczne. Jest biologiczne, my zaś nadajemy mu wymiar dramy. Pamiętajmy też, że skala cierpienia, które odczuwamy w związku z rozłąką, przynajmniej częściowo zależy od nas. Wyjątkiem jest oczywiście śmierć kochanej osoby, bo tutaj sprawczość się kończy. Ale na zwykłe tęsknienie istnieje proste remedium, naukowo zweryfikowane - zajmijcie się czymś innym. Jeśli obsesyjnie za kimś tęsknicie, zmuście mózg do aktywności, która angażuje, do interakcji społecznych, eksploracji, nowości. Serio, to działa. Bo jeżeli nieustannie będziecie miętolić w głowie kolejne myśli o brakującym człowieku, to szlaki neurologiczne zamienią się w kaniony. A żeby o tym człowieku zapomnieć, te szlaki trzeba zasypać, co robi się, koncentrując uwagę gdzie indziej. Tak, nawet na siłę.

Kolejne, co pomaga na swędzącą tęsknoto-nostalgię: wiedzmy, że niepotrzebne nam jest projektowanie całej zajebistości świata na daną osobę i wymyślanie, że właśnie nas ta wspaniałość ominęła. Jeśli patrzymy na człowieka i widzimy półboga albo przynajmniej superherosa czy heroinę i zawiesimy na tym kimś wszelkie nadzieje na szczęście i dobro, to nawet chwilowy brak tej osoby będzie nas wpędzał w panikę. To nadmiarowe i nie pomaga.

Każdx z nas w dzieciństwie miało najważniejszą osobę do opieki. I przeszło proces separacji z nią, czyli rozdzielenia. Takie separacje mogły się odbyć za wcześnie albo za późno, albo coś się mogło generalnie schrzanić. Jeśli ze źle przeprowadzonego procesu separacji wyciągniemy wnioski, które zastosujemy do osób kochanych w dorosłym życiu, to oddamy się w jasyr automatyzmom i reakcjom obronnym, które mają nas uchronić przed bólem rozłąki, a które nie wynikają z roli drugiego człowieka w naszym dorosłym życiu, ale właśnie z tych wczesnodziecięcych strat.

Kiedy trzymamy za rękę owych Jedynego/Jedyną/Jedyne, jądro półleżące jaśnieje niczym knajpa w dniu wypłaty. Pośredniczą w tym hormony: oksytocyna, dopamina i wazopresyna. Nasze organizmy są neurologicznie przygotowane do tęsknienia za obiektem uczuć, bo to ma nas zmobilizować do ponownego połączenia się z nim. Gorzej jednak, jeśli ponownie się łączyć nie warto, bo właśnie ktoś nas rzucił albo my z tej relacji zrezygnowaxśmy. Wtedy wychodzi na to, że to nasza interpretacja nałożona na tęsknienie robi z niego proces nieznośny i rozdzierający.

A co z tym Sennsucht? To niemieckie słowo oznacza głęboką, często melancholijną tęsknotę lub niespełnione pragnienie. Składa się z dwóch elementów: sehnen (tęsknić) i Sucht (nałóg, choroba), co oddaje jego istotę - to bolesny i nieodparty stan umysłu, w którym pragnie się czegoś nieuchwytnego.

I tu wracamy do Poprzedniego życia, filmu, który mnie tak mocno poruszył. Bohaterka staje w nim przed wyborem, czy zostać w swoim normalnym, dobrym, absolutnie zwykłym małżeństwie, czy pójść za wspomnieniem pierwszej podstawówkowej miłości, która objawia się w postaci dorosłego już mężczyzny. Czyli przed wyborem, który często pojawia się w naszych fantazjach, szczególnie gdy w stałych relacjach doświadczamy trudności. Zaczynamy tęsknić do życia, którego nie było.

Wtedy rozkręca się skłonność do idealizowania rzeczy, których nie mamy albo nam się nie przydarzyły - i jest ona potężna. A zarazem uczucie Sennsucht ujawnia przed nami to, co zostało utracone. Uważam, że jest to niesamowite: spośród wszystkich opcji w życiu wybieramy jakieś, te wybory wytyczają ścieżkę naszego rozwoju, ale po drodze musimy z czegoś zrezygnować, ktoś rezygnuje z nas, coś odpada, coś się gubi. Kiedy dokonujemy (nawet nieświadomego) podsumowania tego, gdzie jesteśmy i z kim, tylnymi drzwiami może się wślizgnąć właśnie Sennsucht i szepnąć nam do ucha coś ciekawego. O prywatnej dynamice strat i zysków i o tym, jak to sobie opowiadamy. Możemy z tego albo wlecieć prosto w krainę iluzji i marzeń, albo zacząć inaczej, mądrzej myśleć o sobie i przyszłych wyborach. Sennsucht to więc trickster, który może nas zabrać w świat omamów lub przynieść nam wglądy na temat naszej rzeczywistości (Scheibe, Freund i Baltes 2007). Jeśli więc Sennsucht opowiada wam o osobistej utopii, podkreślając nieidealność waszego życia, sprawdźcie, co tak naprawdę próbuje wam powiedzieć.

Emocje mają paszporty

Istnieje coś takiego jak różnice kulturowe. Jeśli ktoś pił kawę w kawiarni w Oslo, wie i bez doktoratu z antropologii, czym to się różni od picia kawy w kawiarni w Mediolanie. Prawie wszystko jest inaczej, nawet jeśli kawa jest ta sama - światło inne, odległości między ludźmi inne, dźwięki i ruch w przestrzeni inne. Jeśli ktoś podróżował do USA, to wie, jak zasadniczo odmienny jest sposób nawiązywania kontaktów w tym kraju w porównaniu z Japonią czy Koreą.

Choć są to rzeczy oczywiste, ja od dość dawna mam problem z niewidzeniem ich w badaniach psychologicznych. Niewidzenie takie nazywa się nieuwzględnianiem czynnika kulturowego. Chcę więc zająć się tym tematem. Pretekstem jest zaś dla mnie książka Świat emocji. Jak tworzyć relacje w wielokulturowym społeczeństwie Batji Mesquity (Copernicus Center Press, 2023).

Większość badań psychologicznych opisuje... dziwadła. Chodzi tu o akronim WEIRD, czyli Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic. Który brzmi jak angielskie słowo weird, czyli właśnie dziwacznx. Opisuje tymczasem osoby z Zachodu, wykształcone, żyjące w krajach uprzemysłowionych i demokratycznych, względnie majętne oraz wyedukowane. Czyli w zasadzie psychologia opowiada nam historię o białym Zachodzie. I choć cechy psychologiczne i kształt zachodnich kultur stanowią, w perspektywie obecnego świata, raczej odstępstwo niż normę, osoby z tych kręgów tworzą dominującą grupę wśród uczestnix badań psychologicznych i badaczx. A to kształtuje nie tylko wyniki, ale również założenia i paradygmat całej nauki. Na tym tle książka Mesquity się wyróżnia. Autorka zaprasza nas do zrozumienia, jak emocje, ich doświadczanie i ekspresja, a także moralne konotacje i społeczne konsekwencje są odmienne w zależności od konkretnej sytuacji, jednostki, interakcji, relacji i oczywiście kultury.

Weźmy taką szczerość. Na rynku integracji społecznych w Holandii za szczerość dostaniesz dużo. Jasne wyrażanie opinii jest tam dowodem na umiejętność rozpoznawania i wyrażania uczuć, uważanym za cnotę i oznakę dojrzałości. Założenia mówią, że jeśli nie jesteś szczerx, to znaczy, że nie zależy ci na relacji i osobie. Wsiądźmy jednak na Schiphol do samolotu KLM i wylądujmy w Kalifornii. Uuu, tam już taka postawa to awaria. Jeśli powiemy głośno to, za co dostaxśmy premię w Holandii, zostaniemy uznanx za gburx. Chyba że ta szczerość polegać będzie na komplementowaniu kogoś. Bo szczerość w USA służy tylko mówieniu dobrych rzeczy. Jeśli chcesz powiedzieć coś trudnego, to lepiej się zastanów.

Ze zmęczenia tym sztucznym i powierzchownym (dla nas!) podejściem amerykańskim decydujemy się zatem na kolejną podróż. Bierzemy samolot, tym razem do Japonii. Tam jednak przekonujemy się, że europejskiej szczerości nawet nie ma co wyjmować z walizki. Sam pomysł skrócenia dystansu tym, że wyrazimy swoje zdanie na temat kogoś lub czegoś, spowoduje, że miejscowx poczują się z nami bardzo niekomfortowo. I dadzą nam lekcję dobrych manier, oczywiście po japońsku, niemal niewidocznie, ale boleśnie. Zarówno ludzie z Holandii, jak i ci z USA czy Japonii są pewni, że cechuje ich szczerość. Tyle że inne są ich emocje związane z tym stanem, inne komunikaty nadają z użyciem szczerości i inna jest celowość ich działań.

We wczesnym okresie życia stykamy się ze zbiorową mądrością na temat emocji w swojej kulturze i obserwujemy, jak emocje te są wykorzystywane w życiu publicznym. To właśnie owa zbiorowa wiedza stanowi rusztowanie dla naszych własnych doświadczeń. I tak, wedle zbiorowej wiedzy kultur WEIRD emocje to coś, co mamy w środku: ja mam obawę, ja czuję żal, mnie nosi z wściekłości, przez to, co zrobiłxś, czuję się zranionx.

W naszym świecie emocje są indywidualne, prywatne, wewnętrzne. Tyle że w postrzeganiu bardzo wielu kultur świata emocje nie rozgrywają się w środku człowieka - są widziane jako działania w świecie społecznym i moralnym.

Dlatego uznając WEIRD za normę, nigdy się nie dogadamy z osobami spoza kręgu WEIRD. Bo możemy wyprojektować nasze własne rozumienie emocji na ludzi z innych kultur. Przykładanie wzorców WEIRD do całego świata powoduje też, że ważne kwestie nam umykają, ponieważ emocje nie są tak uniwersalne, jak sądzixśmy, a to nasila konflikt i poczucie wyobcowania u każdej ze stron kontaktu. Na przykład: przyzwyczajono nas do gradacyjnego postrzegania emocji. Dla nas to ważne i dużo zmienia, czy czujemy złość, gniew, wściekłość czy może mamy napad furii. Do tego dostosowujemy swoje narzędzia kontroli emocjonalnej i strategie postępowania. Mało tego, nawet ocenę etyczną mamy skalibrowaną na to - nikt w Europie raczej nie będzie się rzucał o mały atak złości. A w takiej Japonii pytanie o to, jak silne są twoje uczucia, nie znajduje zrozumienia. Nieważne, czy to mały atak złości czy duży - jesteś chamem i burakiem, jeśli ją okazujesz, bo znaczenie ma to, co dana emocja zmienia w relacji, jak modyfikuje myślenie i czucie wobec danej osoby. Emocja wystaje z człowieka i dotyka drugiego. I właśnie to jest w niej oceniane, a nie stopień negatywnego pobudzenia.

Hegemonia kultury zachodniej zdeterminowała naukowe i nienaukowe myślenie o emocjach jako o fenomenach umysłowych, wewnątrzosobowych i esencjalistycznych (czyli że emocje mają zawsze te same właściwości). Jest nawet na to akronim MINE (mental, inside the person), co po angielsku znaczy MOJE i oddaje istotę zjawiska - w naszym świecie kładzie się wielki nacisk na doświadczenia jednostki. Mesquita wprowadza natomiast spojrzenie na emocje jako OURS (outside the person, relational, situated), czyli NASZE: zewnątrzosobowe, relacyjne i usytuowane. Przybierające różne postaci w zależności od sytuacji. Według Mesquity model OURS dominuje niemal wszędzie, z wyjątkiem kultur WEIRD.

Gdy w danej kulturze przeważa model emocji MINE, to, co uznaje się za emocję, co jest w niej ważne, co zostanie zauważone czy zapamiętane i co w jej konsekwencji się wydarzy, to wewnętrzne uczucia i doznania cielesne. A gdy dominuje model OURS, wtedy zachowania relacyjne oraz zależne od sytuacji, normy i wymagania mogą zostać uznane za emocję. Amerykańskiego sportowca wracającego z zawodów dziennikarx spytają: "Jak się czułeś, zdobywszy medal?". Japońska zawodniczka usłyszy pytanie: "Jak inni ludzie zareagowali na twoje zwycięstwo?". Co więcej, Amerykanin będzie się ekscytować i publiczność będzie tego entuzjazmu oczekiwała, tymczasem od osoby z Azji publika chce spokojnego i nasyconego pokorą podejścia do zwycięstwa, które będzie świadectwem dojrzałości.

W kulturach WEIRD wierzymy we frazę express, don't repress, czyli wyrażaj, a nie tłum (emocje). Wiele teorii związanych z zaburzeniami zdrowia psychicznego opiera się na założeniu, że kiedyś czegoś nie można było powiedzieć albo pokazać i skutki tego odczuwamy przez całe życie. A u takich chociażby Inuitów Utku gniew jest nie do przyjęcia, bo najważniejszy jest spokój, który osiąga się nawet kosztem tłumienia frustracji z niezaspokojonych potrzeb. Skoro Utku nie wyrażają emocji, może ten spokój ich unieszczęśliwia? Albo może ich złość czy frustracje wychodzą na powierzchnię w innych, mniej odpowiednich momentach? Niekoniecznie - bo kultura montuje im przełączniki w innych miejscach. I skoro w OURS celem nie jest osobista ekspresja, tylko dopasowanie się i harmonia w relacjach, to spełnienie tego wymogu nasyca: poczuciem adekwatności, zadowolenia, bycia przyjętx czy też przydatnx.

Momentami się z Misquitą nie zgadzam. Jej obszerne akapity poświęcone problemowi wypierania wynikają z zasadniczej rozbieżności w tym, jak różne gałęzie psychologii i psychoterapii traktują "ekspresję emocji". Dla części badaczy "ekspresja" to wyrażanie się - doprowadzenie do tego, żeby nasza zawartość znalazła się na zewnątrz. To nie jest uniwersalne ani jedyne rozumienie tego, co człowiek może robić z emocjami. W moim odczuciu to właśnie jeden z reliktów białego, zachodniego podejścia (MOJE). Każe widzieć emocje jako stany, które mamy w środku i musimy coś z nimi robić, nim się wydostaną na zewnątrz. Dla wielu podejść psychoterapeutycznych ekspresja to jednak nie tylko krzyk, gdy się złoszczę, ale też rozumienie i czucie tego, że się złoszczę, dostrzeganie, co się tak naprawdę wydarzyło i jak mogę wyregulować siebie oraz zająć się czymś sfrustrowanym we mnie plus wejść w kontakt z otoczeniem. Takie podejście, choć nie jest powszechne, w naszej kulturze się zdarza i zbliża jej założenia do modelu NASZE, czyli tego obecnego w wielu niebiałych, nieindywidualistycznych kulturach świata.

Równie adekwatną odpowiedzią na złość jest cisza, dostosowanie się do warunków albo namalowanie obrazu. W tym znaczeniu kwestie wypierania i tłumienia emocji sięgają dużo głębiej, niż proponuje autorka. To nie jest tylko brak komunikatu "boję się" albo "wkurzam się", to brak kontaktu z tym, co się dzieje, i przez to niemożność dobrania właściwych narzędzia, strategii, podejścia, żeby się tym stanem zająć. Nie zgadzam się więc z tezą, że wypieranie bądź tłumienie emocji jest jakkolwiek zdrowe lub że ich niewypieranie i nietłumienie polega na wyrzygiwaniu z siebie zawartości. Zgadzam się natomiast, że na to, jak wypieramy, co i w jakich warunkach, kultura ma też zasadniczy wpływ.

Nie udało mi się poza tym znaleźć w książce satysfakcjonującej odpowiedzi na pytanie o biologiczne podstawy emocji, czyli fizjologiczne i neuronalne wzorce reakcji. Nie wiem więc: czy ja i Japonka w podobnym wieku i w podobnej sytuacji na poziomie ciała czujemy to samo i czy nasze ciała odpowiadają takimi samymi fizjologicznymi reakcjami, a potem dokonujemy oceny tego, co nam się wydarza i ta interpretacja naznaczona jest praktykami kulturowymi? Czy może złość odpala kortyzol, dopaminę i noradrenalinę inaczej Japonce, a inaczej Polce? Bardzo chętnie bym poznała odpowiedź na to pytanie.

Moja silna reakcja emocjonalna na rozdział o wychowywaniu dzieci też dała mi do myślenia. Gdy autorka pisze: "Bicie i wzbudzanie strachu nie są złe niezależnie od kontekstu, jednak są takie w kulturze, która ceni sobie pewne siebie i samowystarczalne dzieci" (s. 82), fundamentalnie się na to nie zgadzam. Oczywiście, jak tak się trzęsę ze świętego, białego oburzenia, to mam w tyle głowy, że aby móc obronić moje założenia w odniesieniu do wszystkich dzieci na świecie, potrzebuję bardzo wielu mądrze skonstruowanych badań, opartych o założenia spoza kultury WEIRD i spoza modelu MOJE, które to badania i obserwacje pokażą nam to wszystko, co dopiero zaczęxśmy odkrywać. I dopiero wtedy będzie można powiedzieć coś o dbaniu o dzieci na całym świecie.

Ale i tak zachęcam do sięgnięcia po tę książkę. Bo zostawi was z bardzo wieloma rozkminami - bardzo grubego kalibru.

Fragment

WSTĘP

ROZDZIAŁ I. Emocje

Corrida na pełnej

Psychiczne stany wyjątkowe

Osiem powodów do podziwu

Nostalgia, tęsknota i Sennsucht

Emocje mają paszporty

Nasze fortyfikacje

Wtórne mechanizmy obronne

Ośmiornica w słoiku

Gruz vs. dobrostan

Koniec żartów

Pustka i nadmiar

Czy masz ambicję?

Wewnętrzna mafia

ROZDZIAŁ II. Life Hacks

Jak puścić?

Opos w pralce - konflikty wewnętrzne

Sherlock Holmes vs. Geralt z Rivii

Robiąc miejsce na nowe

Sierotka Marysia

Co by nam się chciało chcieć

Kopciuszkowy stan umysłu

Lemoniada bez cukru

Wywrotowe bujanie w obłokach

Tajemnice konika morskiego

Ciemna noc duszy

ROZDZIAŁ III. Relacje

Antypody miłości

Nasze małe świnki

Pięknym za nadobne - dylematy wybaczania

Krótki moralitet o przepraszaniu

Lęk przed odrzuceniem

Przywiązanie to jeszcze nie miłość

Pokój zwany pożądaniem

O co walczą ludzie w związkach?

Miłość jest jak cebula

ROZDZIAŁ IV. Życie dla zaawansowanych

Dorastanie jak demokracja

Mały biały domek

Wewnętrzny dom - DIY

Krew, pot, łzy. I radość

Wartości od podstaw

Algorytm na wartości?

Złota rybka dowiozła

Po co Szkotom kilt?

Bunt mas czy konformizm?

Czy homo oeconomicus może odpocząć?

Bibliografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.