Autorzy
Prof. dr hab. n. med. Mariusz Gąsior
III Katedra i Oddział Kliniczny Kardiologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Kalarus
Katedra i Klinika Kardiologii i Elektroterapii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
******
Dr hab. n. med. Piotr Adamski, prof. UMK
Katedra Kardiologii i Chorób Wewnętrznych
Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Prof. dr. hab. n. med. Maciej Banach
Zakład Kardiologii Prewencyjnej i Lipidologii
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Dr hab. n. med. Jacek Bil, prof. CMKP
Klinika Kardiologii Inwazyjnej
Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
Dr n. med. Aleksandra Błachut
III Katedra i Klinika Kardiologii, Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. med. Piotr Boros, prof. IG
Zakład Fizjopatologii Oddychania Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie
Dr n. med. Kamil Bujak
III Katedra i Klinika Kardiologii, Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Aleksandra Burchacka
Klinika Kardiologii I Katedry Kardiologii WNMK
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. med. Marzena Chrostowska
Klinika Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii
Gdański Uniwersytet Medyczny
Dr n. med. Monika Czaja-Ziółkowska
Oddział Chorób Serca i Naczyń
III Katedra I Oddział Kliniczny Kardiologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Prof. dr. hab. n. med. Dariusz Dudek
Centrum Medycyny Cyfrowej i Robotyki
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie
Dr hab. n. med. Krzysztof Dyrbuś
III Katedra i Klinika Kardiologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. med. Artur Dziewierz, prof. UJ
II Klinika Kardiologii, Instytut Kardiologii
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie
Prof. dr hab. n. med. Marek Gierlotka
Klinika i Oddział Kardiologii, Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Opolu
Instytut Nauk Medycznych Uniwersytetu Opolskiego
Prof. dr hab. n. med. Robert Julian Gil
Państwowy Instytut Medyczny MSWiA w Warszawie
Dr hab. med. Renata Główczyńska
I Katedra i Klinika Kardiologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Marcin Grabowski
I Katedra i Klinika Kardiologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Tomasz Grodzicki
Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie
Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych i Geriatrii
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
Lek. Monika Gruz-Kwapisz
III Katedra Kardiologii
Klinika Kardiologii i Chorób Strukturalnych Serca
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr n. med. Aneta Iwona Gziut-Rudkowska
Klinika Kardiologii
Państwowy Instytut Medyczny CSK MSWiA w Warszawie
Dr hab. n. med. Tomasz Hrapkowicz
Katedra i Klinika Kardiochirurgii, Transplantologii, Chirurgii
Naczyniowej i Endowaskularnej
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Dr hab. n. med. Bartosz Hudzik, prof. SUM FESC FACC
III Katedra i Klinika Kardiologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Zakład Profilaktyki Chorób Sercowo-Naczyniowych w Bytomiu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Komitet Nauk Klinicznych
Polska Akademia Nauk
Dr hab. n. med. Jerzy Jaroszewicz
Katedra i Oddział Kliniczny Chorób Zakaźnych i Hepatologii
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr n. med. Tomasz Jaźwiec
Katedra i Klinika Kardiochirurgii, Transplantologii, Chirurgii
Naczyniowej i Endowaskularnej
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Dr hab. n. med. Cezary Kępka
Narodowy Instytut Kardiologii kardynała Stefana Wyszyńskiego
Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
Dr hab. n. med. Jacek Kowalczyk
Katedra i Klinika Kardiologii i Elektroterapii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. med. Oskar Kowalski, prof. SUM
I Oddział Kardiologii i Angiologii Pracownia Elektrofizjologii i Stymulacji Serca SCCS
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Prof. dr. hab. n. med. Jacek Kubica
Katedra Kardiologii i Chorób Wewnętrznych
Collegium Medicum w Bydgoszczy
Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu
Prof. dr hab. n. med. Jacek Legutko
Klinika Kardiologii Interwencyjnej
Instytut Kardiologii Wydziału Lekarskiego
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
Szpital im. św. Jana Pawła II w Krakowie
Prof. dr hab. n. med. Radosław Lenarczyk
Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu
Katedra Kardiologii i Elektroterapii
Oddział Kliniczny Kardiologii
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr n. med. Agnieszka Lipińska-Ojrzanowska
Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego
Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi
Dr hab. n. med. Magdalena Martusewicz-Boros, prof. IG
III Klinika Chorób Płuc i Onkologii Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie
Dr n. med. Karol Miszalski-Jamka
Pracownia Diagnostyki Obrazowej
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Dr n. med. Katarzyna Mitręga
I Oddział Kardiologii i Angiologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Prof. dr hab. n. med. Katarzyna Mizia-Stec
Klinika Kardiologii I Katedry Kardiologii WNMK
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. o zdr. Agnieszka Młynarska, prof. SUM
Zakład Gerontologii i Pielęgniarstwa Geriatrycznego
Katedra Pielęgniarstwa
Wydział Nauk o Zdrowie w Katowicach
Śląski Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Narkiewicz
Klinika Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii
Gdański Uniwersytet Medyczny
Dr hab. n. med. Jacek Niedziela
III Katedra i Klinika Kardiologii
Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Dr n. med. Piotr Niezgoda
Katedra Kardiologii i Chorób Wewnętrznych CM w Bydgoszczy
Uniwersytet Mikołaja Kopernika
Dr n. med. Alicja Nowowiejska-Wiewióra
III Katedra i Klinika Kardiologii, Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. med. Marek Ochman, prof. SUM
Katedra i Klinika Kardiochirurgii, Transplantologii, Chirurgii
Naczyniowej i Endowaskularnej
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr n. med. Anna Oleksiak
Oddział Intensywnej Terapii Kardiologicznej
Klinika Niewydolności Serca i Transplantologii
Prof. dr hab. n. med. Maksymilian Opolski
Klinika Kardiologii i Angiologii Interwencyjnej
Narodowy Instytut Kardiologii kardynała Stefana Wyszyńskiego
Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
Dr n. med. Małgorzata Ostrowska
Katedra Kardiologii i Chorób Wewnętrznych
Collegium Medicum w Bydgoszczy
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Lek. Olaf Pachciński
Klinika Kardiologii I Katedry Kardiologii WNMK
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Prof. dr. hab. n. med. Agnieszka Pawlak
Klinika Kardiologii
Państwowy Instytut Medyczny CSK MSWiA w Warszawie
Dr n. med. Magdalena Piegza
Oddział Kliniczny Psychiatrii Katedry Psychiatrii
Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. med. Ewa Piotrowicz FESC
Centrum Telekardiologii
Narodowy Instytut Kardiologii Stefana kardynała Wyszyńskiego
Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
Prof. dr hab. n. med. Ryszard Piotrowicz
Narodowy Instytut Kardiologii kardynała Stefana Wyszyńskiego Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
Dr hab. n. med. Robert Pudlo, prof. SUM
Zakład Psychoprofilaktyki Katedry Psychiatrii WNMZ
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr n. med. Łukasz Pyka
II Klinika i Oddział Kardiologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Dr. n. med. Krzysztof Rewiuk
Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie
Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych i Geriatrii
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
Dr Klaudia Rogowska
Górnośląskie Centrum Medyczne im. L. Gieca
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr n. med. Dominika Rokicka
Klinika Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Schorzeń Kardiometabolicznych Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Prof. dr hab. n. med. Piotr Rozentryt
Katedra Chorób Przewlekłych i Zagrożeń Cywilizacyjnych Wydział Zdrowia Publicznego w Bytomiu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
III Katedra i Kliniczny Oddział Kardiologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Dr n. med. Ilona Skoczylas
III Katedra i Oddział Kliniczny Kardiologii
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr n. med. Kamil Skowron
Katedra Patofizjologii Uniwersytet Jagielloński
Collegium Medicum w Krakowie
Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych i Geriatrii
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
Dr n. med. Barbara Sobala-Szczygieł
Katedra i Oddział Kliniczny Chorób Zakaźnych i Hepatologii
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. med. Adam Sokal
I Oddział Kardiologii i Angiologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Maria Stec
Klinika Kardiologii I Katedry Kardiologii WNMK
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Prof. dr hab. n. med. Maciej Sterliński
Centrum Zaburzeń Rytmu Serca
Narodowy Instytut Kardiologii w Warszawie
Dr hab. n. med. i n. o zdr. Witold Streb
Katedra i Klinika Kardiologii i Elektroterapii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego
WNM w Zabrzu
I Oddział Kliniczny Kardiologii i Angiologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Prof. dr hab. med. n. med. Krzysztof Strojek
Klinika Chorób Wewnętrznych Diabetologii i Schorzeń Kardiometabolicznych
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Lek. Tomasz Szymków
Klinika Kardiologii Inwazyjnej w Warszawie
Państwowy Instytut Medyczny CSK MSWiA w Warszawie
Dr n. med. Anna Szyndler
Klinika Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii
Gdański Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Beata Średniawa
Katedra i Klinika Kardiologii i Elektroterapii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. med. Mateusz Tajstra
III Katedra i Kliniczny Oddział Kliniczny Kardiologii Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr hab. n. med. Przemysław Trzeciak
III Katedra i Kliniczny Oddział Kliniczny Kardiologii
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Dr n. med. Julia Umińska
Katedra Geriatrii
Collegium Medicum
Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu
Klinika Kardiologii
Szpital Uniwersytecki nr 1 im. A. Jurasza w Bydgoszczy
Prof. dr hab. med. Jolanta Walusiak-Skorupa
Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi
Lek. Anna Wancerz
I Katedra i Klinika Kardiologii
UCK Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr hab. n. med. Jarosław Wasilewski, prof. SUM
III Katedra i Klinika Kardiologii, Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu
Pracownia Medycyny Nuklearnej oraz Tomografii Komputerowej Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr n. med. Katarzyna Wilkosz-Musiał
III Katedra Kardiologii
Klinika Kardiologii i Chorób Strukturalnych Serca
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Prof. dr hab. n. med. Krystian Wita
I Klinika i Katedra Kardiologii WNMK
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Prof. dr hab. n. med. Wojciech Wojakowski
III Katedra Kardiologii
Klinika Kardiologii i Chorób Strukturalnych Serca
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Dr n. przyrod. Bogdan Wojtyniak, prof. NIZP PZH - PIB
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego
PZH - Państwowy Instytut Badawczy
Zakład Monitorowania i Analiz Stanu Zdrowia Ludności
Lek. Karolina Wrona-Kolasa
Klinika Kardiologii I Katedry Kardiologii WNMK
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Prof. dr hab. med. Tomasz Zdrojewski
Zakład Prewencji i Dydaktyki
Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii
Gdański Uniwersytet Medyczny
1Definicja, epidemiologia, skala problemuPrzemysław Trzeciak, Bogdan Wojtyniak, Mariusz Gąsior, Tomasz Zdrojewski, Marek Gierlotka
Uniwersalna definicja zawału mięśnia sercowego
Ostry zawał mięśnia sercowego (acute myocardial infarction, AMI) oznacza martwicę kardiomiocytów w przebiegu ostrego niedokrwienia mięśnia sercowego [1, 2]. Rozpoznanie AMI wymaga spełnienia określonych kryteriów, mianowicie wykrycia wzrostu i/lub spadku poziomu biomarkera sercowego, preferencyjnie stężenia troponiny sercowej oznaczanej metodą wysokoczułą (hs-cTn) T lub I, z ? 1 wartością > 99. percentyla górnej granicy zakresu wartości referencyjnych oraz obecności co najmniej jednego z poniższych kryteriów [3]:
1) objawy niedokrwienia mięśnia sercowego;
2) nowe zmiany niedokrwienne w zapisie EKG;
3) pojawienie się patologicznych załamków Q w EKG;
4) dowody w badaniach obrazowych na utratę żywotnego miokardium lub nowe regionalne zaburzenia kurczliwości ścian o wzorcu odpowiadającym etiologii niedokrwiennej;
5) skrzeplina w tętnicy wieńcowej zidentyfikowana w angiografii lub badaniu sekcyjnym.
Współcześnie na potrzeby natychmiastowych strategii leczenia, w tym terapii reperfuzyjnej, chorych z AMI dzieli się na dwie grupy:
- z zawałem serca z uniesieniem odcinka ST (ST-elevation myocardial infarction, STEMI) - są to pacjenci z utrzymującym się dyskomfortem w klatce piersiowej lub innymi objawami wskazującymi na niedokrwienie oraz uniesieniem odcinka ST w ? 2 sąsiednich odprowadzeniach. Najczęściej przyczyną STEMI jest ostre całkowite lub subtotalne zamknięcie tętnicy wieńcowej. Podstawą leczenia takich chorych jest natychmiastowa reperfuzja poprzez przezskórną interwencję wieńcową (percutaneous coronary intervention, PCI).
- z zawałem serca bez uniesienia odcinka ST (non ST-elevation myocardial infarction, NSTEMI) - są to pacjenci, u których oprócz objawów klinicznych wskazujących na AMI stwierdza się zmiany w EKG pod postacią przemijających uniesień odcinka ST, przetrwałego lub przemijającego obniżenia odcinka ST, odwrócenia załamka T, płaskiego załamka T lub pseudonormalizacji załamków T. Zapis EKG może być również prawidłowy [3, 4].
STEMI i NSTEMI obok niestabilnej dławicy (unstable angina, UA) należą do tzw. ostrych zespołów wieńcowych (acute coronary syndromes, ACS). W przeszłości obowiązywał podział na zawały serca (myocardial infarction, MI) w zależności od obecności lub braku patologicznego załamka Q w zapisie EKG na MI z załamkiem Q bądź MI bez załamka Q.
Oprócz tych kategorii MI dzieli się zgodnie z czwartą uniwersalną definicją zawału serca na różne typy zależnie od różnic patologicznych i klinicznych, a także różnych strategii terapeutycznych. Poszczególne typy MI według tej klasyfikacji zostały przedstawione w tabeli 1.1.
Typ 1 MI charakteryzuje się najczęściej pęknięciem blaszki miażdżycowej lub jej owrzodzeniem, co prowadzi do powstania skrzepliny w świetle co najmniej jednej tętnicy wieńcowej skutkującej zmniejszeniem przepływu krwi przez naczynie i/lub dystalnej embolizacji, a w konsekwencji martwicy mięśnia sercowego. W typie 2 MI inna przyczyna niż niestabilność blaszki miażdżycowej powoduje brak równowagi między podażą a zapotrzebowaniem mięśnia sercowego na tlen. Przyczynami tego typu MI są m.in. hipotensja, nadciśnienie tętnicze, niedokrwistość, tachy- i bradyarytmie. Typ 3 uwzględnia MI skutkujący zgonem, gdy wyniki oznaczenia biomarkerów nie są dostępne, a typy 4 oraz 5 MI związane są odpowiednio z wykonywaniem PCI lub pomostowaniem tętnic wieńcowych (coronary artery bypass graft, CABG) [2].
Warto nadmienić, że MI manifestujący się jako STEMI może wystąpić bez istotnych zwężeń w tętnicach wieńcowych i określany jest terminem MINOCA (myocardial infarction with non-obstructive coronary arteries) [2].
Tabela 1.1. Typy zawałów serca
Epidemiologia MI
Choroba niedokrwienna serca (ischemic heart disease, IHD) pozostaje najczęstszą pojedynczą przyczyną zgonów. W ostatnich trzech dekadach w Europie obserwowany jest ogólny trend w kierunku redukcji śmiertelności z powodu IHD [5]. Według dostępnych statystyk IHD jest odpowiedzialna za prawie 1,8 mln zgonów rocznie, choć między poszczególnymi krajami europejskimi stwierdza się pod tym względem duże różnice [6]. Względna zapadalność na STEMI uległa w ostatnich latach zmniejszeniu, natomiast w przypadku NSTEMI - zwiększeniu [7, 8]. Zapadalność na STEMI w krajach europejskich wynosi 43-144/100 tys. osób/rok [9]. Także w Stanach Zjednoczonych skorygowana zapadalność na STEMI uległa redukcji ze 133/100 tys. osób/rok w 1999 r. do 50/100 tys. osób/rok w 2008 r. Zapadalność na NSTEMI kształtowała się w tym okresie na stałym poziomie lub nieco wzrosła [10]. STEMI częściej występuje u młodszych niż u starszych chorych, a także częściej u mężczyzn niż u kobiet [11, 12].
Udział pacjentów z NSTEMI wzrósł w ostatnich latach, co w głównej mierze wynika ze stosowania szybkich metod oznaczania stężenia troponin sercowych ułatwiających wczesne wykazanie uszkodzenia mięśnia sercowego. Zapadalność na NSTEMI w krajach europejskich sięga 300/100 tys. osób/rok i jest wyższa w krajach Europy Środkowej i Wschodniej [3].
Pomimo faktu, że IHD rozwija się u kobiet średnio 7-10 lat później niż u mężczyzn, MI jest główną przyczyną zgonów wśród kobiet. ACS u pacjentów poniżej 60. roku życia (r.ż.) występuje 3-4 razy częściej wśród mężczyzn niż wśród kobiet, natomiast po 75. r.ż. kobiety stanowią większość chorych [13].
Epidemiologia MI w Polsce
Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) w 2019 r., tuż przed wybuchem pandemii koronawirusa, odnotowano w Polsce 102,7 tys. przypadków ACS i był to spadek liczby o 19% w porównaniu z rokiem 2014. Było to przede wszystkim konsekwencją redukcji liczby hospitalizacji z powodu UA o 30 tys. W 2019 r. odnotowano 78,6 tys. przypadków MI u 76,3 tys. osób. Blisko 64% ogółu pacjentów stanowili mężczyźni. Liczba chorych z MI wzrosła o 8% w latach 2014-2019. W przypadku kobiet był to wzrost o 3%, a w przypadku mężczyzn o ponad 10%. Średni wiek chorych z ACS w 2019 r. wyniósł 66,3 lat, a w przypadku kobiet 72,2 lat [14].
PCI w okresie 7 dni od początku hospitalizacji w 2018 r. najczęściej wykonywano u chorych ze STEMI (88% przypadków), rzadziej w przypadkach NSTEMI (64%) oraz UA (48%). Dla każdego typu ACS były to wyższe wartości procentowe w porównaniu z rokiem 2014, przy czym w przypadku STEMI i NSTEMI odsetek przypadków, u których wykonano PCI, stale wzrastał z roku na rok (z wyjątkiem roku 2017 dla NSTEMI), a w przypadku UA odsetek wzrastał do 2016 r., a następnie uległ redukcji w latach 2017-2018.
Na przestrzeni ostatnich lat zaobserwowano spadek odsetka przypadków chorych z ACS wymagających wykonania CABG. W 2014 r. 7,5% pacjentów miało zabieg kardiochirurgiczny w okresie 90 dni od daty przyjęcia z powodu ACS, a w 2019 r. 7% chorych [14].
Okres pandemii wirusa COVID-19 wiązał się ze spadkiem liczby hospitalizacji z powodu ACS. W 2021 r. łączna liczba przypadków MI wyniosła 67,7 tys. (u 66,2 tys. chorych). Mężczyźni stanowili 65%, a kobiety 35% ogółu chorych. W 2021 r. najwięcej przypadków ACS w przeliczeniu na 100 tys. dorosłych mieszkańców odnotowano w województwie lubuskim (424 przypadki). Najmniejszą liczbę przypadków ACS stwierdzono w województwie zachodniopomorskim (209 przypadków na 100 tys. mieszkańców).
W tabeli 2 przedstawiono niektóre statystyki związane z występowaniem ACS w Polsce w latach 2014, 2018 i 2021 na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) i NFZ [14].
Tabela 1.2. Liczebności poszczególnych rodzajów ACS w latach 2014, 2018, 2021 [14]
2014
2018
2021
Liczba przypadków STEMI (w tys.)
32,2
27,2
25,5
Liczba przypadków NSTEMI (w tys.)
40,5
50,1
42,2
Liczba przypadków UA (w tys.)
53,7
27,4
17,5
Liczba przypadków z MI - ogółem (w tys.)
71,0
75,1
66,2
Liczba przypadków z MI - kobiety (w tys.)
26,9
27,7
23,1
Liczba przypadków z MI - mężczyźni (w tys.)
44,1
47,4
43,1
Umieralność z powodu MI
Przedstawiona poniżej analiza umieralności mieszkańców Polski z powodu MI jest oparta na indywidualnych danych z rejestru zgonów ludności Polski prowadzonego przez GUS. Rejestr ten z pewnymi niezbędnymi ograniczeniami jest udostępniany Narodowemu Instytutowi Zdrowia Publicznego PZH - Państwowemu Instytutowi Badawczemu (NIZP PZH - PIB) w celu prowadzenia zgodnie ze statutem analiz stanu zdrowia mieszkańców Polski. Prezentowane wyniki stanowią obliczenia własne autorów na podstawie danych z tej bazy. Do porównań międzynarodowych wykorzystano dane z bazy Eurostatu oraz Organizacji Współpracy Zagranicznej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD).
Do standaryzacji współczynników zgonów względem wieku stosowano metodę bezpośrednią. Jako standardową strukturę wieku przyjęto nową strukturę europejską, jednakową dla mężczyzn i kobiet, opracowaną i stosowaną przez Eurostat [15]. Analizę trendów czasowych współczynników zgonów przeprowadzono za pomocą modeli jointpoint i programu Joinpoint Regression Program (Version 4.8.0.1 April 22, 2020; National Cancer Institute, USA). W analizie uwzględniono względne (%) tempo zmian współczynników (annual percentage change, APC), które pozwala na lepsze porównanie zmian między grupami płci, wieku oraz miejsca zamieszkania.
W ostatnich latach AMI (ICD-10 I21-I22) był przyczyną ponad 12 tys. zgonów mieszkańców Polski w ciągu roku, a więc ponad 7% ogółu zgonów z powodu chorób układu krążenia (ChUK) (w 2019 r. odpowiednie wartości wynosiły 12,6 tys. i 7,8%). Warto zauważyć, że 20 lat wcześniej zgony z powodu AMI były odpowiedzialne za co szósty zgon (30,5 tys., 16,8%) z powodu ChUK. W pierwszym roku pandemii COVID-19 liczba zgonów z powodu AMI wzrosła do 14,7 tys., ale w kolejnym zmniejszyła się do poziomu sprzed pandemii i wyniosła 12,8 tys.
Umieralność z powodu MI szybko wzrasta wraz z wiekiem i jest znacznie większa wśród mężczyzn niż kobiet we wszystkich grupach wieku (rycina 1.1). Różnice bezwzględne współczynników zgonów mężczyzn i kobiet w poszczególnych grupach wieku w latach 1999 i 2019 bardzo się zmniejszyły, natomiast względna nadwyżka umieralności mężczyzn w porównaniu z umieralnością kobiet nie uległa większym zmianom w tym okresie. Rzeczywisty współczynnik zgonów mężczyzn ogółem jest ok. 1,6 razy wyższy niż współczynnik zgonów kobiet, ale po wyeliminowaniu różnic w strukturze wieku obu grup ludności (kobiety są przeciętnie starsze niż mężczyźni) nadwyżka umieralności mężczyzn jest ponad dwukrotna (w 2019 r. wynosiła 122%).
Rycina 1.1. Współczynniki zgonów z powodu MI według płci i wieku w Polsce w 1999 i 2019 r.
Zagrożenie życia z powodu MI miało istotny trend spadkowy u mężczyzn ogółem do 2017 r. i u kobiet ogółem do 2016 r. (rycina 1.2A). Względne tempo zmniejszania się standaryzowanego względem wieku współczynnika zgonów po roku 1999 było podobne wśród mężczyzn i kobiet (jego średnia wartość dla okresu 1999-2021 wynosiła 5,3%/rok) i było największe w przypadku mężczyzn w latach 2005-2017 (APC 7,8% rocznie), a w przypadku kobiet w latach 2006-2016 (APC 7,9% rocznie). W ostatnich latach poprawa sytuacji uległa jednak zahamowaniu.
Rycina 1.2A. Standaryzowane względem wieku współczynniki zgonów z powodu MI mężczyzn i kobiet ogółem w Polsce w latach 1999-2021 - ich trendy oraz średnioroczne względne tempo spadku (APC %) (obliczenia własne na podstawie bazy danych zgonów GUS).
Zmiana poziomu umieralności z powodu MI w latach 1999-2021 przebiegała trochę inaczej wśród osób w wieku 35-64 lat i osób starszych, w wieku 65 lat i więcej (rycina 1.2B). W młodszym wieku względne tempo zmniejszania się współczynników zgonów po roku 1999 było stałe wśród mężczyzn do roku 2018 (7,9%/rok), a wśród kobiet do roku 2017 (7,8%/rok). W kolejnych latach ten korzystny trend uległ zahamowaniu u kobiet, zaś u mężczyzn nawet istotnemu statystycznie odwróceniu. Natomiast wśród osób w starszym wieku można wyróżnić trzy okresy, przy czym najszybsza poprawa związana z obniżaniem się poziomu umieralności z powodu AMI była u mężczyzn w latach 2005-2016, a u kobiet w latach 2007-2014. W kolejnych latach nastąpiło wyraźne spowolnienie obniżania się współczynników zgonów.
Rycina 1.2B. Standaryzowane względem wieku współczynniki zgonów z powodu MI mężczyzn i kobiet w wieku 35-64 lat (panel A) oraz w wieku 65 lat i więcej (panel B) w Polsce w latach 1999-2021 - ich trendy oraz średnioroczne względne tempo spadku (APC %) (obliczenia własne na podstawie bazy danych zgonów GUS).
Współczynniki zgonów z powodu AMI mieszkańców miast i wsi w wieku 35-64 lat są na podobnym poziomie i ich zmiany w czasie przebiegają podobnie (rycina 1.3A). Natomiast wśród osób w starszym wieku umieralność w pierwszej dekadzie lat XXI w. była wyższa w miastach niż na wsi, ale w późniejszych latach współczynniki zgonów w obu populacjach były bardzo zbliżone do siebie (rycina 1.3B).
Rycina 1.3. Standaryzowane względem wieku współczynniki zgonów z powodu MI mężczyzn i kobiet w miastach i na wsi w wieku 35-64 lat (panel A) oraz w wieku 65 lat i więcej (panel B) w Polsce w latach 1999-2021 - ich trendy oraz średnioroczne względne tempo spadku (APC %) (obliczenia własne na podstawie bazy danych zgonów GUS).
Poziom umieralności z powodu AMI cechuje duże zróżnicowanie międzywojewódzkie. W 2019 r., ostatnim wolnym od zaburzeń spowodowanych pandemią COVID-19, współczynniki umieralności osób w wieku 35-64 lat były wyraźnie najwyższe w województwach lubuskim, dolnośląskim i pomorskim - o 80-90% wyższe od współczynnika ogólnopolskiego (rycina 1.4A). W przypadku osób starszych najwyższa umieralność występowała również w województwie lubuskim (o 53% wyższa od ogólnopolskiej), a ponadto wysokim poziomem umieralności, o ok. 30% wyższym od przeciętnego dla kraju, wyróżniały się województwa dolnośląskie, wielkopolskie i warmińsko-mazurskie (rycina 1.4B). W stosunku do roku 1999 współczynnik zgonów osób w wieku 35-64 lat najbardziej obniżył się (o ok. 84%) w województwach kujawsko-pomorskim, śląskim, podkarpackim i zachodniopomorskim, natomiast najmniej (o ok. 50%) w województwach. dolnośląskim i pomorskim. W przypadku osób starszych współczynniki zgonów w województwach kujawsko-pomorskim i świętokrzyskim w okresie 1999-2019 obniżyły się o 75%, podczas gdy w województwie dolnośląskim o mniej niż 50%.
Rycina 1.4. Standaryzowane względem wieku współczynniki zgonów z powodu MI osób w wieku 35-64 lat (panel A) oraz w wieku 65 lat i więcej (panel B) według województwa zamieszkania w 1999 i 2019 r. (obliczenia własne na podstawie bazy danych zgonów GUS).
Umieralność z powodu AMI w Polsce jest niższa niż w większości krajów Unii Europejskiej (rycina 1.5).
Rycina 1.5. Standaryzowane współczynniki zgonów z powodu MI ludności ogółem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2019 r. (dane Eurostat Statistics | Eurostat (europa.eu)).
Rycina 1.6. Odsetek zgonów z powodu MI w szpitalach osób w wieku 35 lat i więcej według płci (panel A) oraz płci i miejsca zamieszkania (miasto-wieś) (panel B) w latach 1999-2019 (obliczenia własne na podstawie bazy danych zgonów GUS).
W latach 2017-2019 67% zgonów z powodu MI nastąpiło w szpitalu, 2% w innym zakładzie opieki zdrowotnej, 25% w domu, 6% w innym miejscu. Udział zgonów w szpitalach systematycznie się zwiększa: jest większy w przypadku kobiet niż mężczyzn, a różnica zmniejsza się w niewielkim stopniu (rycina 1.6A), oraz w przypadku mieszkańców miast niż wsi, szczególnie wśród mężczyzn (rycina 1.6B).
Jeżeli porównamy poziom umieralności z powodu AMI ogółem oraz w szpitalach, widać znaczne różnice między poszczególnymi województwami (rycina 1.7). O ile w takich województwach jak łódzkie, kujawsko-pomorskie, lubelskie, świętokrzyskie, podkarpackie czy podlaskie ogólny poziom umieralności w województwie był w zasadniczym stopniu określony przez umieralność w szpitalach, o tyle w województwach lubuskim, dolnośląskim, opolskim i pomorskim ogólny współczynnik zgonów z powodu AMI był o ponad 80% wyższy od współczynnika zgonów w szpitalach (w województwie pomorskim nawet dwukrotnie wyższy). Istotna jest odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu te różnice wynikają z powodu opóźnień w dotarciu do szpitala osób z AMI, a w jakim z powodu różnic w przypisywaniu przyczyny zgonu osób zmarłych w domu.
