Przypisy

Wstęp

1 "Kadry decydują o wszystkim", to słowa Iosifa Wissarionowicza Dżugaszwilego - Józefa Stalina (cyt. za: F. Jóźwiak, O stalinowską linię w polityce kadr, "Nowe Drogi" 1949, nr 6 [18], s. 166); S. Courtois i in., Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 1997.

2 Ł. Kamiński, Aparat bezpieczeństwa i zbrodnie komunizmu [w:] PRL od lipca 44 do grudnia 70, red. P. Machcewicz, K. Persak, Warszawa 2010, s. 241 (seria: "Polski wiek XX"); R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1990, Kraków 2013.

3 J. Pacuła, Znaki czasu. O koniu Andersa i nazwach innych "metod śledczych" z okresu Polski Ludowej, "Studia Filologiczne Uniwersytetu Jana Kochanowskiego" 2019, t. 32, s. 365-383; S. Sowińska, Z praktyk oficera śledczego, "Karta" 2003, nr 37, s. 28.

4 Dekret z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa (tzw. mały kodeks karny) przewidywał karę śmierci za trzynaście rodzajów przestępstw popełnionych przeciwko państwu oraz jego organom administracji rządowej i lokalnej. Przestępstwa te to m.in. działalność w antypaństowej organizacji lub grupie o charakterze zbrojnym, posiadanie broni i amunicji, sabotaż gospodarczy, szpiegostwo, redakcja i kolportaż antykomunistycznych ulotek. Dekret ten zastąpił obowiązujące wcześniej uregulowania Dekretu o ochronie państwa z 30 X 1944 r. Do końca grudnia 1969 r. był częścią polskiego prawa karnego, aż do wejścia w życie nowego kodeksu karnego w dn. 1 I 1970 r. Zob. Dz.U. 1946, nr 30, poz. 192 oraz Dz.U. 1969, nr 13, poz. 94.

5 25 II 1997 r. podczas prac budowlanych przy ul. Krakowskiej, 1 Maja, Damrota i Kołłątaja w Opolu (obecnie siedziba Narodowego Banku Polskiego) odnaleziono szczątki ludzkie. Po ekshumacji odkryto w tym miejscu masowy grób. Ofiary miały przestrzelone czaszki. 10 III 1997 r. na mocy postanowienia wydanego przez prokuratora Prokuratury Rejonowej w Opolu wszczęto śledztwo w tej sprawie, 19 XI 1997 r. przekazano je OKBZpNP w Opolu na podstawie art. 148 § 1 KK, tj. o przestępstwo "zbrodni ludobójstwa w latach 1945-1956 dokonanej przez funkcjonariuszy UB rezydujących w budynku przy ul. Krakowskiej 53 na osobach więzionych i maltretowanych w tymże budynku, a następnie pozbawionych życia i pogrzebanych na terenie przylegającym do tego budynku pomiędzy ul. Krakowską a Kołłątaja". 29 I 1999 r. śledztwo zawieszono. Postanowieniem z 23 XII 2020 r. ponownie je podjęto, weryfikując dane z 1997 r. zebrane przez byłą KBZpNP, ustalenia, wnioski końcowe i argumentacje, wyjaśniając ostatecznie kwestie związane z miejscem zbrodni ludobójstwa popełnionej w okresie 1945-1956 przez funkcjonariuszy BP oraz lokalizacją siedzib UB w Opolu. Z powodu niewykrycia sprawców śledztwo ostatecznie umorzono. W latach 2012-2019 zespół Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN pod kierunkiem dr. hab. Krzysztofa Szwagrzyka odnalazł w Starym Grodkowie i w majątku Scharfenberg, niedaleko wsi Malerzowice Wielkie (gm. Łambinowice), co najmniej 49 szczątków ludzkich, należących do żołnierzy Zgrupowania Oddziałów Leśnych VII Okręgu Wojskowego NSZ kpt. Henryka Flamego "Bartka", zamordowanych w operacji MBP o krypt. "Lawina". Odnaleziono również liczne artefakty NSZ, ryngraf z orłem, sprzączki i klamry od pasków, fragmenty angielskich mundurów typu battle dress, guziki z orzełkiem w koronie. 5 VI 2019 r. w miejscu kaźni partyzantów NSZ w Starym Grodkowie odsłonięto pomnik. Do 2023 r. IPN zidentyfikował 10 żołnierzy NSZ "Bartka": Mieczysława Inglota "Odważnego", Jakuba Łaciaka, Antoniego Sojkę "Zająca", Jana Wojtasa "Pilota", Rudolfa Mojeścika, Jana Drożdża "Znicza", Juliana Wojciucha "Wróbla", Władysława Nowotarskiego "Lotnego", Franciszka Talika "Tygrysa", "Misia" i Karola Talika "Rysia". Archiwum KŚZpNP we Wrocławiu, Akta sprawy, S 99.2022.Zk (dawne: OK. Op. Zs. 5S. 1/98); OKŚZpNP we Wrocławiu, S. 17/15/Zk, Akta sprawy zamordowania Piotra Jesienia przez funkcjonariuszy PUBP w Oleśnie; OKŚZpNP we Wrocławiu, S. 17/08/Zk, t. 1-32, Akta główne prokuratora w sprawie dokonania zabójstw co najmniej 10 osób zimą 1945/1946 r. w budynku PUBP w Niemodlinie, w tym Stefana Frettera i in., tj. czyn z art. 148 § 1 KK i in.; Archiwum OKŚZpNP w Katowicach, S 71/12/Zk, Akta sprawy dotyczącej zbrodni komunistycznej popełnionej w okresie od 1 do 26 IX 1946 r. na terenie powiatów: nys­kiego, brzeskiego i gliwickiego przez funkcjonariuszy MBP w operacji specjalnej pod kryptonimem "Lawina", mającej na celu fizyczną likwidację członków zgrupowania NSZ z terenu Podbeskidzia pod dowództwem kpt. Henryka Flamego ps. "Bartek"; https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/79950,Scharfenberg-Kolejny-etap-prac-poszukiwawczych.html; https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/35976,Komunikat-w-sprawie-odnalezienia-szczatkow-kilkunastu-zolnierzy-oddzialu-Narodow.html, dostęp: 13 II 2022 r.; https://poszukiwania.ipn.gov.pl/bbp/aktualnosci/13638,Warszawa-Ujawniono-nazwiska-16-kolejnych-zidentyfikowanych-ofiar-komunizmu.html, dostęp: 20 XII 2023 r.; W. Kosterski, Śladem teczek śmierci. Gdzie grób, "Dziennik Zachodni", 28 II 1991; K. Świdrak, Jeden świadek to nie świadek, "Gazeta Wyborcza", 4 III 1997.

6 Opole. Monografia miasta, red. W. Dziewulski, F. Hawranek, Opole 1975, s. 402-652; Opole. Dzieje i tradycja, red. B. Linek, K. Tarka, U. Zajączkowska, Opole 2011; Opolskie drogi do niepodległości, red. M. Patelski, M. Świder, Opole 2007; D. Kisielewicz, Historyczne uwarunkowania odrębności regionu Śląska Opolskiego, "Pogranicze. Polish Borderlands Studies" 2015, t. 3, nr 1, s. 7-18; Stalinizm i rok 1956 na Górnym Śląsku, red. A. Dziurok, B. Linek, K. Tarka, Katowice-Opole-Kraków 2007; Województwo opolskie 1950-2010, red. L. Drożdż, M. Lis, K. Szczygielski, Opole 2011, s. 9-28, 47-72; M. Senft, Opole - historyczna stolica regionu. Przeszłość i dzień dzisiejszy, "Śląsk Opolski" 1998, nr 29, s. 83-86; D. Simonides, Dlaczego Śląsk Opolski jest odrębnym regionem, "Śląsk Opolski" 1998, nr 29, s. 87-92.

7 Wystawa została przygotowana przez pracowników oddziałowego Biura Edukacji Publicznej (dziś: Biuro Edukacji Narodowej) IPN we Wrocławiu: dr. Stanisława Bogaczewicza, Sylwię Krzyżanowską, dr. Pawła Piotrowskiego, dr. hab. Krzysztofa Szwagrzyka i Wojciecha Trębacza. 28 V 2007 r. w Opolu odbył się uroczysty wernisaż, https://ipn.gov.pl/pl/edukacja-1/wystawy/13496,Otwarcie-wystawy-Twarze-opolskiej-bezpieki-Opole-28-maja-2007-r.html, dostęp: 20 VI 2022 r.

8 Twarze wrocławskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa we Wrocławiu. Informator personalny, red. T. Balbus, P. Piotrowski, K. Szwagrzyk, Wrocław 2006; Twarze dolnośląskiej bezpieki. Obsada kierowniczych stanowisk Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku 1945-1990. Informator personalny, red. P. Piotrowski, K. Szwagrzyk, W. Trębacz, Wrocław 2010; Kadra bezpieki 1945-1990. Obsada stanowisk kierowniczych aparatu bezpieczeństwa w województwach śląskim/katowickim, bielskim i częstochowskim, red. W. Dubiański, A. Dziuba, A. Dziurok, Katowice 2009; Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa 1944-1956, t. 2, red. W. Bagieński, M. Dźwigał, Warszawa 2021.

9 D. Piwko, Wojewódzki Urząd (ds.) Bezpieczeństwa Publicznego w Opolu a wymiar sprawiedliwości w świetle sprawozdań aparatu śledczego z lat 50., "Prace uczestników studium doktoranckiego" (Uniwersytet Opolski) 2007, nr 9, s. 57-67; D. Piwko, Tajni współpracownicy Powiatowego Urzędu Publicznego w Opolu w 1950 r., "Prace uczestników studium doktoranckiego" (Uniwersytet Opolski) 2007, nr 9, s. 41-56; K. Jasiak, PUBP w Opolu w latach 1945-1947. Struktura i działalność, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2011, nr 1 (8-9), s. 9-50; Komunistyczny aparat represji i życie społeczne Opolszczyzny w latach 1945-1989. Studia i materiały, red. K. Jasiak, Opole 2012; idem, Olesno, siedziba PUBP/PUdsBP (1945-1956) [w:] Śladami zbrodni. Przewodnik po miejscach represji komunistycznych lat 1944-1956, red. T. Łabuszewski, Warszawa 2012, s. 288-289; idem, Errata do biografii Józefa Grottego - żydowskiego ocalonego, kapitana Urzędu Bezpieczeństwa, przymusowego emigranta [w:] Żydzi na Górnym Śląsku w XIX i XX wieku, red. B. Kalinowska-Wójcik, D. Keller, Rybnik-Katowice 2012, s. 367-394; idem, Sytuacja społeczno-polityczna w powiecie oleskim w pierwszych miesiącach 1945 r. w świetle materiałów komunistycznego aparatu represji [w:] Koniec wojny na Śląsku. Rok 1945. Studia i materiały, red. K. Jasiak, K. Kawalec, P. Stanek, Wrocław-Opole-Warszawa 2018, s. 141-144; Z. Bereszyński, Opolszczyzna a władza komunistyczna w latach 1945-1980. Historyczne podglebie opolskiej Solidarności, Opole 2012; idem, NSZZ "Solidarność" i rewolucja solidarnościowa na Śląsku Opolskim 1980-1990, t. 1: Geneza, narodziny i rozwój ruchu, Opole 2014, s. 23-109; Władza, społeczeństwo i działalność opozycyjna na pograniczu Śląska Opolskiego i Czechosłowacji w latach 1945-1989, t. 2, red. Z. Bereszyński, R. Roszkowski, Prudnik 2015, s. 11-263 (seria: "Wielka księga opozycji na pograniczu"); S. Białek, Carcer inferior. Zakłady karne Strzelec Opolskich w systemie represji stalinowskich (1945-1954), Wrocław 2016.

10 J. Eisler, Jak badać dzieje aparatu bezpieczeństwa w Polsce Ludowej?, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2013, nr 1 (11), s. 351-360; F. Musiał, Jak badać akta Urzędu/Służby Bezpieczeństwa "ludowej" Polski? Kilka uwag źródłoznawczych, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2014, nr 1, s. 11-38; Z. Bereszyński, Akta SB nie kłamią, ale mogą wprowadzić w błąd. Z badań nad dokumentami dotyczącymi osobowych źródeł informacji SB, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2012, nr 2, s. 421-436.

11 Większość spraw prowadzonych przez prokuratorów OKŚZpNP we Wrocławiu Delegaturze w Opolu przeciwko funkcjonariuszom UB na Opolszczyźnie podejmowano na podstawie art. 247 § 1 KK w związku z art. 2 ust. 1 i art. 1 Ustawy z dn. 18 XII 1998 r. o IPN-KŚZpNP (Dz.U. 2016, poz. 1575, tekst jednolity z późniejszymi zmianami, tj. "popełnienia zbrodni komunistycznej, będącej zbrodnią przeciwko ludzkości, polegającą na fizycznym i psychicznym znęcaniu się nad pozbawionymi wolności osobami przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego, co stanowiło represje i poważne prześladowania pokrzywdzonych, jako osób pozostających w opozycji do ówczesnego ustroju"). OKŚZpNP we Wrocławiu, Delegatura w Opolu, S 64.2018.Zk, Akta w sprawie pozbawienia życia w dn. 9 VIII 1952 r. w Opolu Edwarda Cieśli oraz fizycznego i psychicznego znęcania się nad ww. w okresie od 21 XI 1950 r. do marca 1951 r. przez funkcjonariuszy WUBP w Opolu, tj. czyn z art. 247 § 1 KK i in., t. 1-25.

12 Aparat bezpieczeństwa w perspektywie antropologii organizacji i antropologii władzy, red. R. Klementowski, K. Mikołajczak, J. Syrnyk, Wrocław-Warszawa 2020.

13 AIPN Wr, 00147/501, WUSW w Opolu, 20 lat walki i pracy funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa na Opolszczyźnie, red. Komitet Obchodu XX-lecia MO i SB przy KW MO w Opole, 1964 r.; AIPN Wr, 09/664, WUSW w Opolu, Rękopis opracowania dot. powstania i działalności organów bezpieczeństwa publicznego na terenie miasta i powiatu Opole w latach 1945-1948; AIPN Wr, 09/671, WUSW w Opolu, Historia organów SB - Materiały Komisji Historycznej Komitetu Obchodów XX Rocznicy MO i SB przy KW MO w Opolu, 1964 r.

14 Kazimierz Sękowski, s. Bolesława, ur. 14 X 1945 r. w Błoniu. Od 1 VII 1981 r. do 31 XII 1989 r. pracował w KW MO w Opolu jako st. inspektor Wydziału III "A", kierownik Sekcji Wydziału V, od 1 XII 1986 r. zastępca szefa ds. SB RUSW w Prudniku w stopniu kapitana. Zam. w Opolu. AIPN Wr, 0126/2171, WUSW w Opolu, AP funkcjonariusza SB: Sękowski Kazimierz; AIPN, 001834/2238, ASW w Warszawie, Kazimierz Sękowski, Geneza powstania, rozwój organizacyjno-kadrowy oraz działalność organów bezpieczeństwa w latach 1945-1956 na przykładzie woj. opolskiego (praca magisterska napisana pod kierunkiem płk. dr. Władysława Łukowa, Warszawa 1985).

15 AIPN, 001708/3005, MSW w Warszawie, Marek Adamik, Problemy narodowościowe na Śląsku Opolskim w latach 1945-1956 (praca dyplomowa napisana pod kierunkiem mjr. dr. Jana Golca, Legionowo 1987); AIPN Wr, 0126/1899, AP funkcjonariusza SB: Adamik Marek, s. Jana, ur. 25 I 1961 r.; AIPN Wr, 519/58559, Akta paszportowe o sygn. EAOP: Adamik Marek, s. Jana.

16 Ryszard Żółtowski, s. Jerzego, ur. 24 IX 1945 r. w Dobrodzieniu, pow. lubliniecki. Pochodzenie robotnicze, wykształcenie wyższe. Członek PZPR. W 1966 r. podoficer WP (Toruń). 1 II 1974 r. przyjęty do KP MO w Strzelcach Opolskich, 1 IX 1974 r. oficer SB w dyspozycji KM MO w Strzelcach Opolskich. 1 II 1975 r. inspektor operacyjny Referatu ds. SB. 1 VI 1975 r. przeniesiony do KW MO w Opolu. Od 1 X 1975 r. do 1978 r. podchorąży, absolwent Wyższej Szkoły Oficerskiej MO w Legionowie (dalej: WSO MSW). Napisał pracę dyplomową Walka Służby Bezpieczeństwa o utrwalenie władzy ludowej na terenie powiatu i miasta Opole w latach 1945-1948. Od 30 VI 1978 r. w dyspozycji komendanta KW MO w Opolu. 1 VII 1978 r. st. inspektor Wydziału Paszportowego. 31 VII 1985 r. zawieszony w czynnościach służbowych. 19 IV 1986 r. aresztowany przez Wydział Śledczy WUSW w Opolu jako podejrzany o przyjęcie korzyści majątkowej 1000 marek niemieckich. 16 V 1986 r. wydalony ze służby w SB i MO w stopniu kapitana. 10 X 1986 r. sprawę wraz z aktem oskarżenia skierowano do Sądu Rejonowego w Opolu. Skazano go na 2 lata i 6 miesięcy więzienia oraz 100 tys. zł grzywny. AIPN Wr, 0127/1, WUSW w Opolu, Kartoteka funkcjonariuszy SB/MO, k. 106; AIPN Wr, 0126/1892, WUSW w Opolu, AP funkcjonariusza MO/SB: Żółtowski Ryszard; AIPN Wr, 00147/354, WUSW w Opolu, Ryszard Żółtowski, Walka Służby Bezpieczeństwa o utrwalenie władzy ludowej na terenie powiatu i miasta Opole w latach 1945-1948 (praca dyplomowa pod kierunkiem ppłk. mgr. Zbigniewa Pasternaka, Legionowo 1978); AIPN Wr, 012/3121, WUSW w Opolu, Akta śledztwa ws. systematycznego wręczania funkcjonariuszom WUSW korzyści majątkowych w zamian za załatwienie paszportu, prowadzonego przeciwko: Poluszyńska Anna Krystyna, c. Czesława, Żółtowski Ryszard; AIPN Wr, 08/345, WUSW w Opolu, Meldunki do Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW w Warszawie za lata 1986-1987; AIPN Wr, 012/3128, WUSW w Opolu, Akta śledztwa ws. przyjmowania korzyści majątkowych w związku z wykonywanymi obowiązkami służbowymi przez funkcjonariuszy WUSW w Opolu oraz systematycznego wręczania korzyści majątkowych w 1986 r., prowadzonego przeciwko: Żółtowski Ryszard i innym, podejrzanym o popełnienie przestępstwa z art. 239 § 1 i 2 KK oraz art. 241 § 2 KK. Żółtowski zmarł 20 VII 2020 r. w Opolu; AIPN, 2911/1, MSW w Warszawie, Kartoteka ogólnoinformacyjna, k. 1838.

17 Jerzy Strąk, s. Kazimierza, ur. 27 IV 1948 r. w Katowicach. Pochodzenie robotnicze. Wykształcenie wyższe. Zawód: technik budowlany. Członek PZPR. Podoficer rezerwy WP. Funkcjonariusz: KP MO w Koźlu (1972-1975), oficer operacyjny, inspektor Referatu ds. SB, 1975-1977 w Wydziale II KW MO w Opolu, inspektor SB. Z dn. 16 XII 1975 r. kierownik Sekcji Wydziału II SB; 1977-1980 podchorąży WSO MSW w Legionowie. Napisał pracę dyplomową Wkład resortu BP w walce o utrwalenie władzy ludowej na terenie b. pow. kozielskiego w latach 1945-1948. W latach 1980-1981 w Wydziale II KW MO w Opolu, oficer, 1981-1983 st. inspektor grupy operacyjnej "Kędzierzyn-Koźle" Wydziału IV SB KW MO w Opolu, 1983-1987 KM MO/RUSW w Kędzierzynie-Koźlu. 31 X 1987 r. zwolniony ze służby w SB i MO jako porucznik. Zmarł 1 I 2019 r. AIPN, 1509/1448, WSO MSW, Jerzy Strąk, Wkład resortu bezpieczeństwa publicznego w walce o utrwalenie władzy ludowej na

terenie b. pow. kozielskiego w latach 1945-1948 (praca dyplomowa, Legionowo 1980); AIPN Wr, 0251/58, WUSW w Opolu, AP funkcjonariusza SB: Strąk Jerzy; AIPN Wr, 0127/1, WUSW w Opolu, Kartoteka funkcjonariuszy WUSW w Opolu, k. 74-76; AIPN, 657/383, t. 109, WSO MSW, Karta uposażenia słuchacza/studenta: Jerzy Strąk.

18 Od 1 I 1952 r. do stycznia 1990 r. "Trybuna Opolska" była oficjalnym pismem KW PZPR w Opolu. Natomiast "Kalendarz Opolski" nadzorował Tadeusz Swedek z upoważnienia KW PZPR w Opolu. E. Ciborska, Transformacja prasy byłej PZPR, "Zeszyty Prasoznawcze" (Kraków) 1992, t. 1-2, s. 88-101; AIPN Wr, 0255/5, UB w pościgu za bandą, Materiały prasowe "Trybuny Opolskiej" z 1969 r.: A. Mach, Tak było; Na tropach watażki; Wilkołaki; Koniec "Zabawy"; T. Swedek, Z działalności reakcyjnego podziemia zbrojnego w latach 1945-1948 na Śląsku Opolskim, "Kalendarz Opolski" 1971, s. 241.

19 D. Ratajczak, Postawy ludności Śląska Opolskiego w świetle wyroków wojskowych sądów rejonowych w Katowicach i Opolu w latach 1945-1955, Opole, 1996 r., mps pracy doktorskiej (kopia w zbiorach autora); W. Dubiański, A. Dziurok, Kadra kierownicza urzędów bezpieczeństwa w woj. śląskim w latach 1944-1946 [w:] "Zwyczajny" resort. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944-1956, red. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Warszawa 2005, s. 135-163; R. Klementowski, Urząd Bezpieczeństwa w powiecie Lwówek Śląski (1945-1956), Wrocław 2006; D. Węgrzyn, Aparat bezpieczeństwa państwa wobec środowisk narodowych na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1945-1956, Katowice-Kraków 2007; idem, Struktury bezprawia. Kadry Urzędu Bezpieczeństwa w powiecie rybnickim (1945-1947), Katowice-Czerwionka-Leszczyny 2008; Fundament systemu zniewolenia. Z działalności wojewódzkich struktur Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach 1945-1956, red. A. Dziuba, A. Dziurok, Katowice 2009; Kadra bezpieki 1945-1990...; Władza, społeczeństwo i działalność opozycyjna na pograniczu Śląska Opolskiego i Czechosłowacji w latach 1945-1989, t. 1-2, red. Z. Bereszyński, R. Roszkowski, Prudnik 2014, 2015 (seria: "Wielka księga opozycji na pograniczu"); Z. Bereszyński, Kadry aparatu bezpieczeństwa w województwie opolskim w latach 1956-1990 (ze szczególnym uwzględnieniem obsady personalnej stanowisk kierowniczych), "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2016, nr 1, s. 11-62; idem, Pion śledczy aparatu bezpieczeństwa w województwie opolskim w latach 1950-1990. Struktura, kadry, zadania i ważniejsze przejawy działalności [w:] Piony śledcze aparatu bezpieczeństwa publicznego 1944-1990, red. M. Dźwigał, P. Skubisz, Szczecin-Warszawa 2017, s. 41-164; idem, Komunistyczny aparat bezpieczeństwa i ludność niemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945-1990, Opole-Gliwice 2017; idem, Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec Kościoła katolickiego na przykładzie Śląska Opolskiego i sąsiednich terenów dolnośląskich w latach 1945-1950, "Studia Śląskie" 2018, t. 82, s. 17-42; idem, Odpowiedzialność karna i dyscyplinarna funkcjonariuszy UB, SB i MO w świetle udokumentowanych przykładów ze Śląska Opolskiego, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2018, nr 1, s. 243-296; idem, Komunistyczny aparat bezpieczeństwa i ludność niemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945-1990, Opole-Gliwice 2019 (wyd. 2 poprawione i uzupełnione); idem, Prawe ramię partii w walce z Kościołem. Działalność terenowych struktur Urzędu ds. Wyznań na przykładzie województwa opolskiego [w:] Urząd do spraw Wyznań - struktury, działalność, ludzie, t. 1: Struktury wojewódzkie i wybrane aspekty działalności, red. R. Łatka, Warszawa 2020, s. 108-217; idem, Kobiety w komunistycznym aparacie bezpieczeństwa. Mechanizmy kariery oraz charakterystyki pełnionych funkcji na przykładzie Śląska Opolskiego w latach 1945-1990 [w:] Historia kobiet czy historie kobiet?, red. E. Chabros, A. Klarman, Wrocław-Warszawa 2019, s. 39-90; idem, Żydzi i aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej na przykładzie Górnego i Dolnego Śląska w latach 1945-1989 [w:] Relacje polsko-żydowskie w XX wieku. Badania - kontrowersje - perspektywy, red. T. Domański, E. Majcher-Ociesa, Kielce-Warszawa 2021, s. 77-103; Aparat bezpieczeństwa. Studia nad działalnością i metodami pracy, red. R. Klementowski, J. Syrnyk, Wrocław-Warszawa 2021; A. Dawid, Niepolskie Opolskie. Władze polityczne i administracyjne oraz aparat bezpieczeństwa wobec proniemieckich postaw mieszkańców województwa opolskiego (1950-1956), Opole 2020.

20 Do końca 1945 r. w woj. śląskim funkcjonowały 43 placówki PUBP, w tym 14 na terenie byłej niemieckiej rejencji opolskiej (Śląska Opolskiego) z pominięciem terenów, które nie leżą obecnie w granicach woj. opolskiego. Były to: Głubczyce, Grodków, Kluczbork, Koźle, Niemodlin, Nysa, Olesno, Opole, Prudnik, Racibórz, Strzelce Opolskie, Bytom, Gliwice i Zabrze. AIPN Wr, 00147/501, WUSW w Opolu, 20 lat walki i pracy funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa na Opolszczyźnie, red. Komitet Obchodu XX-lecia MO i SB przy KW MO w Opole, 1964 r., s. 36; Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944-1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005, s. 348-349; Kadra bezpieki 1945-1990..., s. 62-68, 70; Fundament systemu zniewolenia..., s. 50-52.

21 W 1990 r. w związku z samorozwiązaniem się PZPR Archiwum Akt Nowych przejęło około 1,8 km akt z Centralnego Archiwum KC PZPR oraz z registratur (ksiąg rejestrujących akta) wydziałów Komitetu Centralnego. Historia Archiwum Akt Nowych zob. https://www.aan.gov.pl/p,12,historia, dostęp: 25 X 2012 r.

22 W latach 2017-2021 koordynatorem Centralnego Projektu Badawczego IPN "Struktury i metody działania aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1989/90" był dr Witold Bagieński z Wydziału Badań Archiwalnych i Edycji Źródeł AIPN w Warszawie. Od 2022 r. koordynatorem jest dr hab. Filip Musiał, dyrektor Oddziału IPN w Krakowie.

Rozdział 1

1 Tytuł rozdziału nawiązuje do publikacji Koniec wojny na Śląsku...

2 W latach 1816-1945 obszar rejencji opolskiej, tzw. Śląska Opolskiego, należał do pruskiej, a potem do niemieckiej jednostki administracyjnej funkcjonującej na Górnym Śląsku. Od marca 1945 r. tereny te weszły w skład tzw. Ziem Odzyskanych powojennej Polski. W połowie lipca 1945 r. region ten należał do woj. śląsko-dąbrowskiego. 28 VI 1950 r. w wyniku reformy administracyjnej powstało woj. opolskie. Zob. M. Czapliński, Historia Śląska, Wrocław 2002; K. Piwarski, Historia Śląska w zarysie, Katowice 1977; W. Lesiuk, Historyczne uwarunkowania odrębności regionalnej Opolszczyzny [w:] Śląsk Opolski. Region i jego struktura, red. S. Malarski, Opole 1992, s. 67-88; M. Fic, Podział administracyjny. Województwo śląsko-dąbrowskie czy województwo śląskie [w:] Województwo śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek, Katowice 2007, s. 88-102.

3 H. Stańczyk, Od Sandomierza do Opola i Raciborza, Warszawa 1998, s. 137-141; D. Tomczyk, Bitwa o Śląsk opolski w 1945 r., "Studia Śląskie" 1977, t. 31, s. 169-201; idem, Przełamanie linii Odry w 1945 r. przez Armię Radziecką na Śląsku Opolskim, Opole 1976, s. 45-56.

4 Od stycznia 1944 r. 9. Połtawska Dywizja Powietrznodesantowa Gwardii wchodziła w skład 33. Korpusu Gwardyjskiego 5. Armii Gwardyjskiej 2. Frontu Ukraińskiego.

5 Wasilij Iwanowicz Łaziebnikow, ur. w 1920 r., poległ 26 III 1945 r. w Jędrzychowie, gm. Goświnowice (były pow. nyski), pochowany na cmentarzu wojennym żołnierzy Armii Radzieckiej przy ul. Jana Pawła II w Kędzierzynie-Koźlu (mogiła nr 403).

6 H. Stańczyk, Od Sandomierza do Opola..., s. 137-141; D. Tomczyk, Bitwa o Śląsk opolski..., s. 169-201; idem, Przełamanie linii Odry..., s. 45-56; G. Duda, Rok 1945 w Oleśnie, "Rocznik Powiatu Oleskiego" 2009, nr 2, s. 69; K. Jasiak, Sytuacja społeczno-polityczna w powiecie oleskim..., s. 139.

7 T. Sawicki, Niemieckie wojska lądowe na froncie wschodnim. Czerwiec 1944 - maj 1945, Warszawa 1987, s. 320-322; H. Ahlfen, Der Kampf um Schlesien (Walka o Śląsk 1944-1945), Wrocław 2009, s. 110-117.

8 B. Warzecha, Działania wojenne na Górnym Śląsku w 1945 r. [w:] Województwo śląskie 1945-1950..., s. 38, 41-55.

9 Niemcy zaminowali m.in. tereny w rejonie Chróst, Ciężkowic, Dzielnicy, Gierałtowic, Łanów, Ostrożnicy, Polskiej Cerekwi i Witosławic.

10 P. Dubiel, Wyzwolenie Śląska w 1945 roku, Katowice 1969, s. 48-50.

11 Pierwsze dni w powojennym Opolu zob. R. Dąbrowski, https://tygodnikopole.pl/pierwsze-dni-w-powojennym-opolu-we-wspomnieniach-r-dabrowskiego/, dostęp: 20 VI 2020 r.

12 G. Duda, Rok 1945 w Oleśnie..., s. 72.

13 Ibidem.

14 Instrukcja z 10 X 1944 r., opracowana po zawarciu umowy PKWN z rządem ZSRR, okreś­lała zasady współdziałania strony sowieckiej z polską administracją państwową i ludnością cywilną oraz z organami władzy powołanymi przez PKWN. W instrukcji podkreślano, że obiekty przekazane Polakom są traktowane jako własność państwa polskiego, natomiast wszystkie pozostałe stanowią zdobycz wojenną i podlegają konfiskacie na rzecz Armii Czerwonej. H. Imbs, Upaństwowienie i odbudowa przemysłu w Polsce (1944-1948). Materiały źródłowe, t. 1, Warszawa 1967, s. 147; J. Zadworny, Opolski garnizon wojskowy w latach 1945-1989, Opole 2013, s. 56-57.

15 AIPN Wr, 09/664, WUSW w Opolu, Rękopis opracowania dot. powstania i działalności organów bezpieczeństwa publicznego na terenie miasta i powiatu Opole w latach 1945-1948, s. 5; K. Miroszewski, Armia Czerwona na terenie województwa śląsko-dąbrowskiego [w:] Rok 1945 w województwie śląsko-dąbrowskim, red. A. Topol, Katowice 2004, s. 26-27; Z. Woźniczka, Skutki wkroczenia Armii Czerwonej i działalności NKWD w 1945 r. [w:] Województwo śląskie 1945-1950..., s. 72; Z. Kowalski, W Polsce Ludowej. Życie społeczno-polityczne [w:] Opole. Monografia miasta..., s. 416-417, 455-456; A. Janowski, Dziki Zachód, czyli Opole w pamiętnym 1945 r., "7 Dni. Tygodnik Opolski" 2005, nr 31, s. 4; B. Cimala, Straty wojenne we wsiach Śląska Opolskiego. Spojrzenie po półwieczu, "Śląsk Opolski" 1994, nr 1, s. 17.

16 Mark Sołonin podaje, że oddziały Armii Czerownej dopuściły się zbrodni wojennej w miejscowości Pokój, rozstrzeliwując 110 mieszkańców oraz pensjonariuszy przytułku Sankt Anna, cyt. za: M. Sołonin, Nic dobrego na wojnie, tłum. A. Pawłowska, Poznań 2011, s. 243; F. Kremser, To była wojna, "Silesia Superior. Śląskie Zeszyty Humanistyczne" 2002, nr 3, s. 3-5.

17 W Oleśnie "wyjątkowo brutalnie postępowano z kobietami, nie przepuszczono chyba żadnej", cyt. za: G. Duda, Rok 1945 w Oleśnie..., s. 71.

18 Ibidem, s. 72.

19 Z. Woźniczka, Skutki wkroczenia Armii Czerwonej..., s. 57; P. Madajczyk, Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski 1945-1948, Warszawa 1996, s. 90; E. Nowak, Obozy na Śląsku Opolskim w systemie powojennych obozów w Polsce (1945-1950). Historia i implikacje, Opole 2002, s. 54; D. Tomczyk, Przełamanie linii Odry..., s. 45-56; P. Dubiel, Wyzwolenie..., s. 48-50; P. Madajczyk, Przyłączenie Śląska Opolskiego..., s. 90; J. Bałaban, Rok 1945 w Opolu we wspomnieniach pierwszych działaczy PPR, Opole 1962, s. 62.

20 Sowieckie komendantury wojskowe zostały utworzone przez Armię Czerwoną w latach 1944-1945, niektóre działały do 1946 r. Początkowo zabezpieczały głównie zaplecze frontu i organizowały zaopatrzenie armii. Były pierwszą władzą administracyjną na "Śląsku Opolskim" po zakończeniu działań wojennych. Do 1951 r. w Opolu w koszarach znajdujących się przy ulicach Plebiscytowej, Ozimskiej (tzw. czerwone koszary) i Domańskiego stacjonowała 20. Gwardyjska Dywizja Piechoty Armii Czerwonej, jej sztab mieścił się przy ul. Kościuszki 45, zob. J. Zadworny, Opolski garnizon wojskowy..., s. 61; G. Duda, Rok 1945 w Oleśnie..., s. 74.

21 Imiona niektórych komendantów wojennych pozostają nieustalone z powodu braku dostępu do Centralnego Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej (zespół 33, inwentarz 686196; ibidem, zespół 46).

22 Ppłk Aleksy Iwanowicz Korablin, p.o. komendant 4. Stacyjnej Bazy Armii Czerwonej w Opolu w latach 1945-1946. 23 IX 1946 r. zastrzelony koło Przywor przez nieznanych sprawców. Władze komunistyczne twierdziły, że został zabity z pobudek politycznych.

23 AIPN Wr, 09/664, WUSW w Opolu, Rękopis opracowania dot. powstania i działalności organów bezpieczeństwa publicznego na terenie miasta i powiatu Opole w latach 1945-1948, s. 5; J. Ruszewski, Niektóre negatywne aspekty oddziaływania Armii Czerwonej, UBP, MO na społeczeństwo Śląska Opolskiego w latach 1945-1947. Próba ujęcia zjawiska, "Studia Śląskie" 1991, t. 51, s. 383-406; M.L. Krogulski, Okupacja w imię sojuszu. Armia Radziecka w Polsce 1944-1956, Warszawa 2000, s. 12-13; Z. Woźniczka, Skutki wkroczenia Armii Czerwonej..., s. 59-61; idem, Represje wobec mieszkańców Górnego Śląska po 1945 roku [w:] Śląska codzienność po drugiej wojnie światowej, red. idem, Katowice 2006, s. 67; Z. Kowalski, Powrót Śląska Opolskiego do Polski. Organizacja władzy ludowej i regulacja problemów narodowościowych w latach 1945-1948, Opole 1983, s. 23; K. Jasiak, Sytuacja społeczno-polityczna w powiecie oleskim..., s. 140, 146; J. Zadworny, Opolski garnizon wojskowy..., s. 56-61; P. Jagieła, Armia Czerwona w powiecie oleskim, "Rocznik Powiatu Oleskiego" 2010, nr 3, s. 107; G. Duda, Rok 1945 w Oleśnie..., s. 74.

24 J. Zadworny, Opolski garnizon wojskowy..., s. 58-59; M. Golon, Północna Grupa Wojsk Armii Radzieckiej w Polsce w latach 1945-1956. Okupant w roli sojusznika, "Czasy Nowożytne" 1999, t. 6, s. 37-115.

25 Eugeniusz Szyr (1915-2000), polski polityk komunistyczny, weteran wojny domowej w Hiszpanii, żołnierz Brygad Międzynarodowych, komisarz polityczny w Batalionie im. José Palafoxa, oficer 1. Armii WP w ZSRR, zastępca szefa zwiadu w Polskim Sztabie Partyzanckim. Poseł PZPR na Sejm PRL I, III, IV, VI kadencji, przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego (1954-1956), minister budownictwa (1956 r.), minister gospodarki materiałowej (1976-1981) i wiceprezes Rady Ministrów PRL (1959-1972). Zob. T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944-1991, Warszawa 1991, s. 431.

26 Konflikty między sowieckimi komendaturami niższego szczebla a polską administracją zdarzały się głównie w okresie od maja do sierpnia 1945 r., m.in. na południowym zachodzie Śląska Opolskiego. Dotyczyły przede wszystkim spraw autochtonów (ich masowego powrotu) i wytyczenia w terenie nowej granicy polskiej, biegnącej przez południowo-zachodnią część Śląska Opolskiego. Lokalna komendatura wojenna wobec braku odpowiednich rozkazów przekazała władzę polskiej administracji państwowej w Raciborzu dopiero 18 V 1945 r., a w Głuchołazach i Paczkowie w sierpniu 1945 r.

27 J. Zadworny, Opolski garnizon wojskowy..., s. 60-61.

28 M. Fic, Podział administracyjny..., s. 91-102.

29 Pełnomocnikiem Rządu Tymczasowego na woj. śląskie był gen. Aleksander Zawadzki, od marca wojewoda śląski oraz pełnomocnik rządu lubelskiego na Śląsk Opolski do 28 VI 1950 r., kiedy to utworzono woj. opolskie. AIPN Wr, 09/664, WUSW w Opolu, Rękopis opracowania dot. powstania i działalności organów bezpieczeństwa publicznego na terenie miasta i powiatu Opole w latach 1945-1948, s. 6-7; M. Fic, Podział administracyjny..., s. 91-102.

30 Grupa powstała z inicjatywy Komitetu Obywatelskiego Polaków Śląska Opolskiego 22 I 1945 r. w Krakowie po nawiązaniu kontaktu z pełnomocnikiem Rządu Tymczasowego na Śląsk Opolski, gen. Zawadzkim. Przewodniczącym komitetu został Maksymilian Kośny, zastępcą Paweł Nantka-Namirski, członkami: Ernest Zmarzły (ludowiec), Maksymilian Tkocz i Edmund Osmańczyk. W lutym komitet przeniósł się do Katowic. Jego działania ograniczyły się do rejestracji Polaków pochodzących z ziemi opolskiej oraz rodowitych Ślązaków pracujących w Katowicach do 1 IX 1939 r. Zarząd komitetu składał się ze Ślązaków przebywających w czasie okupacji w Generalnym Gubernatorstwie. Urząd zakończył działalność w kwietniu 1945 r., kiedy został wcielony do Sztabu Administracyjnego grupy operacyjnej "Śląsk Opolski". Archiwum Państwowe w Opolu (dalej: AP w Opolu), z. III-273, 1-8, Akta Komitetu Obywatelskiego Polaków "Śląska Opolskiego" z 1945 r.; M. Lis, Ludność rodzima na Śląsku Opolskim po II wojnie światowej (1945-1993), Opole 1993, s. 25-27; E.J. Osmańczyk, Był rok 1945..., Warszawa 1985, s. 57-59.

31 AP w Opolu, 102, Sprawy wynikające ze stosunków władz administracji ogólnej do organów UB i MO, Spis MO, k. 152, 172; AIPN Wr, 09/671, Historia organów SB - Materiały Komisji Historycznej Komitetu Obchodów XX Rocznicy MO i SB przy KW MO w Opolu, 1964 r., s. 6-11.

32 AIPN Wr, 09/664, WUSW w Opolu, Rękopis opracowania dot. powstania i działalności organów bezpieczeństwa publicznego na terenie miasta i powiatu Opole w latach 1945-1948, s. 7; S. Popiołek, Procesy integracyjne na Śląsku Opolskim, "Kwartalnik Opolski" 1962, nr 1/24, s. 10.

33 AIPN Wr, 09/664, WUSW w Opolu, Rękopis opracowania dot. powstania i działalności organów bezpieczeństwa publicznego na terenie miasta i powiatu Opole w latach 1945-1948, s. 7.

34 AIPN, 1509/1448, WSO MSW, Jerzy Strąk, Wkład resortu bezpieczeństwa publicznego w walce o utrwalenie władzy ludowej na terenie b. pow. kozielskiego w latach 1945-1948 (praca dyplomowa, Legionowo 1980); Kędzierzyn-Koźle. Monografia miasta, red. E. Nycz, S. Senft, Opole 2001; S. Golachowski, Materiały do statystyki narodowościowej Śląska Opolskiego z lat 1910-1939, Poznań-Wrocław 1950; Ziemia kozielska, red. O.S. Popiołek, Koźle 1963.

35 AP w Opolu, z. 178, 1, Zarządzenia organizacyjne wojewody śląskiego w 1945 r.; AP w Opolu, 41, Sprawozdania starosty z lat 1945-1946; AIPN Wr, 09/664, WUSW w Opolu, Rękopis opracowania dot. powstania i działalności organów bezpieczeństwa publicznego na terenie miasta i powiatu Opole w latach 1945-1948, s. 6-7; S. Czech, Organizacja administracji państwowej i samorządowej na Śląsku Opolskim w latach 1945-1950, "Archeion" 1969, z. 52, s. 107-128; H. Janus, Po czterech latach, "Kalendarz Opolski" 1959, s. 60-63.

36 AP w Opolu, z. III-2, 2, Angażowanie pracowników na Śląsk Opolski; AP w Opolu, 16, Zestawienia ilościowe wysyłanych pracowników do administracji, kolei, lasów państwowych; J.W. Gołębiowski, Pierwsze lata władzy ludowej w województwie śląsko-dąbrowskim 1945-1946, Katowice 1965; Z. Kowalski, Władza i społeczeństwo Śląska Opolskiego w latach 1945-1948, "Studia Śląskie" 1987, t. 45, s. 68; S. Czech, Objęcie władzy, organizacja i rola niektórych ugrupowań politycznych i społecznych w pow. opolskim po roku 1945 r. [w:] Powiat opolski. Szkice monograficzne, red. J. Madeja, Opole 1969, s. 165.

37 AP w Opolu, z. 178, 1, Zarządzenia organizacyjne wojewody śląskiego z 1945 r.; AP w Opolu, 41, Sprawozdania starosty z lat 1945-1946; S. Czech, Organizacja..., s. 107-128.

38 AP w Opolu, z. 178, 1, Sprawozdanie, 29 VI 1945 r., k. 60; AP w Opolu, 41, Starostwo powiatowe stan bezpieczeństwa, Skarga powiatowego komisarza ziemskiego w Opolu z 9 IV 1945 r., k. 1-4.

39 AP w Opolu, z. 178, 1, Sprawozdanie urzędu miejskiego w Opolu z 26 IX 1945 r., k. 64-65.

40 AP w Opolu, z. 178, Starostwo Powiatowe, Skarga starosty do Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z 6 IV 1945 r., k. 7; Z. Czyżowska, Polityka gospodarcza PPR na Śląsku Opolskim, Opole 1962, s. 24.

41 AP w Opolu, SP, 47, Sprawozdanie sytuacyjne z 5 II 1946 r., k. 2; A. Czajka, Przestępczość w pow. opolskim w 1947 r. w świetle raportów miesięcznych Powiatowej Komendy MO, "Prace uczestników studium doktoranckiego" (Uniwersytet Opolski) 2006, nr 8, s. 17-35; eadem, Sytuacja polityczna w Opolu w pierwszych latach po II wojnie światowej, "Opolski Rocznik Muzealny" 2008, t. 16, s. 37.

42 Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, red. S. Stanisławska, Warszawa 1965, s. 767; P. Madajczyk, Przyłączenie Śląska Opolskiego...; Z. Kowalski, Powrót Śląska Opolskiego do Polski..., s. 18-20; D. Tomczyk, Śląsk Opolski - 1945. Militarne i polityczne problemy okresu wyzwolenia, Opole 1989; M. Lis, Ludność rodzima na Śląsku Opolskim..., s. 17-19.

43 Najliczniejsze przesiedlenia repatriantów z Kresów Wschodnich nastąpiły latem i jesienią 1945 r. oraz wiosną 1946 r., zob. Kresowianie na Opolszczyźnie 1945-1947 (wystawa Muzeum Wsi Opolskiej), scenariusz i oprac. M. Górniak-Bardzik, Opole 2010, s. 4-5, 17, 39.

44 Według Andrzeja Kurka, emerytowanego funkcjonariusza Służby Więziennej Aresztu Śledczego w Opolu, w latach 1945-1946 ówczesna ul. Jagiellońska 1 (obecnie Drzymały) w Opolu była zamknięta z obu stron rogatkami ze względu na znajdujące się przy niej sowieckie koszary i strzeżona przez uzbrojonych wartowników, zwykli ludzie nie mieli tam wstępu. Niektórzy mieszkańcy Opola pamiętają jeszcze budynek, w którym najprawdopodobniej mordowano więźniów. Nie należał on do więziennictwa, lecz do wojska lub bezpieki. Od 17 XII 1945 r. do 10 IX 1946 r. naczelnikiem opolskiego więzienia był Salomon Morel. Szczegółowa analiza aktów zgonów pozwala domniemywać, że na przełomie lipca i sierpnia 1945 r. na terenie koszar zmarło 138 osób, w większości Ślązacy pochodzenia niemieckiego i polskiego. W lipcu 2005 r. prokurator OKŚZpNP Delegatury w Opolu, Grzegorz Bryda, rozpoczął dochodzenie w sprawie śmierci więźniów. Przeprowadził wizję lokalną w obiekcie, w którym mogła się znajdować tzw. katownia. Nie odnalazł jednak wiarygodnych świadków i umorzył śledztwo. Zob. A. Kurek, Więzienie opolskie w latach 1939-1945, ,,Rocznik Łubowicki" 2003, t. 1, s. 150; idem, Niewyjaśnione przypadki zgonów więźniów z opolskiego więzienia, ,,Rocznik Łubowicki" 2005, t. 3, s. 116-128; idem, Tajemnica Jagiellońskiej, "Forum Penitencjarne" 2006, nr 12, s. 18.

45 6 V 1945 r. ustawą Krajowej Rady Narodowej zniesiono autonomię śląską.

46 AP w Opolu, z. 176, Akta dot. organizowania Komitetu Obywatelskiego Polaków Śląska Opolskiego, Sprawy aprowizacji, skierowania do pracy, prośby o przydzielenie pracowników w 1945 r., ankiety personalne 1945 r.

47 D. Kisielewicz, Historyczne uwarunkowania..., s. 7-18; S. Czech, Podziały administracyjne Śląska Opolskiego w latach 1945-1975, "Studia Śląskie" 1984, t. 43.

48 Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa, Dz.U. 1950, nr 28, poz. 255.

49 Np. młodzieżowa grupa ucieczkowa Jana Jajdelskiego z Technikum Mechanicznego w Głuchołazach. Zob. K. Jasiak, Młodzieżowe organizacje niepodległościowe w powiecie nyskim w latach 1949-1953, "Studia Śląskie" 2014, t. 74, s. 151-182; Z. Bereszyński, Dezerterzy z Wojsk Ochrony Pogranicza jako uciekinierzy i organizatorzy ucieczek za granicę. Przyczynek do historii politycznej Śląska Opolskiego w okresie stalinowskim [w:] Szpiedzy, dezerterzy, renegaci. Wykroczenia i przestępstwa żołnierzy i funkcjonariuszy służb mundurowych w latach 1918-1989, red. J. Jędrysiak, K. Widziński, Wrocław-Warszawa 2021, s. 219-232.

50 Na terenie woj. opolskiego stacjonowały następujące jednostki WOP: 43. batalion w Raciborzu (w tym 5 strażnic), 44. batalion w Głubczycach (6 strażnic), 45. batalion w Prudniku (5 strażnic) oraz 46. batalion w Paczkowie (5 strażnic). W sierpniu 1954 r. strażnice zostały przekazane pod komendę 5. Brygady WOP w Kłodzku. Zob. Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie, z. Górnośląska Brygada WOP, 2694, z. Dowództwo WOP; ibidem, 2825/1, Rejestr główny jednostek WOP; zob. S. Gacek, Górnośląska Brygada WOP. Rys historyczny 1945-1991, Gliwice 2005.

51 AIPN Wr, 09/672, WUSW w Opolu, Projekt reorganizacji aparatu BP w 1951 r., Projekt reorganizacji aparatu bezpieczeństwa publicznego na terenie województwa opolskiego, L. dz. B-708/51, k. 1.

52 Ibidem.

53 Na temat oficerów z Oddziału II Sztabu Głównego WP zob. A. Misiuk, Służby Specjalne II Rzeczypospolitej, Warszawa 1998; A. Pepłoński, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002.

54 AIPN, 001834/2238, ASW w Warszawie, Kazimierz Sękowski, Geneza powstania, rozwój organizacyjno-kadrowy oraz działalność organów bezpieczeństwa w latach 1945-1956 na przykładzie woj. opolskiego, s. 92-94, 153 (praca magisterska napisana pod kierunkiem płk. dr. Władysława Łukowa, Warszawa 1985).

55 Ibidem.

56 Zob. F. Bielak, Służby wywiadowcze Republiki Federalnej Niemiec, Warszawa 1985; R. Gehlen, Sensacyjne wspomnienia szefa wywiadu, tłum. S. Zielicz, Warszawa 1993; R. Kilarski, Organizacja wywiadowcza Reinharda Gehlena, Warszawa 1978.

57 AIPN, 001834/2238, ASW w Warszawie, Kazimierz Sękowski, Geneza powstania, rozwój organizacyjno-kadrowy oraz działalność organów bezpieczeństwa w latach 1945-1956 na przykładzie woj. opolskiego, s. 98-99 (praca magisterska napisana pod kierunkiem płk. dr. Władysława Łukowa, Warszawa 1985).

Wstęp

W komunistycznym systemie totalitarnym kadry kierownicze decydowały o wszystkim. Nadzorowały całokształt życia społecznego, gospodarczego i politycznego. Kontrolowały społeczeństwo, stosując wszelkie środki terroru, od osadzania w więzieniach i obozach po rozstrzeliwania w celu zniszczenia przeciwnika - potencjalnego wroga dyktatury proletariatu1. Do tych kadr, wzorem NKWD, należeli również funkcjonariusze cywilnych służb specjalnych na Śląsku Opolskim. Mieli oni eliminować opozycję antypaństwową w regionie poprzez działania represyjne nazywane w okresie PRL "walką o utrwalenie władzy ludowej". W ten sposób umacniano pozycję nowo powstałej "demokracji ludowej" w powojennej Polsce podporządkowanej ZSRR.

Funkcjonariusze opolskiej bezpieki, mając szerokie uprawnienia wynikające z dyrektyw narzuconych przez partię komunistyczną, realizowali zadania na podstawie instrukcji, okólników, rozkazów, wytycznych władz nadrzędnych, tj. Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie, oraz zaleceń wynikających ze zmieniającej się sytuacji w regionie. Stali się "mieczem i tarczą" komunistów, głównym narzędziem, za pomocą którego polscy kolaboranci współpracujący z sowieckim NKWD zdobyli władzę, umocnili ją i przez dziesiątki lat utrzymywali, realizując tym samym dyktaturę PPR i PZPR w Polsce2. To kadra kierownicza UB wydawała rozkazy, na mocy których inwigilowano, ścigano, a podczas przesłuchań dręczono psychicznie i torturowano aresztowanych, nazywanych w dokumentach UB "wrogami władzy ludowej"3. Ta sama kadra koordynowała też rozpracowania i śledztwa, które kończyły się niejednokrotnie pobiciem lub utratą życia (w takim wypadku pozorowano samobójstwo). Zwłoki zakopywano w tajemnicy na cmentarzach lub po prostu w ziemi na pobliskim terenie należącym do UB. W ten sposób, powtórzmy, sprawując władzę autorytarną i stosując represje, kontrolowano całość życia politycznego, społecznego, gospodarczego, religijnego i kulturalnego na Śląsku Opolskim w latach 1945-1956. Prawo obowiązujące wówczas w totalitarnym państwie komunistycznym było bardzo surowe i restrykcyjne, służyło głównie do walki z przeciwnikami politycznymi nowego ustroju4.

Z perspektywy półwiecza działania komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, zwłaszcza te wymierzone w przeciwników politycznych, zgodnie z prawem są uznawane dzisiaj za łamanie praw i wolności człowieka. W śledztwach prowadzonych po 1990 r. przez okręgowe komisje ścigania zbrodni przeciwko narodowi polskiemu funkcjonariusze UB zostali określeni jako sprawcy zbrodni komunistycznej. To dlatego możliwe jest ściganie ich przez prokuratorów oddziałowych komisji ścigania zbrodni przeciwko narodowi polskiemu Instytutu Pamięci Narodowej za stosowanie niedozwolonych metod śledczych. W metody pracy opolskich funkcjonariuszy BP wpisane były szantaż i upodlenie moralne ofiar. W celu skuteczniejszego likwidowania przeciwników władzy werbowano tajnych współpracowników. Z ocalałych sprawozdań, raportów, śledztw poszczególnych sekcji, referatów i wydziałów operacyjnych UB na Śląsku Opolskim wyłania się obraz prześladowania opolskiej ludności zróżnicowanej etnicznie, kulturowo i narodowościowo. Nie można tu pominąć kluczowej roli partii komunistycznej PPR/PZPR, której elity decydowały o zakresie i kierunku represji przeprowadzanych przez funkcjonariuszy opolskiej bezpieki, definiując wspomnianego "wroga" - istotne pojęcie dla zrozumienia terroru i prześladowań w Polsce po 1945 r.

Ślady umacniania "władzy ludowej" na Opolszczyźnie są odnajdywane po dziś dzień: to miejsca represji i kaźni miejscowej ludności autochtonicznej, a także osób spoza regionu, m.in. konspiratorów podziemia niepodległościowego, szukających azylu, dotkliwie okaleczonych przez system totalitarny5.

Używając w tytule i w poszczególnych rozdziałach publikacji określenia "Śląsk Opolski" i "Opolszczyzna", mam na myśli region wchodzący w skład woj. śląskiego w latach 1945-1950, a po 1950 r. na mocy Ustawy z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa znajdujący się w obszarze woj. opolskiego, do którego dołączono również powiaty brzeski i namysłowski z woj. wrocławskiego. Nowe woj. opolskie o powierzchni 9506 km? było najmniejszym województwem w ówczesnej Polsce. Według danych z 1950 r. ponad 50 proc. mieszkańców stanowili autochtoni, około 25 proc. kresowianie (ludność napływowa z Kresów Wschodnich II RP), resztę zaś mieszkańcy z innych regionów Polski. W 1975 r. po kolejnej reformie administracyjnej pow. raciborski przyłączono do woj. katowickiego, a pow. oleski do nowo utworzonego woj. częstochowskiego6.

Nowy podział administracyjny na Śląsku Opolskim w 1950 r. rozpoczyna także nową historię komunistycznej policji politycznej o zasięgu wojewódzkim. W odrębnej jednostce przestrzenno-administracyjnej woj. opolskiego znalazło się kilkanaście powiatów ze stolicą w Opolu, co miało wpływ na powiększenie zasięgu operacyjnego i na tzw. nowe rozdanie w kierownictwie i strukturze opolskiej bezpieki. Od czerwca 1950 r. funkcjonowało na tym terenie 13 powiatowych jednostek UB, w tym 11 przekazanych przez WUBP w Katowicach, natomiast w części zachodniej, tj. w Brzegu i Namysłowie, przejęto dwie placówki BP, które do 1950 r. podlegały bezpośrednio dyrektywom WUBP we Wrocławiu. Po utworzeniu woj. opolskiego wszystkie te placówki (z wyjątkiem PUBP w Bytomiu, Gliwicach i Zabrzu) znalazły się pod kuratelą nowo powstałej jednostki WUBP w Opolu, a od 1954 r., po zmianach strukturalnych, WUdsBP w Opolu. WUdsBP w Opolu podlegały wówczas PUdsBP w Brzegu, Głubczycach, Grodkowie, Kluczborku, Koźlu, Krapkowicach (od 1956 r.), Namysłowie, Niemodlinie, Nysie, Oleśnie, Opolu, Prudniku, Raciborzu, Strzelcach Opolskich oraz więzienia karno-śledcze w Brzegu, Kluczborku, Koźlu, Nysie, Opolu, Prudniku, Raciborzu i w Strzelcach Opolskich.

W latach 1945-1956 wskutek działań represyjnych połączonych sił bezpieczeństwa (UB, MO, ORMO, KBW, SW i WOP) zlikwidowano na Opolszczyźnie zbrojne i polityczne struktury podziemia niepodległościowego, formacje proniemieckie o charakterze rewizjonistycznym oraz rozbito legalną opozycję PSL. Masowe prześladowania dotknęły również Kościół katolicki, ludność rodzimą i napływową. Po tzw. odwilży w 1956 r. znacznie złagodzono terror wobec aresztowanych, kontynuowano jednak politykę ucisku wobec wszelkich przejawów opozycji antykomunistycznej. W latach późniejszych, po reorganizacji UB i utworzeniu SB, zakonspirowano przed opolskim społeczeństwem nowo powstałe tajne struktury, które funkcjonowały w KW MO w Opolu i w jednostkach podległych w ramach MSW jeszcze przez ponad trzydzieści lat.

Idea i cel opracowania

Inspiracją do opracowania niniejszej książki była pierwsza próba fragmentarycznego przedstawienia historii cywilnych organów Urzędu Bezpieczeństwa na Opolszczyźnie podjęta w 2007 r. przez ówczesne Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej (dziś: Biuro Edukacji Narodowej) IPN we Wrocławiu. W stolicy województwa Opolu zaprezentowano wówczas wystawę Twarze opolskiej bezpieki7. Ekspozycję poświęcono strukturze i obsadzie wybranych stanowisk kierowniczych UB i SB w Opolu i na Opolszczyźnie w latach 1945-1990. Dzięki kolejnym publikacjom naukowym IPN8 autor podjął wyzwanie badawcze polegające na rekonstrukcji składu personalnego i losów większości funkcjonariuszy PUBP na Opolszczyźnie i WUBP w Opolu. Dokonał tego głównie na podstawie nieznanych, dotychczas niepublikowanych dokumentów archiwalnych. Działania naukowe i wystawiennicze IPN we Wrocławiu i w Katowicach zaktywizowały niektórych badaczy, także autora niniejszej publikacji, do dalszych poszukiwań i odkrywania tajemnic komunistycznej policji politycznej PRL na Opolszczyźnie9.

Praca ma układ chronologiczno-problemowy, obejmuje lata 1945-1956 i składa się ze wstępu, dwóch części zawierających łącznie cztery merytoryczne rozdziały, z bibliografii, wykazu skrótów oraz indeksów osobowego i geograficznego. Część pierwsza niniejszej publikacji dotyczy okresu od 1945 do 1950 r. i porusza takie zagadnienia jak zdobycie regionu przez Armię Czerwoną po klęsce III Rzeszy, sytuacja społeczno-polityczna na "Śląsku Opolskim" po 1945 r., utworzenie administracji polskiej na tzw. Ziemiach Odzyskanych. W poszczególnych rozdziałach przedstawiono również okoliczności powstania struktur terenowych BP na Opolszczyźnie wraz ze szczegółowym opisem dziejów PUBP w Opolu, podległego WUBP w Katowicach. Zrekonstruowano nieznane fakty dotyczące działalności pionów operacyjno-śledczych oraz sieci agentury BP w tym regionie. Uzupełnieniem tegoż opracowania są szczegółowe noty biograficzne kadry kierowniczej organów BP i pracowników niższego szczebla zamieszczone w przypisach. Sporządzono również tabelaryczny wykaz kadry jednostek terenowych UB na Opolszczyźnie w latach 1945-1956.

W części drugiej, obejmującej lata 1950-1956, tj. okres powstania woj. opolskiego, przedstawiono zarys historii WUBP w Opolu, jego strukturę i obsadę personalną poszczególnych wydziałów. Opisano też zakres działania organów BP, najważniejsze sprawy operacyjno-śledcze prowadzone przez poszczególne piony operacyjne i funkcjonariuszy BP. Scharakteryzowano pracę i zadania oraz wybrane sprawy prowadzone przez wydziały operacyjne: I, II, III, IV, V i Wydział Śledczy VII, odpowiedzialny za śledztwa, rozpoznanie, neutralizowanie i zwalczanie podziemnych organizacji polityczno-wojskowych (określanych w dokumentach MBP/MSW jako "bandy terrorystyczno-rabunkowe, reakcyjne podziemie") oraz opozycji antykomunistycznej. Pominięto zagadnienia związane z Wydziałami Więziennictwa, Służby Zdrowia i pionem administracyjno-księgowym (nieoperacyjnym), uwzględniając je w schemacie struktury WUBP w Opolu. Wydziały te nie były przedmiotem moich badań naukowych nad organami BP na Opolszczyźnie, zostały jedynie zasygnalizowane. W wykazach kadry niektórych wydziałów sporządzono noty biograficzne, które zamieszczono w przypisach.

W rozdziale III części drugiej przedstawiono obsadę personalną stanowisk kierowniczych WUBP/WUdsBP w Opolu w latach 1950-1956 (dane osobowe, stopnie wojskowe, stanowiska służbowe, czas pełnienia służby). Na 29 wydziałów jedynie w wypadku siedmiu wydziałów nieoperacyjnych BP: Miejskiego, Cenzury, "W" (perlustracji korespondencji), Inspektoratu Kontroli, Biura Studiów, Samodzielnej Sekcji Socjalnej oraz Referatu ds. Kultury i Oświaty, nie udało się ustalić składu kadry kierowniczej z powodu istotnych braków w dokumentacji archiwalnej Wydziału Personalnego, który był odpowiedzialny za bieżące prowadzenie akt administracyjnych.

W ostatnim rozdziale IV części II zamieszczono w porządku alfabetycznym 212 biogramów osób należących do kadry kierowniczej BP na Opolszczyźnie w latach 1945-1956 oraz przedstawiono portret zbiorowy kadry kierowniczej opolskiej bezpieki. W informatorze personalnym znajdują się szczegółowe dane na temat losów poszczególnych funkcjonariuszy UB. Publikując dane osobowe i zdjęcia przedstawiające ich wizerunek, zdjęto zasłonę długoletniej anonimowości przedstawicieli władzy totalitarnej, która chciała zdławić podstawowe ludzkie prawa do wolności i prawdy. Autorowi udało się również zlokalizować i udokumentować fotograficznie większość budynków, w których znajdowały się siedziby lokalnych urzędów bezpieczeństwa na Opolszczyźnie i komendy WUBP w Opolu. Było to możliwe dzięki obszernej kwerendzie w zespołach archiwalnych MBP w Warszawie i WUSW w Opolu oraz ustaleniom dokonanym w 2020 r. przez OKŚZpNP we Wrocławiu Delegaturę w Opolu.

Źródła archiwalne i literatura przedmiotu

Dokumenty archiwalne wytworzone przez cywilne służby specjalne PRL: WUBP i WUSW w Opolu (odtajnione po powołaniu 19 stycznia 1999 r. Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu na mocy ustawy z dn. 18 grudnia 1998 r.), są trudnym i osobliwym źródłem historycznym nasuwającym liczne wątpliwości badawcze10. Materiały te należy oczywiście przeanalizować i poddać starannej krytyce źródłowej, aby uniknąć przedstawienia wydarzeń w biało-czarnych barwach, nawet jeśli życiorysy wielu funkcjonariuszy UB na Opolszczyźnie nie należą do chwalebnych, a prokuratorzy OKŚZpNP we Wrocławiu Delegatury w Opolu nazwali ich sprawcami zbrodni komunistycznej i zbrodni przeciwko ludzkości11.

W niniejszym opracowaniu przedstawiono stan wiedzy z 2023 r. na temat cywilnych organów bezpieczeństwa państwa na Śląsku Opolskim w latach 1945-1956. Jest to podsumowanie dotychczasowych badań prowadzonych w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN "Struktury i metody działania aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1989/90", a zawarte tu informacje w znaczny sposób poszerzają wiedzę historyczną o kolejną jednostkę wojewódzką aparatu bezpieczeństwa w Polsce. Autor ma świadomość, że publikacja nie wyczerpuje wielu zagadnień, w niektórych rozdziałach są one jedynie zasygnalizowane. Pominięto np. szczegółowy opis działalności terenowych jednostek UB na Opolszczyźnie. Jest to materiał na oddzielną publikację z uwagi na obszerność zagadnień i informacji faktograficznych znajdujących się w ogromnym zespole archiwalnym aktotwórcy WUBP i WUSW. Niektóre informacje zawarte w notach biograficznych i biogramach funkcjonariuszy zostały zweryfikowane, skorygowane i szczegółowo poszerzone o źródła dotychczas niepublikowane. Według zamysłu autora publikacja ma na celu uzupełnienie luki badawczej w biografistyce polskich dziejów najnowszych. Może być również pomocna w prowadzeniu analiz badawczych pod wspólną nazwą antropologii bezpieki12.

Informacje o działalności opolskiej bezpieki po 1945 r. pojawiły się po raz pierwszy w tzw. wewnątrzresortowych faktologiach MO/SB (1960-1970) oraz w pracach dyplomowych absolwentów Wyższej Szkoły Oficerskiej MSW im. Feliksa Dzierżyńskiego w Legionowie, napisanych w latach osiemdziesiątych XX w.13, m.in. przez Kazimierza Sękowskiego14, Marka Adamika15, Ryszarda Żółtowskiego16 i Jerzego Strąka17. Ciekawe pod względem faktograficznym były również okolicznościowe wydania kronik i wspomnień funkcjonariuszy KW MO w Opolu z okazji dwudziestolecia, dwudziestopięciolecia i trzydziestolecia powstania organów bezpieczeństwa w woj. opolskim. Do źródeł pamiętnikarskich należą nieliczne wspomnienia byłych funkcjonariuszy resortu BP, którzy koncentrowali się w nich na momentach początkowej działalności, szczególnie z okresu walk z podziemiem zbrojnym określanym w PRL jako "bandy terrorystyczno-rabunkowe". Opracowania te pozostawały zastrzeżone, nie udostępniano ich historykom ze względu na klauzulę tajności. Część z nich fragmentarycznie opublikowano w latach 1969-1971 na łamach "Trybuny Opolskiej" i "Kalendarza Opolskiego"18. Napisane w konwencji i nomenklaturze PRL, zawierają jedynie wyselekcjonowane fakty. Brak w nich obiektywnego spojrzenia na wydarzenia zachodzące w pierwszych latach powojennych. Są one jednak źródłem historycznym i należy je odnotować jako publikacje, które w formie propagandowej przybliżały tzw. walkę o ład i porządek na Śląsku Opolskim. Dopiero po rozpoczętej w 1990 r. transformacji systemowej Polski wielu niezależnych historyków uzyskało dostęp do odtajnionych akt UB i SB, w wyniku czego pojawiła się możliwość kompleksowego opracowania tej tematyki.

W ostatnich latach badacze dziejów aparatu bezpieczeństwa na Górnym i Dolnym Śląsku opracowali zarys historii WUBP w Katowicach oraz WUBP we Wrocławiu, są to m.in. noty biograficzne funkcjonariuszy, składy personalne kadry kierowniczej oraz dane z działalności operacyjno-śledczej stosowanej w celu neutralizacji zbrojnego podziemia niepodległościowego, środowiska opozycji politycznej, duchowieństwa i ludności autochtonicznej19. Wnikliwa analiza i weryfikacja dokumentów archiwalnych BP pozwoliła ukazać tę machinę terroru. Udało się również odtworzyć skład kadry kierowniczej powiatowych urzędów bezpieczeństwa publicznego podległych wojewódzkiej jednostce BP w Katowicach oraz niepełną obsadę kierownictwa WUBP/WUdsBP w Opolu w latach 1950-195620.

Podstawę źródłową niniejszej publikacji stanowią m.in. rozkazy organizacyjne i etatowe - personalne WUBP/MBP, materiały sprawozdawcze pozwalające na uzupełnienie i zweryfikowanie formalnych dat objęcia danych funkcji ze stanem faktycznym, teczki personalne funkcjonariuszy UB/SB i MON, akta paszportowe oraz karty ewidencyjne z kartotek osobowych funkcjonariuszy. Karty ewidencyjne posłużyły autorowi jako źródła dodatkowe, a czasem pierwszoplanowe - w wypadku zniszczenia materiałów archiwalnych. Całość stanowi podstawę do rekonstrukcji poszczególnych biogramów i składu kadry PUBP i WUBP w Opolu.

W odniesieniu do badań nad aktywnością UB wobec zbrojnego podziemia niepodległościowego i opozycji antykomunistycznej, Kościołów i związków wyznaniowych, środowisk twórczych, gospodarki punktem wyjścia były normatywy, materiały sprawozdawcze za lata 1945-1956 (dekadowe, miesięczne, kwartalne), meldunki (specjalne i sytuacyjne), materiały dotyczące akcji zbrojnych, różnego rodzaju protokoły wytworzone przez naczelników wydziałów, akta operacyjno-dochodzeniowo-śledcze WUBP w Katowicach i Opolu, rozpracowania operacyjne tzw. figurantów lub środowiska prowadzącego "wrogą działalność wywrotową i antypaństwową wobec władzy komunistycznej". Do istotnych materiałów zaliczają się również analizy sytuacji politycznej, operacyjnej, plany przedsięwzięć operacyjnych, sprawozdania z nich, donosy konfidentów, notatki ze spotkań z nimi, raporty z prowadzonych obserwacji, podsłuchów i kontroli korespondencji. Szczególnie istotne dokumenty odnaleziono w archiwach IPN we Wrocławiu, w Katowicach, Warszawie, Krakowie oraz w OKŚZpNP we Wrocławiu Delegaturze w Opolu. Zbadanie korelacji pomiędzy komunistycznymi siłami bezpieczeństwa a władzą samorządową umożliwiają natomiast dokumenty Starostwa Powiatowego i Urzędu Miejskiego w Opolu przechowywane w Archiwum Państwowym w Opolu. Sporo istotnych informacji podanych w biogramach kadry cywilnych organów bezpieczeństwa państwa totalitarnego odnaleziono również w powojennych Teczkach Akt Personalnych, w MON, w Wojskowym Biurze Historycznym im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego (dawnym Centralnym Archiwum Wojskowym), w Archiwum Akt Nowych (po dawnej PZPR)21, w Archiwum Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych (po dawnym Związku Bojowników o Wolność i Demokrację) oraz w regionalnych archiwach państwowych należących do różnych instytucji oświatowo-akademickich i komunistycznych ministerstw.

Publikacja Opolska bezpieka 1945-1956. Struktury - kadry i obsada stanowisk kierowniczych cywilnych organów bezpieczeństwa państwa na Śląsku Opolskim. Informator personalny została opracowana w ramach ogólnopolskiego Centralnego Projektu Badawczego IPN "Struktury i metody działania aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1989/90"22.

Rozdział 1

1. Rok 1945. Koniec wojny na Śląsku Opolskim1

Śląsk Opolski2 był zdobywany przez wojska sowieckie etapami, w zaczepnych natarciach w kilku fazach operacyjnych3. W pierwszej, najważniejszej strategicznie fazie wiślańsko-odrzańskiej (12 stycznia - 7 lutego 1945 r.) było to uderzenie z przyczółków mostowych nad Wisłą w kierunku Odry i wyjście siłami 1. Frontu Białoruskiego (pod dowództwem marsz. Gieorgija Żukowa) i 1. Frontu Ukraińskiego (pod dowództwem marsz. Iwana Koniewa) na wysokość Wrocławia i Poznania. Kolejne fazy działań operacyjnych to: opolska (15-31 marca 1945 r.), morawsko-ostrawska (10 marca - 5 maja 1945 r.) i praska (7-9 maja 1945 r.). Podczas tej ostatniej fazy zdobywania terenów III Rzeszy opanowano następujące miasta: Ottmachau (pol. Otmuchów), Patschkau (pol. Paczków) i Ziegenhals (pol. Głuchołazy). Działania te przeprowadziły wojska centrum i lewego skrzydła 1. Frontu Ukraińskiego marsz. Koniewa. Północno-wschodnie tereny, m.in. ziemia oleska nad Stobrawą, zostały zdobyte już 21 stycznia przez 9. Połtawską Dywizję Powietrznodesantową Gwardii pod dowództwem płk. Pawła Szumiejewa4, 26. Pułk Powietrznodesantowy Gwardii ppłk. Jerima Orochowatskiego, 28. Pułk Powietrznodesantowy Gwardii ppłk. Wasilija Łaziebnikowa5 i 7. Pułk Artylerii Gwardii mjr. Mikołaja Klimowskiego z 1. Frontu Ukraińskiego6.

Natomiast południowe skrawki powiatów raciborskiego i głubczyc­kiego zdobyły oddziały prawego skrzydła 4. Frontu Ukraińskiego dowodzonego przez gen. armii Andrieja Jeriomienkę. Sowieci rozbili wówczas opolskie i raciborskie zgrupowania wojsk niemieckich, uniemożliwiając przeprowadzenie odsieczy dla niemieckiego garnizonu we Wrocławiu. Opór stawiły: IV Armia Pancerna i XVII Armia Polowa wchodzące w skład Grupy Armii "A" - "Mitte" ("Środek") pod dowództwem gen. płk. Ferdinanda Schörnera7. W nocy z 22 na 23 stycznia 1945 r. od północnej strony Opola (niem. Oppeln) nastąpił szturm miasta. Brały w nim udział jednostki 6. Korpusu Pancernego Gwardii, 34. Korpus Gwardii wraz 44. pp 15. DP Gwardii i 463. pp 118. DP (5. Armii Gwardii). Od południa do walk włączyły się również pododdziały 54. Brygady Pancernej Gwardii 7. Korpusu Pancernego Gwardii oraz 543. pp 120. DP 21. Armii8. Następnej nocy wschodnie dzielnice Opola na prawym brzegu Odry oraz wyspa Bolko zostały opanowane przez 543. pp dowodzony przez płk. Lwa Siemionowicza Sirotę. Całe miasto zdobyto między 15 lutego a 31 marca 1945 r. W walkach zniszczono 25 proc. zabudowań oraz całą infrastrukturę techniczną miasta. W trakcie operacji "opolskiej" zdobyte zostały również inne miejscowości, m.in. Kędzierzyn (31 stycznia 1945 r.) przez jednostki 21. Armii dowodzonej przez gen. płk. Dmitrija Gusiewa oraz l. Samodzielny Korpus Kawalerii Gwardii dowodzony przez gen. lejtnanta Baranowa. Koźle opanowano dopiero 18 marca 1945 r. przez oddziały 59. Armii dowodzonej przez gen. płk. Iwana Korownikowa i 31. Samodzielny Korpus Pancerny pod dowództwem gen. mjr. wojsk pancernych Kuzniecowa.

Ze względu na to, że ogromne połacie terenu powiatu wzdłuż Odry (około 21,1 tys. ha na ogólną powierzchnię 67 tys. ha) były zaminowane, a część zabudowań leżała w gruzach, przebywanie w tym regionie było czasowo zabronione9. Straty pow. kozielskiego były następujące: na 10 887 budynków mieszkalnych i gospodarczych częściowo lub całkowicie zniszczono 7275 budynków, zrujnowano też drogi i mosty. Spalono doszczętnie gospodarstwa w Długomiłowicach, Mechnicy, Ortowicach, Raszowej i Starej Kuźni, zdewastowano park maszynowy kozielskiego rolnictwa, w ruinach były: fabryka celulozy i papieru w Koźlu-Porcie, fabryka i odlewnia Danz w Koźlu-Porcie, cukrownia w Polskiej Cerekwi. Zdemontowano jako "trofiejne": majątek fabryki papieru w Kłodnicy, zniszczone zakłady w Blachowni oraz w Kędzierzynie. Natomiast pow. opolski, w przeciwieństwie do stolicy regionu - Opola, w wyniku działań frontowych poniósł stosunkowo niewielkie szkody.

Straty dla całości pow. opolskiego oszacowano na około 20 proc. Najbardziej zniszczone były miejscowości: Dobrzeń Wielki, Łubiany, Ozimek i Popielów, gdzie ogółem zburzono 1217 zabudowań10. Z 3730 domów mieszkalnych w Opolu 901 zostało całkowicie zniszczonych, reszta w większości była poważnie uszkodzona. Ryszard Dąbrowski, mieszkaniec Opola, wspominał po latach: "W mieście zalegały tony gruzu i swąd spalenizny..., miliony głodnych, agresywnych szczurów, zwłaszcza w piwnicach i niezajętych lub zburzonych domach. Unoszące się w powietrzu ogromne ilości pierza z rozdartych pierzyn i poduszek. Głód - brak żywności - żywiliśmy się tylko tym, co znajdywaliśmy w piwnicach - porośniętymi, nadgniłymi ziemniakami, kompotami, itp. Masa wałęsających się po ulicach, uzbrojonych, wiecznie pijanych żołnierzy radzieckich. Często, zwłaszcza rano, znajdowaliśmy na ulicach trupy ludzi zamordowanych nocą. Nieczynne wodociągi, elektrownia, gazownia, telefony, brak transportu, porządku, szyb w oknach, opału. W mieście panował tyfus, świerzb, choroby weneryczne (nawet wśród zgwałconych zakonnic). Brak było lekarstw, sprzętu medycznego, a nawet zwykłego mydła"11.

Na północnym wschodzie, w stolicy pow. oleskiego Oleśnie (niem. Rosenberg), zniszczonych było 35 proc. zabudowań, m.in. rynek i jego zabytki (spalono ratusz i plebanię) oraz cała infrastruktura komunalna, m.in. wodociągi i wieża ciśnień na skutek pożarów wzniecanych przez Armię Czerwoną12. Ocalały jedynie: gmach starostwa, urząd skarbowy, poczta, dworzec kolejowy, szpital, budynek sądu, szkoła i kościoły, około 350 zabudowań, głównie na peryferiach miasta13. Sowieci przystąpili do masowej grabieży majątku niemieckiego, traktując go jako łup wojenny. Rabowano więc wszystko, co miało jakąkolwiek wartość, a co się nie dało wymontować i zabrać - palono, niszczono lub rozbijano. Elektrownie, młyny, gorzelnie itp. ogołacano z urządzeń i wyposażenia. Do najbardziej poszkodowanych zakładów na Śląsku Opolskim należały stocznia rzeczna w Opolu, browar, zakłady naprawcze taboru kolejowego oraz późniejsza cementownia Odra. Straty zakładów przemysłowych poniesione w wyniku masowych sowieckich konfiskat w tym regionie wyniosły w sumie około 50 proc.14 W Hucie Małapanew w Ozimku zniszczenia sięgały 90 proc., podobnie w Fabryce Wyrobów Metalowych i Narzędzi Gospodarczych w Osowcu Śląskim, a w hucie szkła okiennego w Murowie około 50 proc.15 Miejscowości znajdujące się w pasie o szerokości 60-100 km od Opola za linią frontu włączono do nowo ustanowionej sowieckiej administracji wojskowej, tj. do lokalnych zarządów komendantur wojennych. Niezależnie od nich działały też inne organy wojskowe powiązane z władzami bezpieczeństwa i różnego typu "organy trofiejne", m.in. w zakładach przemysłowych i gospodarstwach rolnych.

Na terenach zajętych przez wojska 1. Frontu Ukraińskiego działalnością komendantur kierował ppłk Riepin, szef Oddziału Kierownictwa Wojennymi Komendanturami. Podlegał on członkowi Rady Wojennej tegoż Frontu, gen. Konstantinowi Krajniukowi. Działalność komendantury wykraczała daleko poza ramy określone w prawie międzynarodowym (w IV konwencji haskiej). Armia Czerwona traktowała autochtonów (niemieckojęzycznych Ślązaków) jak Niemców, z największą brutalnością. Ataki na mieszkańców osad czy osiedli mieszkalnych były wówczas powszechne, stanowiły część wojennej codzienności na "Śląsku Opolskim". Na ludności cywilnej dopuszczano się niemal wszystkich możliwych zbrodni wojennych. Drastycznym tego przykładem są wydarzenia w miejscowości Pokój (niem. Carlsruhe), leżącej mniej więcej 30 km od Opola (w kierunku Namysłowa), gdzie doszło do masakry mieszkańców dokonanej przez żołnierzy Armii Czerwonej. Miejscowy ksiądz proboszcz sporządził spis zmarłych tragicznego dnia 21 stycznia 1945 r.: "figuruje na niej 118 nazwisk, to jest piąta część tych, co nie uciekli przed frontem. [...] Reszta pochowała się po piwnicach, a miejscowość była jak wymarła. Koło godz. 17 rozległ się hałas wjeżdżających do Pokoju czołgów. Potem nastało piekło. "Ruscy" szaleli przez całą noc. Z miejsca zabijali wszystkich mężczyzn, bez względu na wiek, plądrowali, gwałcili kobiety, przeważnie zbiorowo, nawet staruszki i młodziutkie dziewczynki, prawie dzieci, a potem zabijali z okrucieństwem i nawet rzucali do studzien. W szpitalu zabijali chorych leżących w łóżkach. Mieszkańcy domu starców, w tym kalekie dzieci i siostry zakonne, ginęli w płomieniach podpalonego domu. Na koniec podpalili wszystko. Nazajutrz po tej nocy Pokój był jedną dymiącą ruiną"16.

Podczas przejścia frontu, w dniach 21-23 stycznia 1945 r., żołnierze Armii Czerwonej zamordowali w Kozubach 28 osób, w Kupie 60 osób, w Brynicy kilkanaście, w Dobrzeniu Wielkim 50 osób i w Czarnowąsach 26 osób, w Szymonkowie (pow. kluczborski) nie mniej niż 25 osób. Natomiast w Oleśnie zamordowano 35 osób narodowości niemieckiej17. Z relacji świadka wynika, że "przerażający był widok miasta Olesna wczesnym rankiem w niedzielę 28 stycznia 1945 r. Olbrzymi obłok czarnego dymu rozciągał się nad miastem. Kilka domów jeszcze się paliło, z innych - już spalonych - wydobywał się przeraźliwie czarny dym. Wszędzie unosił się zapach benzyny lub ropy. Miasto dogorywało"18. Gwałty, mordy i szaber w tym regionie były codziennością - pojmowane przez Sowietów jako odwet za represje niemieckich formacji wojskowych na froncie wschodnim. Ten stan trwał od drugiej dekady stycznia do marca 1945 r., później przez kilka miesięcy represjonowani byli głównie autochtoni, których uwięziono w obozach przejściowych19.

Oprócz regularnych sił sowieckich w komendanturach wojskowych (wojennych)20 pozostających na Opolszczyźnie nawet przez kilka lat funkcjonowały na tym terenie agendy NKWD. Sowiecka komenda wojenna miasta Opola mieściła się przy ul. Krakowskiej, NKWD przy ul. Niemodlińskiej, natomiast przy ul. Jagiellońskiej 1 (obecnie Drzymały) znajdował się niewielki garnizon sowiecki wraz z Zarządem Zdobyczy Wojennych. Było w nim zaledwie kilkudziesięciu żołnierzy. W skład kadry dowódczej komendantur wojennych (wojskowych) na Opolszczyźnie wchodzili: w Opolu - ppłk Wasilij Iwanowicz Zasuchin, mjr Michaił Rastoj, płk Pogasow21, ppłk Aleksiej Korablin22, kpt. Kondriatow (szef placówki NKWD) i kpt. Polański, w Niemodlinie kpt. Szpilewoj, w Brzegu - gen. Petrienko, a następnie mjr Ryskin, po nim mjr saper B. Lubojański, w Nysie - mjr Wasyl Aleksiejewicz Zacharow, zastępca, mjr Szczepan Kasperowicz Kuspis, w Głubczycach - ppłk Żarukow, zastępca - ppłk Borinów, w Kędzierzynie płk Kalinin, w Oleśnie mjr Władimir Periekalski (Pereckalski), a od 13 czerwca 1945 r. p.o. starszy lejtnant Pieskowoj, w Ozimku - kpt. Isajew, w Koźlu-Porcie mjr Kolesnikow, w Grodkowie - mjr Bezjazykow23.

W czerwcu 1945 r. poszczególne fronty wojsk sowieckich, m.in. z 2. Frontu Białoruskiego, zostały zdemobilizowane, a oddziały stacjonujące w Polsce zgodnie z dyrektywą nr 11097 z 10 czerwca 1945 r. podporządkowano dowództwu Północnej Grupy Wojsk z główną bazą Armii Czerwonej w Legnicy24. Odtąd wszystkie sprawy związane z sowiecką kadrą stacjonującą na Śląsku przejęły organy dowództwa Północnej Grupy Wojsk, równocześnie odwołano dotychczasowego pełnomocnika Rządu Tymczasowego przy dowództwie 1. Frontu Ukraińskiego na Dolny Śląsk i Śląsk Opolski, ppłk. Eugeniusza Szyra25. Do faktycznej likwidacji komendantur wojennych przystąpiono dopiero na przełomie lipca i sierpnia 1945 r. Na Śląsku Opolskim miały czasowo pozostać, m.in. w Opolu, pow. nyskim i Raciborzu, z uwagi na eskalację konfiktu o charakterze narodowościowym, szczególnie między polską administracją, autochtonami a różnego typu komendantami, którzy nadal rządzili w małych miejscowościach26. Jeszcze w styczniu 1946 r. na terenie pow. kozielskiego w dwóch folwarkach i w improwizowanych koszarach w Koźlu-Porcie stacjonowało 215 żołnierzy sowieckich27.

Na podstawie ustaleń konferencji jałtańskiej 14 marca 1945 r. Rząd Tymczasowy RP (tzw. byłe władze PKWN, działające pod patronatem ZSRR, konkurencyjne wobec legalnego i powszechnie uznawanego na forum międzynarodowym rządu RP na uchodźstwie) przejął władzę nad zajmowanymi przez Armię Czerwoną tzw. Ziemiami Odzyskanymi - dawnymi niemieckimi terenami nad Odrą i Bałtykiem. 18 marca 1945 r. sowieckie władze oficjalnie przekazały Śląsk Opolski administracji polskiej28. W połowie lipca 1945 r. region ten należał administracyjnie do woj. śląskiego. Według danych z rękopisu MO z 1964 r. dotyczącego "powstania i działalności organów bezpieczeństwa publicznego na terenie miasta i powiatu Opole w pierwszych latach powojennych", przedstawiciele władz polskich przejęli od komendantury sowieckiej w Opolu władzę administracyjną w mieście i powiecie dopiero 27 marca 1945 r.: "Władze polskie z nielicznym sztabem urzędniczym wkroczyły na teren miasta Opola zaledwie w kilkanaście godzin po odsunięciu frontu poza linię Odry. Miasto w zupełności wyludnione wskutek przymusowej ewakuacji ludności przez niemieckie czynniki wojskowe. Na licznych punktach miasta wybuchały jeszcze pożary. Naczelnym zadaniem polskich władz samorządowych było przede wszystkim zlikwidowanie tych zjawisk. Druga plaga miejska to szaber. Zadanie 3: akcja odniemczania miasta - usuwanie wszelkich pozostałości pruskich i hitlerowskich pomników i napisów, 4. problem: aprowizacja i repatrianci"29.

2. Sytuacja społeczno-polityczna na Śląsku Opolskim w 1945 r.

W nocy z 23 na 24 marca 1945 r. przybyła do Opola pierwsza grupa operacyjna administracji państwowej Śląsk Opolski30, składająca się z 71 pracowników, specjalistów ds. przemysłu, 60 ds. leśnictwa, 24 pocztowych, 2 ds. repatriacyjnych, 60 funkcjonariuszy MO31 i 18 pracowników ds. transportu samochodowego32. Sztab organizował administrację szkolną, kolejową, pocztę i telegraf, administrację lasów państwowych, banki, akcję siewną, aparat samorządowy, Państwowy Urząd Repatriacyjny. Zadania te wynikały z wytycznych PKWN z 30 października 1944 r. Sztab miał biuro werbunkowe w gmachu Sejmu Śląskiego w Katowicach. Kierownikiem był ppor. Tadeusz Rasiński.

Akcję przejęcia władzy w mieście podzielono na trzy okresy. Najpierw powołano przedstawicieli władz publicznych powiatu na prawym brzegu Odry, wysłano tam 800 osób do pracy w administracji i 141 rzemieślników, następnie zorganizowano władze administracyjne na lewym brzegu Odry. W praktyce objęcie regionu poniemieckiego (bez powiatów brzeskiego i namysłowskiego) polegało na rozmieszczeniu w terenie władzy lokalnej, urzędów i instytucji, które podlegały władzom wojewódzkim w Katowicach. Henryk Janus, zastępca starosty opolskiego, wspominał po latach: "23 marca wraz z kolegami wyruszyliśmy w stronę Opola drogą okrężną przez Tarnowskie Góry i Fosowskie wojskowym pociągiem radzieckim. 24 marca przed południem wylądowaliśmy szczęśliwie w Opolu. Od wojskowych władz radzieckich przejmowaliśmy po kolei najważniejsze gmachy publiczne, jak byłą siedzibę rejencji niemieckiej, która stała się siedzibą starostwa opolskiego, ratusz, pocztę, kolej i inne. Symbolem przejęcia władzy w Opolu było zrzucenie orła pruskiego z Wieży Piastowskiej i zatknięcie na niej flagi polskiej. Wkrótce zjawili się pierwsi działacze z polskich wsi. Oni też otrzymali z magistratu pierwsze nominacje na naczelników gmin z zadaniem utworzenia wiejskich obywatelskich straży porządkowych i zabezpieczenia majątku pozostawionego przez Niemców"33.

Organizacja grup operacyjnych dla poszczególnych powiatów Śląska Opolskiego została zakończona 20 marca 1945 r. Grupy liczyły od 40 do 70 osób - osadników, a ich kierownicy stawali się włodarzami miast i gmin przejętych od Armii Czerwonej. Pierwsze pięć powiatów odebranych od komendantury wojennej Armii Czerwonej to: Kluczborek/Kluczbork (niem. Kreuzburg), Koźle (niem. Cosel), Olesno (niem. Rosenberg), Opole (niem. Oppeln), Strzelce Wielkie/Strzelce Opolskie (niem. Groß Strehlitz). Zatrudniono wówczas 247 pracowników administracji państwowej, 900 pracowników ds. przemysłu, około 300 funkcjonariuszy aparatu policyjno-politycznego, m.in. UB, 228 pracowników ds. leśnictwa i 51 ds. łączności.

Pod koniec kwietnia 1945 r., tj. w drugiej fazie przejmowania powiatów na lewym brzegu Odry, uzyskawszy zgodę od sowieckiego komendanta wojennego, zorganizowano władze administracji terenowej i posterunków MO również na terenie Koźla. W ciągu kilku dni utworzono tu KP MO w Koźlu, komisariaty miejskie MO w Koźlu i Kędzierzynie oraz posterunki gminne w Bierawie, Kłodnicy i Polskiej Cerekwi34. Początkowo wysłano 1611 pracowników, którzy mieli objąć stanowiska kierownicze i posady niższego szczebla w instytucjach należących do administracji samorządu terytorialnego Śląska Opolskiego. Proces ten trwał aż do 11 maja 1945 r., jeszcze kilka dni po zakończeniu II wojny światowej w Europie35. Sztab administracyjnej grupy operacyjnej "Śląsk Opolski" zakończył działanie we wrześniu 1945 r.36, udało się wówczas w pełni zorganizować aparat państwowy i samorządowy w tym regionie.

Prezydentem Opola został Maksymilian Tkocz, starostami w poszczególnych powiatach byli: w Opolu - dr Paweł Piechaczek, a następnie Henryk Janus37, w Oleśnie - Ludwik Affa, w Koźlu - Franciszek Ciupka, w Strzelcach Opolskich - Zygmunt Nowak, w Kluczborku - Ambroży Pordzik. W praktyce władza samorządu lokalnego wobec nacisku sił sowieckich i nowo przybyłych kadr UB i MO była iluzoryczna. Ludność cywilna została objęta wojskową i polityczną kuratelą. Paweł Piechaczek, starosta opolski, pisał: "Daje się ostatnio zauważyć wypadki oficjalnego rozboju przez żołnierzy radzieckich, otwarte sklepy są plądrowane, wszystko, co możliwe do spieniężenia, również. Nielicujące z godnością żołnierza polskiego są wypadki nadużyć, jakich dopuszczają się członkowie armii polskiej w stosunku do ludności miejscowej, uważając ich za Niemców"38. W okresie letnim - pisały władze administracyjne Opola - "w dalszym ciągu mają miejsce rabunki i kradzieże dokonywane wskutek nieunormowanych i ciężkich warunków gospodarczych, w których biorą udział prócz Rosjan osoby w mundurach polskich żołnierzy, oraz szabrowanie przez repatriantów. [...] mimo wydanych zarządzeń rozboje i jawne bezprawie są na porządku dziennym, a ofiarą tych przestępstw pada głównie ludność miejscowa. Żołnierze radzieccy w swoim bezprawnym działaniu nie mają żadnych granic, jak również żaden środek nie jest dla nich zbyt radykalny i niemożliwy do zastosowania. [...] Ludność żyła w ustawicznym strachu, w ciągłej obawie, że ktoś pojawi się znikąd i siłą zabierze resztki mienia. Unikano za wszelką cenę jakichkolwiek sposobności kontaktowania się z Armią Sowiecką, która nie miała żadnej litości [...] konfiskata zegarków i rowerów odbywa się w dalszym ciągu"39.

Mimo pozorowania dobrych stosunków z sowiecką komendanturą wojenną wojska przechodzące przez teren Śląska Opolskiego i oddziały stacjonujące w miejscowych garnizonach oraz w szpitalach często terroryzowały okolicznych mieszkańców, dopuszczając się zabójstw i gwałtów na nieletnich dziewczynach i kobietach. Trudną i niebezpieczną pracę władz polskich w obliczu bezkarnych działań Sowietów przedstawia skarga starosty Pawła Piechaczka do Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego: "Działalność grup operacyjnych w terenie jest strasznie utrudniona na skutek zaczepek żołnierzy rosyjskich. Dochodzi do tego, że wychodzący w teren członkowie grup operacyjnych wracają niejednokrotnie ograbieni. Używa się przeciw nim broni. Na skutek tych niebezpieczeństw w sobotę dn. 30 marca nikt z G[rupy] O[peracyjnej] nie miał odwagi wyjść w teren. Tego samego dnia przybyła do Opola Milicja Obywatelska. We wtorek po świętach udałem się do komendanta MO, ppor. Tadeusza Kołodzieja, i na skutek pertraktacji przydzielono mi 3 milicjantów, którzy udali się razem z członkami grupy w teren. Ogólne zniszczenie na skutek działań wojennych 50 proc., zboże, do siewu brak, ziemniaków jest pod dostatkiem, ale wojsko ciągle rekwiruje zapasy. Prace w polu natrafiają na szalone trudności, a to dlatego, że Rosjanie zabierają miejscową ludność do robót przymusowych. 90 proc. bydła zabrane, zapasy zupełnie skonfiskowane, maszyny rolnicze rekwirowane"40.

Z powodu tych zagrożeń ustanowiono godzinę milicyjną (zniesiono ją na początku lutego 1946 r.). Mieszane patrole milicji, UB i żołnierzy sowieckich nie gwarantowały ludności bezpieczeństwa w mieście i powiecie, przeciwnie - nieodpowiednio dobrana kadra, nierzadko ze środowiska kryminogennego, dokonywała kolejnych rozbojów na tle rabunkowym i obyczajowym41. Zdobywaniu tzw. Ziem Odzyskanych przez Armię Czerwoną towarzyszyła eskalacja represji, podobnie jak na większości terenów Polski leżących na zachód od tzw. linii Curzona42. W 1945 r. doszło więc do nasilenia fali przemocy Sowietów wobec repatriantów43 napływających wskutek przesiedleń ludności z Kresów Wschodnich na obszar Polski pojałtańskiej oraz autochtonów (rdzennej ludności Śląska)44.

3. Charakterystyka województwa opolskiego po 1950 r. na przykładzie danych kontrwywiadowczych komunistycznych organów bezpieczeństwa publicznego w Opolu

W 1945 r. zakończył się czas niemieckiego panowania na Śląsku Opolskim. W wyniku postanowień jałtańskich (luty 1945 r.) i poczdamskich (lipiec-sierpień 1945 r.) cały Górny Śląsk (była prowincja górnośląska) został przyłączony do Polski45. Natomiast region Opolszczyzny wszedł w skład woj. śląskiego mimo protestów utworzonego w Krakowie Ko­mitetu Obywatelskiego Polaków Śląska Opolskiego46. Do połowy 1946 r. trwały negocjacje władzy samorządowej w Opolu w sprawie utworzenia woj. opolskiego, prowadzone były m.in. w Ministerstwie Administracji Publicznej i Ministerstwie Ziem Odzyskanych. Niestety zorganizowano jedynie ekspozyturę Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego, która miała administrować tym regionem leżącym w granicach byłej niemieckiej rejencji opolskiej47. Dopiero na mocy Ustawy z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa powstało nowe woj. opolskie, siedziba wojewódzkiej rady narodowej mieściła się w Opolu48.

Z woj. śląskiego/katowickiego wyodrębniono następujące powiaty: głubczycki, grodkowski, kluczborski, kozielski, niemodliński, nyski z miastem Nysą, oleski, opolski z miastem Opolem, prudnicki, raciborski z miastem Raciborzem, strzelecki, ale bez uprzemysłowionych regionów: bytomskiego, dobrodzieńskiego, gliwickiego i zabrzańskiego. Natomiast z woj. wrocławskiego przyłączono powiaty z Dolnego Śląska: brzeski i namysłowski. Województwo opolskie obejmowało 13 powiatów o charakterze rolniczo-przemysłowym, z tego 4 powiaty: głubczycki, nyski, prudnicki i raciborski, były regionami przygranicznymi. Pas graniczny był wówczas zamieszkany w większości przez ludność autochtoniczną lub pochodzącą z byłych Kresów Wschodnich II RP. Długość granicy z Czechosłowacją wynosiła 261 km. Linia graniczna przebiegała przez górzysty teren (Góry Opawskie w Sudetach Wschodnich), miejscami bardzo zalesiony. Pas graniczny w tym rejonie nie stanowił przeszkody w nielegalnym przekraczaniu granicy państwowej dla osób szukających azylu na Zachodzie, m.in. dla młodzieżowych grup ucieczkowych, także dezerterów z wojska49. W celu zabezpieczenia granicy na bazie Górnośląskiej 21. Brygady Ochrony Pogranicza sformowano 4. Brygadę WOP w Gliwicach (Rozkaz Ministra Bezpieczeństwa Publicznego nr 043/org. z 3 czerwca 1950 r.). Od 1 stycznia 1951 r. swoim zasięgiem operacyjno-rozpoznawczym objęła ona teren pogranicza polsko-czechosłowackiego50.

Według danych mjr. Jana Onacika, szefa WUBP w Opolu, w 1951 r. w woj. opolskim mieszkało "838 tysięcy mieszkańców, w tym 500 tys. autochtonów"51. Pisał też, że "znaczna część elementów prohitlerowskich - rewizjonistycznych w dalszym ciągu stara się zachować swą odrębność, co szczególnie zarysowało się w związku z sytuacją na arenie międzynarodowej. Elementy te prowadzą wrogą antypaństową wywrotową robotę, zajmują się szpiegostwem, dywersją, sabotują wykonanie zarządzeń państwowych, wzmagają wystąpienia bandyckie, szerzą wrogą antypolską, rewizjonistyczną, antydemokratyczną i wojenną propagandę"52. Natomiast według ustaleń Kazimierza Sękowskiego, oficera WUSW w Opolu, dokonanych na podstawie szczegółowych danych kontrwywiadowczych BP, w woj. opolskim zamieszkiwało: "420 021 tys. ludności autochtonicznej i 4132 byłych volksdeutschy i reichsdeutschy, 10 936 - repatriantów z Zachodu (m.in. z alianckich stref okupacyjnych Niemiec), 1813 reemigrantów z Francji, 300 - b[yłych] "dwójkarzy"53, 28 - pracowników Żeglugi Śródlądowej na rz[ece] Odrze, 24 - obywateli pochodzenia USA, 32 - polskich żołnierzy z b[yłych] kompanii wartowniczych Armii USA, 28 - osób kontaktujących się z placówkami dyplomatycznymi na Zachodzie, 2500 osób utrzymujących kontakty z instytucjami i obywatelami za granicą (USA), 45 obywateli i repatriantów jugosłowiańskich, 25 obywateli i repatriantów duńskich, szwedzkich, 300 - reemigrantów z Rumunii, 500 - obywateli i repatriantów czechosłowackich, 107 - osób utrzymujących kontakty z placówkami dyplomatycznymi i rodzinami z Francji, 18 - obywateli włoskich, 3 - holenderskich, 3 - belgijskich, 5 - szwajcarskich, 12 - osób kontaktujących się z innymi państwami, 36 - polskich żołnierzy z b[yłego] RAF [ang. Royal Air Force, Królewskie Siły Powietrzne], 181 - osób kontaktujących się z Anglią, 538 - reemigrantów z terenów wschodnich oraz 160 b[yłych] policjantów granatowych"54. Najwięcej ludności autochtonicznej (396 249), repatriantów (130 804) i ludności przesiedleńczej (80 535) mieszkało w powiatach: kozielskim, oleskim, opolskim, prudnickim, raciborskim i strzeleckim. Spora część ludności mieszkającej w miastach powiatowych i w stolicy regionu pracowała w zakładach przemysłowych, m.in. w Kędzierzynie-Koźlu, Brzegu, Namysłowie, Nysie i Strzelcach Opolskich. Zatrudniona była też w lokalnej administracji samorządowej55.

W latach pięćdziesiątych XX w. trwała już pełnia komunistycznego reżimu w Polsce, również w nowo powstałym woj. opolskim. Systematycznie likwidowano ostatnie lokalne enklawy zbrojnego oporu i opozycji. Był to czas eskalacji terroru i ciągłego napięcia, określany mianem zimnej wojny, tj. rywalizacji między blokiem wschodnim (państw komunistycznych pod przewodnictwem ZSRR) a blokiem zachodnim (krajów niekomunistycznych, z USA na czele). Polskie władze komunistyczne określały państwa bloku zachodniego jako imperialistyczne i za pomocą aparatu policyjnego nasiliły penetrację wywiadowczą m.in. w środowiskach zakładów pracy znajdujących się w zachodnich regionach przygranicznych. Przedmiotem zainteresowania tych służb w woj. opolskim była głównie działalność szpiegowska członków siatek zachodnich wywiadów i organizacji powiązanej m.in. z niemiecką agencją wywiadowczą Gehlena i wywiadem "adenauerowskim" (niem. Nachrichtendienst)56. W tym okresie sytuację polityczno-operacyjną w woj. opolskim najtrafniej przedstawiono w sprawozdaniu kontrwywiadowczym WUBP w Opolu. Nastąpiło wtedy nasilenie działań przeciwko "komunistycznej władzy w Polsce, typu wywiadowczego i dywersyjnego przez zachodnie służby specjalne oraz ze strony ośrodków polskiej emigracji na Zachodzie. Organizowano szpiegostwo w kraju i regionie na bazie prawicowych ugrupowań politycznych i różnego rodzaju konspiracyjnych organizacji podziemnych, intensywnie wykorzystywano repatriację z państw kapitalistycznych do werbunku i nasyłania do Polski agentury. W szeroki sposób stosowano w działalności agenturalnej siatki szpiegowskie i określone schematy łączności oraz próby wywiadowczego przenikania do najważniejszych ogniw aparatu państwowego. Wzmożono również działania wywiadowcze przez wszechstronną aktywność akredytowanych w Polsce dyplomatów państw zachodnich"57.

Od początku powstania organów policji politycznej na Opolszczyźnie przystąpiono do działań represyjnych i inwigilacji obywateli oraz grup społeczno-politycznych, a także religijnych o zróżnicowanej strukturze etnicznej i narodowej. Kontrolę operacyjną prowadzono niejawnie wobec podejrzanych o działaność antypaństwową i opozycyjną, m.in. poprzez systematyczną obserwację za pośrednictwem agentów i informatorów z zastosowaniem dostępnych wówczas środków technicznych. Był to charakterystyczny element budowania władzy komunistycznej, "demokracji ludowej" również na tzw. Ziemiach Odzyskanych, do których należał Śląsk Opolski. Dysponując siłami wojskowymi oraz rozbudowanym aparatem policyjnym, komuniści byli w stanie stłumić wszelką opozycję w latach 1945-1956 w tym specyficznym regionie.

Dalsza część w wersji pełnej