PRZEDMOWA

Organizacja produkcji filmowej jest zadaniem trudnym i skomplikowanym. Nie wynika to wyłącznie z dużego ryzyka gospodarczego, jakie niesie za sobą to przedsięwzięcie, ale także, a może przede wszystkim, z wielości podmiotów współtworzących dzieło kinematograficzne, przejawiających nierzadko sprzeczne interesy. Oczywiście głównym (i wspólnym) celem całej "ekipy produkcyjnej" jest stworzenie filmu, który odniesie sukces estetyczny lub/i komercyjny; jednak już to, w jaki sposób oraz jakim kosztem i zaangażowaniem zostanie osiągnięte to zamierzenie, często bywa przedmiotem sporu. Może to dotyczyć zarówno samego procesu decyzyjnego (np. komu będą przysługiwały konkretne kompetencje, kto będzie decydował o zatrudnieniu określonych aktorów, kto nada ostateczny kształt zwiastunowi), jak i kwestii ekonomicznych (np. wysokość gaży, kwestia praw do tworzenia kontynuacji albo spin-offów) oraz praw osobistych (np. w którym miejscu w napisach końcowych pojawi się imię i nazwisko danego twórcy).

Nawet jednoznaczne wskazanie "głównodowodzącego" produkcją filmową nie jest łatwe. Z pewnością większość fanów dzieł audiowizualnych za najważniejszą osobę w procesie tworzenia filmu uzna reżysera. Istotnie, biorąc pod uwagę walor artystyczny, można przyjąć, że to właśnie reżyser ma największy wpływ na jakość tego, co ostatecznie zobaczy na ekranie widz. Z drugiej strony jednak osobą inicjującą proces filmowy, ponoszącą odpowiedzialność finansową za ewentualne niepowodzenie, a przez to podmiotem decyzyjnym jest producent. To on "zatrudnia" twórców, a zatem zawiera z nimi umowy i skupia w swych rękach ogół praw autorskich, w związku z czym pośrednio wpływa na finalny kształt filmu (a niekiedy nawet bezpośrednio, gdy wprost ingeruje w proces postprodukcji).

Działalność członków ekipy filmowej, począwszy od producenta i reżysera, a skończywszy na statystach, regulowana jest przez przepisy prawa, w tym w dużej mierze przez przepisy prawa autorskiego. W bardzo dużym uproszczeniu można przyjąć, że wszystko, co zostaje stworzone przez człowieka, a posiada pewne walory artystyczne czy estetyczne, stanowi bowiem przedmiot wyłącznego prawa autorskiego przysługującego twórcy. Twórca musi zatem wyrazić zgodę na określony sposób wykorzystywania swojego "dzieła" przez inne osoby. Tym samym producent chcący rozpowszechniać film, którego częścią są scenariusz, scenografia, muzyka, zdjęcia, montaż czy nawet gra aktorska, powinien zawrzeć z "wytwórcami" poszczególnych elementów stosowne umowy. Wydaje się to być oczywiste, ponieważ są to wszak członkowie ekipy filmowej. Diabeł jednak jak zwykle tkwi w szczegółach, a prawdziwe problemy zaczynają się nie wtedy, gdy współpraca świetnie się układa, ale gdy dochodzi do rzeczywistego sporu.

Niniejszy podręcznik omawia w sposób kompleksowy, jak najlepiej zabezpieczyć swoje interesy, rozpoczynając proces produkcji filmowej, tak aby z jednej strony uniknąć naruszeń praw przysługujących innym osobom, a z drugiej - ograniczyć do minimum ryzyko niekorzystnego wykorzystania własnej twórczości przez podmioty trzecie.

W pierwszych czterech rozdziałach omówiono wstępne zagadnienia związane z produkcją filmową z perspektywy prawnoautorskiej. Scharakteryzowano zatem samo prawo autorskie i jego przedmiot, czyli utwór (rozdział I), omówiono przedmiot produkcji filmowej ze szczególnym uwzględnieniem określonych elementów filmu podlegających ochronie (rozdział II), wskazano, jaki jest status poszczególnych osób biorących udział w tworzeniu filmu (rozdział III) i jakie prawa przysługują im z tytułu pełnienia różnych funkcji w procesie twórczym (rozdział IV). W kolejnych rozdziałach poruszono bardziej szczegółową problematykę. Omówiono kolejno: możliwość wykorzystywania cudzej twórczości w produkcji filmowej (rozdział V), szczególną rolę producenta audiowizualnego (rozdział VI), rodzaje i treść umów prawnoautorskich związanych z produkcją filmową (rozdział VII) oraz działalność promocyjną, medialną i reklamową (rozdział VIII). W ostatnim - IX - rozdziale znajdują się wzory umów wraz z komentarzami, które - mamy nadzieję - ułatwią czytelnikowi właściwe konstruowanie w przyszłości kontraktów związanych z produkcją filmową.

Niniejszy skrypt uwzględnia stan prawny na dzień 15.4.2023 r.

BIBLIOGRAFIA

1. Wykaz literatury

M. Adamczak, P. Marecki, M. Malatyński, Restart zespołów filmowych, Kraków 2012

M. Adamczak, Zawód: producent, Magazyn Filmowy SFP 2014, Nr 37, https://www.sfp.org.pl/baza_wiedzy,288,20290,1,1,Zawod-producent.html, dostęp: 14.7.2022 r.

A. Bagieńska-Masiota, Uprawnienia uczelni oraz innych jednostek tworzących system szkolnictwa wyższego wynikające z art. 15a ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ZNUJ 2019, Nr 3

I. Bałos, Prawo dla filmowców, Warszawa 2016

I. Bałos, Umowa opcji w produkcji utworu audiowizualnego w kontekście praw do scenariusza, ZNUJ 2022, Nr 2

J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo autorskie, Warszawa 2017, t. 13

J. Barta, R. Markiewicz, Obowiązek wymienienia pól eksploatacji w umowie licencyjnej, Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej UJ 2007, z. 100

J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne, Warszawa 2019

J. Barta, R. Markiewicz, Trzystopniowy test z art. 35 pr. aut. i pr. pokr., ZNUJ PPWI 2009, Nr 4

J. Barta, R. Markiewicz (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, Warszawa 2011

A. Bartow, Copyright Law and Pornography, OLR 2021, Nr 1, t. 91

A. Bartow, Pornography, Coercion, and Copyright Law 2.0, Vanderbilt Journal of Entertainment & Technology Law 2008, t. 10

K. Bilewska, D. Krekora-Zając (red.), Wykonanie zobowiązań. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Adamowi Brzozowskiemu, Warszawa 2021

K. Błeszyńska, Charakter prawny ingerencji w scenariusz utworu audiowizualnego, ZNUJ 2020, Nr 3

A. Cempura, A. Kasolik, Metodyka sporządzania umów gospodarczych, Warszawa 2021

K. Chałubińska-Jentkiewicz, K. Kakareko, J. Sobczak, Prawo filmowe, Warszawa 2020

J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, Lex 2022

M. Cyran, Czy możliwa jest ochrona tzw. formatów telewizyjnych w polskim prawie autorskim: zarys zagadnienia w ujęciu komparatystycznym, Pal. 2006, Nr 3-4, t. 51

M. Czajkowska-Dąbrowska, Glosa do wyr. SN z 23.1.2003 r., II CKN 1399/00, OSP 2004, Nr 3, poz. 36

K. Czub, Interes publiczny w prawie własności intelektualnej, GSP 2017, t. 38

S. Dmowski, S. Rudnicki (red.), Komentarz: Kodeks cywilny. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2011

M. Doliński, Tłumaczenie w prawie autorskim, Warszawa 2021

J.M. Doliński, Utwór inspirowany w prawie autorskim, ZNUJ PPWI 2011, Nr 4

E. Ferenc-Szydełko (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, Legalis 2021

D. Flisak, Komentarz do wybranych przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Lex 2018

D. Flisak (red.), Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, Warszawa 2015

D. Flisak, Utwór multimedialny w prawie autorskim, Warszawa 2008

M. Fras (red.), M. Habdas (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2018, t. 1

D. Gabor, K. Grzybczyk, Digimodernizm: wpływ nowych technologii na kulturę XXI wieku, Prawo Nowych Technologii 2021, Nr 1

M. Gawroński (red.), RODO. Przewodnik ze wzorami, Warszawa 2018

E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2021

E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2021

A. Grzesiok-Horosz, Producent audiowizualny - pojęcie i pozycja prawna, Zarządzanie Mediami 2021, Nr 3, t. 9

T. Grzeszak, Umowa o stworzenie utworu w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, PPH 1995, Nr 1

K. Grzybczyk, Ikony popkultury a prawo własności intelektualnej. Jak znani i sławni chronią swoje prawa, Warszawa 2018

K. Grzybczyk, Lokowanie produktu. Zagadnienia prawne, Warszawa 2012

K. Grzybczyk, Twórczość internautów w świetle regulacji prawa autorskiego na przykładzie fanfiction, Warszawa 2015

J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, cz. 1, Warszawa 2021

M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 2, art. 353-626, Legalis 2022

J. Hołda, Found footage film. Wybrane zagadnienia prawne, MoP 2007, Nr 4

M. Kępiński (red.), Prawo konkurencji, System Prawa Prywatnego, t. 15, Warszawa 2014

A. Kidyba (red.), Pozakodeksowe umowy handlowe, Warszawa 2018

A. Kidyba (red.), Umowy w obrocie gospodarczym. Wzory. Komentarze. Orzecznictwo, Warszawa 2018

A. Koch (red.), J. Napierała (red.), Prawo spółek handlowych, Warszawa 2021

D. Kot, Roszczenia pieniężne w sprawach o ochronę autorskich praw majątkowych, RPEiS 2003, z. 2

E. Laskowska, Konstytucyjne podstawy ochrony prawnoautorskiej, Prace z Prawa Własności Intelektualnej, ZNUJ 2015, Nr 130

P. Łada, Sztuka a prawo autorskie. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2014

W. Machała, Analiza orzecznictwa sądów okręgowych i apelacyjnych w sprawach z zakresu prawa autorskiego i praw pokrewnych w ostatnich latach w świetle zgodności z orzecznictwem SN i dominującymi poglądami piśmiennictwa, Warszawa 2016

W. Machała, R.M. Sarbiński (red.), Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, Warszawa 2019

W. Machała, R.M. Sarbiński, Z problematyki odszkodowania ryczałtowego za naruszenie autorskich praw majątkowych [w:] Experientia docet. Księga jubileuszowa ofiarowana Pani Profesor Elżbiecie Traple, Warszawa 2017

P. Machnikowski (red.), Zobowiązania. Przepisy ogólne i powiązane przepisy Księgi I KC. Komentarz, t. 1, Legalis 2022

L. Małek, Cytat w świetle prawa autorskiego, Warszawa 2011

R. Markiewicz, Ilustrowane prawo autorskie, Warszawa 2018

R. Markiewicz (red.), Ustawy autorskie. Komentarze, t. I, Warszawa 2021

R. Markiewicz (red.), Ustawy autorskie. Komentarze, t. II, Warszawa 2021

Ł. Maryniak, Ustalenie kwoty stosownego wynagrodzenia za naruszenie autorskich praw majątkowych, Warszawa 2020

Ł. Maryniak, P. Baryś, Prawo własności wirtualnej [w:] K. Grzybczyk (red.), Prawo w wirtualnych światach, Warszawa 2013

A. Michalak (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, Legalis 2019

T. Mróz, M. Stec (red.), Prawo gospodarcze prywatne. Podstawowe instytucje, Warszawa 2021

M. Namysłowska (red.), Reklama. Aspekty prawne, Warszawa 2012

A. Niewęgłowski, Prawo autorskie. Komentarz, Warszawa 2021

A. Niewęgłowski (red.), Ustawa o radiofonii i telewizji. Komentarz, Warszawa 2021

E. Nowińska, K. Szczepanowska-Kozłowska, Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2022

K. Osajda (red.), W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2022

M. Ożóg, Podstawowe pojęcia z ustawy z 30.6.2005 r. o kinematografii, ZNUJ PPWI 2009, z. 104

J. Padlewska, Wolność panoramy w perspektywie porównawczej - Polska, Niemcy i Francja, ZNUJ PPWI 2017, Nr 2

J. Panowicz-Lipska, Z. Radwański (red.), Zobowiązania - część szczegółowa, Warszawa 2019

M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2016

P.F. Piesiewicz, Utwór muzyczny i jego twórca, Warszawa 2009

K. Pilawska, A. Zorski, Prawo do kontynuacji dzieła audiowizualnego, MoP 2016, Nr 14

Z. Pinkalski, Incydentalne wykorzystanie utworu chronionego prawem autorskim - analiza zakresu art. 29(2) ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, PPH 2016, Nr 4

P. Przeździecki, Naruszenie prawa do integralności utworu audiowizualnego przy przeniesieniu na wtórne pole eksploatacji, PPH 2013, Nr 1

Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 2021

O. Salwa, Koprodukcje - raport "Magazynu Filmowego SFP", Magazyn Filmowy SFP 2013, Nr 27, https://www.sfp.org.pl/baza_wiedzy,287,17813,1,1,-.html, dostęp: 21.7.2022 r.

J. Sieńczyło-Chlabicz, Prawo do wizerunku a komercjalizacja dóbr osobistych, PiP 2007, Nr 6

J. Sieńczyło-Chlabicz (red.), Prawo własności intelektualnej. Teoria i praktyka, Warszawa 2021

M. Siwicki, Media strumieniowe w Internecie, PiP 2012, Nr 8

T. Skoczny (red.), Prawo konkurencji. 25 lat, Warszawa 2016

E. Skowrońska-Bocian, Prawo spadkowe, Warszawa 2022

D. Sokołowska, Struktura utworu audiowizualnego i status twórców utworów wkładowych, Glosa 2015, Nr 1

D. Sokołowska, Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych - organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi - lektorzy. Glosa do wyr. NSA z 19.2.2015 r., II OSK 1764/13, OSP 2016, Nr 3

M. Stec (red.), Prawo umów handlowych, System Prawa Handlowego, t. 5b, Warszawa 2020

P. Stec, Zasady i funkcje odpowiedzialności z tytułu naruszenia własności intelektualnej, KPP 2007, Nr 2

J. Szwaja (red.), Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2019

P. Ślęzak, Prawo autorskie. Podręcznik dla studentów szkół filmowych, Katowice 2015

P. Ślęzak (red.), Prawo mediów, Warszawa 2020

P. Ślęzak, Umowy w zakresie współczesnych sztuk wizualnych, Warszawa 2012

P. Ślęzak (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, Legalis 2017

P. Ślęzak, Wynagrodzenie twórców filmowych i artystów wykonawców z tytułu rozpowszechniania utworu, PiP 2008, Nr 10

T. Szczepański (red.), A. Pachnicka (red.), Idea zespołu filmowego. Historia i nowe wyzwania, Łódź 2013

J. Szczotka, Utwory audiowizualne - stan oczekiwania na nowelizację prawa autorskiego, PS 2009

M. Szuba, Wniosek o zezwolenie na zatrudnienie dziecka - zagadnienia teoretyczne i empiryczne, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2020, z. 2

E. Traple, Umowy o eksploatację utworów w prawie polskim, Warszawa 2010

A. Wachowska, Cytat utworu audiowizualnego w świetle ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ZNUJ PPWI 2009, Nr 2

K. Walczak (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Legalis 2021

D. Wetoszka (red.), Prawo własności intelektualnej, Warszawa 2020

A. Wojciechowska, Ewolucja modelu autorstwa filmowego w prawie polskim, ZNUJ 2015, z. 128

A. Wojciechowska, Status głównego reżysera filmowego w prawie UE, ZNUJ PPWI 2017, Nr 4

2. Źródła internetowe i inne źródła

T. Aquilina, What Scarlett Johansson's Black Widow lawsuit means for the future of the movie business, https://ew.com/movies/scarlett-johansson-black-widow-disney-lawsuit-analysis/, dostęp: 22.8.2022 r.

J. Blikowska, Lombard: KOD bez zgody wykorzystał nasz utwór, https://www.rp.pl/polityka/art. 11296121-lombard-kod-bez-zgody-wykorzystal-nasz-utwor, dostęp: 21.9.2022 r.

O. Borowski, "Skóra, którą tworzę", czyli o pracy charakteryzatora, https://filmeter.pl/skora-ktora-tworze-czyli-o-pracy-charakteryzatora/, dostęp: 8.8.2022 r.

S. Carlisle, Is Pornography Not Protected by Copyright?, http://copyright.nova.edu/pornography/, dostęp: 25.7.2022 r.

M. Chudziński, Czy pornografia podlega prawom autorskim?, https://di.com.pl/czy-pornografia-podlega-prawom-autorskim-43356, dostęp: 25.7.2022 r.

M. Kamiński, Polepione wątki, https://www.filmweb.pl/reviews/rec.-filmu-Wied%C5%Ba-min-319, dostęp: 5.8.2022 r.

J. Kralka, Oto dlaczego CD Projekt RED dobrze zrobił, nie idąc do sądu z Andrzejem Sapkowskim, https://bezprawnik.pl/ugoda-sapkowski-cd-projekt-red/, dostęp: 28.8.2022 r.

K. Masters, T. Siegel, J. Scarlett, Disney Settle Explosive 'Black Widow' Lawsuit, https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/scarlett-johansson-disney-settle-black-widow-lawsuit-1235022598/, dostęp: 22.8.2022 r.

M. Pajda, Sapkowski vs CD Projekt RED. Kto miał rację w wielkim sporze o Wiedźmina? https://www.komputerswiat.pl/gamezilla/artykuly/sapkowski-vs-cd-projekt-red-kto-mial-racje-w-wielkim-sporze-o-wiedzmina/bblp2bj, dostęp: 28.8.2022 r.

A. Sidorowicz, Tytuł filmu pod specjalnym nadzorem, https://www.legalnakultura.pl/pl/prawo-w-kulturze/prawo-w-praktyce/news/2880,tytul-filmu-pod-specjalnym-nadzorem, dostęp: 16.7.2022 r.

M. Słowiński, Synopsis - wszystko co warto wiedzieć, https://przygodyscenarzysty.pl/2019/11/24/synopsis-wszystko-co-warto-wiedziec/, dostęp: 1.8.2022 r.

E. Taylor, The $120,000 Art Basel Banana, Explained, https://www.vogue.com/article/the-120000-art-basel-banana-explained-maurizio-cattelan, dostęp: 18.7.2022 r.

E. Van der Sar, Disney Patents Blockchain-Based Movie Distribution System to Stop Pirates, https://torrentfreak.com/disney-patents-blockchain-based-movie-distribution-system-to-stop-pirates-210512/, dostęp: 27.8.2022 r.

Artysta, https://www.filmweb.pl/film/Artysta-2011-589952, dostęp: 18.7.2022 r.

Artysta sprzedał niewidzialną rzeźbę za 15 000 euro, https://www.rp.pl/spoleczenstwo/art8572251-artysta-sprzedal-niewidzialna-rzezbe-za-15-000-euro, dostęp: 18.7.2022 r.

Blair Witch Project, https://www.filmweb.pl/film/Blair+Witch+Project-1999-847, dostęp: 18.7.2022 r.

Blu-ray, https://pl.wikipedia.org/wiki/Blu-ray, dostęp: 28.8.2022 r.

Cała twoja historia, https://www.filmweb.pl/serial/Czarne+lustro-2011-640699/episode/1/3, dostęp: 25.7.2022 r.

Cambridge Dictionary, Trailer, https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/trailer, dostęp: 16.8.2022 r.

Co gryzie Gilberta Grape'a, https://www.filmweb.pl/film/Co+gryzie+Gilberta+Grape%27a-1993-1236, dostęp: 25.7.2022 r.

Cytaty z filmów, które warto sobie zapisać. Mało znane i te kultowe, https://www.elle.pl/artykul/cytaty-z-filmow-ktore-warto-sobie-zapisac-malo-znane-i-te-kultowe, dostęp: 31.7.2022 r.

Czarne lustro: Bandersnatch, https://www.filmweb.pl/film/Czarne+lustro%3A+Bandersnatch-2018-818016, dostęp: 18.7.2022 r.

Czerwona winnica, https://pl.wikipedia.org/wiki/Czerwona_winnica, dostęp: 19.7.2022 r.

Dzień świra, https://www.filmweb.pl/film/Dzie%C5%84+%C5%9Bwira-2002-31413, dostęp: 31.7.2022 r.

Film, https://sjp.pwn.pl/slowniki/film.html, dostęp: 21.7.2022 r.

Found footage, https://pl.wikipedia.org/wiki/Found_footage, dostęp: 18.7.2022 r.

George A. Romero, https://en.wikipedia.org/wiki/George_A._Romero, dostęp: 21.7.2022 r.

How to avoid lawsuits over credit sequences, https://theclearancelab.com/avoid-lawsuits-credit-sequences/, dostęp: 21.9.2022 r.

Jak wytresować smoka, https://www.filmweb.pl/film/Jak+wytresowa%C4%87+smoka-2010-331014, dostęp: 1.8.2022 r.

Krajowa Izba Producentów Audiowizualnych, Sąd Arbitrażowy Rynku Audiowizualnego, https://kipa.pl/dzialalnosc/sara/, dostęp: 24.8.2022 r.

Krajowa Izba Producentów Audiowizualnych, Statut, https://kipa.pl/statut/, dostęp: 5.9.2022 r.

Krajowa Izba Producentów Audiowizualnych, Wykaz praw i obowiązków grupy produkcyjnej, https://kipa.pl/dzialalnosc/projekty/ekipa-filmowa/, dostęp: 11.7.2022 r.

Kultowe teksty z filmów. 15 najsłynniejszych cytatów wszech czasów, https://www.e-warsaw.pl/kultowe-teksty-z-filmow/, dostęp: 31.7.2022 r.

Lśnienie, https://www.filmweb.pl/film/L%C5%9Bnienie-1980-1020, dostęp: 1.8.2022 r.

Making-of, https://en.wikipedia.org/wiki/Making-of, dostęp: 22.9.2022 r.

Monkey selfie copyright dispute, https://en.wikipedia.org/wiki/Monkey_selfie_copyright_dispute#Expert_opinions, dostęp: 19.7.2022 r.

Ochrona tytułu filmu jako znaku towarowego, Związek Autorów i Producentów Audiowizualnych, https://www.zapa.org.pl/aktualnosci,2,66,Ochrona-tytulu-filmu-jako-znaku-towarowego.html, dostęp: 16.7.2022 r.

Oczy szeroko zamknięte, https://www.filmweb.pl/film/Oczy+szeroko+zamkni%C4%99te-1999-749, dostęp: 25.7.2022 r.

Original Wilhelm Scream, https://www.youtube.com/watch?v=3taKXD3GrIw, dostęp 1.8.2022 r.

Oto najsłynniejszy krzyk filmowy w historii Hollywood, https://businessinsider.com.pl/lifestyle/rozrywka/jak-powstaja-efekty-dzwiekowe-w-hollywood/j6ksslw, dostęp: 1.8.2022 r.

Pismo Ministra Kultury z 24.1.2002 r., DP/WPA.024/443/01, Lex.

Podpis kwalifikowany, https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/0075, dostęp: 22.8.2022 r.

Produkcja filmowa, producent - definicje, Stowarzyszenie Filmowców Polskich, https://www.sfp.org.pl/wydarzenia,111,1691,0,1,Produkcja-filmowa-producent-definicje.html, dostęp: 31.7.2022 r.

Projekt ustawy z 3.5.2021 r. o uprawnieniach artysty zawodowego, https://legislacja.gov.pl/docs//2/12346411/12785994/12785995/dokument501806.pdf, dostęp: 13.12.2022 r.

Projekt ustawy z 6.6.2022 r. o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz niektórych innych ustaw, https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12360954/12887995/12887996/dokument561488.pdf, dostęp: 13.12.2022 r.

Psy, https://www.filmweb.pl/film/Psy-1992-1142, dostęp: 28.8.2022 r.

Rejs, https://www.filmweb.pl/film/Rejs-1970-751, dostęp: 21.9.2022 r.

Reżyser "Rancza" wspomina Franciszka Pieczkę. "Tylko raz stracił cierpliwość", https://www.onet.pl/film/onetfilm/franciszek-pieczka-podbil-serca-fanow-rancza-tylko-raz-stracil-cierpliwosc/b6eft7n,681c1dfa, dostęp: 8.12.2022 r.

Rzeczpospolita, Dlaczego polscy artyści tracą tantiemy za hity z Netflixa, https://www.rp.pl/internet-i-prawo-autorskie/art37403431-dlaczego-polscy-artysci-traca-tantiemy-za-hity-z-netflixa, dostęp: 13.12.2022 r.

Sieć Kin Studyjnych i Lokalnych, Regulamin Sieci Kin Studyjnych i Lokalnych, http://www.kinastudyjne.pl/static/2/6165/regulamin-sksil.html, dostęp: 21.8.2022 r.

Silent Hill, https://www.filmweb.pl/film/Silent+Hill-2006-139742, dostęp: 31.7.2022 r.

SHOWstudio: Millie Brown - Live Studio (Edit), https://www.youtube.com/watch?v=1dZ5Bt-ZkIR4, dostęp: 19.7.2022 r.

Śląskie Centrum Arbitrażu i Mediacji, https://www.facebook.com/slaskiecam/, dostęp: 24.8.2022 r.

Słownik języka polskiego PWN, Antologia, https://sjp.pwn.pl/slowniki/antologia.html, dostęp: 5.7.2022 r.

Słownik języka polskiego, Karykatura, https://sjp.pwn.pl/slowniki/karykatura.html, dostęp: 1.8.2022 r.

Słownik języka polskiego, Pastisz, https://sjp.pwn.pl/slowniki/pastisz.html, dostęp: 1.8.2022 r.

Słownik języka polskiego PWN, Podręcznik, https://sjp.pwn.pl/slowniki/podręcznik.html, dostęp: 5.7.2022 r.

Słownik języka polskiego PWN, Wypis, https://sjp.pwn.pl/slowniki/wypis.html, dostęp: 5.7.2022 r.

Titanic, https://www.filmweb.pl/film/Titanic-1997-187, dostęp: 1.8.2022 r.

Upadek, https://www.filmweb.pl/film/Upadek-1993-11398, dostęp: 25.7.2022 r.

Upadek, https://www.filmweb.pl/film/Upadek-2004-138504, dostęp: 25.7.2022 r.

The Wilhelm Scream Compilation, https://www.youtube.com/watch?v=cdbYsoEasio, dostęp: 1.8.2022 r.

Wikipedia, Found footage (film technique), https://en.wikipedia.org/wiki/Found_footage_(film_technique), dostęp: 31.7.2022 r.

Wyniki wyszukiwania dla hasła "rysowanie piaskiem", https://www.youtube.com/results?search_query=rysowanie+piaskiem, dostęp: 19.7.2022 r.

Zamieszanie z piosenką Preisnera na wiecu Dudy. Sztab: to nie my. Kompozytor: przepraszam, https://www.onet.pl/muzyka/onetmuzyka/zbigniew-preisner-wykorzystany-przez-sztab-andrzeja-dudy-jest-komentarz/bfbv16c,681c1dfa, dostęp: 21.9.2022 r.

Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową, https://www.filmweb.pl/film/%C5%Bbycie+jako+%C5%9Bmiertelna+choroba+przenoszona+drog%C4%85+p%C5%82ciow%C4%85-2000-1150, dostęp: 25.7.2022 r.

4?33?, https://pl.wikipedia.org/wiki/4%E2%80%B233%E2%80%B3, dostęp: 18.7.2022 r.

ORZECZNICTWO

Wyrok TK z 24.5.2006 r., K 5/05, Legalis

Wyrok TS z 3.9.2014 r., C-201/13, ECLI:EU:C:2014:2132

Wyrok TS z 10.4.2014 r., C-435/12, ECLI:EU:C:2014:254

Wyrok TS z 16.7.2009 r. C-5/08, ECLI:EU:C:2009:465

Postanowienie TS z 17.1.2012 r., C-302/10, ECLI:EU:C:2012:16

Wyrok SN z 5.5.2021 r., I NSKP 7/21, Legalis

Wyrok SN z 24.7.2020 r., I CSK 631/18, OSNC 2021, Nr 4, poz. 41

Wyrok SN z 21.2.2020 r., I CSK 513/18, Legalis

Wyrok SN z 22.2.2019 r., III CSK 11/17, Legalis

Wyrok SN z 5.10.2018 r., I CSK 596/17, Legalis

Wyrok SN z 14.11.2014 r., I CNP 10/14, Legalis

Wyrok SN z 17.9.2014 r., I CSK 621/13, Legalis

Wyrok SN z 10.7.2014 r., I CSK 539/13, Legalis

Wyrok SN z 21.3.2014 r., IV CSK 407/13, OSNC 2015, Nr 3, poz. 36

Wyrok SN z 4.3.2014 r., III SK 34/13, Legalis

Wyrok SN z 6.3.2014 r., V CSK 202/13, Legalis

Wyrok SN z 6.12.2013 r., I CSK 109/13, Legalis

Wyrok SN z 2.12.2010 r., I CSK 33/10, Legalis

Wyrok SN z 24.8.2009 r., I PK 58/09, Legalis

Wyrok SN z 13.12.2007 r., I CSK 321/07, Legalis

Wyrok SN z 23.11.2007 r., IV CSK 228/07, Legalis

Wyrok SN z 13.1.2006 r., III CSK 40/05, Legalis

Wyrok SN z 23.11.2004 r., I CK 232/04, OSNC 2005, Nr 11, poz. 195

Wyrok SN z 22.5.2003 r., I CKN 348/01, Biuletyn SN 2003, Nr 12

Wyrok SN z 23.1.2003 r., II CKN 1399/00, OSNC 2004, Nr 4, poz. 62

Wyrok SN z 5.4.2002 r., III RN 133/01, Legalis

Wyrok SN z 5.7.2002 r., III CKN 1096/00, Legalis

Wyrok SN z 3.9.1998 r., I CKN 818/97, OSNC 1999, Nr 1

Wyrok SN z 15.1.1990 r., I CR 1410/89, Legalis

Wyrok SN z 21.12.1979 r., I CR 434/79, Legalis

Wyrok SN z 12.10.1977 r., I CR 377/77, Lex Nr 64044

Uchwała SN(7) z 20.12.1976 r., III CZP 91/75, OSNC 1977, Nr 7, poz. 103

Wyrok SN z 20.6.1975 r., I CR 353/75, Legalis

Wyrok SN z 20.2.1975 r., I CR 893/74, Lex Nr 64231

Wyrok SN z 14.7.1972 r., I CR 760/71, Lex Nr 64212

Uchwała SN(7) z 19.2.1968 r., III CZP 40/67, Legalis

Wyrok SN z 27.5.1958 r., II CR 547/57, Legalis

Wyrok SN z 28.2.1958 r., I CR 563/57, Legalis

Wyrok NSA z 19.2.2015 r., II OSK 1764/13, Legalis

Wyrok NSA z 6.2.2014 r., II OSK 1994/12, Legalis

Wyrok NSA z 16.10.2003 r., III SA 3582/01, Monitor Podatkowy 2003, Nr 12

Wyrok SA w Warszawie z 24.1.2020 r., I ACa 157/19, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 24.10.2019 r., I ACa 651/18, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 30.7.2018 r., VI ACa 531/16, Legalis

Wyrok SA we Wrocławiu z 25.7.2018 r., I AGa 232/18, Lex Nr 2685605

Wyrok SA w Warszawie z 24.4.2018 r., VII AGa 247/18, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 6.2.2018 r., V ACa 1040/17, Lex Nr 2607164

Wyrok SA w Warszawie z 29.8.2017 r., VI ACa 600/16, Legalis

Wyrok SA w Krakowie z 6.12.2016 r., I ACa 931/16, Legalis

Wyrok SA w Krakowie z 10.6.2016 r., I ACa 275/16, Legalis

Wyrok SA w Katowicach z 25.5.2016 r., I ACa 52/16, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 24.5.2016 r., VI ACa 293/15, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 30.11.2015 r., VI ACa 1685/14, Monitor Prawa Bankowego 2018, Nr 2, s. 10

Wyrok SA w Warszawie z 29.10.2014 r., I ACa 460/14, niepubl.

Wyrok SA w Warszawie z 20.8.2014 r., VI ACa 1740/13, Legalis

Wyrok SA w Białymstoku z 13.2.2014 r, I ACa 735/13, Legalis

Wyrok SA w Poznaniu z 12.12.2013 r., I ACa 958/13, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 16.4.2013 r., I ACa 1216/12, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 22.2.2013 r., I ACa 1047/12, Legalis

Wyrok SA w Katowicach z 9.10.2012 r., V ACa 175/12, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 20.9.2012 r., VI ACa 314/14, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 22.2.2011 r., I ACa 667/10, Legalis

Wyrok SA w Poznaniu z 2.9.2010 r., I ACa 620/10, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 22.6.2010 r., I ACa 345/10, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 14.3.2006 r., VI ACa 1012/05, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 14.12.2005 r., VI ACa 616/05, Lex Nr 1642535

Wyrok SA w Warszawie z 17.11.2005 r., VI ACa 372/05, Legalis

Wyrok SA w Krakowie z 14.1.2003 r., I ACa 1137/02, TPP 2003, Nr 3, s. 117

Wyrok SA w Łodzi z 17.12.2002 r., I ACa 254/02, Lex Nr 535064

Wyrok SA w Warszawie z 29.12.2000 r., I ACa 855/00, Legalis

Wyrok SA w Krakowie z 26.10.2000 r., I ACa 701/00, Lex Nr 76680

Wyrok SA w Krakowie z 27.10.1997 r., I ACa 477/97, Legalis

Wyrok SA w Warszawie z 8.5.1992 r., I ACr 215/92, Lex Nr 62589

Wyrok SO w Łodzi z 12.6.2014 r., III Ca 1715/13, Legalis

Wyrok WSA w Krakowie z 28.2.2018 r., I SA/Kr 15/18, Legalis

WYKAZ SKRÓTÓW

1. Źródła prawa

KC

ustawa z 23.4.1964 r. - Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1360 ze zm.)

KinematogU

ustawa z 30.6.2005 r. o kinematografii (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 130)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2509)

PNPRU

ustawa z 23.8.2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2070 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. - Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1799)

PrPrzeds

ustawa z 6.3.2018 r. - Prawo przedsiębiorców (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 221)

PrSzkWyż

ustawa z 20.7.2018 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 574 ze zm.)

RTVU

ustawa z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1722 ze zm.)

WspProdAudU

ustawa z 9.11.2018 r. o finansowym wspieraniu produkcji audiowizualnej (tekst jedn. z 2021 r. poz. 198)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1233)

2. Organy, instytucje i inne podmioty

ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka

KE

Komisja Europejska

KRRiTV

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

sąd apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SO

sąd okręgowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS/TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

UE

Unia Europejska

WSA

wojewódzki sąd administracyjny

3. Publikatory i czasopisma

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KPP

Kwartalnik Prawa Publicznego

MoP

Monitor Prawniczy

OLR

Oregon Law Review

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy. Seria A

PiP

Państwo i Prawo

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PS

Przegląd Sądowy

Pal.

Palestra

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

ST

Samorząd Terytorialny

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUJ PPWI

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Własności Intelektualnej

4. Inne

art.

artykuł

n.

następny (-a, -e)

Nb

numer brzegowy

no. (z angielskiego)

numer

Nr

numer

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

red.

redakcja

s.

strona

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

ust.

ustęp

uchw.

uchwała

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

ROZDZIAŁ I. PODSTAWOWE ZAGADNIENIA Z ZAKRESU PRODUKCJI FILMOWEJ I PRAWA FILMOWEGO

§ 1. Pojęcia filmu i produkcji filmowej

Definicja: Słownik języka polskiego definiuje film jako "serię następujących po sobie obrazów z dźwiękiem lub bez dźwięku, wyrażających określone treści, utrwalonych na nośniku wywołującym wrażenie ruchu; też: utwór artystyczny wykorzystujący tę technikę"1. Zbliżony, chociaż nieco bardziej rozbudowany, opis zawiera ustawa z 30.6.2005 r. o kinematografii2, która w art. 4 ust. 1 wskazuje, że "filmem jest utwór dowolnej długości, w tym utwór dokumentalny lub animowany, złożony z serii następujących po sobie obrazów z dźwiękiem lub bez dźwięku, utrwalonych na jakimkolwiek nośniku umożliwiającym wielokrotne odtwarzanie, wywołujących wrażenie ruchu i składających się na oryginalną całość, wyrażającą akcję (treść) w indywidualnej formie, a ponadto, z wyjątkiem utworów dokumentalnych i animowanych, przewidziany do wyświetlania w kinie jako pierwszym polu eksploatacji w rozumieniu przepisów o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Filmem jest również utwór, który z powodu okoliczności niezawinionych nie został wyświetlony w kinie".

Łatwo dostrzec, że cechą charakterystyczną omawianego pojęcia jest rejestracja ruchomych obrazów. Ustawa o kinematografii jako przesłankę uznania danego dzieła za film dodaje jeszcze wymóg przeznaczenia go do wyświetlania (w pierwszej kolejności) w kinach. Dopiero na skutek wybuchu pandemii COVID-19 i wprowadzenia tzw. lockdownów w dniu 31.3.2020 r.3 dodano do art. 4 ust. 1 zd. 2, w którym dopuszczono uznawanie za film także tych produkcji, które nie zostały wyemitowane na dużym ekranie "z powodu okoliczności niezawinionych".

Ważne: W ujęciu prawnym pojęciem szerszym niż "film" jest "utwór audiowizualny", który zostanie szczegółowo omówiony w rozdziale II. Podstawową różnicą jest brak wymogu (w tym drugim przypadku) wyświetlania dzieła w kinach. Ze względu na to, że w dobie Internetu i wszechobecnych platform VOD sposób rozpowszechniania produkcji filmowych odgrywa drugorzędną rolę, będziemy przyjmować szerokie rozumienie filmu, utożsamiając go z utworem audiowizualnym. Dzięki temu w granicach przedmiotu podejmowanych rozważań znajdą się także chociażby seriale, teledyski czy spoty reklamowe.

Definicja: Produkcją filmową jest "zespół czynności twórczych, organizacyjnych, ekonomicznych, prawnych i technicznych prowadzących do wytworzenia utworu audiowizualnego" (art. 2 pkt 5 ustawy z 9.11.2018 r. o finansowym wspieraniu produkcji audiowizualnej4). Proces ten można podzielić na kilka etapów:

1) okres preprodukcji;

2) okres przygotowawczy;

3) okres montażu i udźwiękowienia;

4) okres prac końcowych5 (zob. rozdział II § 2).

Główną rolę w produkcji filmowej, zarówno z punktu widzenia ekonomiczno-organizacyjnego, jak i prawnego, odgrywa producent, czyli "przedsiębiorca, który podejmuje inicjatywę dotyczącą produkcji audiowizualnej, organizuje, prowadzi produkcję audiowizualną i ponosi odpowiedzialność za tę produkcję oraz nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu audiowizualnego" (art. 2 pkt 4 WspProdAudU).

§ 2. Źródła prawa

Proces produkcji filmowej regulowany jest przez bardzo wiele różnych aktów prawnych. Z pewnością niezwykle istotne z punktu widzenia aspektów ekonomicznych będą chociażby przepisy prawa podatkowego czy prawa handlowego. Z uwagi na charakter niniejszego podręcznika i poruszaną w nim problematykę główne rozważania będą jednak dotyczyły norm z zakresu prawa autorskiego oraz tych przepisów prawa cywilnego, które mają kluczowe znaczenie przy zawieraniu określonych umów związanych z szeroko rozumianą twórczością.

I. Prawo autorskie i jego charakterystyka

Problematyka prawa autorskiego uregulowana jest głównie w dwóch aktach prawnych: ustawie z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych6 (dalej jako: PrAut) oraz ustawie z 15.6.2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi7.

Ważne: Można wyszczególnić dwie główne cechy prawa autorskiego. Są nimi:

1) charakter bezwzględny przepisów;

2) zasada wyłączności.

Ad 1. Pierwsza cecha oznacza, że prawa autorskie są skuteczne wobec wszystkich8 - konieczność ich respektowania nie zależy od zawarcia umowy, w której dana osoba zobowiąże się do poszanowania uprawnień twórcy. Z samego tylko faktu, że autorowi przysługują prawa autorskie, wynika obowiązek określonego zachowania, tzn. nienaruszania ich, przez wszystkie podmioty uczestniczące w obrocie (tj. osoby fizyczne, osoby prawne i tzw. ułomne osoby prawne - zob. więcej w rozdz. VI § 3).

Dla porównania: inaczej wygląda sytuacja w przypadku tzw. praw obligacyjnych. Przykładowo, jeśli zleciłem komuś skoszenie trawnika za określonym wynagrodzeniem, osoba ta nabywa prawo do żądania ode mnie zapłaty umówionej kwoty pieniężnej - nie może natomiast oczekiwać uiszczenia wynagrodzenia przez inne podmioty, ponieważ one do takiego działania się nie zobowiązały, nie są zatem adresatami prawa obligacyjnego (prawo to jest bowiem skuteczne jedynie wobec konkretnego kontrahenta).

Ad 2. Zasada wyłączności oznacza z kolei, że twórca może korzystać ze swojego utworu z wyłączeniem innych osób9 - tzn. inne osoby nie mogą bez jego zgody podejmować jakiejkolwiek eksploatacji w stosunku do danego dzieła. Z drugiej strony twórcy przysługuje nad utworem władza niemal absolutna: jest on uprawniony do rozporządzania nim i korzystania z niego (w tym czerpania korzyści majątkowych) w sposób dowolnie przez siebie obrany. Są to oczywiście pewnego rodzaju uproszczenia. W niektórych sytuacjach przepisy wprowadzają bowiem wyjątki od przywołanych reguł, np. w szczególnych okolicznościach i pod warunkiem spełnienia ustawowych przesłanek dopuszczalne jest dokonywanie określonych czynności w stosunku do utworu nawet wbrew woli twórcy (w ramach instytucji dozwolonego użytku - zob. rozdział V § 3). Ponadto tak rozumiane "wyłączne" uprawnienia majątkowe (do rozporządzania czy czerpania korzyści) nie zawsze będą przysługiwały autorowi dzieła - chociażby wtedy, gdy przeniesie on swoje prawa na inny podmiot, np. wydawcę lub producenta. Zagadnienia te zostaną omówione szczegółowo w dalszej części niniejszego podręcznika.

Opisane wyżej pokrótce cechy bardzo zbliżają konstrukcję praw autorskich (a właściwie: autorskich praw majątkowych10) do prawa własności11. Prawo własności również charakteryzuje się skutecznością wobec wszystkich oraz przyznaje uprawnionemu (właścicielowi) wyłączność w zakresie rozporządzania rzeczą, korzystania z niej oraz czerpania pożytków (czyli korzyści) - zob. art. 140 KC. Prawo własności podlega także pewnym ograniczeniom ustawowym.

Zasada: Można zatem wskazać, że właściciel samochodu uprawniony jest do jeżdżenia nim, w tym do przewożenia innych osób (nieodpłatnie lub odpłatnie, np. jako taksówkarz), do dokonywania określonych zmian, wymian i przeróbek pojazdu (tzw. tuningu), do sprzedaży auta lub przekazania go nieodpłatnie w drodze darowizny czy nawet do jego uszkodzenia lub zniszczenia. Z drugiej strony nie mogą tego czynić inne osoby bez zgody właściciela, ponieważ zostałyby oskarżone o bezprawne uszkodzenie samochodu, kradzież lub przywłaszczenie.

Wyjątki: Oczywiście łatwo wskazać pewne wyjątki od przywołanej wyżej zasady. Właściciel nie może chociażby poruszać się swoim pojazdem w sposób sprzeczny z przepisami o ruchu drogowym, np. zaparkować samochodu w miejscu niedozwolonym. Z kolei za dopuszczalną ingerencję w prawo własności uznaje się np. wybicie szyby w cudzym rozgrzanym aucie, jeśli w środku znajduje się dziecko - działa się wtedy bowiem w stanie wyższej konieczności.

Zasada: Podobnie sytuacja wygląda w przypadku prawa autorskiego i utworów. Twórca piosenki (lub inny uprawniony) może z niej swobodnie korzystać, a zatem wykonywać ją (śpiewać), udostępniać na płytach innym osobom (odpłatnie lub nieodpłatnie), przerabiać (np. tworzyć nowe aranżacje), łączyć z innymi utworami czy wreszcie "sprzedać". Ponownie: inne podmioty nie są natomiast uprawnione do podejmowania tego rodzaju działań bez uzyskania stosownej zgody.

Wyjątki: W wyjątkowych sytuacjach niektórym działaniom odbiorców dzieł twórca (lub inny uprawniony) nie będzie się mógł natomiast sprzeciwić. Przykładowo art. 23 PrAut dopuszcza podejmowanie określonej eksploatacji utworu w ramach tzw. dozwolonego użytku osobistego.

Podobieństwo konstrukcyjne pomiędzy prawem autorskim (autorskimi prawami majątkowymi) a prawem własności jest widoczne już w treści określonych przepisów, tj. odpowiednio w art. 17 PrAut i art. 140 KC. Normy te zostały przywołane w poniższej tabeli z rozbiciem na poszczególne, zbliżone do siebie semantycznie, fragmenty:

Artykuł 17 PrAut

Artykuł 140 KC

"Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu".

"W granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, w szczególności może pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą".

Podsumowując, można wskazać następujące cechy i podobieństwa prawa autorskiego (autorskich praw majątkowych) i prawa własności:

1. Wyłączność w zakresie korzystania z przedmiotu danego prawa przez uprawnionego.

2. Władza niemal absolutna nad przedmiotem prawa (przy obowiązywaniu pewnych ustawowych wyjątków i ograniczeń).

3. Możliwość korzystania, użyczania, rozporządzania, czerpania korzyści, zniszczenia przedmiotu danego prawa etc.

4. Ochrona majątkowych (ekonomicznych) interesów uprawnionego.

Problem: W tym miejscu warto postawić następujące pytanie: Skoro prawo autorskie i prawo własności są do siebie tak bardzo zbliżone, to dlaczego ustawodawca nie uznał po prostu utworów za szczególny przedmiot własności, tylko zdecydował się na uchwalenie zupełnie odrębnego aktu prawnego?

Przyczyn takiego postępowania jest wiele. Na potrzeby rozważań podejmowanych na początku niniejszego podręcznika wystarczy wskazanie dwóch z nich.

Przede wszystkim każdy przedmiot prawa własności jest rzeczą, a zatem wytworem materialnym (zob. art. 140 KC w zw. z art. 45 KC). Przepisy w tym zakresie są jednoznaczne, chociaż można mieć wątpliwość co do zasadności takiego rozwiązania w erze cyfrowej, kiedy to wiele dóbr prezentujących realną wartość ekonomiczną występuje wyłącznie w Internecie, a zatem w wersji elektronicznej (tj. niefizycznej)12. Z kolei utwór (przedmiot prawa autorskiego) zawsze będzie miał postać niematerialną, nawet wtedy, gdy zostanie utrwalony na materialnym nośniku (np. nagranie filmu na płycie DVD). W tej sytuacji można zresztą mówić o dwóch prawach występujących niejako obok siebie jednocześnie: prawie autorskim do filmu (czyli utworu) i prawie własności do egzemplarza utworu (czyli nośnika, płyty DVD). Jeśli płyta należy do innej osoby niż twórca filmu, to - zgodnie z omówionymi wcześniej zasadami - właściciel może uczynić prawie wszystko z posiadanym egzemplarzem (jako materialną rzeczą), nie jest jednak uprawniony do ingerencji w sam utwór i - przykładowo - rozpowszechniania filmu w Internecie.

Z niematerialnego charakteru utworu wynika jeszcze jedna istotna okoliczność poza rozróżnieniem samego dzieła i jego egzemplarza. Wyjątkowa specyfika przedmiotu prawa autorskiego przejawia się również w tym, że z tego samego utworu w tym samym czasie może korzystać (technicznie) nieskończenie wiele podmiotów. Przykładowo wystarczy sporządzić odpowiednią liczbę kopii piosenki, aby słuchały jej w różnych miejscach tysiące fanów. Nie jest to oczywiście możliwe w przypadku rzeczy materialnych - tym samym pojazdem nie może kierować więcej niż jedna osoba. Skutkiem tego jest ogromna łatwość w potencjalnym naruszaniu praw autorskich13 - bezprawne korzystanie czy rozpowszechnianie dzieła przez określonego internautę nie wyklucza dokonywania podobnych naruszeń przez innych użytkowników.

Druga okoliczność uzasadniająca odrębne uregulowanie prawa autorskiego to charakter interesów twórców, jakie są przez te prawa chronione. Jeśli postawimy pytanie, po co tworzą artyści, odpowiedź będzie raczej prosta: dla pieniędzy lub dla wyższych (niemajątkowych) idei. Oczywiste jest, że dla większości twórców prowadzona działalność przyjmuje charakter zawodowy, stanowi zatem źródło ich utrzymania, które powinno być odpowiednio zabezpieczone przez prawa autorskie, jednak równie istotnym aspektem jest "pozafinansowy" cel twórczości: chęć przekazania światu jakichś wartości, zwrócenia uwagi na palące problemy, wyrażenia własnych poglądów etc. Ustawodawca dostrzegł potrzebę zapewnienia ochrony obu wymienionym "grupom interesów" i przyjął tzw. dualistyczny model kształtowania praw autorskich14, wyszczególniając dwa rodzaje uprawnień przysługujących twórcy:

1) autorskie prawa majątkowe;

2) autorskie prawa osobiste.

Ważne: Autorskie prawa majątkowe chronią - jak sama nazwa wskazuje - interesy majątkowe twórcy, przyznając mu opisane wcześniej wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim i czerpania z niego korzyści majątkowych. Uprawnienia te mogą zostać zbyte i przysługiwać innym podmiotom niż twórca (np. wydawcy, producentowi). Są jednak ograniczone w czasie.

Ważne: Autorskie prawa osobiste zabezpieczają natomiast "więź twórcy z utworem" (zob. art. 16 PrAut). Dokładna treść poszczególnych uprawnień zostanie szczegółowo omówiona w rozdziale IV § 1, w tym miejscu warto jedynie wskazać, że podstawowym autorskim prawem osobistym jest uprawnienie do autorstwa utworu i oznaczenia go swoim imieniem i nazwiskiem (względnie pseudonimem lub do rozpowszechniania go anonimowo). Uprawnienie to jest niezbywalne, zawsze przysługuje zatem faktycznemu twórcy dzieła i nigdy nie wygasa.

Łatwo dostrzec, że w przypadku prawa własności nie występują podobne uprawnienia o charakterze osobistym. Regulacje dotyczące własności skupiają się bowiem wyłącznie na zabezpieczeniu interesów majątkowych właściciela. Nawiązując do przytoczonego wcześniej przykładu, kluczowa jest przecież przede wszystkim możliwość jeżdżenia posiadanym samochodem. Drugorzędne znaczenie ma natomiast okoliczność, kto (z imienia i nazwiska) zbudował ten pojazd albo kto jeździł nim w przeszłości. Owszem, w przypadku niektórych przedmiotów (zwłaszcza ruchomości) mówi się niekiedy o przywiązaniu albo odczuwaniu sentymentu. Uczucia te są jednak poza zakresem treści prawa własności, w przeciwieństwie do praw autorskich (w zakresie uprawnień o charakterze osobistym).

II. Prawa pokrewne

Ustawa z 4.2.1994 r. oprócz prawa autorskiego reguluje również - jak wskazuje sam jej tytuł - zagadnienia związane z prawami pokrewnymi, tj.:

1) prawem do artystycznych wykonań (art. 85 PrAut);

2) prawem do fonogramów (art. 94 ust. 1 PrAut);

3) prawem do wideogramów (art. 94 ust. 2 PrAut);

4) prawem do nadań programów (art. 97 PrAut);

5) prawem do pierwszych wydań (art. 991 PrAut);

6) prawem do wydań naukowych i krytycznych (art. 992 PrAut).

Prawa pokrewne nie chronią samego utworu i zazwyczaj nie przysługują jego twórcy, są jednak w pewien sposób z utworami związane: bądź to z uwagi na interpretowanie i wykonywanie dzieła przez uprawnionego (artystę), bądź poprzez czynienie określonych nakładów w celu właściwego utrwalenia utworu lub zapewnienia jego rozpowszechnienia15. Podobnie jak w przypadku praw autorskich posiadają one charakter bezwzględny (są skuteczne wobec wszystkich)16. Z punktu widzenia produkcji filmowej istotną rolę odgrywają prawa do artystycznych wykonań oraz prawa do wideogramów. Pierwsze z wymienionych praw pokrewnych stanowią bowiem np. zaśpiewanie piosenki, wykonanie dzieła muzycznego, odtworzenie układu choreograficznego czy nawet gra aktorska (która jest przecież niczym innym jak zrealizowaniem scenariusza oraz wykonaniem wskazówek reżysera). Z kolei za wideogram uznaje się "pierwsze utrwalenie sekwencji ruchomych obrazów, z dźwiękiem lub bez (...)" (art. 94 ust. 2 PrAut), a zatem - w pewnym uproszczeniu - pierwsze utrwalenie filmu. Wymienione prawa zostaną bardziej szczegółowo omówione w dalszej części niniejszego podręcznika. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że prawa pokrewne przysługują uprawnionym niezależnie od istniejących praw autorskich oraz nie mogą ich naruszać.

Przykład: Tym samym jeśli producent nabył wprawdzie autorskie prawa majątkowe do danego utworu muzycznego w celu włączenia go do tworzonego filmu, ale planuje wykorzystać konkretne wykonanie utrwalone na konkretnym fonogramie (czyli np. wykonanie utworu symfonicznego przez członków Narodowej Orkiestry Polskiego Radia w Katowicach nagrane przez Polskie Radio S.A.), to potrzebuje jeszcze (co do zasady) zgody uprawnionych podmiotów, odpowiednio: do artystycznego wykonania i fonogramu. Samo nabycie autorskich praw majątkowych do utworu muzycznego upoważnia bowiem producenta tylko (lub aż) do wykorzystania melodii. W celu włączenia jej do filmu niezbędne będzie zatem wynajęcie orkiestry i stworzenie własnego nagrania.

III. Prawo autorskie a prawo własności intelektualnej

Prawo autorskie jest częścią prawa własności intelektualnej. Obok prawa autorskiego w jego skład wchodzi przede wszystkim prawo własności przemysłowej (niekiedy wyróżnia się jeszcze regulacje związane z know-how i ochroną tajemnicy przedsiębiorstwa). Nieprzypadkowo w przytoczonych sformułowaniach pojawia się pojęcie "własność". Pomimo występujących różnic to, co łączy przywołane dziedziny prawa, to właśnie podobieństwo do prawa własności objawiające się bezwzględnością uprawnień (skutecznością wobec wszystkich) oraz wyłącznością w zakresie korzystania z chronionego dobra. Drugim podobieństwem jest niematerialny charakter przedmiotów tych praw.

Schemat 1. Podział prawa własności intelektualnej

Z punktu widzenia produkcji filmowej prawo własności przemysłowej ma mniejsze znaczenie. Wśród przedmiotów tego rodzaju praw można wyszczególnić takie dobra, jak: wynalazki, wzory przemysłowe, wzory użytkowe, topografie układów scalonych oraz oznaczenia geograficzne. Ich zastosowanie w branży kinematograficznej jest istotnie znikome. Inaczej może jednak wyglądać sytuacja w przypadku znaków towarowych.

Definicja: Znakiem towarowym w rozumieniu art. 120 ustawy z 30.6.2000 r. - Prawo własności przemysłowej17 jest "każde oznaczenie umożliwiające odróżnienie towarów jednego przedsiębiorstwa od towarów innego przedsiębiorstwa oraz możliwe do przedstawienia w rejestrze znaków towarowych w sposób pozwalający na ustalenie jednoznacznego i dokładnego przedmiotu udzielonej ochrony". W szczególności może to być "wyraz, włącznie z nazwiskiem, rysunek, litera, cyfra, kolor, forma przestrzenna, w tym kształt towaru lub opakowania, a także dźwięk".

Zgodnie z przywołaną definicją oraz pozostałymi regulacjami ustawy dopuszcza się zarejestrowanie jako znaku towarowego tytułu filmu18, podczas gdy - co do zasady - nie może on być uznany za przedmiot ochrony prawnoautorskiej ze względu na jego prostotę (użycie jednego, kilku słów - zob. uwagi w rozdziale III § 1). Uzyskanie prawa z rejestracji znaku towarowego w postaci tytułu filmu pociąga za sobą szereg korzyści dla uprawnionego (w domyśle: producenta), m.in. w związku z możliwością uzyskania wyłączności w zakresie tzw. merchandisingu.

Ważne: Należy pamiętać, że w odróżnieniu od ochrony prawnoautorskiej, która powstaje automatycznie bez konieczności spełnienia jakichkolwiek formalności (zob. uwagi w § 4 niniejszego rozdziału), w celu uzyskania prawa wyłącznego na znak towarowy niezbędne jest jego zarejestrowanie w UP Rzeczypospolitej Polskiej.

IV. Prawo umów

Istotne z punktu widzenia produkcji filmowej jest tzw. prawo umów, czyli ogół przepisów regulujących dwustronne stosunki zobowiązaniowe. Podstawowym aktem prawnym kształtującym tę materię jest księga trzecia ustawy KC.

Ważne: W art. 3531 KC wprowadzono tzw. zasadę swobody umów, polegającą na tym, że "strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego". Pomijając spory doktrynalne dotyczące szczegółowych aspektów, zgodnie przyjmuje się, że przywołana norma obejmuje19:

1) swobodę w zakresie podjęcia decyzji w przedmiocie zawarcia umowy;

2) swobodę wyboru kontrahenta;

3) swobodę kształtowania treści umowy.

Swego rodzaju dowolność obowiązuje również w zakresie wyboru formy zawarcia umowy oraz rozwiązania samego stosunku prawnego, jednak ulega ona tak silnym ograniczeniom w przepisach prawa, że trudno mówić jeszcze w tym przypadku o "zasadzie" doznającej, co najwyżej, pewnych wyjątków. Normy często wprowadzają bowiem nakaz dochowywania określonej formy czynności prawnej (tak będzie chociażby właśnie przy umowach mających za przedmiot prawa autorskie) albo precyzyjnie wskazują, czy i w jakich sytuacjach dopuszczalne jest rozwiązanie kontraktu (np. przez wypowiedzenie albo odstąpienie).

Wprawdzie kwestie związane z umowami prawnoautorskimi kształtowane są przez ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych (zob. rozdział 5 tej ustawy: Przejście autorskich praw majątkowych), jednak w zakresie nieuregulowanym przez ten akt prawny konieczne jest stosowanie pozostałych przepisów "prawa umów", a zatem KC20. W tym kontekście należy pamiętać, że również wymieniona wyżej w pkt 3 "swoboda w kształtowaniu treści umowy" ulega pewnym (chociaż istotnie niewielkim) ograniczeniom, właśnie wprowadzonym przez przepisy prawa autorskiego, o czym będzie mowa w rozdziale VII niniejszego podręcznika.

§ 3. Przedmiot prawa autorskiego

Jak już wspominano, przedmiotem prawa autorskiego jest utwór. Aby uznać dane dzieło za utwór w rozumieniu prawa autorskiego, należy spełnić przesłanki określone w art. 1 ust. 1 PrAut.

I. Pojęcie utworu

Definicja: Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 PrAut utworem jest "każdy przejaw działalności twórczości o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia". Rozbijając powyższą definicję na czynniki pierwsze, można wymienić trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie pozwala uznać dany wytwór za utwór w rozumieniu prawa autorskiego21:

1) przesłankę twórczości;

2) przesłankę indywidualnego charakteru;

3) przesłankę ustalenia w jakiejkolwiek postaci.

Czasami wyszczególnia się jeszcze czwarty warunek, określany jako "rezultat pracy człowieka"22, chociaż w istocie jest to po prostu rozwinięcie przesłanki twórczości. Dla objęcia ochroną prawnoautorską danego wytworu nie mają natomiast znaczenia:

1) wartość stworzonego dzieła;

2) jego przeznaczenie;

3) sposób wyrażenia.

Definicja z art. 1 PrAut nie jest prosta, a przede wszystkim nie wyznacza wyraźnych granic, w których określona działalność stanowi ponad wszelką wątpliwość utwór. W pewnym zakresie jest to oczywiście wada przywołanego przepisu, ponieważ w niektórych przypadkach o tym, czy mamy do czynienia z przedmiotem prawa autorskiego, rozstrzyga ostatecznie dopiero sąd. Z drugiej jednak strony takie abstrakcyjne ujęcie utworu gwarantuje elastyczność i uniwersalność prawa - praktycznie żadna twórczość nie jest automatycznie wyłączona spod ochrony prawnoautorskiej, a sama definicja pozostaje aktualna pomimo zmieniających się trendów, rozwoju technologii i powstających ciągle nowych form artystycznego wyrazu.

1. Przesłanka twórczości i przesłanka indywidualnego charakteru

Ważne: Wymóg "działalności twórczej" oznacza, że efekt postępowania twórcy musi być kreatywny, niepowtarzalny i niebanalny. Nie może być to zatem rezultat pracy odtwórczej, czyli takiej, której wynik jest z góry znany23. Tym samym utworami nie będą wytwory powstałe na skutek działalności opartej na znanych schematach, szablonach czy technicznych procedurach.

Ważne: Rezultat twórczości powinien być oryginalny, a zatem nowy subiektywnie (dla twórcy) i nowy obiektywnie (dla świata). Wielu przedstawicieli doktryny uważa, że cecha oryginalności jest częścią przesłanki twórczości24. Stoimy jednak na stanowisku, zgodnie z którym wymóg ten mieści się już w "indywidualnym charakterze" utworu25, ponieważ w innym przypadku przedmiotowa przesłanka pozostawałaby w zasadzie pusta semantycznie i nie odgrywałaby istotnej roli. Niemniej fakt, do której przesłanki zakwalifikujemy wymóg "oryginalności", nie ma w praktyce żadnego znaczenia - wszystkie warunki wymienione w art. 1 ust. 1 PrAutU muszą bowiem, jak już wskazano, zostać spełnione łącznie. Tak czy inaczej w każdym przypadku dzieło powinno być oryginalne, aby stanowiło przedmiot prawa autorskiego. Konieczne jest zatem stworzenie czegoś nowego, co do tej pory jeszcze nie powstało.

Jak wskazał SN: "cechą procesu twórczego jest to, aby był on subiektywnie nowy dla samego twórcy. Innymi słowy, proces ten powinien być wynikiem samodzielnego wysiłku twórczego, brać początek w umyśle twórcy, a rezultat działalności twórczej autora powinien być dla niego poprzednio nieznany" (wyr. SN z 6.3.2014 r., V CSK 202/13, Legalis). W innym orzeczeniu SN podkreślił, że "rezultat wysiłku intelektualnego nie może być rutynowy, standardowy i typowy. Nie może [zatem] być uznany za utwór i objęty ochroną prawa autorskiego taki przejaw ludzkiej aktywności umysłowej, któremu brak cech dostatecznie indywidualizujących, tj. odróżniających go od innych wytworów podobnego rodzaju i przeznaczenia" (wyr. SN z 13.1.2006 r., III CSK 40/05, Legalis).

Przykład: Utworem w rozumieniu prawa autorskiego nie będzie pomalowana na zielono przez pracownika budowlanego ściana pokoju. Wprawdzie prawidłowe wykonanie tej pracy wcale nie jest proste i wymaga od malującego wysiłku intelektualnego (należy odpowiednio wymieszać farbę, a następnie umiejętnie ją rozprowadzać, tak aby uzyskać jednolity odcień, bez smug i przebarwień), jednak efekt takiej działalności jest z góry znany - określona wiedza techniczna nabywana przez malarzy przemysłowych wskazuje bowiem konkretny sposób postępowania, którego rezultatem jest właściwie pomalowana ściana.

Ważne: Utwór zawsze musi być efektem działalności twórczej o indywidualnym charakterze prowadzonej przez człowieka. Przedmiotem prawa autorskiego nigdy nie będą zatem rezultaty powstałe na skutek aktywności zwierząt, oddziaływania sił przyrody lub samodzielnej pracy maszyn26.

Przykład: Utworem nie jest jedno z najsłynniejszych selfie świata, wykonane przez makaka Naruto (chociaż sprawa ta wywoływała kontrowersje w Stanach Zjednoczonych27). Przedmiotu prawa autorskiego nie stanowią również, skądinąd obiektywnie artystycznie atrakcyjne, obrazy autorstwa słonia o imieniu Suda, chociaż oczywiście ochroną mogą być już objęte filmy lub nawet krótkie klipy przedstawiające Sudę w trakcie malowania.

Ilustracja 1. Kadr z filmu przedstawiającego malującego słonia: Suda Creations Genuine Elephant Painting By Elephant, https://tinyurl.com/yrzs743b, dostęp: 19.7.2022 r.

Problem: Obrazy namalowane przez słonia o imieniu Suda oferowane są do sprzedaży w Internecie (zob. stronę Elephant Art https://tinyurl.com/3e9yh9j2). Dlaczego tak się dzieje, skoro malunki nie są objęte ochroną prawnoautorską? Odpowiedź jest prosta: przedmiotem sprzedaży nie jest utwór (ściślej: prawa autorskie do utworu), ale rzecz rozumiana jako przedmiot własności, czyli zamalowane płótno. Podmiotem tego prawa są opiekunowie Sudy w Tajlandii, którzy dostarczają odpowiednie materiały słoniowi, aby ten mógł tworzyć. Sprzedaży dokonuje zatem nie zwierzę, a człowiek. W konsekwencji, aby móc zawiesić na ścianie obraz faktycznie namalowany przez Sudę, musimy go oczywiście nabyć w sklepie internetowym, jednak dopuszczalne jest wykorzystywanie przedstawionego na obrazie krajobrazu (np. wydrukowanie go i stworzenie plakatu albo umieszczenie go na koszulce), ponieważ nie jest on elementem utworu i nie jest w tym zakresie objęty wyłącznymi prawami (prawami autorskimi).

2. Przesłanka ustalenia w jakiejkolwiek postaci

Aby efekt działalności twórczej o indywidualnym charakterze stał się utworem, musi zostać "ustalony w jakiejkolwiek postaci". Ujmując tę przesłankę najprościej: niezbędne jest zaistnienie możliwości zapoznania się z dziełem przez potencjalnego odbiorcę, a zatem jego uzewnętrznienie poza świadomość samego twórcy28. Powyższy wymóg zawsze zostaje spełniony w przypadku utrwalenia dzieła (na nośniku materialnym albo w postaci cyfrowej). Wystarczające jest jednak samo przekazanie treści utworu innej osoby, np. poprzez zagranie skomponowanej piosenki albo wyrecytowanie wiersza.

W przypadku produkcji filmowej spełnienie omawianej przesłanki następuje w sposób naturalny i w zasadzie automatyczny. Trudno bowiem wyobrazić sobie, wziąwszy pod uwagę choćby przywołaną wcześniej definicję z ustawy o kinematografii, istnienie filmu bez jego utrwalenia, a co za tym idzie - ustalenia w rozumieniu prawa autorskiego.

3. Okoliczności niemające znaczenia dla objęcia wytworu ochroną prawnoautorską

Jeśli dany wytwór jest efektem działalności twórczej człowieka o indywidualnym charakterze oraz został ustalony, wszelkie inne okoliczności pozostają bez znaczenia dla objęcia go ochroną prawnoautorską. Jak podkreślił SN, nieistotne są np. zamiar stworzenia dzieła, jego przeznaczenie oraz ewentualna użyteczność (wyr. SN z 21.2.2020 r., I CSK 513/18, Legalis). Ustawodawca wskazuje wprost, że w szczególności na ocenę, czy dane dzieło jest utworem, nie wpływają trzy okoliczności.

Po pierwsze wartość. Gotowość uiszczenia ogromnej sumy pieniężnej za nabycie egzemplarza danego dzieła wcale nie przesądza o objęciu go ochroną prawnoautorską. Działa to również w drugą stronę: ekonomiczna bezwartościowość jakiegoś wytworu nie musi oznaczać, że nie jest on utworem (dobrym przykładem jest tutaj Vincent van Gogh, który miał za swojego życia sprzedać jedynie... jeden obraz29). Podobnie wygląda sytuacja, jeśli chodzi o walory estetyczne dzieła - subiektywne odczucia krytyków czy zwykłych odbiorców pozostają w tym zakresie nieistotne. Należy pamiętać, że chociaż utwór i w ogóle twórczość kojarzą się ze sztuką i działalnością artystyczną, pojęcia te w istocie nie pokrywają się, a krzyżują. Może się zatem zdarzyć tak, że coś, co uznamy za piękne, nie będzie stanowiło przedmiotu prawa autorskiego, podczas gdy utworami będą wytwory "brzydkie" albo po prostu użytkowe (np. programy komputerowe).

Po drugie przeznaczenie. Utwory mogą stanowić wytwory stworzone w najróżniejszych celach, przykładowo: estetycznych (obrazy, rzeźby), użytecznych (wspomniane programy komputerowe), rozrywkowych (filmy akcji), edukacyjnych (podręczniki).

Po trzecie sposób wyrażenia. Dopuszczalne jest zastosowanie każdego sposobu (każdej techniki) uzewnętrznienia utworu, w tym bardzo oryginalnego (np. rysowanie piaskiem30) czy kontrowersyjnego (np. "malowanie" obrazu poprzez... wymiotowanie wcześniej połkniętą farbą - zob. nagranie twórczości Millie Brown31).

Ilustracja 2. Millie Brown i jej oryginalny sposób tworzenia obrazów - SHOWstudio: Millie Brown - Live Studio (Edit), https://tinyurl.com/6mch38ez, dostęp: 19.7.2022 r.

II. Przedmioty wyłączone spod ochrony prawnoautorskiej

Niektóre rezultaty pracy intelektualnej, pomimo pozornie twórczego charakteru i indywidualnych cech, nie mogą być utworami. W art. 1 ust. 21 PrAut ustawodawca wprost wskazał, że ochroną nie są objęte:

1) odkrycia;

2) idee;

3) procedury;

4) metody i zasady działania;

5) koncepcje matematyczne.

Wyjęcie wymienionych elementów spod ochrony prawnoautorskiej uzasadnia interes publiczny. Dobra te cechuje duży stopień abstrakcyjności. Gdyby przyznać w stosunku do nich określone prawa wyłączne (prawa autorskie), niemożliwe byłoby ich wykorzystywanie przez inne osoby we własnej twórczości32. To mogłoby z kolei prowadzić do nieuzasadnionego ograniczenia wolności artystycznej, a nawet zahamowania rozwoju ludzkości. Ponadto w orzecznictwie wskazuje się, że idee, koncepcje i zasady są "traktowane jako obiektywnie istniejące elementy rzeczywistości, które mogą być co najwyżej odtwarzane czy odkrywane, nie zaś stwarzane" (wyr. SA w Warszawie z 30.7.2018 r., VI ACa 531/16, Legalis).

Ważne: Nie będą zatem chronione m.in. style artystyczne, techniczne metody twórcze czy instrukcje postępowania33. Samodzielnego przedmiotu prawa autorskiego nie może stanowić również pomysł, ponieważ objęty ochroną jest wyłącznie sposób wyrażenia. W wyroku SA w Białymstoku wskazano, że za autora imprezy należy uważać nie tyle osobę, która "wymyśliła i opracowała jej ogólną koncepcję, ale która miała również realny wkład w jej realizację i zasadniczy wpływ na ostateczny kształt" (wyr. SA w Białymstoku z 13.2.2014 r, I ACa 735/13, Legalis).

Przykład: Utworem nie będą zatem np.:

1) obraz przedstawiający zamalowane na czarno płótno;

2) rysunek, na którym widnieje jedynie czerwona kropka, nawet jeśli zdaniem artysty ma on symbolizować "marność człowieka w dobie pandemii";

3) banan przyklejony do ściany (ekspozycja pod nazwą "Comedian"34), nawet jeśli zostanie sprzedana za tysiące dolarów;

4) dzieło muzyczne pt. "4'33", składające się z samych pauz35 (chociaż sam zapis nutowy teoretycznie mógłby zostać uznany za przedmiot prawa autorskiego);

5) niewidzialna rzeźba sprzedana za 15 tys. euro36.

Wszystkie przywołane wyżej przykłady, zarówno te wymyślone przez autorów niniejszego podręcznika (pkt 1 i 2), jak i wytwory, które zaistniały w rzeczywistości (pkt 3-5), są wprawdzie niewątpliwie kreatywne, a zatem być może twórcze i posiadające indywidualny charakter, jednak owa kreatywność przejawia się wyłącznie w oryginalności samego pomysłu, a nie jego wyrażenia i realizacji. Gdyby było inaczej, tzn. gdyby twórcom przedmiotowych dzieł przyznano prawa autorskie, oznaczałoby to w pewnym uproszczeniu, że nikt nie mógłby spożywać publicznie banana, stosować długich pauz (okresów ciszy) w utworach muzycznych albo opisywać w książkach niewidzialnych przedmiotów. Bez zgody uprawnionych takie postępowanie stanowiłoby bowiem wkroczenie w ich prawa wyłączne.

Tym samym fakt, że George A. Romero uważany jest za prekursora w filmowym przedstawianiu apokalipsy zombie37, nie przyznaje mu w tym zakresie praw autorskich i nie wyłącza możliwości swobodnego tworzenia produkcji odwołujących się do podobnego konceptu przez innych artystów.

Obok idei (pomysłów) istotne jest również wyjęcie spod ochrony prawnoautorskiej techniki. Sam sposób tworzenia poprzez, przywołane wcześniej przykładowo, rysowanie piaskiem albo malowanie obrazów za pomocą wymiotowania farbą nie jest chroniony prawami wyłącznymi. W praktyce branży kinematograficznej oznacza to, że producenci swobodnie mogą kręcić filmy czarno-biało i nieme (bez względu np. na powstałą w 2011 r. produkcję "Artysta"38), zawierające w sobie koncepcję found footage39 (np. "Blair Witch Project"40) albo wykorzystujące elementy interaktywne (jak w odcinku "Czarne lustro: Bandersnatch"41).

Oprócz wyłączeń z art. 1 ust. 21 przedmiotu prawa autorskiego nie stanowią także (zob. art. 4 PrAut):

1) akty normatywne lub ich urzędowe projekty;

2) urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;

3) opublikowane opisy patentowe lub ochronne;

4) proste informacje prasowe.

Z punktu widzenia prawa autorskiego wykorzystywanie powyższych elementów (także w filmach) jest zatem dozwolone. Należy jednak mieć na względzie możliwe ograniczenia wynikające z innych ustaw. Przykładowo wykorzystywanie symboli narodowych reguluje ustawa z 31.1.1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych42, a publiczne znieważenie flagi naszego państwa zagrożone jest sankcją karną (zob. art. 137 ustawy z 6.6.1997 r. - Kodeks karny43).

III. Chwila objęcia utworu ochroną prawnoautorską

Ważne: Objęcie utworu ochroną prawnoautorską następuje już w chwili jego ustalenia, i to w sposób automatyczny - nie jest konieczne spełnienie jakichkolwiek formalności (zob. art. 1 ust. 3 i 4 PrAut). W szczególności niepotrzebne jest zatem rejestrowanie dzieła w jakimkolwiek urzędzie albo opatrywanie go specjalnymi oznaczeniami, np. popularną tzw. notą copyrightową, czyli literką C wpisaną w okrąg: ?.

Nota copyrightowa pojawia się w napisach końcowych właściwie każdego polskiego filmu, z podaniem roku produkcji oraz dopiskiem "wszystkie prawa zastrzeżone" (lub podobnym). Tymczasem z punktu widzenia prawa nie ma ona żadnego znaczenia i nie modyfikuje odpowiedzialności użytkowników za ewentualne naruszenie autorskich praw majątkowych. Odpowiedzialność z tytułu naruszenia tych praw ma bowiem charakter obiektywny. Oznacza to, że nawet brak świadomości nielegalnego postępowania i wkraczania w prawa wyłączne twórców nie wpływa na wyłączenie odpowiedzialności cywilnej, w tym najdotkliwszej, czyli odszkodowawczej (art. 79 ust. 1 ust. 3 lit. b PrAut pozwala bowiem żądać od naruszyciela zapłaty tzw. odszkodowania ryczałtowego nawet w sytuacji, gdy nie można mu przypisać winy, czyli gdy nie wiedział, że narusza czyjeś prawa44).

Praktyka stosowania znaku ? przyszła do Polski ze Stanów Zjednoczonych, gdzie do pewnego momentu istniał obowiązek wpisywania utworu do specjalnego rejestru (co niejako potwierdzało opatrzenie dzieła notą copyrightową). Obecnie znaczek ten nie posiada żadnej doniosłości prawnej45. Jego dalsze dosyć powszechne występowanie może w pewnym stopniu uzasadniać chęć poinformowania odbiorcy o tym, że dany wytwór chroniony jest prawem autorskim. Być może skutkuje to zmniejszeniem ilości naruszeń poprzez wywołanie u użytkownika refleksji i w konsekwencji odstąpienie przez niego od zamierzonej (bezprawnej) eksploatacji. Teza ta jest jednak dyskusyjna, ponieważ nie przeprowadzono na jej poparcie żadnych badań.

Jak już wskazano, objęcie dzieła ochroną prawnoautorską nie jest uzależnione od spełnienia jakichkolwiek formalności. W art. 8 ust. 2 PrAut wskazano wprawdzie, że: "Domniemywa się, że twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu"; są to jednak wyłącznie domniemania prawne, czyli swego rodzaju założenia. Nie przesądzają one o tym, komu przysługują prawa autorskie, ponieważ domniemanie "może być obalone wszelkimi środkami dowodowymi" (wyr. SN z 21.12.1979 r., I CR 434/79, Legalis).