Putinowski świat na opak

Rodzice maniaka, zabierzcie go do siebie, tyle od niego bólu i nieszczęść, cały świat modli się o jego śmierć. Śmierć Putinowi, wyhodowaliście potwora i mordercę.

Inskrypcja sześćdziesięcioletniej Iriny Cybaniewej na grobie rodziców Putina na cmentarzu Serafimowskim w Petersburgu (październik 2022 r.).

Od początku wojny Putin jest przede wszystkim - mówiąc językiem Dostojewskiego - "człowiekiem z podziemia", ale zarazem - jeśli odwołać się do nieśmiertelnej frazy Bułhakowa z Mistrza i Małgorzaty - także prototypowym tchórzem. Dziś świadczy o tym zarówno maniakalne ukrywanie się przezeń po specjalnych bunkrach, jak i nieustający strach przed "tabakierką i szarfą" (o czym niebawem) albo jakimś zabłąkanym pociskiem bliżej czy raczej dalej od frontu. Na początku kwietnia 2023 roku zbiegły jesienią poprzedniego roku na Zachód młody kapitan Gleb Karakułow z bliskiej "ciału Putina" Federalnej Służby Ochrony (FSO) potwierdził jako naoczny świadek, że w tym człowieku - dziś już zdecydowanie, także w oczach owego kapitana, zbrodniarzu wojennym - dokonała się w ostatnich latach gruntowna przemiana. Jako niegdysiejszy (1998-1999) dyrektor Federalnej Służby Bezpieczeństwa (następczyni KGB), który został nagle premierem (sierpień 1999 r.), następnie "pełniącym obowiązki" prezydenta (31 grudnia 1999 r.), a w końcu samym prezydentem Rosji (7 maja 2000 r.), był on - jak podkreśla Gleb Karakułow - człowiekiem bardzo aktywnym i energicznym. I pozostawał takim - też zdaniem tego oficera, który towarzyszył Putinowi jako łącznościowiec w wielu eskapadach krajowych i zagranicznych przez paręnaście lat - do roku 2020. Jednakże po wybuchu pandemii odgrodził się od świata wszelkimi możliwymi barierami, kwarantanną i żelazną kurtyną informacyjną, tym bardziej że w ogóle nigdy nie korzystał z internetu ani telefonu komórkowego:

Z komórki nie korzysta. Przez wszystkie lata służby ani razu go z taką nie widziałem. W delegacjach, gdy lecimy z premierem, to jedzie z nami jeszcze jeden człowiek, który zajmuje się kwestiami internetu - biurem elektronicznym, notebookiem, dostępem do sieci. Przy Putinie taki współpracownik potrzebny nie jest. No bo po co komu internet? [...] Całą informację dostaje tylko od ludzi, którzy są mu bezpośrednio bliscy. Żyje w swego rodzaju vacuum informacyjnym[1].

A to, że staje się on - teraz już jako największy w XXI wieku zbrodniarz wojenny - w znacznej mierze ofiarą własnej propagandy, wynika dobitnie z faktu, że jest wręcz narkotycznie uzależniony od rosyjskiej państwowej TV. Opowiada kapitan:

Telewizja rosyjska - to obowiązkowe żądanie podczas przygotowania rezydencji, czyli miejsca pobytu prezydenta, może to być pokój w hotelu tudzież apartament. Zawsze jednak podczas przygotowań stawiane jest żądanie, aby docierały tam właśnie kanały rosyjskie, na przykład Rossija. W sumie z cztery z rosyjskich kanałów - a sama Rossija obowiązkowo[2].

My równie obowiązkowo musimy sobie uświadomić, że wszystko, co dziś dociera do nas z Rosji i Ukrainy za pośrednictwem wolnych mediów w sieci (sam staram się tutaj i dalej zawsze podawać źródła), dla samego inicjatora tej zbrodniczej wojny jest ziemią nierozpoznaną. Albowiem czy ktoś z "ludzi, jacy są mu bezpośrednio bliscy" lub też jakikolwiek z owych kanałów TV ze sławetną Rossiją na czele ośmieliłby się przekazać Putinowi choćby streszczenie ujawnionej przez służby ukraińskie pierwotnie na YouTubie 7 marca 2023 roku rozmowy przez komórkę producenta muzycznego Josifa Prigożyna z miliarderem Farchadem Achmiedowem - właśnie o Putinie i o wojnie?[3]

Pierwszy z dwójki podsłuchanych rozmówców (nie należy go mylić z innym Prigożynem - Jewgienijem, szefem zbrodniczej bandy najemników tzw. CzWK Wagner!) uchodził dotąd, działając stale w Rosji, za legalnego, choć nierzucającego się w oczy putinistę, a drugi, chowając się ze swym półtoramiliardowym majątkiem w Baku w Azerbejdżanie, na temat wojny poważnie się dotąd nie wypowiadał. Ale oto nastał ów dzień, gdy wreszcie przemówili, wieszając psy na Putinie et consortes i wyklinając ich jednym tchem przez całe 35 minut. Objęty sankcjami UE Achmiedow - który zdobył półtoramiliardową "chudobę" na handlu syberyjską naftą - nazwał Putina wręcz "szatanem", potem już nieco bardziej miłosiernie - "zakompleksionym pacyfikatorem"[4]. Z kolei Miedwiediew wraz z Putinem doczekali się odeń wspólnego statusu "zakompleksionych niedorosłych liliputów". Tymczasem producent muzyczny Prigożyn podsumował Putina "od serca" tak: "Sam się w to zapędził. Szczerze mówiąc... no gdyby się zatrzymał - Nagrodę Nobla by załapał i poszedłby sobie w cholerę" [w oryginale - znacznie bardziej soczyście][5]. Achmiedow prorokował, że "jest to niestety na długo" i że "on się nie cofnie, a i do przodu pójść nie może". A poza "nim" jest przecież jeszcze otoczenie, o którym nafciarz miliarder powiada teraz z Baku, że się "między sobą żre": "To karaluchy w szklance, blad'... Jednego zniszczą, a potem będą się sami wzajem pożerać, do gardeł sobie rzucać. Topić się będą wzajemnie. Dlatego, że już toną - toną naprawdę... I pojmują, że to koniec"[6]. W rozmowie, która toczyła się w styczniu 2023 roku, Achmiedow wieszczy w finale: "On za wszystko odpowiada. Mamy u nas republikę, federację, [ale i] państwo prezydenckie. Prezydent za to wszystko odpowie. Za wszystko. On będzie rozliczony"[7].

Przy tak poważnych oskarżeniach pod adresem Putina i jego najbliższych akolitów ze strony ludzi uchodzących dotąd za w pełni lojalnych nie ma co się dziwić, że śmiertelnie wystraszony ujawnieniem tej rozmowy moskiewski Prigożyn tłumaczył się niezbornie na swym Telegramie, że to "sieć neuronowa", czyli sztuczna inteligencja (wchodząca właśnie na scenę AI), podrobiła jego głos i wszystkie "takie wypowiedzi", a on niezmiennie zostaje wiernym, lojalnym również w kwestii wojny putinistą: "Moją pozycję polityczną znają wszyscy, ona jest we wszystkich [innych] wywiadach... No ale wiecie, gdy wysłuchałem tego zapisu audio, niemal uwierzyłem, że to ja we własnej osobie" (wypowiedź autentycznego Prigożyna z 25 marca 2023 roku, dzień po tym, jak ową równie autentyczną rozmowę ujawnił ukraiński telewizyjny Piąty Kanał i z mety trafiła ona w wolną rosyjską przestrzeń informacyjną). Samemu Putinowi transkrypcji tak jawnie buntowniczej pogawędki nikt na biurku położyć się nie waży, ale zarówno w kręgu jego pozornych zwolenników, jak owi Prigożyn i Achmiedow, tak samo zresztą jak - po przeciwnej stronie - w gronie jego zajadłych wrogów w Rosji i na emigracji - dyskutowany jest od ponad roku wspominany problem "tabakierki i szarfy". Rzecz w tym, że właśnie w ten sposób zginął był w marcu 1801 roku uderzony w skroń tabakierką, albo - jak twierdził z opowiadań świadków Aleksander Puszkin - uduszony szarfą przez jedną z wpływowych osób podobny bliźniaczo do Putina car szaleniec Paweł I Romanow, kryjący się, jak widać bez powodzenia, w wybudowanym przez siebie zamku Michajłowskim w Petersburgu... A o tym, że podobne makabryczne chwile mogą nadejść i dla dzisiejszych masowych zbrodniarzy w Rosji, świadczy kolejna podsłuchana rozmowa, ze stycznia 2023 roku, znowu parki okołoputinowskich biznesmenów - miliardera Romana Trocenki i buszującego teraz po Bali Nikołaja Matuszewskiego ("Roma i Kola"). Wyklinali oni na czym świat stoi Putina i wojnę, przewidując dla niego i w ogóle całej Rosji przyszłość bynajmniej nie słodką:

Na nieszczęście Rosja, którą tak szczerze kochamy, znalazła się rękach jakichś dupków, cholera [...], tworzą sobie jakieś konstrukcje XIX wieku [...]. Niczym dobrym skończyć się to nie może - tylko piekłem [...]. Ludzie będą się nawzajem zabijać na ulicach Moskwy. To tylko kwestia czasu [...]. Pomrą, cholera, za jakiś czas i nie zostawią po sobie niczego. Będzie to po prostu wypalona pustynia[8].

O przysłowiowym już teraz tchórzostwie Putina mówi dzisiaj pokątnie (ale nie tylko) w Rosji i już zupełnie otwarcie poza jej granicami naprawdę bardzo wielu. Zarówno ci, co są wojnie przeciwni, jak i jej zapamiętali propagatorzy w Rosji, jak np. owiany mroczną sławą Igor Girkin-Striełkow, uważający Putina za wręcz małodusznego liliputa (epitet "małoduszny" znaczy skądinąd w języku rosyjskim "tchórzliwy"). Realny, namacalny strach obecnego prezydenta Rosji, że wojna może przyjść niebawem także do jego bunkra, zderzane są nader często i nie bez kozery z diametralnie odmienną postawą prezydenta Wołodymyra Zełenskiego. Sami Rosjanie przypominają nierzadko w tym kontekście, że prezydent Ukrainy powiedział w chwili wybuchu wojny do chcących go ewakuować z Kijowa Amerykanów, że "potrzebuje amunicji, nie podwózki"[9]. Zełenski wielokrotnie pojawiał się na froncie, i to nawet w miejscach tak śmiertelnie niebezpiecznych jak Bachmut w Donbasie, gdzie 22 marca 2023 roku nagradzał orderami heroicznie walczących[10], a już wcześniej, jesienią 2022 roku, kilka dni po wyzwoleniu, był w Chersoniu nad dolnym Dnieprem[11], w marcu zaś 2022 roku i teraz dokładnie po roku odwiedzał pograniczny z Rosją i wciąż ostrzeliwany przez artylerię Putina Charków[12]. Wreszcie 18 kwietnia roku 2023 odwiedził na przednim froncie doszczętnie zrujnowaną, ale nadal stawiającą bohaterski opór Awdijiwkę pod Donieckiem[13]... Co do małodusznego pod każdym względem Putina, to ten jeden jedyny raz - 18 marca 2023 roku, w dziewiątą rocznicę aneksji - pod osłoną ciemności przybył na zagrabiony Ukrainie Półwysep Krymski. Parę zaś godzin później, już 19 marca w egipskich ciemnościach pełnej nocy, "nawiedzał" doszczętnie zniszczony przez swoje żołdactwo ukraiński Mariupol nad Morzem Azowskim[14]. Gwoli prawdy nie omieszkano wówczas wspomnieć, że taką samą "wizytację" przeprowadził w Mariupolu Hitler w grudniu 1941 roku[15]. Tyle że hitlerowcy przez siedemset dni okupacji nie wyrządzili miastu ani ćwierci tylu krzywd, ile armia putinowska w ciągu niecałych stu dni bestialskiego najazdu w pierwszych miesiącach wojny.

*

W Mistrzu i Małgorzacie pojawia się parę razy w ważnych momentach akcji maksyma, że z rozlicznych słabości ludzkich jedną z najstraszniejszych jest tchórzostwo. W powieści owo etyczne przesłanie Jeszui z ostatniej godziny przytacza, jak wiadomo, Afraniusz, naczelnik tajnej policji w służbie Piłata. Opowiada on swemu zwierzchnikowi, że skazany przezeń na okrutną śmierć Jeszua Ha-Nocri właśnie tak miał przemówić ze słupa przed swym odejściem. Piąty prokurator Judei od razu wyczuwa, iż ta wieczna prawda o tchórzostwie odnosi się właśnie do niego samego, bo przecież to on z bojaźni przed cesarzem Tyberiuszem "posłał na śmierć filozofa głoszącego pokój!". Ale jednak Piłat, przechodzący u Bułhakowa wielką moralną przemianę, potrafił dokonać aktu skruchy i nawrócenia. Przecierpiał był gdzieś w odludnych złowrogich górach - dręczony nieustannymi wyrzutami sumienia - prawie dwa tysiące lat i został ostatecznie uwolniony z piekielnego czyśćca przez powieściowego Mistrza. Kiedy zatem, już wyzwolony, odchodzi ramię w ramię z wybaczającym mu, zmartwychwstałym Jeszuą Ha-Nocri - "ku niebu po księżycowych schodach", to samodzielnie wzmacnia jeszcze ważki przekaz swej dawnej ofiary, teraz - przyjaciela i rozmówcy od serca, mówiąc doń: "O nie, filozofie, tu się mylisz - tchórzostwo to słabość najstraszniejsza".

Ja sam, spisując dzień po dniu przez cały pierwszy rok wojny zamieszczone dalej notatki filologa, miałem stałe odczucie, że jest to nie tylko mój cri de coeur, lecz także jakaś próba racjonalizacji tej niebywałej rosyjskiej rzeczywistości XXI wieku, przecież także jednak z dobrymi ludźmi (mówiąc wciąż słowami Jeszui) w tle, a nie wyłącznie owymi bandytami i tchórzami z Putinem na czele. Cały czas w oczekiwaniu, aby jak najszybciej ta realna aż do bólu nierzeczywistość odeszła do niebytu, by sprawcy inwazji na Ukrainę zostali pokonani, osądzeni i ukarani, by ofiary, te które przeżyły, uzyskały - o ile tylko się da - zadośćuczynienie, a my - mający jeszcze ku temu zdrowie, siły i energię - mogli się zabrać, wespół z broniącymi teraz całej Europy najbliższymi sąsiadami Ukraińcami, do odbudowania ich zrujnowanej materialnie, ale przecież nie duchowo ojczyzny - dla obecnego i następnych pokoleń.

Skądinąd dopiero teraz, gdy sformułowałem w odniesieniu do mojego tu zawartego dziennika humanisty termin "notatki filologa", uświadomiłem sobie, że identyczny niemal podtytuł - Notatnik filologa - miała przecież klasyczna, powojenna, z 1947 roku, książka Victora Klemperera o języku Trzeciej Rzeszy (LTI - Lingua Tertii Imperii). Jest też Klemperer (Żyd, który przetrwał III Rzeszę w Dreźnie dzięki wierności swej żony Evy - "Aryjki") autorem Dziennika 1933-1945, niepowtarzalnego dokumentu o innych czasach pogardy, ale i o identycznych gestach solidarności często ze strony obcych. Dziennik Klemperera ma podtytuł Wybór dla młodych czytelników, ale dziś winien być obowiązkową, niechby i powtórną, lekturą dla wszystkich nas starszych - i to w całej Europie. W rosyjskim przekładzie z 1998 roku, który nieprzypadkowo trafił do biblioteki zlikwidowanego w roku 2021 przez służby Putina Stowarzyszenia Memoriał, nosi on podtytuł Dawać świadectwo aż do końca[16].

A człowiekiem, który w putinowskiej Rosji świadczył tak niezłomnie aż do końca, był Boris Niemcow, mój notabene rówieśnik, zabity 27 lutego 2015 roku przez siepaczy bojącego się go jak diabeł wody święconej Putina. Tymczasem właśnie Niemcow mógł odmienić diametralnie losy Rosji w XXI wieku, gdyby to on, a nie Putin - a były na to ogromne szanse - został następcą Jelcyna jako prezydent Federacji Rosyjskiej. Zwolennicy konieczności historycznych co do Rosji - aktywni szczególnie u nas, w Polsce, nieodróżniający Gorbaczowa, Jelcyna i Nawalnego od Putina - zarzucą mi na pewno utopizm, a może i filologiczne pięknoduchostwo. Nie będę miał o to dzisiaj większych pretensji, ale i tak zamierzam nadal trzymać się swego. Jestem bowiem dogłębnie przekonany, że ta najstraszniejsza za naszego życia wojna, a jednocześnie ofiara z życia złożona 27 lutego 2015 roku na moście nad rzeką Moskwą pod Kremlem przez Niemcowa, doprowadzą Putina et consortes do klęski, a potem obalenia w Rosji i w konsekwencji sprawiedliwego procesu w Hadze.

Znamienne, że Władimir Putin, odwołujący się zarówno do Piotra I, Katarzyny II, Aleksandra III (choć ten był zwany "Mirotworcem", bo wojen nie prowadził!) oraz Stalina, jak i do Dostojewskiego, Tołstoja, Iljina i Sołżenicyna, po "krymskiej wiośnie" 2014 roku stał się typem religijnego fanatyka, który nie tylko kwestionuje samodzielność narodową i państwową Ukrainy, lecz także chce prowadzić prawdziwą krucjatę religijną przeciw Zachodowi. A jeśli znajdzie się jakiś rozgarnięty językoznawca, obserwujący nie - jak to jest dzisiaj w modzie - tzw. mowę ciała Putina, lecz jego rzeczywisty zasób leksykalny, to być może spostrzeże, iż jednym z głównych dlań konceptów językowych jest - przynajmniej od mowy monachijskiej 2007 roku - rosyjska nieprzetłumaczalna obida, rodzaj resentymentu połączonego z rozczarowaniem, obrazą i gniewem. W rozmowach W pierwszej osobie - na pytanie, czy "Znowu będziemy szukać szczególnej drogi dla Rosji?" - Putin na samym początku roku 2000 replikował:

A nie trzeba nam niczego szukać, wszystko już zostało odnalezione. Jest to droga rozwoju demokratycznego. Oczywiście Rosja, mało powiedziane, jest krajem bardzo różnorodnym, ale jesteśmy - częścią kultury zachodnioeuropejskiej. I na tym w istocie polega nasza wartość. Gdziekolwiek by nasi ludzie żyli - na Dalekim Wschodzie czy na południu, jesteśmy - Europejczykami[17].

Ale w dzisiejszym kontekście co najmniej równie ważne wydaje się to, co młody wówczas Putin odpowiedział na refleksję kontynuującą dziennikarzy, że "trzeba tylko, aby Europa uważała tak samo". Odpowiedź jego brzmiała następująco: "Będziemy dążyć, by pozostać tam, gdzie jesteśmy już geograficznie i duchowo. Ale jeżeli będą nas stamtąd wypierać, to i my zmuszeni będziemy poszukiwać sojuszy i się umacniać [gdzie indziej]. No bo jakże to? Obowiązkowo będziemy"[18]. Oczywiście w obliczu tego, co prezydent Spec-Federacji Rosyjskiej zdążył już nawyczyniać i jeszcze planuje w najbliższej przyszłości, trudno nam zaiste odróżnić tego "młodego Putina" - niczym Marksa - od Putina wczoraj, dziś i jutro. Niemniej jednak musimy to podkreślić, że na jego ewolucyjnym mimo wszystko światopoglądowym szlaku - od kagebisty do prawosławnego ajatollaha - podstawowy był przełom lat 2013 i 2014, gdy tenże Putin et consortes stanęli militarnie w poprzek dążeniom do Europy sąsiedniej Ukrainy. A dziś - podczas urzeczywistnionego już "poszukiwania i umacniania innych sojuszy" chcieliby ową Ukrainę pociągnąć wraz z sobą do głębokiej Azji, Erytrei czy może Hondurasu. Niczego tym odległym przestrzeniom nie ujmując, podkreślmy jednak, że miejsce Ukrainy - tak samo zresztą jak Rosji po Putinie - znajduje się gdzie indziej. Niemniej, jak donosi agencja TASS 5 kwietnia 2023 roku, prezydent Rosji to właśnie ów Honduras uznał za istotnego środkowoamerykańskiego partnera swojego kraju[19]. A gdy putinowska Rosja odrzuca teraz u siebie - w ramach tejże krucjaty przeciwko Zachodowi - system boloński w szkolnictwie wyższym[20], to Putin obiecuje nawiązanie więzi akademickich właśnie z Tegucigalpą: "Wsparliśmy inicjatywę honduraskiej strony o podpisaniu wzajemnej umowy prawnej i o wzajemnym uznaniu świadectw wyższego wykształcenia, co bez wątpienia stymulować będzie wymianę w sferze kształcenia"[21]. Życie naukowe w Rosji po 24 lutego zupełnie zamarło, Rosyjski Związek Rektorów już na początku marca 2022 roku wystąpił z nikczemnym listem poparcia dla wojny:

Jest bardzo ważne, aby poprzeć w tych dniach nasz kraj, naszą armię, która broni naszego bezpieczeństwa, poprzeć naszego Prezydenta, który podjął najbardziej, być może, złożoną w swym życiu decyzję i podjął ją z cierpieniem - ale z konieczności[22].

Ponieważ na tych stronicach będę przywoływać, także ze środowiska akademickiego, głównie nazwiska tych, którzy tej wojnie się sprzeciwili, to w tym miejscu czuję się w obowiązku wpisać na listę wiecznej hańby takie główne uniwersyteckie postacie, które list przytoczony z poparciem dla swego kamrata Putina, zdradzając wszelkie ideały uniwersyteckie, sygnowały. Jest to, po pierwsze, Wiktor Sadowniczy (ur. 1939), przewodniczący Rosyjskiego Związku Rektorów i jednocześnie rektor moskiewskiego MGU im. Łomonosowa. Jako włodarz najstarszego rosyjskiego uniwersytetu już od 1992 roku oraz zwierzchnik owego gremium rektorskiego od roku 1994 ma praktykę w rządzeniu o wiele dłuższą niż nawet Putin. Następni to m.in. wiceszef Związku - rektor Uniwersytetu w Sankt Petersburgu Nikołaj Kropaczew, rektor Uralskiego Federalnego Uniwersytetu im. Pierwszego Prezydenta Rosji B.N. Jelcyna - Wiktor Kokszarow, prezydent Rosyjskiego Państwowego Humanistycznego Uniwersytetu (słynnego ongiś RGGU) w Moskwie - Jefim Piwowar, który na początku prezydencji Putina odwiedził nas nawet na jednej z inauguracji na UJ, a i my bywaliśmy nierzadko w tamtych latach jego gośćmi jako rektora właśnie RGGU. W marcu 2023 roku ów list z poparciem dla wojny podpisała zresztą rzesza podobnych "magnificencji" - w sumie 150 osób! - z calusieńkiej Rosji od Władywostoku aż po Smoleńsk i Briańsk: "Uniwersytety zawsze stanowiły oparcie dla państwa. Nasze cele priorytetowe - to służba Rosji i rozwój jej intelektualnego potencjału. Wszyscy razem jesteśmy wielką siłą!"[23]. Nie dziwota, że w styczniu 2023 roku mający ręce we krwi aż po łokcie Jewgienij Prigożyn - założyciel i szef bandyckiej CzWK-Wagner - wezwał oto władze najbardziej prestiżowych uczelni Spec-Federacji Rosyjskiej (MGU i MGIMO w Moskwie), aby przyjmowały ulgowo na studia niedawnych zeków wagnerowców, którzy "odznaczyli się na wojnie z Ukrainą"[24]. Nie dodał tylko, że niebawem sami ci świeżo upieczeni żacy mogli będą prowadzić dla nieznających jeszcze wojny młodszych kolegów zajęcia praktyczne z zabijaniem własnych dezerterów "kuwałdą" (to jest młotem kowalskim, który stał się już niemal symbolem "sprawiedliwej wojny") albo fachowym ucinaniem głów ukraińskim jeńcom. Zresztą sami wagnerowcy - niczym w swoim czasie bojownicy państwa islamskiego - zdążyli 12 kwietnia tego roku tym się pochwalić bardzo szeroko w sieci[25].

Skądinąd podobne kształcenie na szkolnym poziomie podstawowym - dążące wyraźnie do konstrukcji putinowskiego homo cuvaldusa na czas wojny i pokoju - trwa w najlepsze od nowego wojennego roku szkolnego, to jest od września 2022 roku. W szkołach podstawowych nauczyciele przeprowadzają z uczniami narzucone przez władze oświatowe "rozmowy o ważnym" - jest to rodzaj wychowania antyobywatelskiego w duchu faszystowsko-imperialnym, a jako "prelegenci" występują nierzadko przybywający właśnie z frontu wagnerowcy z krwią na rękach. Jeszcze w 2018 roku partia Jedna Rosja wespół z Rosyjskim Towarzystwem Wojskowo-Historycznym (RWIO) wymyśliły dla szkół tzw. ławkę bohatera, to znaczy realną ławkę szkolną z portretem człowieka, który zginął za ojczyznę (np. w czasie wojny 1941-1945), wraz z jego zwięzłą biografią, przy czym dzięki kodowi QR można poznać obszerniejszy życiorys tak uhonorowanego. Od jesieni 2022 roku takimi instalacjami upamiętnia się również zabitych na wojnie wagnerowców, często zmobilizowanych wcześniej z kolonii karnych, w których odbywali długie wyroki za morderstwa (nieraz własnych matek). A w nagrodę za "ławkami bohatera" umieszcza się także laureatów ogólnokrajowych olimpiad szkolnych. Pod koniec 2022 roku ławki dla takich celujących uczniów istniały w szkołach obwodu moskiewskiego i biełgorodzkiego, w Dagestanie, Czycie w Kraju Zabajkalskim, przy czym władze określają ów "Z-patriotyczny projekt" jako "wychowawczo-edukacyjny"[26]... Realizowany jest on zresztą już od przedszkola, o czym także świadczy znany nam już kapitan Karakułow, który zbiegł od Putina na Zachód wraz z żoną i córką, ratując niechybnie tę ostatnią przed zarażeniem wirusem Z-patriotyzmu, z obowiązkowym "zigowaniem", to jest ustawianiem się w węże-zygzaki w formie litery Z, z pozowaniem z ową złowrogą Zetką czy też rysowaniem jej samemu na kartonie - w ramach kolejnego turbopatriotycznego konkursu. Mówi Karakułow:

Nim jeszcze wyjechaliśmy, w przedszkolu córki zadecydowano, aby już trzy-, czteroletnim dzieciom tłumaczyć sens istnienia w naszym życiu tego szaleństwa, gdy rakiety i bomby spadają na miasta, gdy giną ludzie. Myślę, że wielu widziało wykonane w przedszkolach fotografie, gdzie dzieci zigują. Stoją i zigują. Ale moje dziecko zigować nie będzie[27].

Innymi słowy - od przedszkola do Mariupola... Czy do takiego właśnie "systemu postbolońskiego" ma też zostać włączona napadnięta przez Putina, patriarchę Cyryla i rektora Sadowniczego Ukraina?

Gdy zaś chodzi jeszcze o Borisa Niemcowa, to ostatni dzień w jego życiu - ów pamiętny 27 lutego 2015 roku - był wyjątkowo, nawet jak na niego, pracowity. Przygotowując się tego straszliwego piątku do udziału w zaplanowanym na 1 marca stutysięcznym marszu na rzecz wolności w Rosji - podczas którego miały także dobitnie wybrzmieć hasła przeciw wojnie z Ukrainą - Niemcow najpierw umieścił w sieci film z kamery przemysłowej w Symferopolu. Nagranie zostało automatycznie zapisane dokładnie rok wcześniej, 27 lutego 2014 roku, w budynku Rady Najwyższej Autonomicznej Republiki Krymu, i widać na nim wyraźnie, jak przebiegało owo rzekomo wolne, a w istocie putinowskie głosowanie w tejże Radzie w kwestii referendum o przyłączeniu ukraińskiego Krymu do Rosji. Na tym dwudziestominutowym wideo widać - pisze o tym także w 2016 roku córka zabitego Żanna Niemcowa - jak "do krymskiego parlamentu wdzierają się uzbrojeni żołnierze z oddziałów specjalnych GRU", a "potem czterdziestu siedmiu deputowanych, mniej niż wynosi quorum, głosuje pod lufami karabinów za referendum w sprawie aneksji Krymu"[28]. Odbyło się ono 16 marca 2014 roku, a już dwa dni później Krym został zaanektowany, co z dzisiejszej perspektywy musimy traktować jako dramatyczne preludium do obecnej, prowadzonej już na wielką skalę wojny Rosji przeciwko Ukrainie.

Wieczorem zaś owego złowrogiego 27 lutego 2015 roku Boris Niemcow udał się jeszcze - na trzy godziny przed śmiercią! - na Nowy Arbat, by udzielić tam wywiadu Radiu Echo Moskwy, który też przetrwał w internecie - zarówno w pięćdziesięciominutowej wersji filmowej, jak i w oryginalnej transkrypcji tekstowej[29]. Niemcow mówił tam m.in. tak:

Putin zaanektował Krym, naruszył niezliczoną ilość międzynarodowych zobowiązań Rosji. A kluczowe jest zobowiązanie, jakie nakładało Budapeszteńskie Memorandum. Notabene - a chciałbym to podkreślić - było to poważne memorandum o bezjądrowym statusie Ukrainy. W 1994 roku [w Budapeszcie] Rosja podpisała się pod tym, że jeśli Ukraina przestanie być państwem posiadającym broń jądrową, czyli pozbędzie się ze swego terytorium głowic jądrowych, to Rosja zobowiązuje się szanować jej suwerenność i terytorialną integralność. Anektując Krym, Putin w istocie przekreślił te nasze zobowiązania, naruszył międzynarodowy system nierozpowszechniania broni jądrowej. Jest to zbrodnia. Oprócz tego podeptana została niesłychanie ważna umowa o przyjaźni, współpracy i partnerstwie między Rosją a Ukrainą [podpisana 31 maja 1997 roku przez prezydentów - Jelcyna i Kuczmę]. Druga część tej umowy stanowi, że Rosja gwarantuje terytorialną integralność Ukrainy, w zamian za to Ukraina gwarantuje Rosji możliwość stacjonowania jej wojennej morskiej bazy w Sewastopolu. I dodam, że umowa o stacjonowaniu została podpisana w Charkowie [14 maja 2010 roku przez ówczesnych prezydentów - Janukowycza i Miedwiediewa] do 2042 roku [w dodatku z możliwością automatycznej prolongaty o każde następne pięć lat][30].

Niemcow zatem expressis verbis określił agresję na Krym jako realną wojnę putinowskiej Rosji przeciw Ukrainie i obiecywał zarazem solennie prowadzącej dynamicznie tę rozmowę Kseni Łarinej (dziś na emigracji w Portugalii, skąd walczy dzielnie jako dziennikarka przeciwko wojnie i Putinowi) - która upomniała się o więzioną wówczas w Moskwie, dziś zapomnianą Ukrainkę Nadieżdę Sawczenko - że podczas nadchodzącego marszu zażądają głośno również i jej uwolnienia. Co do Niemcowa to już w 2008 roku został on członkiem władz utworzonego w Rosji Zjednoczonego Demokratycznego Ruchu "Solidarność", potem działał w republikańskiej partii Parnas, a te kilka godzin przed śmiercią wypowiadał się w Echu Moskwy w ponadczasowym duchu - "Za wolność naszą i waszą". Doceniła ten jego trud i solidarność wdzięczna Ukraina, honorując go już w 2005 roku Orderem Księcia Jarosława Mądrego, a pośmiertnie - Orderem Wolności, podobnie jak Polska - Nagrodą Orła Jana Karskiego. Tę ostatnią 15 maja 2015 roku odebrała w Łazienkach Królewskich córka Borisa - Żanna. Dodajmy, że tą samą Nagrodą Orła uhonorowany został już 25 lutego 2022 roku nie kto inny jak prezydent walczącej Ukrainy - Wołodymyr Zełenski.

W wywiadzie dla pisma "Sobiesiednik", 10 lutego 2015 roku, Niemcow tak się wypowiedział o swej osiemdziesięciosiedmioletniej matce Dinie Jakowlewnie Eidman, mieszkającej w rodzinnym Niżnym Nowogrodzie nad Oką i Wołgą:

Jest ona kategorycznie przeciw temu, co się teraz wyprawia na Ukrainie, uważa, że jest to koszmar i katastrofa. Ale jeszcze bardziej niż Ukraina przeraża ją Putin. Za każdym razem, gdy do niej dzwonię, lamentuje: "Kiedy przestaniesz rugać tego Putina? On cię przecież zabije!".

Pytany przed dziennikarkę, czy odczuwa obawę, odparł z wahaniem:

Wie pani, tak... Trochę. Nie tak mocno jak moja mama, ale jednak... No ale mimo wszystko nie tak mocno się go boję. Gdybym mocno się bał, wątpliwe, żebym kierował opozycyjną partią i zajmował tym, czym się zajmuję... A przy okazji niech pani przekaże ode mnie i od mojej mamy pozdrowienia dla Dmitrija Bykowa [autora tegoż "Sobiesiednika"][31].

Znam wspomnianego Dmitrija Bykowa - poetę, prozaika, dziennikarza, krytyka literackiego i scenarzystę - z fascynującej lektury jego barwnego dzieła, z audycji radiowych i telewizyjnych, z wykładów, z inspirujących spotkań i rozmów w Krakowie i w Moskwie w latach 2004-2019. A dzisiaj - gdy przebywa on na emigracji jako wykładowca uniwersytecki w Ameryce - z nader częstych kontaktów w sieci. W niniejszym dzienniku jest o nim sporo, tu tylko powiem, że Dmitrij Bykow należy do tej najbliższej mi "Rosji drugiej" - czyli grupy przeciwników wojny, przy czym "Rosja pierwsza" to oczywiście Putin et consortes z patriarchą Cyrylem na czele (tu także wchodzi niegdysiejszy pisarz, poznany niegdyś w Krakowie, a dziś bezbrzeżnie obcy Zachar Prilepin[32]). A istnieje przecież jeszcze - choć może verbum "istnieje" należałoby tu zastąpić czasownikiem "wegetuje" - owa "Rosja trzecia", ta najbardziej liczna, ale na ogół milcząca, czyli głównie "nieskażony naród", wojnę aprobujący albo mający ją - jak wszystkie inne sprawy wykraczające poza panem et circenses - w tzw. głębokim poważaniu.

Dmitrij Bykow wystąpił u nas zdalnie z antywojennym wykładem o Dostojewskim i źródłach faszyzmu rosyjskiego już 10 marca 2022 roku, zaraz potem (16 marca) pojawił się u nas w ten sam sposób niepowtarzalny Boris Akunin (od 2012 roku na emigracji w Londynie), następnie (11 kwietnia 2022 r.) - najwyższej próby pisarka Ludmiła Ulicka, a tuż po niej (20 czerwca 2022 r.) niezłomny Wiktor Szenderowicz, mędrzec i mistrz ciętej satyry politycznej, wtedy przebywający w Warszawie, a obecnie krążący z wykładami po szerokim świecie, z wyłączeniem co oczywiste putinowskiej Rosji. Rozmowy ze znamienitą Rosyjską Czwórką zrekonstruowałem w miarę obszernie w tym dzienniku. Nie udało mi się natomiast - mimo ponawianych prób - doprowadzić do spotkania z Dmitrijem Głuchowskim, autorem słynnej antyutopijnej trylogii Metro. Przetłumaczyliśmy za to wespół ze studentami w Krośnie i wydaliśmy w piątym numerze "Studia Pigoniana" (2022) wywiad z nim dla Echa Moskwy, udzielony dosłownie nazajutrz po wybuchu wojny. I to też jest bardzo solidny fragment owej "Rosji drugiej", tym bardziej że ów wywiad z przebywającym od dawna na emigracji Głuchowskim dopełniony został w "Studia Pigoniana" treściwym tekstem Bartosza Gołąbka Ścigany listem gończym Dmitrij Głuchowski. Spośród naszych rozmówców dwójka - Bykow i Szenderowicz - otrzymała w putinowskiej Rosji zaszczytne skądinąd miano "agenta zagranicznego", a bestsellery dwójki pozostałych - Akunina i Ulickiej - trafiają często w księgarniach na dolne, znacznie mniej widoczne półki. Zarazem wycofywane są z uniwersyteckich bibliotek, co spotyka także prace innych obecnych w tym dzienniku postaci - np. historyka Andrieja Zubowa (obecnie wykładowcy w Brnie), ekonomisty Siergieja Gurijewa, polityka Leonida Gozmana, a także socjologa Borisa Kagarlickiego, znanego u nas z pracy Imperium peryferii. Rosja i system światowy[33], następnie Kiriłła Martynowa, szefa powstałego już po wojnie na emigracji sieciowego czasopisma "Nowaja Gazieta Jewropa"[34].

Wspomniana "druga Rosja" to dziś, przede wszystkim, politycy, pisarze, wydawcy, artyści, reżyserzy, aktorzy, dziennikarze, blogerzy, adwokaci czy obrońcy praw człowieka, aktywni krócej lub dłużej już na emigracji (także zresztą i w Ukrainie). Lista podobnych pisarzy, muzyków, artystów, uczonych, dziennikarzy, aktorów, polityków działających mniej lub bardziej widocznie w kraju, będących jeszcze na wolności, jest z oczywistości mniej liczna. Trzeba też wspomnieć tu grono anonimowych ludzi związanych z organizacjami dobroczynnymi w Rosji, pomagającymi często także uchodźcom z Ukrainy, szczególnie że sami pomagający zmuszani są do kompromisów z putinowską władzą. Do ich dobrego grona należy w szczególności Lida Moniawa, założycielka fundacji Dom z drogowskazem (Dom s majakom), przy czym nazwa organizacji jest aluzją do Domu z facjatką Czechowa (urodzonego skądinąd w Taganrogu nad Morzem Azowskim, ledwie 100 km na wschód od Mariupola)... Wchodzą także do tej antyputinowskiej "drugiej Rosji" ci wszyscy bez wyjątku w kraju, którzy znani są i przeważnie już więzieni za otwarty opór wobec wojny. Wielu z nich odnalazło miejsce na kartach mojego dziennika. Pojawili się już oni wcześniej w druku w paru moich innych tekstach pomniejszych, głównie w artykułach z lat 2022-2023 publikowanych w "Gazecie Wyborczej" - Nie wzięli Kijowa, to wzięli Rojzmana[35], Putin wytrwale morduje Aleksieja Nawalnego[36], Dla zamordowania Ukrainy potrzebne jest równoległe wymordowanie demokracji w Rosji[37]. Zostali tutaj opisani przeze mnie solidarnie - w imię zasady "za wolność naszą i waszą" - walczący z wojną i Putinem, a więzieni w Rosji - właśnie Aleksiej Nawalny i Jewgienij Rojzman, Jurij Dmitrijew, Aleksiej Gorinow, Andriej Piwowarow, Lilija Czanyszewa, Maria Ponomarienko, Ilja Jaszyn, Władimir Kara-Murza młodszy.

Gdy chodzi o Rojzmana, to po czternastu dniach aresztu został wypuszczony na wolność, ale z ograniczeniami - nie wolno mu np. korzystać z internetu ani udzielać wywiadów czy oddalać się od miejsca zamieszkania. Konsekwentnie zarzuty wobec niego są utrzymywane w mocy i pod koniec kwietnia 2023 roku rozpoczął się w Jekaterynburgu proces Rojzmana[38]. Jednocześnie sąd nakazał mu zapłacić grzywnę w wysokości 565 tys. rubli (30 tys. złotych) - na rzecz MSW Rosji, w ramach rekompensaty za interwencję sił porządkowych podczas zorganizowanych przezeń wespół z innymi wolnościowych demonstracji na Uralu jeszcze w roku 2021[39]... A mnie przychodzi tu na myśl, że w Chinach, w czasie rewolucji kulturalnej i jeszcze nawet w latach 2000, po egzekucji skazańca rodzina otrzymywała od władz stosowny rachunek za kulę... Putin do tego co prawda nie doszedł, ale kierunek obiera właściwy, bo taką samą "rekompensacyjną karę" w wysokości 700 tys. rubli sąd w Ufie w Baszkirii zarządził pod koniec kwietnia tego roku wobec Liliji Czanyszewej.

A dzisiaj w Rosji putinowskiej dręczony jest nieludzko za kratami Aleksiej Nawalny, w Gruzji tamtejsze flirtujące z Putinem władze mordują w podobny sposób Micheila Saakaszwilego, prezydenta napadniętego w sierpniu 2008 roku przez Rosję kraju i zarazem świadka owego pamiętnego apelu prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 12 sierpnia AD 2008: "Dziś Gruzja, jutro Ukraina, pojutrze państwa bałtyckie, a później może i czas na mój kraj, na Polskę". Jako że jednak wśród polityków niewielu jest tak naprawdę ludzi świętych, to i Aleksiej Nawalny podczas wojny sierpniowej 2008 roku zachował się wobec napadniętej Gruzji mało przyzwoicie. Proponował wyrzucić wtedy z Rosji Gruzinów i określając ich mianem "gryzoni" ("gryzuny"), zaapelował o "palnięcie rakietą" w sztab owych "gryzoni"[40]. Na szczęście nieśmiertelne hasło Lelewela "Za wolność naszą i waszą" działa dziś wytrwale jak ów "uczciwy kret" z Hamleta (tam - duch ojca księcia Danii) i Nawalny w połowie kwietnia 2023 roku wystosował przez Twitter na adres Saakaszwilego najpierw wyrazy wsparcia i solidarności, ale także przeprosiny wobec Gruzji za swoje niegdysiejsze brzydkie wystąpienie w poetyce "szczurów putinowskich":

Ku własnemu wstydowi raczej słabo orientuję się w polityce gruzińskiej i mogę tu chlapnąć coś niewłaściwego. Ale ku wstydowi jeszcze większemu napisałem ongiś, w 2008 roku - ponieważ mój kolega siedział wówczas pod ostrzałem w Cchinwali [stolica separatystycznej Osetii Południowej, atakowana przez centrum w Tbilisi z Saakaszwilim na czele] - post z obraźliwym epitetem wobec Gruzinów. Przepraszałem już za to i przepraszam teraz, zdając sobie sprawę, że mój głos nie ma w Gruzji zbyt dużej wagi[41].

Dwa dni potem, 15 kwietnia 2023 roku, na poście Saakaszwilego na FB pojawiła się następująca odpowiedź Nawalnemu:

Z Aleksiejem Nawalnym - według moich przekonań prezydentem tego, co w niedługim czasie pozostanie z Rosji - jednoczą mnie dwa momenty. Po pierwsze, to, że obaj jesteśmy jednakowo wrodzy korupcji, a po drugie - obaj też występujemy jako główni wrogowie Putina[42].

Byłoby naprawdę sprawiedliwe, gdyby Sejm RP i wszyscy nasi rządzący, tak jak teraz występują słusznie w obronie Saakaszwilego[43], wzięli także w obronę ludzi mordowanych przez Putina i spółkę w samej Rosji. Niegdysiejszy prezydent Gruzji Saakaszwili na pewno by temu zza krat więzienia w Tbilisi solidarnie przyklasnął.

*

Opisany u Bułhakowa tak wyczerpująco Piłat przechodził potrójną ewolucję. Nim przeobraził się pozytywnie z tchórza skazującego na śmierć niewinnego filozofa w skruszonego grzesznika, któremu sam poszkodowany miłosiernie wybaczył, bywał jeszcze w swych latach najwcześniejszych rzymskim bohaterem na polu walki z barbarzyńcami. Gdy więc Jeszua Ha-Nocri niedługo przed swym skazaniem pyta o mocno oszpeconego legionistę Marka Szczurojada - "Ciekawe, kto go tak okaleczył...", słyszy od tegoż Poncjusza Piłata w odpowiedzi:

- Chętnie ci opowiem, bom to widział na własne oczy. Dobrzy ludzie rzucili się na niego jak sfora psów na niedźwiedzia. Germanie wgryźli mu się w gardło, ręce, nogi. Manipuł piechoty wpadł w zasadzkę, i gdyby z flanki nie uderzyła dowodzona przeze mnie turma kawalerii, to nie miałbyś teraz, filozofie, okazji do rozmowy ze Szczurojadem. A działo się to wszystko podczas bitwy pod Idistaviso, w Dolinie Dziewic[44].

Ale u Putina, który rozpętał przed rokiem tę straszliwą wojnę przeciw Ukrainie, żadnego bohaterstwa na żadnym polu bitwy nie stwierdzono. No może poza drakami i bijatykami na podwórkach i ulicach Leningradu, gdzie wyznawał zasadę - jak sam to zdradził w 2015 roku w kontekście napadniętej Syrii - aby "niezmiennie walić pierwszemu"[45]. I jeszcze warto przytoczyć znaczący epizod, który sam wspomniał w 2000 roku w rzadkiej chwili szczerości w książce z dziennikarzami W pierwszej osobie. Oto w odległym listopadzie roku 1989, gdy odchodził do niebytu Mur Berliński, Putin - będąc jeszcze wtedy drobnym szpiegiem KGB w Dreźnie - pogroził tam skutecznie rewolwerem antykomunistycznie nastawionemu napierającemu nań i jego koleżków tłumowi Niemców. Dzisiejszy zwierzchnik rosyjskich sił zbrojnych opowiada też dziennikarzom w 2000 roku, jeszcze jako p.o. prezydenta, że w młodości natknął się na rodzinnej klatce schodowej na ogromnego szczura. Najpierw zapędził go on co prawda po bohatersku w kąt, ale gdy ów gryzoń nagle puścił się za wyrostkiem Putinem w dramatyczną pogoń, to nasz bohater z duszą na ramieniu musiał się salwować ucieczką, zatrzasnąwszy drzwi swego komunalnego mieszkania na czwartym piętrze (bez windy) tuż przed nosem szczurzyska: "Tam, na tych schodach, pojąłem raz na zawsze, co oznacza - "przyprzeć kogoś do muru""[46].

Nie są to żarty - wszystko odnajduje żywe potwierdzenie w źródłowych relacjach samego bohatera. Dzisiaj niektórzy konsekwentnie ostrzegają, aby nie dociskać samego Putina-szczura do muru, ale w moim przekonaniu to właśnie sam już lata temu - jak ów źródłowy tchórz - poczuł się przyciśnięty do muru i głównie, jak sądzę, dlatego - a nie z jakichś przywołanych ex post konieczności historycznych - wszczął tę wojnę. Problem jest oczywiście znacznie bardziej złożony i nie da się wszystkiego tłumaczyć decyzją albo cechą czy też wizją świata tego jednego, jedynego Putina. Ale i tak jestem dogłębnie przekonany, że gdyby nie on - taki, jakim stał się gdzieś po 2013 roku (głównie przez wtłaczanie mu do głowy fałszywych idei i pseudofaktów historycznych), wojny tej w ogóle by nie było. Czyli - jeśli użyjemy zimnego języka logiki matematycznej - Putin był dla wojny przeciw Ukrainie inicjującym "ogniwem koniecznym", tyle że oczywiście niewystarczającym. Wspomogły go bowiem w tej szalonej, skazanej na niechybną klęskę decyzji o wojnie zarówno tradycja imperialnej "tysiącletniej Rosji", jak i podszepty antyzachodnich doradców w stylu starszego odeń o rok Jurija Kowalczuka (ur. w 1951), nieodstępującego swego "druga" Putina podczas pandemii dosłownie ani na krok. A Wiktor Medwedczuk, w latach 2002-2005 szef administracji prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy, niedługo wszak potem - jawny agent Putina nad Dnieprem - zapewniał swego moskiewskiego pryncypała, że Kijów oraz inne ukraińskie miasta i wsie przywitają armię Rosji chlebem, solą i kwiatami[47]. Potem zaś był już tylko strach, trzęsące się ręce i drżące głosy członków Rady Bezpieczeństwa na posiedzeniu 21 lutego 2022 roku oraz narastające już po 24 lutego milczenie ludzi z otoczenia coraz bardziej utwierdzającego się w swych urojeniach Putina[48].

Przytoczę tu stosowne świadectwo dzielnej senatorki Rady Federacji Ludmiły Narusowej (ur. 1951), matki Kseni Sobczak, a wdowy po niegdysiejszym merze Petersburga Anatoliju Sobczaku, skądinąd niestety patronie młodego szakalika Putina. W 2015 roku zagłosowała ona przeciw wprowadzaniu wojsk putinowskiej Rosji do Syrii, a 23 lutego 2022 roku nie poparła, wstrzymując się od głosu, zgody na użycie wojsk federalnych poza granicami kraju (praktycznie - w napadniętej Ukrainie). Z kolei 12 kwietnia 2023 roku, ciągle jedyna, sprzeciwiła się restrykcyjnej ustawie Dumy o wprowadzeniu elektronicznych kart mobilizacyjnych, mających słać hurtowo na front ukraiński wszelkie męskie żywe jeszcze stworzenie, tyle że do "szturmowych batalionów mięsnych" - w bój na ubój!

Jeszcze przed tym głosowaniem Ludmiła Narusowa udzieliła wywiadu na YouTubie rosyjskojęzycznemu kanałowi Forbes. Godzinny bez minuty wywiad zostanie bez wątpienia w szlachetnych rozdziałach annałów tej podłej wojny, przy czym dla mnie nie bez znaczenia jest, że owa senatorka potrafi się powoływać w swych opiniach - choć niestety co do Rosji skrajnie pesymistycznych - na najlepsze rosyjskie tradycje wolnościowe, w szczególności na Aleksandra Hercena (1812-1870):

Obserwuję ten strach i jakieś takie odrętwienie... i mam wrażenie, że społeczeństwo szaleńczo maszeruje w takt bębnów, w takt wojennych orkiestr... To nie moja notabene fraza, ale Hercena, który będąc na emigracji w Londynie, pisał w "Kołokole" o Rosji czasów Mikołaja I [1825-1855][49]. [...] Podczas jednego z burzliwych głosowań, gdzie wystąpiłam przeciwko, weszłam do windy, bo posiedzenie dobiegło końca... wszyscy, stłoczeni jak żołnierzyki, jadą do swoich gabinetów... I nagle pewien człowiek, który stał obok mnie najbliżej, łapie mnie ukradkiem za rękę i stopniowo coraz mocniej ją ściska, ale tak żeby nikt nie widział... I pomyślałam - To czemu żeś ty człowieku tam milczał?[50]. [...] Ale tam też są ludzie, którzy rozumieją, ludzie z jakimiś resztkami - mam nadzieję - sumienia, godności... ale ten strach... bo najstraszniejsze - proszę mi wybaczyć tę tautologię - co obserwuję w naszym parlamencie, to potworny strach, ludzie się straszliwie boją... A dotyczy to nie tylko Rady Federacji, ale całego naszego społeczeństwa[51].

*

Warto jeszcze teraz, wracając znowu do Putina, zastanowić się po uważnej lekturze wspomnianej książki rozmów z nim, czy już tam widać korzenie tej fatalnej przemiany tego - jak mówił Bykow - "przeciętnego menedżera z KGB" w obecnego - aż tak dbającego o bezpieczeństwo własne, przy tym bez cienia współczucia dla innych - "prawosławnego ajatollaha" (trafne określenie Władimira Pastuchowa). Przede wszystkim jednak podkreślmy dla całości obrazu przynajmniej dwie między tymi wcieleniami różnice - znamienne, że zdecydowanie na korzyść tego pierwszego kagebisty.

Oto więc latem 1996 roku - jak wspomina jego ówczesna, dziś porzucona, żona Ludmiła - małżeństwo Putinów z córkami wyjechało wraz z parą znajomych i ich córką do swojego domu letniskowego ok. 100 km od Petersburga. Budynek był z cegły, ale wyłożony wewnątrz drewnem, z obowiązkową rosyjską banią (sauną) na dole. Putin wspomina:

My, mężczyźni, poszliśmy do tej sauny na parterze. Wzięliśmy kąpiel parową i wróciliśmy do pokoju wypoczynkowego. I nagle słyszę jakiś trzask. A potem dym, i jak nie buchnie! Krzyknąłem tym swoim dowódczym głosem, aby wszyscy uciekali z domu. Bania płonęła[52].

Potem idzie dramatyczny opis, jak ratuje na pierwszym piętrze córkę Maszę, na prześcieradle spuszczając ją z balkonu na ziemię, potem czyni to samo - już w żywym ogniu - z żoną kolegi. I gdybyśmy dziś nie mieli wiedzy, co ów Putin wyprawia dzisiaj z dziećmi wraz z ich matkami w Ukrainie, to kibicowalibyśmy mu tym bardziej, gdy w końcowej partii tej opowieści sam ześlizguje się po prześcieradle zwinnie w dół[53]. "Gdybyśmy nie mieli..." - ale wiedzę taką mamy i cała opowieść jawi się teraz przede wszystkim w kontekście podkijowskiej Buczy. Jej mieszkańcy też mieli własne domy letniskowe z saunami, żony albo mężów i dzieci, tyle że Putin tutaj już tylko napadał, podpalał, zabijał.

Świadczą o tym ujawnione powszechnie dopiero na początku kwietnia 2023 roku najtragiczniejsze z możliwych losy Ołeksandra Czekmariowa, który jeszcze wiosną roku 2014, uciekając z rodziną przed zawieruchą wojenną na wschodzie Ukrainy, trafił wraz z bliskimi właśnie do podkijowskiej Buczy. W spokojnym i rozkwitającym wtedy miasteczku rodzina uchodźców z Donbasu kupiła sobie przyzwoity dom, pod który jednak na samym początku marca 2022 roku również dopełzły putinowskie jaszczury. Ołeksandr z żoną i dwójką dzieci wsiadł niebawem do samochodu, żeby i stamtąd przed nimi się schronić, ale auto uciekającej rodziny zostało ostrzelane, żona i dzieci zginęły na oczach męża i ojca. Jemu samemu trzeba było natychmiast amputować nogę, dziś zaś po ukraińsku, łamiącym się i wołającym o pomstę głosem, mówi: "Myśleliśmy, że uda się nam przed wojną uciec, ale Putin dopadł nas i w Buczy"[54]. Ostatnia jak dotąd dziecięca ofiara Putina w Ukrainie to dwuletni chłopczyk zabity wraz ojcem rakietą S-300 - 14 kwietnia 2023 roku w prawosławny Wielki Piątek w rodzinnym mieszkaniu w Słowiańsku niedaleko Bachmutu[55].

A Putin w tegoroczną noc prawosławną na Wielką Niedzielę wziął udział w paschalnej liturgii w moskiewskim soborze Zbawiciela, ze świecą w ręku i poruszając wargami - oczywiście stosownie odizolowany - odpowiedział na gromki okrzyk patriarchy Cyryla: "Christos woskriesie!" - "Woistinu woskriesie!"[56]. Cyryl zakomunikował arcyprzewrotnie w prawosławną Wielkanoc 2023 roku:

Dziś na naszej ruskiej historycznej ziemi mają miejsce bolesne wydarzenia, można powiedzieć - jest to wojna domowa. [...] A my siłą naszej modlitwy, dobrymi czynami i naszym dobrze postawionym celem winniśmy uczynić wszystko, by ten konflikt jak najszybciej się zatrzymał. Aby pokój i wspólne dobre życie, braterskie stosunki między nami ponownie zjednoczyły mocno, jak najmocniej (kriepko-nakriepko) nasze narody, które ongiś stanowiły jeden naród jednej Rusi[57]...

Mnie zaś od razu w obliczu takiej parki - "cara z KGB" i jego zausznika patriarchy, również z KGB w latach siedemdziesiątych ściśle powiązanym (i to aż nad Lemanem w Genewie)[58] - na myśl przychodzą prorocze słowa z Apokalipsy: "A zstąpił ogień od Boga z nieba i pochłonął ich. A diabła, który ich zwodzi, wrzucono do jeziora ognia i siarki, tam gdzie są Bestia i Fałszywy Prorok" (Ap 20, 9-10).

Cytowany na samym początku zbiegły od Putina na Zachód kapitan Gleb Karakułow pisze o swoim porzuconym pryncypale, że odczuwa on "patologiczną wręcz bojaźń o życie zarówno swoje, jak i bliskich". "Życie jego bliskich - konstatuje z goryczą kapitan - jest dlań wartością najwyższą. Życie zaś naszych bliskich ma on sobie za nic"[59]. Spośród zbrodni wojennych żołdactwa Putina i patriarchy Cyryla w Ukrainie - w Buczy, Borodziance, Irpieniu, Iziumie, Hostomlu, Mariupolu, na które zwracam stosowną uwagę, w miarę ich ujawniania od początku kwietnia 2022 roku na tych kartach, szczególnie wołają o pomstę i karę mało niestety uwypuklane w wolnym świecie, także w Polsce, realne izby tortur, tworzone przez okupantów dla ukraińskich dzieci na północy w Bałakliji pod Iziumem na Charkowszczyźnie i na południu w Chersoniu nad dolnym Dnieprem:

Według słów Dymytra Łubinca - pełnomocnika Rady Najwyższej Ukrainy do spraw Ochrony Praw Człowieka - jeden z chłopców spędził w takiej celi w Bałakliji 90 dni. Relacjonował, że okupanci torturowali go poprzez podcinanie nożem, podgrzewanie metalu i wypalanie nim kawałka ciała, parokrotne wyprowadzanie na rozstrzelanie i oddawanie strzałów ponad głową. Myślałem, że to już dno. Ale nie - dno zobaczyliśmy dopiero w Chersoniu. W jednej z katowni odkryliśmy oddzielną celę, w której trzymali dzieci. W całym obwodzie odnaleziono dziesięć takich katowni, a cztery z nich - w samym Chersoniu. Według świadectw ludzi będących w tych katowniach wszyscy wiedzieli, że za ścianą trzymają i torturują dzieci. I nawet sami okupanci nazywali takie pomieszczenia celami dziecka, a jedyne, czym się one odróżniały od innych, to trzema cienkim i karimatami dla dzieci na podłodze. Udokumentowano nie tylko dowody tortur bezpośrednich, ale także fakty niepodawania dzieciom wody i praktycznie jedzenia oraz przemoc psychologiczną. Łubinec opowiedział, że czternastoletniego chłopaka umieścili w katowni za to, że sfotografował on rosyjską rozbitą technikę wojenną, a do podobnych celi wtłaczano wszystkie dzieci, który "okazywały opór" okupantom[60].

Sam Putin odwołuje się dziś często do wojennej przeszłości własnego ojca - Władimira Spirydonowicza, który w 1941 roku zgłosił się na ochotnika na wojnę, trafił najpierw do oddziału dywersyjnego NKWD, a gdy cudem uszedł z życiem podczas jednej z dywersyjnych akcji (kryjąc się przed Niemcami, zanurzył się wraz z głową w bagnisko, oddychając przez trzcinę), skierowany został do obrony słynnych po dziś dzień Wzgórz Siniawińskich. Był to tzw. Skrawek Newski ("Niewskij piatoczok"), utrzymywany pod Leningradem w straszliwej walce z Niemcami przez prawie czterysta dni, przy stracie ćwierci miliona ludzi. Władimir Putin opowiada w 2000 roku:

A nasi utrzymywali ten teren przez całą blokadę, licząc, że gdy rozpocznie się jej przebijanie, to Skrawek Newski odegra swoją rolę. Niemcy zaś cały czas próbowali go zająć. Zrzucono fantastyczną liczbę bomb na każdy kilometr kwadratowy, nawet jeśli brać pod uwagę skalę tamtej wojny. To była rzeź potworna (miasorubka). No ale to przecież prawda, że placówka wypełniła koniec końców swoją rolę.

Na pytanie dziennikarzy, czy warto było płacić za ten skrawek aż tak ogromną cenę, Putin reasumuje:

Myślę, że na wojnie zawsze się popełnia wiele błędów. To nieuchronne. Ale jeśli człowiek walczy i ciągle myśli, że wszyscy wokół niego się mylą - nigdy nie zwycięży. Trzeba się do tego odnosić pragmatycznie. I trzeba myśleć o zwycięstwie[61].

Trudno zaiste nie odnieść się podczas obecnej wojny do przytoczonej opowieści i ostatecznej konkluzji Putina - i to podwójnie. Po pierwsze, funkcję tamtego Newskiego skrawka pełni dziś bez wątpienia ukraiński Bachmut, przy czym ów - nazwijmy go tak adekwatnie - "putinsyn", odwrotnie niż jego ojciec, odgrywa dzisiaj z bunkra rolę Hitlera. A chyba nawet jeszcze gorszą - gdy nieustraszony Władimir Osieczkin, twórca portalu Gulagu.net, ujawnia oto 14 kwietnia 2023 roku na swym Telegramie, że najemnicy z CzWK Wagner, wykonując rozkaz swego herszta rzeźnika Jewgienija Prigożyna, aby "wyzerowywać" (obnuliat'), czyli wymordować jak leci także osoby cywilne w zdobywanych w Bachmucie wieżowcach, rozstrzelali bez zmrużenia oka ponad stu ludzi - mężczyzn, kobiet i dzieci... I rzeczywiście 17 kwietnia 2023 roku pojawił się na youtubowym kanale Osieczkina siedemdziesięciosiedmiominutowy film - najstraszniejszy ze strasznych, dorównujący jako świadectwo przynajmniej relacjom ze zbrodni w Buczy - z rozmowami z dwoma niedawnymi wagnerowcami, mającymi ręce unurzane we krwi w Donbasie aż po łokcie. Pierwszy z nich to czterdziestoośmioletni Aleksiej Sawiczew, były "zek" z Woroneża, który teraz przyznaje, że w styczniu 2023 roku zamordował w Bachmucie na rozkaz szefostwa - tej, powiedzmy otwarcie, dwugłowej hydry o kryptonimie "Putin-Prigożyn" - dziesięciu nastoletnich ukraińskich chłopców i ponad dwudziestu innych bezbronnych Ukraińców. Na domiar złego - tak samo w styczniu na terenie Bachmutu - wykonując rozkaz stojących odeń wyżej komandirów, wrzucał po kolei trzydzieści granatów F-1 do dołu wypełnionego rannymi jeńcami Ukraińcami, ale i Rosjanami, tzw. piatisotymi' czyli w antyludzkiej, mówiąc wprost, terminologii wojennej Spec-Federacji Rosyjskiej swoich ludzi, którzy zdezerterowali z armii albo odmówili uczestnictwa w zbrodniczych akcjach wojennych (otkazniki)[62]. Następnie dla zatarcia śladów ów Sawiczew zniszczył na polecenie ludobójczego szefostwa ciała ponad sześćdziesięciu osób, oblewając je przydziałową benzyną i unicestwiając w ogniu: "Dostałem rozkaz - przyjść, zawalić granatami i podpalić. Nie będę przecież patrzył, ilu ludzi tam jeszcze dyszało, ilu było żywych. Zobaczyłem tam [w dole] swoich, zameldowałem komendantowi. Ale powiedzieli mi: "To już nie nasi, wal we wszystkich"... Tyle..."[63]. W wywiadzie telefonicznym z 18 kwietnia 2023 roku, tym razem dla "Guardiana", Sawiczew wyjawił nadto, że brał czynny udział w grupowych kaźniach ukraińskich jeńców na wschodzie Ukrainy: "Powiedzieli nam, aby nie brać jeńców i po prostu rozstrzeliwać ich na miejscu". Uczestniczył także, jak oświadczył, w zamordowaniu dwudziestu ukraińskich żołnierzy, którzy znaleźli się bez wyjścia w okrążeniu: "Ostrzelaliśmy ich gradem kul. To wojna i nie żałuję niczego, co tam zrobiłem. Gdybym mógł, tobym wrócił". "Torturowaliśmy także żołnierzy, żadnych reguł nie było"[64].

Drugi z tak "spowiadających się" to czterdziestojednoletni Azamat Ułdarow, skruszony chwilowo wagnerowiec, który wcześniej siedział w kolonii karnej w Saratowie. Ułdarow wyjawił, że własnoręcznie zabijał dzieci w Sołedarze i Bachmucie, przy czym tłumaczył się teraz, że "nie miał wyjścia", bo "inaczej jego by zabili". Wyrzucał z siebie ze zgrozą, że w Sołedarze zabił śmiertelnie przerażoną płaczącą dziewczynkę: "Miała pięć-sześć lat, a ja - pojmujesz? - oddałem strzał kontrolny"[65]. Hasło kontrolnyj wystrieł istnieje jedynie w rosyjskiej Wikipedii: "Ostatni, dobijający wystrzał w ofiarę, gwarantujący śmierć. Zwykle w głowę"[66]. Takich wszeteczeństw, a przy tym zakłócenia całego światowego porządku moralnego nie było nawet w piekle Kołymy, opisanym przez Warłama Szałamowa[67].

Tymczasem teraz każdego 14 kwietnia po roku 2014 putinowska Rosja obchodzi - w "celach edukacyjnych" - dzień pamięci ofiar ukraińskiej agresji![68]. I dowiadujemy się oficjalnie w tych tygodniach od urzędników Spec-Federacji Rosyjskiej, że od roku szkolnego 2023 obowiązywać będzie już nowy, ujednolicony podręcznik do historii dla szkół podstawowych i średnich, w którym "specjalna operacja wojskowa" w Donbasie oraz "ukraiński terror" w tym regionie doczekają się odrębnego rozdziału[69]. Gdy chodzi natomiast o wczesne dzieje średniowieczne, to w tych samych nowych podręcznikach do historii Rosji, w paragrafach jeszcze o Rusi Kijowskiej, zostały już pousuwane głębokie źródłowe wzmianki o Kijowie - w starym wydaniu z 2016 roku mowa była, że latopis Powieść minionych lat napisany został przez mnicha monasteru Kijowsko-Peczerskiego - Nestora, w nowej zaś edycji z 2023 roku autor najstarszego ruskiego latopisu jest już tylko "mnichem". Podobnie książę Włodzimierz Światosławowicz jeszcze niedawno "chrzcił naród w Kijowie", a teraz już tylko w enigmatycznej "stolicy". W 2016 roku było: "Po śmierci Olega w Kijowie zaczął panowanie kniaź Igor", a w wersji z 2023: "Igor zaczął panowanie nad Rusią". Bardzo istotna zmiana dotyczy także daty inicjalnej państwowości staroruskiej. W poprzedniej wersji: "Rok 882, gdy Oleg zjednoczył Nowogród i Kijów, wielu historyków uznaje za umowną datę założenia Państwa Staroruskiego". Redakcja tegoroczna zaś powiada: "Stopniowo największego znaczenia nabrała dynastia kniaziów, którzy wyprowadzali swój ród od Ruryka. Z jego wezwaniem w 862 roku do Nowogrodu wiązane jest założenie państwa Ruś"[70]. Choć akurat to ostatnie przekonanie narodziło się nie dziś, ale już w 1862 roku, gdy ówczesna władza carska wzniosła na kremlu w Nowogrodzie wielki Pomnik Tysiąclecia Rusi, nawiązujący właśnie do owego przywołania Ruryka zza morza na ziemię nowogrodzką w 862 roku. Miałem okazję widzieć ten okazały monument jeszcze na samym początku 1993 roku, podczas swego jedynego jak dotąd pobytu w Nowogrodzie Wielkim.

W całym tym putinowskim świecie na opak - o czym jest sporo na kartach tej książki - bardzo istotną rolę odgrywa zafałszowywanie dobra, tak jak niegdyś w świecie Orwella. "Wzbogacone" jeszcze piekielnym przeinaczaniem podstawowych kategorii religijnych, w czym go wspomaga dosłownie dzień i noc patriarcha Cyryl. W tej samej książce rozmów Putin wyjawia w 2000 roku, że we wczesnym dzieciństwie został ochrzczony, co stało się dzięki matce oraz jednej z sąsiadek z leningradzkiego mieszkania komunalnego. I rozwija swe wspomnienie:

W naszym mieszkaniu żyli emeryci, co prawda niedługo, ale związany jest z nimi mój chrzest. Sąsiadka, baba Ania, była kobietą nabożną, chodziła do cerkwi, a gdy się urodziłem, to razem z mamą - w tajemnicy przed ojcem, członkiem partii, a nawet sekretarzem partyjnym w swoim cechu - ochrzciły mnie. Po wielu latach - już w 1993 roku, gdy pracowałem w Lensowiecie, pojechałem w składzie oficjalnej delegacji do Izraela. I mama dała mi krzyżyk z tego chrztu, abym poświęcił go na Grobie Pańskim. Spełniłem tę jej prośbę, a potem założyłem krzyżyk ów na szyję i noszę go do dziś[71].

Putin nadto w ostatnich latach dokonuje w swych publicznych wypowiedziach i akcjach wojennych stałego zafałszowywania dzieła pisarzy rosyjskich, takich jak choćby Dostojewski, Tołstoj, Sołżenicyn. Niektórzy krytycy ukraińscy i polscy - skądinąd też ich raczej nieczytający - wyciągają z tego fałszywe wnioski, że to ci pisarze właśnie - a może nawet cała literatura rosyjska - ponoszą odpowiedzialność za zbrodnie wojenne w Buczy, za bombardowanie Kijowa, Charkowa, Chersonia, Odessy, Kramatorska czy Dniepru. Inaczej skądinąd sądzi poznany przeze mnie w Krakowie niedługo po aneksji Krymu może i najwybitniejszy ukraiński historyk nowożytny, lwowiak Jarosław Hrycak, który w 2023 roku tak wspomina swoje pierwsze wrażenia lektury z wolnej literatury rosyjskiej, bodaj dopiero w czasach "pieriestrojki", którą notabene też bardzo wysoko ocenia:

W społeczeństwie sowieckim istniała kultura oficjalna i nieoficjalna. Każde środowisko było świadome tego, jakie książki należące [do] tej nieformalnej kultury należy przeczytać. Mnie ktoś dał Mistrza i Małgorzatę Michaiła Bułhakowa, a tej książki, choć oficjalnie nie była zabroniona, nie można było kupić ani znaleźć w bibliotece. Nie pamiętam już, kto udostępnił mi opowiadanie Aleksandra Sołżenicyna Jeden dzień Iwana Denisowicza, wydrukowane w 1962 roku w piśmie "Nowyj Mir". Zachowała się jego bardzo zła kopia, którą przekazywano sobie z rąk do rąk[72].

A co do "lektur" Putina, to w rzeczonej książce rozmów wymienia on en passant dwa tytuły - powieść Wadima Kożewnikowa Tarcza i miecz (1965) o radzieckim wywiadowcy na tyłach Niemiec[73] oraz Talmud, tyle że recytowany przez religijnego sąsiada Żyda: "Od rana do nocy męczył on Talmud: bu-bu-bu... Raz jakoś nie wytrzymałem i spytałem go, cóż on tak bębni. Gdy mi objaśnił, co to za książka, od razu straciłem wszelkie zainteresowanie"[74]. To zaś, co cytuje obecnie z literatury czy myśli filozoficznej rosyjskiej w kolejnych miesiącach wojny, podsuwają mu zawsze usłużni doradcy, którzy zresztą już od 2013 roku dbają o nafaszerowanie jego głowy pstrym zestawem cytatów z odpowiednich konserwatywnych, a przy tym antyeuropejskich klasyków[75].

Jeszcze pod koniec XIX wieku w Rosji ówcześni narodnicy spierali się z marksistami, czy znacząca jednostka może mieć przemożny wpływ na bieg dziejów. Putin potwierdza dzisiaj, że większą rację mieli jednak niestety narodnicy, choć sami oni poszukiwali "jednostki krytycznie myślącej", podczas gdy Putin - i to z krzyżykiem na piersi - przewodzi obecnie cechowi zbrodniarzy wojennych, sam ścigany przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Hadze. O rozpętaniu tej wojny zadecydował na długo przed 24 lutego głównie on sam, nawet jeśli - odizolowany od świata w bunkrze - robił to pod czyimś przemożnym ideologicznym wpływem. Wcześniej jednak stworzył wespół ze swoim bliższym i dalszym sztabem ów zbrodniczy system, który go dosłownie miesiąc po miesiącu - jako wzorcowego człowieka bez właściwości - coraz bardziej wywyższał aż do samego rozpętania tej wojny.

Na poniższych kartach mowa jest zarówno o imperialno-zbrodniczej "Rosji pierwszej" z Putinem i jego akolitami, jak i - świadomie równolegle - przeciwnej temu wszystkiemu - "Rosji drugiej". "Rosja trzecia" - ten nieszczęsny "nieskażony naród" - jest nadal, nie tylko zresztą dla mnie, jeszcze Sfinksem, ale wiemy z doświadczenia, że ów "niemy Sfinks" potrafił już nieraz w historii znacząco nie tylko przemówić, zmieniając poglądy i sympatie o 180 stopni. Na razie jednak większość tego uśpionego "nieskażonego narodu" święcie wierzy, że od 24 lutego 2022 roku Rosja z Putinem na czele prowadzi sprawiedliwą specjalną operacją wojskową w Ukrainie - przeciwko tamtejszym "neonazistom"[76].

*

Zacząłem spisywać zamieszczone tu kroniki i refleksje - przeczuwając nadchodzącą katastrofę - 12 lutego 2022 roku w Krośnie na Podkarpaciu, ok. 100 km od granicy z Ukrainą. I tutaj także nad Wisłokiem stawiam 6 maja 2023 roku ostateczną kropkę pod tym wstępem. Wiele innych stronic powstawało w pierwszym roku wojny między tymi datami - w Krakowie, Warszawie, Berlinie, a także we Lwowie, gdzie spędziłem wśród przyjaciół z Akademii Drukarstwa kilka naprawdę ważnych i pouczających dla mnie dni na samym początku już nowego, oby zwycięskiego pod każdym względem dla Ukrainy i dla całego wolnego świata - roku 2023[77].

Wybrana bibliografia 

100 wierszy wolnych Ukrainy, przeł. Bohdan Zadura, Biuro Literackie, Kołobrzeg 2022.

Aleksijewicz Swietłana, Cynkowi chłopcy, przeł. Jerzy Czech, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2015. 

Aleksijewicz Swietłana, Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, przeł. Jerzy Czech, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2010. 

Amelina Wiktoria, Dom dla Doma, przeł. Katarzyna Kotyńska, Wrocławskie Wydawnictwo Warstwy, Wrocław 2020. 

Antonycz Ihor Bohdan, Barwinkowa szczerość, przeł. Jerzy Pleśniarowicz, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Stanisława Pigonia w Krośnie, Krosno 2019. 

Aro Jessica, Trolle Putina. Prawdziwe historie z frontów rosyjskiej wojny informacyjnej, przeł. Marta Laskowska, Wydawnictwo SQN, Kraków 2020. 

Balog Petro OP, Podwójna koinonia. Projekt połączenia Kościoła greckokatolickiego i Kościołów prawosławnych na Ukrainie, W drodze, Poznań 2022. 

Belton Catherine, Ludzie Putina. Jak KGB odzyskało Rosję i zwróciło się przeciwko Zachodowi, przeł. Przemysław Hejmej, Wydawnictwo SQN, Kraków 2022. 

Berdychowska Bogumiła, Ukraina: ludzie i książki, Kolegium Europy Wschodniej, Wrocław 2006. 

Better Julian, Dziecko łagru. Okruchy wspomnień z nieludzkiej ziemi, Agencja Wydawnicza CB, Warszawa 2020.

Bielinkow Arkadij, Kapitulacja i śmierć rosyjskiego inteligenta, przeł. z rosyjskiego i wstępem opatrzył Jerzy Czech, Agora, Warszawa 2021.

Bykow Dmitrij, ŻD, przeł. Ewa Rojewska-Olejarczuk, Czwarta Strona, Poznań 2016. 

Bułhakow Michaił, Mistrz i Małgorzata, przeł. Leokadia Anna Przebinda, Grzegorz Przebinda, Igor Przebinda, wyd. II, Wydawnictwo Znak, Kraków 2022. 

Czapski Józef, Dziennik wojenny (22 III 1942 - 31 III 1942), Wydawnictwo Próby, Instytut Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską, Warszawa 2022. 

Czesław Miłosz i wiek XXI, red. Joanna Zach i Karina Jarzyńska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2023. 

Davies Norman, Mała Europa. Szkice polskie, przeł. Bartłomiej Pietrzyk, Znak Horyzont, Kraków 2022. 

Davies Norman, Powstanie '44, przeł. Elżbieta Tabakowska, Znak Horyzont, Kraków 2022. 

Dostojewski Fiodor, Dziennik pisarza 1876, przeł. Maria Leśniewska, t. 1-3, PIW, Warszawa 1982. 

Drawicz Andrzej, Pocałunek na mrozie, Polonia, Londyn 1989. 

Dusza polska i rosyjska. Spojrzenie współczesne, red. Andrzej de Lazari i Roman Bäcker, Ibidem, Łódź 2003. 

Eisenhower Dwight D., Waging Peace 1956-1961, Double Day, New York 1965.

Eltchaninoff Michel, Co ma Putin w głowie?, przeł. z franc. Andrzej Bilik, Studio Emka, Warszawa 2015. 

Fast Piotr, Uroki rosyjskiego, Wydawnictwo Naukowe "Śląsk", Katowice 2018.

Fiediarow Aleksiej, Człowiek, który siedział, przeł. Jerzy Czech, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2022. 

Fiszer Michał, Fiszer Jacek, Wojna w Ukrainie. Od napaści do kontrofensywy. Okiem wojskowych ekspertów, Polityka, Warszawa 2022.

Fiut Aleksander, Wyglądy i wglądy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2022. 

Fiut Aleksander, Z Miłoszem, Pogranicze, Sejny 2011. 

Forró Tomáš, Apartament w hotelu Wojna. Reportaż z Donbasu, przeł. Andrzej S. Jagodziński, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2022. 

Gabidullin Marat, Wagnerowiec. Spowiedź byłego dowódcy tajnej armii, przeł. Agnieszka Dywan, Justyna Nowakowska, Wydawnictwo Znak, Kraków 2022. 

Gessen Masha, Putin. Człowiek bez twarzy, przeł. Julia Szajkowska, Magda Witkowska, Prószyński i S-ka, Warszawa 2018.

Giedroyc Jerzy, Miłosz Czesław, Listy 1973-2000, Czytelnik, Warszawa 2012. 

Głuchowski Dmitrij, Metro. Trylogia, z jęz. rosyjskiego przeł. Paweł Podmiotko, Wydawnictwo Insignis, Kraków 2019. 

Golding William, Władca much, przeł. Wacław Niepokólczycki, Mediasat Poland, Warszawa 2004. 

Gołąbek Bartosz, Lew Gumilow i Aleksander Dugin. O dwóch obliczach eurazjatyzmu w Rosji po 1991 roku, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012. 

Gorbaniewska Natalia, Dwunasta w południe. Sprawa demonstracji w dniu 25 sierpnia 1968 roku na placu Czerwonym, przeł. z oryg. rosyjskiego Anita Tyszkowska, Tadeusz Gosk, Oficyna Wydawnicza Atut - Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2006.

Gorbaniewska Natalia, Moja Polska, wybór, układ, przekł. Ewangelina Skalińska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2021.

Grossman Wasilij, Wszystko płynie, przeł. Wiera Bieńkowska, Wydawnictwo Współpraca, Warszawa 1990. 

Grossman Wasilij, Życie i los, przeł. Jerzy Czech, Noir sur Blanc, Warszawa 2020. 

Hemar Marian, Dzik i świnia, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2015.

Herling-Grudziński Gustaw, Inny Świat. Zapiski sowieckie, [w:] tegoż, Dzieła zebrane, red. Włodzimierz Bolecki, t. 4, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2020, s. 5-215. 

Herling-Grudziński Gustaw, Inny Świat. Zapiski sowieckie, Instytut Literacki, Paryż 1985. 

Herling-Grudziński Gustaw, Upiory rewolucji, Instytut Literacki, Paryż 1969.

Hitler, Adolf, Mein Kampf. Moja walka. Edycja krytyczna, przeł. i red. Eugeniusz Cezary Król, Bellona, Warszawa 2022. 

Hrycak Jarosław, Historia Ukrainy 1772-1999. Narodziny nowoczesnego narodu, przeł. Katarzyna Kotyńska, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2000.

Jan Paweł II, Chrystus drogą, prawdą, życiem. Pielgrzymka Jana Pawła II na Ukrainę 23 - 27 czerwca 2001, Wydawnictwo "M", Kraków 2001.

Jaspers Karl, Problem winy. O politycznej odpowiedzialności Niemiec, przeł. Jan Garewicz, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2018. 

Jaszyn Ilja, Czeczenia Ramzana Kadyrowa, przeł. Aleksandra Bąk, Natalia Bożek, Bartosz Gołąbek, Zuzanna Krajnik, Agnieszka Szelc, Katarzyna Wesołowska, oprac. tekstu, wprow. i przyp. Bartosz Gołąbek, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Krośnie, Krosno 2017. 

Johnson Ian Ona, Diabelski pakt. Współpraca niemiecko-radziecka i przyczyny wybuchu II wojny światowej, przeł. Jan Szkudliński, Rebis, Poznań 2021. 

Joyce James, Ulisses, przeł. Maciej Świerkocki, Oficyna, Łódź 2021. 

Jurasz Witold, Grala Hieronim, Wataha Putina. Czy Kreml to normalne miejsce władzy czy laboratorium zła?, Czerwone i Czarne, Warszawa 2023. 

Klimowicz Tadeusz, Pożegnanie z Rosją, Wydawnictwo Paśny Buriat, Kielce 2022. 

Konopnicka Maria, Listy do synów i córek, oprac. Lena Magnone, Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu, Instytut Badań Literackich. Wydawnictwo, Warszawa 2010. 

Konopnicka Maria, Poezye, seria trzecia, Gebethner i Wolff, Warszawa 1887. 

Kontynent. Wybór artykułów, przeł. z rosyjskiego i oprac. Adam Mazur [Andrzej Drawicz], Polonia Book Fund, Londyn 1979.

Kosińska Agnieszka, Miłosz w Krakowie, Wydawnictwo Znak, Kraków 2015. 

Kostiuczenko Jelena, Przyszło nam tu żyć. Reportaże z Rosji, przeł. Katarzyna Kwiatkowska-Moskalewicz, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2021.

Kurczab-Redlich Krystyna, Tajemnice Rosji Putina, WAB, Warszawa 2022. 

Kuzniecow Anatolij, Babi Jar. Powieść-dokument, przeł. Piotr Tymiński, Fundacja historia.pl, Gdańsk 2018. 

Latopis kijowski 1118-1158, przeł. Edward Goranin, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1995. 

Lazari Andrzej de, Czy Moskwa będzie Trzecim Rzymem? Studia o nacjonalizmie rosyjskim, Śląsk, Katowice 1995. 

Lebiediew Siergiej, Ludzie sierpnia, przeł. z rosyjskiego Grzegorz Szymczak, Wydawnictwo Claroscuro, Warszawa 2021.

Lebiediew Siergiej, Granice zapomnienia, przeł. z rosyjskiego Grzegorz Szymczak, Wydawnictwo Claroscuro, Warszawa 2022.

Lec Stanisław Jerzy, Lec. XX wiek. Album fotograficzny, proj. Wiktor Szenderowicz, Warszawa 2018. 

Łysiak-Rudnycki Iwan, Między historią a polityką, przeł. z ukraińskiego Małgorzata Buchalik, Anna Chłopik, Paweł Jarosz, Katarzyna Kotyńska, Przemysław Tomanek, Anna Tylutka, Anna Wylegała, Mateusz Zalewski, Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Wrocław 2012.

Mandelsztam Nadieżda, Wspomnienia, przeł. Jerzy Czech, Agora, Warszawa 2015.

Mandelsztam Osip, Późne wiersze, wyb., przekł. i oprac. Stanisław Barańczak, Wydawnictwo Enklawa, [Warszawa 1981].

Marek Michał, Operacja Ukraina. Kampanie dezinformacyjne, narracje, sposoby działania rosyjskich ośrodków propagandowych przeciwko państwu ukraińskiemu w okresie 2013-2019, Difin, Warszawa 2020. 

Matthews Owen, Miasto, które nie istniało, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Wydawnictwo Amber, Warszawa 2020. 

Matthews Owen, Overreach. The Inside Story of Putin and Russia's War Against Ukraine, Harper Collins, New York 2022. 

Miedwiediew Siergiej, Powrót rosyjskiego Lewiatana, przeł. Hanna Pustula-Lewicka, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2020.

Milczarek Michał, Donikąd. Podróż na skraj Rosji, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2019. 

Milosz Czeslaw, Emperor of the Earth. Modes of Eccentric Visions, University of California Press, Berkeley-Los Angeles-London 1977.

Miłosz Czesław, Ogród nauk, Instytut Literacki, Paryż 1981. 

Miłosz Czesław, Rodzinna Europa, Instytut Literacki, Paryż 1983. 

Miłosz Czesław, Rosja. Widzenia transoceaniczne, t. 1: Dostojewski - nasz współczesny, Fundacja Zeszytów Literackich, Warszawa 2010.

Neumayr Anton, Dyktatorzy i medycyna, przeł. Juliusz Zychowicz, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998. 

Niemcowa Żanna, Obudź się, Rosjo. Mój ojciec, Borys Niemcow, i jego spuścizna polityczna, przeł. z języka niemieckiego Ewa Spirydowicz, Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2016. 

Nowak Andrzej, Intelektualna historia III RP. Rozmowy z lat 1990-2012, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2013. 

Nowak Andrzej, Metamorfozy Imperium Rosyjskiego 1721-1921. Geopolityka, ody i narody, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018. 

Nowak Andrzej, Polska i Rosja. Sąsiedztwo wolności i despotyzmu X-XX w., Biały Kruk, Kraków 2022. 

Owsjannikowa Marina, Zwischen Gut und Böse. Wie ich mich endlich der Kreml-Propaganda entgegenstellte, Langen-Müller, München 2023.

Pietrowski Miron, Mistrz i Miasto. Kijowskie konteksty Michaiła Bułhakowa, przeł. z języka rosyjskiego Irina Kuźmina, Aleksandra Jezierska, red. i wstęp Bogusław Bakuła, Wydawnictwo "Bonami", Poznań 2004.

Pietruszewska Ludmiła, Jest noc, przeł. Jerzy Czech, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2012. 

Piszą, więc żyją. Pierwszych sto dni wojny, wyb., przekł. i posł. Bohdan Zadura, Biuro Literackie, Kołobrzeg 2023.

Plokhy Serhii, Kwestia rosyjska. Jak budowano naród i imperium, przeł. Łukasz Witczak, Znak Horyzont, Kraków 2019.

Pomianowski Jerzy, Ruski miesiąc z hakiem, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1997.

Po raz pierwszy Putin. Rozmawiali Natalia Gieworkian, Natalia Timakowa, Andriej Kolesnikow, przeł. Piotr Fast, red. Jerzy Dałek, Forum Sztuk Dom Wydawniczy, Katowice 2000.

Powieść minionych lat, przekł. i red. Franciszek Sielicki, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1999.

Przebinda Grzegorz, Dmitrij Bykow rozmraża Rosję, "Tygodnik Powszechny", 20 października 2019, nr 42, s. 102-106.

Przebinda Grzegorz, Kontynenty Władimira Maksimowa, cz. 1: A czy ci pana bohaterowie zdobyliby Berlin?, "Gazeta Wyborcza", Magazyn Wolna Sobota, 5-6 sierpnia 2023, s. 23-25.

Przebinda Grzegorz, Kontynenty Władimira Maksimowa, cz. 2: Z Azji do Europy i z powrotem, "Gazeta Wyborcza", Magazyn Wolna Sobota, 12-13 sierpnia 2023, s. 32-34.

Przebinda Grzegorz, From Chaadayev to Solovyov: Russian Modern Thinkers Between East and West, transl. by Władysław Chłopicki, Peter Lang, Berlin 2022. 

Przebinda Grzegorz, Kremulator wiecznie żywy, "Rzeczpospolita", "Plus Minus", nr 192, 19-20 sierpnia 2023, s. 24-25.

Przebinda Grzegorz, Między Moskwą a Rzymem. Myśl religijna w Rosji XIX i XX wieku, Universitas, Kraków 2003. 

Przebinda Grzegorz, Od Czaadajewa do Bierdiajewa. Spór o Boga i człowieka w myśli rosyjskiej 1832-1922, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1998.

Przebinda Grzegorz, Piekło z widokiem na niebo, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004. 

Przebinda Grzegorz, Większa Europa. Papież wobec Rosji i Ukrainy, Wydawnictwo Znak, Kraków 2001. 

Przebinda Grzegorz, Włodzimierz Sołowjow wobec historii, Wydawnictwo Arka, Kraków 1992. 

Przebinda Grzegorz, Zaułki Mistrza Wolanda, Oficyna Literacka, Kraków 2000. 

Przebinda Grzegorz, Smaga Józef, Kto jest w kim w Rosji po 1917 roku, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000. 

Przebinda Igor, Oblicza Wolanda. Literackie studium postaci, "Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria" 2020, nr 20, s. 386-401.

Puszkin Aleksander, Wybór wierszy, Ossolineum, Wrocław-Warszawa 1982. 

Rees Laurence, Starcie tyranów, Hitler i Stalin. Sojusznicy i wrogowie, przeł. z angielskiego Jan Dzierzgowski, Wielka Litera, Warszawa 2021. 

Remarque Erich Maria, Na zachodzie bez zmian, przeł. Ryszard Wojnakowski, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2022.

Remarque Erich Maria, Noc w Lizbonie, przeł. Ryszard Wojnakowski, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2015. 

Remarque Erich Maria, Wojujący pacyfista. Artykuły i wywiady 1929-1966, Czytelnik, Warszawa 1998.

Riabczuk Mykoła, Czternasta od końca. Opowieści o współczesnej Ukrainie, przeł. Katarzyna Kotyńska, Andrij Saweneć, Joanna Cieplińska, Andrzej Jekaterynczuk, Michał Petryk, Olena Szelążyk-Komenda, Marek S. Zadura, Mateusz Zalewski, Znak, Kraków 2022. 

Rock Albert [Henryk Glass], Mein Kampf Józefa Stalina. Rewolucyjna strategia i taktyka komunistycznego imperializmu, IPN, Białystok-Warszawa 2020. 

Rogacin Wojciech, Zełenski. Biografia, Wielka Litera, Warszawa 2022. 

Ryback Timothy W., Prywatna biblioteka Hitlera. Książki, które go ukształtowały, przeł. z angielskiego Małgorzata Szubert, Świat Książki, Warszawa 2010. 

Sauerland Karol, Na pastwę płomieni, sytuacja literatury w pierwszych miesiącach istnienia III Rzeszy, dokumentacja wraz w komentarzem, "Literatura na Świecie" 1973, nr 3, s. 22-63.

Sawa Jan (Maria Konopnicka), Śpiewnik historyczny 1767-1863, Polskie Tow. Nakładowe. Skład Główny Księgarni Narodowej we Lwowie, Lwów 1905. 

Service Robert, Na Kremlu wiecznie zima. Rosja za drugich rządów Putina, przeł. Jerzy Wołk-Łaniewski, Znak Horyzont, Kraków 2020.

Shore Marci, Ukraińska noc. Rewolucja jako doświadczenie, przeł. Marcin Szuster, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2018. 

Skaletska Yeva, You don't know What War Is, przeł. Cindy Joseph-Pearson, Blumsbury Childrens' Book, London-Oxford-New York-New Delhi-Sydney 2022.

Słowo o wyprawie Igora, oprac. Marian Jakóbiec, przeł. Julian Tuwim, Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, Wrocław 1950. 

Snyder Timothy, Droga do niewolności. Rosja. Europa. Ameryka, przeł. Bartłomiej Pietrzyk, Znak Horyzont, Kraków 2019. 

Sołżenicyn Aleksander, Archipelag GUŁag 1918-1956. Próba analizy literackiej, przeł. Michał Kaniowski [Jerzy Pomianowski], t. 1-3, Instytut Literacki, Paryż 1974-1978.

Sołżenicyn Aleksander, Archipelag Gułag 1918-1956. Próba dochodzenia literackiego, przekł. autoryzowany z języka rosyjskiego Jerzy Pomianowski (Michał Kaniowski), t. 1-3, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2008.

Sołżenicyn Aleksander, Jak odbudować Rosję? Refleksje na miarę moich sił, przeł. Juliusz Zychowicz, Wydawnictwo Arka, Kraków 1991. 

Sołżenicyn Aleksander, Pruskie noce, przeł. Michał B. Jagiełło, Ośrodek Karta, Warszawa 2018. 

Sołżenicyn Aleksander, Przełomy. Opowiadania zebrane 1959-1998, przeł. Juliusz Baczyński, Henryka Broniatowska, Tadeusz Butkiewicz, Jerzy Czech, Witold Dąbrowski, Wiesława Karaczewska, Irena Lewandowska, Ewa Rojewska-Olejarczuk, Józef Waczków, Alicja Wołodźko i Wiktor Woroszylski, Czytelnik, Warszawa 2001. 

Sołżenicyn Aleksander, Żyj bez kłamstwa. Publicystyka z lat 1973-1980, przeł. Alicja Wołodźko-Butkiewicz, Editions Spotkania, Warszawa [1993].

Sorokin Władimir, Dzień oprycznika, przeł. Agnieszka Lubomira Piotrowska, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2008.

Stus Wasyl, Wesoły cmentarz. Wiersze wybrane z lat 1959-1971, przekł. i przedm. Marcin Gaczkowski, Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Wrocław-Wojnowice 2020.

Styrcz-Przebinda Leokadia, Koncepty lingwokulturowe a przekład. Nabokow i inni, Wydawnictwo Pigonianum, Karpacka Państwowa Uczelnia w Krośnie, Krosno 2022.

Sucharski Tadeusz, Literatura polska. Z sowieckiego "domu niewoli". Poetyka. Aksjologia. Twórcy, Instytut Literatury, Kraków 2021.

Sucharski Tadeusz, Polskie poszukiwania "innej" Rosji. O nurcie rosyjskim w literaturze Drugiej Emigracji, słowo/obraz/terytoria, Gdańsk 2008.

Szałamow Warłam, Opowiadania kołymskie. Lewy brzeg, przeł. Jerzy Baczyński, Wydawnictwo atext, Gdańsk 1991.

Szaruga Leszek, Ukraiński kalejdoskop, Convivo, Warszawa 2022. 

Szenderowicz Wiktor, Pan Ein i inne historie, przeł. Jerzy Czech, Adit, Warszawa 2019.

Szewczenko Taras, Przejażdżka z przyjemnością i nie bez morału, przeł. Jerzy Jędrzejewicz, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1983.

Szewczenko Taras, Wybór poezji, oprac. Marian Jakóbiec, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974.

Szwarc Eugeniusz, Baśnie dla dorosłych, przeł. i przedm. Jerzy Pomianowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1965. 

Tołstoj Aleksy, Piotr Pierwszy, przeł. Andrzej Stawar, Czytelnik, Warszawa 1974. 

Trevor-Roper Hugh Redwald, Ostatnie dni Hitlera, przeł. Kazimierz Fudakowski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1966.

Tuwim Julian, Jarmark rymów, oprac. Janusz Stradecki, Czytelnik, Warszawa 1991. 

Ukrainka Łesia, Pieśń lasu, wyb. i wstęp Florian Nieuważny, PIW, Warszawa 1989. 

Ulicka Ludmiła, Daniel Stein tłumacz, przeł. Jerzy Redlich, Świat Książki, Warszawa 2012. 

Walicki Andrzej, O Rosji inaczej, Fundacja Oratio Recta, Warszawa 2019.

Wawrzyńczak Aleksander, Imperialista, technokrata, mistyk. Twórczość literacka i publicystyczna Aleksandra Prochanowa, Scriptum, Kraków 2014. 

Władimow Gieorgij, Wierny Rusłan. Historia obozowego psa, przeł. Andrzej Drawicz, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2021. 

Wojna wojnie, Oficyna Wydawnicza Bractwa Trójka, Poznań 2017. 

Wolter, Powiastki filozoficzne, przeł. Tadeusz Boy-Żeleński, PIW, Warszawa 1950. 

Zabużko Oksana, Najdłuższa podróż, przeł. Katarzyna Kotyńska, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2023. 

Zamiłowanie do spraw beznadziejnych. Ukraina w "Kulturze" 1947-2000, wyb., oprac. i posł. Bogumiła Berdychowska, Instytut Literacki Kultura - Instytut Książki, Paryż-Kraków 2016. 

Zdziechowski Marian, O okrucieństwie, Wydawnictwo Znak, Kraków 1993.

Zhadan Serhij, Himmel über Charkiw. Nachrichten vom Überleben im Krieg, aus dem Ukrainischen von Juri Durkot, Sabine Stöhr und Claudia Dathe, Suhrkamp, Berlin 2022. 

Zrozumieć Ukra?nę. Historia mówiona. Z Jarosławem Hrycakiem rozmawia Iza Chruślińska, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2023. 

Zygar Michaił, Wszyscy ludzie Kremla. Tajne życie Władimira Putina, przeł. Agnieszka Sowińska, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2017. 

Żadan Serhij, Historia kultury początku stulecia i inne wiersze, przeł. Bohdan Zadura, Biuro Literackie, Kołobrzeg 2022. 

Żadan Serhij, Internat, przeł. Michał Petryk, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2019. 

Żerebcowa Polina, Mrówka w słoiku. Dzienniki czeczeńskie 1994-2004, przeł. z rosyjskiego Agnieszka Knyt, wiersze przeł. Michał B. Jagiełło, Fundacja Ośrodka "Karta", Warszawa 2018. 

Акунин Борис, История Российского государства, t. 1-8, АСТ, Москва 2015-2021.

Акунин Борис, Яркие люди Древней Руси, Издательство АСТ, Москва 2023. 

Алексеева Людмила, История инакомыслия в России. Новейший период, Khronika Press, Benson, Vermont 1984.

Алексиевич Светлана, Цинковые мальчики, Время, Москва 2016. 

Анатолий (Кузнецов) А., Бабий Яр. Роман-документ, Посев, Frankfurt 1979. 

Белозерская-Булгакова Лювовь, О, мед воспоминаний, Ann Arbor [Michigan] 1979.

Беттер Юлиан, Дитя ГУЛАГа, перевод с польского: Анаит Велян, издано в Швейцарии, Sandermoen Publishing, Alosen 2022.

Булгаков Михаил, Белая гвардия, Научно-издательский центр "Ладомир", "Наука", Москва 2015. 

Булгаков Сергей, Тихие думы. Из статей 1911-15 гг., Издание Г.А. Лемана и С.И. Сахарова, Москва 1918. 

Быков Дмитрий, Боль/шинство, Freedom Letters, Германия 2023.

Быков Дмитрий, Вторая смерть. Книга стихов, Книга Сефер, Израиль 2022. 

Быков Дмитрий, Как Путин стал президентом США, Амфора, Санкт-Петербург 2012. 

Быков Дмитрий, Хроники ближайшей войны. Избранные статьи 1992-2005, Амфора, Санкт-Петербург 2005. 

Війна 2022. Щоденники, есеї, поезія, Видавництво Старого Лева, "Нова Польща", Львiв-Варшава 2022.

Великий Блокпост. Антология донбасской поэзии 2014-2022 гг., сост. Анна Ревякина, Питер, Санкт-Петербург, Москва, Минск 2023.

Виленский Юрий, Навроцкий Владимир, Шалюгин Геннадий, Михаил Булгаков и Крым, "Таврия", Симферополь 1995.

Волков Олег, Погружение во тьму. Из пережитого, Atheneum, Paris 1987. 

Волкогонов Дмитрий, Сталин. Политический портрет, t. 1-2, ООО ""Фирма Издательство АСТ"", АО ""Издательство Новости"", Москва 1998.

Глуховский Дмиртий, Будущее. Роман утопия, Издательство АСТ, Москва 2021. 

Глуховский Дмиртий, Метро 2033. Роман, Издательство АСТ, Москва 2020. 

Глуховский Дмиртий, Текст. Роман, Издательство АСТ, Москва 2021. 

Горбаневская Наталья, В полдень. Дело о демонстрации на Красной площади 25 августа 1968 года, Новое издательство, Москва 2007.

Горбаневская Наталья, Прозой о поэзии и поэтах, "Русский Гуливер", Центр современной литературы, Москва 2016. 

Горенштейн Фридрих, Псалом. Роман-размышление о четырех казнях Господних, Страна и мир, München 1986. 

Гребенщиков Борис, Серебро Господа Моего, Издательство "Э", Москва 2015. 

Грицак Ярослав, Подолати минуле. Глобальна історія України, Портал, Київ 2022. 

Гузель Яхина, Эшелон на Самарканд, АСТ, Москва 2021. 

Достоевская Анна, Воспоминания, "Художественная литература", Москва 1981. 

Достоевская Анна, Дневник 1967 года, "Наука", Москва 1993. 

Ерофеев Виктор, Энциклопедия русской души, Азбука, Санкт-Петербург 2010.

Ерофеев Виктор, В лабиринте проклятых вопросов. Эссе, Союз фотохудожников России, Москва 1996.

Жадан Сергiй, Антена. Илюстрацi? Гамлета, Meridian Czernowitz, Вiдавець Померанцев Святослав, Чернiвцi 2022 

Жадан Сергiй, Iнтернат. Роман, Meridian Czernowitz, Вiдавець Померанцев Святослав, Чернiвцi 2022. 

Жадан Сергiй, Псалом авiацi?. Фото Марисi М'яновско?, Meridian Czernowitz, Вiдавець Померанцев Святослав, Чернiвцi 2022. 

Жадан Сергiй, Скрипниківка, Meridian Czernowitz, Вiдавець Померанцев Святослав, Чернівцi 2023.

Жегулев Илья, Ход царем. Тайная борьба за власть и влияние в современной России. От Ельцина до Путина, Говард Рорк, Москва 2022. 

Забужко Оксана, Найдовша подорож, Видавничий дiм "Комора", Київ 2022. 

Идеи в России. Idee w Rosji. Ideas in Russia. Leksykon rosyjsko-polsko- angielski, red. t. 1-9, Andrzej de Lazari, Justyna Kurczak, Janusz Dobieszewski, Semper, Warszawa (t. 1), Ibidem, Łódź 1999-2015. 

Катынь. Март 1940 г. - сентябрь 2000 г. Расстрел. Судьбы живых. Эхо Катыни. Документы, Издательство "Весь Мир", Москва 2001. 

Курмояров Иоанн, Крещение Руси: мифы и реальность, "ЛитРес: Самиздат" 2012 (publikacja elektroniczna).

Кучма, Леонид, Украина - не Россия, Время, Москва 2003. 

Лосев Лев, Иосиф Бродский. Опыт литературной биографии, Молодая гвардия, Москва 2008. 

Мальцев Леонид, Преодоление стереотипов. Ф.М. Достоевский в восприятии польских писателей-эмигрантов XX века, Издательство Балтийского федерального университета им. Иммануила Канта, Калининград 2022. 

Мальцев Юрий, Вольная русская литература 1955-1975, Посев, Frankfurt/Main 1976.

Мединский Владимир, Торкунов Анатолий, История России. 1945 год - начало XXI века. Учебник, Москва 2023.

Михник Адам, Навальный Алексей, Диалоги, Новое издательство, Москва 2015. 

Набоков Владимир, Стихотворения и поэмы, Современник, Москва 1991. 

"Нет войне". 40 историй россиян, выступающих против вторжения в Украину, Idea. Реалии Татаро-башкирская редакция/ Радио Свобода [2022]. 

Николаев Евгений, Предавшие Гиппократа, Overseas Publications Interchange LTD, London 1984.

Новодворская Валерия, Прощание славянки. Триллер, Захаров, Москва 2009. 

Овсянникова Марина, Русские против войны. Шесть секунд в прямом эфире, Sandermoen Publishing, Alosen 2023.

От первого лица. Разговоры с Владимиром Путиным, Вагриус, Москва 2000.

Петровский Мирон, Мастер и Город. Киевские контексты Михаила Булгакова, издание 2-е, исправленное и дополненое, Издательство Ивана Лимбаха, Санкт-Петербург 2008.

Поэзия последнего времени, сост. Юрий Левинг, Издательство Ивана Лимбаха, Санкт-Петербург 2022.

Попович Мирослав, Культура. Iлюстрована енциклопедiя Укра?ны, Балтiя-Друк, Ки?в 2015. 

Прилепин Захар, Взвод. Офицеры и ополченцы русской литературы, Издательство Аст, Москва 2017.

Прилепин Захар, Координата Z. Уроки русского, Издательство Аст, Москва 2023.

Пшебинда Гжегож, Между Краковом, Римом и Москвой. Русская идея в новой Польше, РГГУ, Москва 2013. 

Пшебiнда Ґжегож, Мiжь Львовом и Краковом та Римом. Творчи зустричи Йосифа Слiпого з Каролем Войтилою - Iваном Павлом II, przeł. Przemysław Tomanek, [w:] Мово рiдна, слово рiдне. Prace naukowe ofiarowane Doktor Bożenie Zinkiewicz-Tomanek, red. Oksana Baraniwska, Adam Fałowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009, s. 29-46.

Пшебiнда Ґжегож, Укра?нська екуменична подорож. Рефлексiя про паломництво Папи Римського до Києва та Львова, [w:] Ukraina między językiem a kulturą, Universitas, red. Bożena Zinkiewicz-Tomanek, Kraków 2003, s. 389-395. 

Романова Ольга, Навальный, Олег (рисунки), Русь сидящая, Издательство АСТ, Издательство CORPUS, Москва 2018. 

Сванидзе Николай, Сванидзе Марина, Медведев, Амфора, Санкт-Петербург 2008. 

Слово о полку Iгоревiм, переклад Максима Рильського, Видавництво "Днiпро", Ки?в 1974. 

Солженицын Александр, Архипелаг ГУЛАГ 1918-1956. Опыт художественного исследования, Астрель, Москва 2009. 

Солженицын Александр, Рассказы, "Современник", Москва 1989. 

Солженицын Александр, Республика труда. Пьесы и киносценарии, Азбука, Санкт-Петербург 2016. 

Солженицын Александр, Россия. Запад. Украина, составитель Наталия Солженицына, Колибри, Азбука-Аттикус, Москва 2018.

Солженицын Александр, С Украиной будет чрезвычайно больно, составление и предисловие Наталии Солженицыной, Издательство АСТ, Москва 2022.

Соловьев Владимир, Три разговора о войне, прогрессе и конце всемирной истории, со включением "Краткой повести об Антихристе" и с приложениями, Изданіе С.-Петербургскаго Т-ва Печатн. и Изд. дѣла "ТРУДЪ" Фонтанка 86, 1904. 

Стругацкий Аркадий, Стругацкий Борис, Жук в муравейнике. Волны гасят ветер. Отягощенные злом, или Сорок лет спустя, "Текст", Москва 1994. 

Татищев Василий, История Российская, t. 1, Аст-Издательство Ермак, Москва 2005.

Томпсон Эва М., Трубадури імперії. Російська література і колоніалізм. Переклад з англійської Марія Корчинська, Видавництво Соломії Павличко "Основи", Київ 2006.

Улицкая Людмила, Зеленый шатер. Роман, Эксмо, Москва 2011. 

Улицкая Людмила, Лестница Якова. Роман, АСТ, Москва 2015. 

Улицкая Людмила, Поэтка. Книга памяти: Наталья Горбаневская, АСТ, Москва 2014. 

Филипенко Саша, Кремулятор, Вебкнига 2022 (publikacja elektroniczna).

Фишман Михаил, Преемник. История Бориса Немцова и страны, в которой он не стал президентом, Издательство АСТ, CORPUS, Москва 2022.

Ходорковский Михаил, Как убить дракона? Пособие для начинающих революционеров, Москва-Чита-Краснокаменск-Лондон-Москва 2003-2023 (publikacja w formie pliku pdf). 

Чуковская Лидия, Записки об Анне Ахматовой, t. II: 1952-1962, YMCA-Press, Paris 1980. 

Шендерович Виктор, Дневник Inostrannogo Агента, Книга Сефер, Израиль 2022.

Шендерович Виктор, Здесь было НТВ и другие истории, Захаров, Москва 2002.

Шендерович Виктор, Кинотеатр повторного фильма, Webkniga, Москва [b.d.].

Шендерович Виктор, Куклы, Вагриус, Москва 1996. 

Эткинд Александр, Внутренняя колонизация. Имперский опыт России, Новое литературное обозрение, Москва 2016. 

Яблоков Евгений, Александр Грин и Михаил Булгаков, "Филологические науки" 1991, nr 4, s. 33-42.

Яблоков Евгений, Москва Булгакова, Кучково Поле, Москва 2020.

Яблоков Евгений, Михаил Булгаков и мировая культура. Справочник-тезаурус, Дмитрий Буланин, Санкт-Петербург 2011.

Янгфельдт Бенгт, Язык есть Бог. Заметки об Иосифе Бродском, Астрель-Corpus, Москва 2012.

Янов Александр, Драма патриотизма в России 1855-1921, Новый хронограф, Москва 2009.