Wstęp
Łukasz Cranach Starszy (1472 - 1553) jest jednym z największych malarzy niemieckich, który nazywany jest także malarzem reformacji. Osobiście był przyjacielem Marcina Lutra i stał się gorliwym zwolennikiem jego poglądów religijnych, którym poświęcił niemało energii i talentu. Jednym z pierwszych i znaczących dzieł propagujących myśli ojca reformacji jest cykl 26 drzeworytów, wydanych wiosną 1521 roku w Wittenberdze pod tytułem "Passional Christi und Antichristi". Dzieło to o charakterze pamfletu antypapieskiego było mocno rozpowszechnione zwłaszcza w Niemczech i Europie zachodniej (także w łacińskim wydaniu "Antithesis figurata vitae Christi et Antichristi") i wpłynęło na rozpropagowanie idei luterańskich[1]. Niniejsza praca ma za zadanie przybliżenie kontekstu powstania, treści i wpływu na dzieje reformacji tego jednego z najbardziej znanych dzieł artysty o charakterze antypapieskim, które stanowi przykład jego zaangażowania w reformację.
W literaturze polskiej można spotkać się tylko z krótkimi wzmiankami na temat tego dzieła. U niektórych historyków (np. B. Kumor, J. M. Todd) można zauważyć zupełny brak zainteresowania rolą tego dzieła czy innej tego typu literatury polemicznej podczas reformacji. Znacznie bogatsza jest literatura niemieckojęzyczna, w tym monografie dotyczące twórczości Łukasza Cranacha Starszego, które wspominają o tym dziele z pozycji historii sztuki. Z perspektywy historii literatury niemieckiej pisze o roli i znaczeniu tego dzieła Didem Oktay[2]. Ważne miejsce odgrywają wstępy do wydań tego dzieła. Wiele cennych informacji znajduje się w XIX-wiecznym wstępie do dzieła autorstwa Gustawa Kawerau, znawcy dziejów reformacji[3]. Należy wspomnieć jeszcze o cennym posłowiu do niemieckiego wydania dzieła z 1972 roku, autorstwa Hildegardy Schnabel, które jednak ujmuje jednostronnie rzeczywistość reformacji jako rewolucje w aspektach społeczno-ideologicznych, w duchu Engelsa i wskazań ówczesnej socjalistycznej DDR[4]. Zestawienie wydań i skrótową analizę dzieła zawiera internetowy artykuł Bettiny Kager[5].
Niniejsza praca z historii przedstawia zagadnienie z początkowej fazy reformacji, ale dodatkowo łączy w sobie interesujące aspekty z zakresu historii sztuki, teologii i historii literatury. Wobec braku całościowego i aktualnego ujęcia tego tematu, szczególnie w Polsce, niniejsza pozycja nabiera znaczenia i wartości. Cenną rzeczą jest pierwsze przetłumaczenie "Passional Christi und Antichristi" na język polski i zamieszczenie w aneksie tego trudno dostępnego dzieła w Polsce w formie książkowej[6].
W pracy zostanie naszkicowany religijno-historyczny kontekst powstania dzieła, z wyakcentowaniem osobistych powiązań Marcina Lutra i Łukasza Cranacha Starszego. Omówione zostaną inspiracje, a następnie szczegółowo i wielowątkowo przedstawione zostanie samo dzieło "Passional Christi und Antichristi". Na koniec zostanie podjęta próba zarysowania wpływu tego jednego z pierwszych dzieł popularyzujących poglądy Lutra na życie Łukasza Cranacha Starszego i rozpowszechnianie się reformacji.
W aneksie zamieszczono dzieło "Passional Christi und Antichristi" z tłumaczeniem komentarzy do drzeworytów na język polski.
Praca powstała w 2012 roku pod kierunkiem dr hab. Piotra Ugniewskiego w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego.
[1] B. Kumor, Historia Kościoła. Część V: Czasy nowożytne. Rozłam w chrześcijaństwie zachodnim, Lublin 2002, s. 13.
[2] Tamże, s. 14.
[3] Zbiór rzekomo dawał możliwość uzyskania około 2 milionów lat odpustu.
[4] R. Friedenthal, Marcin Luter. Jego życie i czasy, Warszawa 1992, s. 73-4.
[5] Łukasz Cranach St., opr. H. Lüdecke, (seria: W kręgu sztuki), Warszawa 1976, s. 10.
[6] Tamże, s. 14.
[7] J. Tazbir, Reformacja - kontrreformacja - tolerancja, Wrocław 1996, s. 6.
[8] J. Pijoan, Renesans i manieryzm w Niemczech, w: Sztuka Świata, t. 6, red. P. Trzeciak, Warszawa 2009, s. 281.
[9] Lucas Cranach, cz. 54, seria: Wielcy malarze - ich życie, inspiracje i dzieło, pod red. nacz. E. Dołowska, Warszawa 2002, s. 3; T. L. Girshausen, Cranach, Lucas der Ältere, w: Neue Deutsche Biographie, 3 (1957), s. 395-398.
[10] Czeladnicy z jego pracowni, mimo zakazu uzbrojeni, miewali potyczki ze studentami pochodzenia szlacheckiego. W 1520 r. żołnierze elektora musieli rozpędzić zbiegowisko studentów, którzy wystąpili przeciw warsztatowi Cranacha. Łukasz Cranach St., s. 7.
[11] H. Scheible, Melanchton. Eine Biographie, München, 1997, s. 38-39, 59.
[12] Łukasz Cranach St., s. 14.
[13] Tamże, 24-25.
[14] Łukasz Cranach St., s. 34-35.
[15] M. Uglorz, Marcin Luter. Ojciec reformacji, cz. I, Bielsko-Biała 2006, s. 26-31.
[16] tamże, s. 31-32.
[17] F. Lau, Marcin Luter, Warszawa 1966, s. 28.
[18] Lucas Cranach, cz. 54, Wielcy malarze, s. 5.
[19] J. Pasierb, Cranach Łukasz Starszy, EK, t. III, k. 622.
[20] W. Schade, Malarski ród Cranachów, s. 73.
[21] Łukasz Cranach st., s. 14.
[22] R. Friedenthal, Marcin Luter, s. 493.
[23] H. Scheible, Melanchton, s. 147.
[24] O. Ernst, Katarzyna v. Bora, "Zwiastun Ewangeliczny" 1899, nr 1.
[25] S. Weigelt, Die Frau an Cranachs Seite Frauen der Reformationszeit: Barbara Cranach, "Glaube und Heimat. Mitteldeutsche Kirchenzeitung", z 15.08.2010.
[26] W. Schade, Malarski ród Cranachów, Warszawa 1980, s. 53.
[27] A. Woltmann, Cranach, Lucas der Ältere, w: Allgemeine Deutsche Biographie, Band 4, Leipzig 1876, s. 560.
[28] Malarski ród Cranachów, s. 63-64.
[29] B. Kumor, Historia Kościoła, s. 28.
[30] Łukasz Cranach st., s. 14.
[31] W. Schade, Malarski ród Cranachów, s. 22.
[32] Łukasz Cranach st., s. 10.
[33] W. Schade, Malarski ród Cranachów, s. 52.
[34] J. M. Todd, Reformacja, Warszawa 1974, s. 199.
[35] B. Kumor, Historia Kościoła, s. 28.
[36] tamże, s. 31.
[37] R. Friedenthal, Marcin Luter, s. 297.
[38] R. Friedenthal, Marcin Luter, s. 280.
[39] B. Kumor, Historia Kościoła, s. 32.
[1] D. G. Kawerau, Passional Christi, s. 677.
[2] H. Schnabel, Nachwort zum Passional Christi, s. 49-50.
[3] F. Smahel, Die Hussitische Revolution, t. 1, Hannover 2002, s. 492.
[4] Christus totus verax: Antichristus totus mendax. Christus summe tenuit paupertatem: iste pseudo [pseudo PAPA] irregulariter summe divitiis et seculo nititur. Et ubi Christus renuit oblationem diaboli, omnia regna mundi, Matth. 4, iste pseudo dicit fantastice, quod dominetur capitaliter super tota terra habitabili: et per eius licentiam summi reges regnent etc. za D. G. Kawerau, Passional Christi, s. 678.
[5] D. G. Kawerau, Passional Christi, s. 678-80.
[6] D. G. Kawerau, Passional Christi, s. 680-1.
[7] Kształtowanie średniowiecza. Wielka Historia Świata, t. 4, red. M. Salamon, Kraków-Warszawa 2005, s. 247.
[8] R. Friedenthal, Marcin Luter, s. 229-231.
[9] H. Schnabel, Nachwort zum Passional Christi, s. 47.
[10] J. M. Todd, Marcin Luter, Warszawa 1998, s. 176.
[11] tamże, s. 82.
[12] H. Schnabel, Nachwort zum Passional Christi, s. 48.
[13] A. Tokarczuk, Marcin Luter, Warszawa 1985, s. 52.
[14] J. M. Todd, Reformacja, s. 197.
[15] Prawdopodobnie pismo w Wittenberdze znane było w kwietniu 1521 roku, natomiast szeroko rozpowszechniono je dopiero w 1524 roku. Passional Christi vnd // Antichristi, w: http://www.historicum.net/themen/reformation/reformation-kommunikationsgeschichtlich/sekundaere-medien/3c-passional/ [dostęp 27.01.2012]
2. Inspiracje
2.1. John Wycliff
W tym rozdziale zostaną wskazane inspiracje, z których czerpał Łukasz Cranach Starszy wraz ze współpracownikami przy powstawaniu dzieła.
Imię Antychrysta pojawia się w Piśmie Świętym tylko u apostoła Jana (1 J 2, 18; 1 J 2, 22; 1 J 4, 3; 2 J 7) Wynika z nich, że antychryst to kłamca i zwodziciel, którego celem jest zniszczenie więzi łączącej człowieka z Chrystusem i z Bogiem. Sam wyraz antychryst pochodzi od greckiego złożenia ???? + ???????, przy czym "????" oznacza nie tylko przeciwko, lecz także zamiast, albo w miejsce. Zatem antychryst oznacza kogoś, kto jest w opozycji do Chrystusa, jest jego przeciwnikiem, oponentem, ale także tego, który stawia się w miejsce Chrystusa.
Przesadną władzę i wielkość papiestwa dostrzeżono w średniowieczu. Przypisywanie sobie godności i władzy Chrystusa przez instytucję papiestwa oznacza przypisywanie sobie praw należnych jedynie Bogu, dlatego też instytucja papiestwa, stawiając się w pozycji Chrystusa, zyskuje znamiona antychrysta. Krytykę papieża, jego kurii oraz kościoła przeprowadzono poprzez paralelę Chrystus i jego przeciwieństwo, w ten sposób powstała antyteza Chrystusa i antychrysta w odniesieniu do papieża lub papiestwa. Pierwsze takie zestawienia pojawiają się w kręgach średniowiecznych heretyków.
Pierwsze takie porównanie - znane nam i zachowane w formie pisemnej - stosuje angielski reformator John Wycliff. W swoim traktacie "De Christo et suo adversario Antichristo" (O Chrystusie i jego przeciwniku Antychryście) w 12 "conditiones papae Christo contrariae" lub "casus, in quibus papa est contrarius Iesu Christo" przeprowadza pisemną krytykę papiestwa. Antychrist jest tym, qui est Christo contrarius in vita et doctrina[1]. Z życia i nauki Chrystusa i papieża kreśli obrazy i antyobrazy z których artysta może wybrać konkretny materiał i sytuacje. Część z tych myśli Wycliffa możemy znaleźć w niektórych obrazach Cranacha:
1. Chrystus jest prawdą - papież jest zasadą kłamstwa (w słowach, pismach i czynach).
2. Chrystus wybiera ubóstwo - papież pożąda światowej chwały (por. rys. 9 i 10).
3. Chrystus jest łagodny i pokorny - papież okrutny i pyszny (por. rys. 3 i 4).
4. Chrystusowe prawo jest całkowite i wystarczające - papieskie prawa są zawsze nowe i tyrańskie, czyli uciskają wiernych (por. tekst komentarzy przy rys. 21 i 22).
5. Chrystus chce, żeby jego uczniowie głosili wszystkim narodom Ewangelię - papież chce rządzić we wspaniałych pałacach lub żyć zamknięty w klasztorach (por. rys. 13 i 14).
6. Chrystus gardzi światowym panowaniem - papież podnosi roszczenie do władzy nad władcami świata (por. rys. 1 i 2).
7. Chrystus jest posłuszny wobec władzy (cesarza) - papież osłabia świecką władzę (por. rys. 7 i 8).
8. Chrystus i jego 12 prostych, ubogich uczniów - papież w otoczeniu zeświecczonych kardynałów i biskupów (por. rys. 19 i 20).
9. Chrystus cierpi dla swoich i zabrania im walki (miecza), wprowadza pokój - papież nawołuje do wojen (por. rys. 15 i 16).
10. Chrystus ograniczył swoją jurysdykcję na Judeę - papież chce swoje panowanie rozciągnąć na całą ziemię.
11. Chrystus jest pokorny i gotowy do służby (wjazd do Jerozolimy i umycie nóg) - papieskie wspaniałe państwo i jego żądania, żeby cesarz posługiwał mu jak sługa (papieskie kawalkady i całowanie papieskich stóp) (por. rys. 5, 6, 17 i 18).
12. Chrystus unikał chwały światowej i żądzy pieniądza - u papieży wszystko można kupić za pieniądze (por. rys. 23 i 24)[2].
[1] K. Groll, Das "Passional Christi und Antichristi" von Lucas Cranach d. Ä., Frankfurt/M., Bern, New York, Paris 1990, s. 5.
[2] Malarski ród Cranachów, s. 72.
[3] J. Jahn, 1472 - 1553 Lucas Cranach d. Ä. Das gesamte graphische Werk, München 1972, s. 556.
[4] D. G. Kawerau, Passional Christi, s. 689-690.
[5] Reformacja - kontrreformacja, s. 38.
[6] "Jam paratur Anthesis figurata Christi et Papae, bonus et pro laicis liber" za B. Kager, Passional Christi vnd // Antichristi, w: http://www.historicum.net/themen/reformation/reformation-kommunikationsgeschichtlich/sekundaere-medien/3c-passional/ [dostęp 27.01.2012].
[7] K. Niedałtowski, Zawsze ostatnia wieczerza, Warszawa 2006, s. 74.
[8] "Christus floh das irdisch Rich - nun zeicht's der Papst mit Gewalt an sich." (Chrystus ucieka od królestwa ziemskiego - a tu papież z mocą pragnie takiego). Do każdej pary drzeworytów podaje dwuwers z pierwszego wydania, nawias zawiera moje tłumaczenie z języka staroniemieckiego w tonie poetycko-rymowym oddającym treść i klimat dwuwersu. Wszystkie cytaty niemieckie z pierwszego wydania podaje za B. Kager, Passional Christi vnd // Antichristi, w: http://www.historicum.net/themen/reformation/reformation-kommunikationsgeschichtlich/sekundaere-medien/3c-passional/ [dostęp 27.01.2012]
[9] H. Schnabel, Nachwort zum Passional Christi, s. 45.
[10] "Christo eine Dornen=Krone man bereyt - Von Gold der Papst drey Kronen treyt". (W cierniowej koronie Chrystus cierpi - Papież w złotej potrójnej się chełpi).
[11] "Der Herr ihre Füß den Jüngern wusch - Dem Papst sein Füß man küssen muß". (Swym uczniom stopy umywa ręka Pana - a tu do całowania papieska stopa podana).
[12] "Selbst Zins und Zoll der Herr hat geben - Des will ganz frey der Papst jetzt leben." (Pan sam płaci cło i podatki, - z tego chce być wolny papież, nie ma gadki).
[13] "Christus in Demut wohnet bey den Armen - Des schampt sich der Papst, das ist zum Erbarmen." (Chrystus przebywa pośród ubogich pokornie - tego wstydzi się papież, on woli strojniej).
[14] "Oft Christum das Kreuz zur Erden truckt - Hie lasst sich tragen der Papst geschmuckt." (Często krzyż Chrystusa ziemi dotyka - a tu ozdobiona papieska lektyka).
[15] "Christus hat selbst seyn Schäfflein geweydt - In Wollust lebt Diesser und Uippigkeyt." (Chrystus zwraca się do całego swego stworzenia - a ten żyje w dobrobycie i mnogości mienia).
[16] "In Armut und Eryd ward Christus geboren - Zu Krieg und Hoffart der Papst erkoren."(W ubóstwie na ziemi Chrystus się rodzi - Na dworze i w wojnach papież przewodzi).
[17] "Sanfftmütig der Herr kam geritten - Der Papst in Hoffart und stolzen Sytten." (Pokornie wjeżdża konno Pan - Papież dumnie a obok dworski kram).
[18] "Christus kei Eygens noch Golds bedurfft - Alle Land der Papst sich underwurfft." (Chrystus własności ani pieniędzy nie potrzebuje - a papież każdy kraj podporządkuje).
[19] H. Schnabel, Nachwort zum Passional Christi, s. 46.
[20] "Christus nicht hielt uff äusserliche Berden - Hat gantz umgewandt der Papst uff Erden." (Chrystus nie uznaje zewnętrznych zwyczajów - Całkiem przeciwnie papież wszystkich krajów).
[21] "Die Wucherer Christus utztreibt von Tempel sein - Mit Bullen, Bannbrieffen zwingt sy der Papst wied - hinein." (Chrystus przegania handlarzy z świątyni - Papież z bulami i papierami znów ich tu mami).
[22] Widać tu wyraźnie powiązanie z wcześniejszym obrazem Cranacha "Wypędzenie sprzedawców" z 1509 r. (Drezno).
[23] "Christus uffsteigt utz diesser Welt - In Abgrunt hinab der Papst fellt." (Chrystus wstępuje w niebo z tego świata - Papież w otchłanie piekielne zmiata).
[24] Numeracje wydań podaje za B. Kager, Passional Christi vnd // Antichristi.
[25] D. G. Kawerau, Passional Christi, s. 695-9.
[26] Dalsze wydania: Leipzig, Mohr, 1880 ca.; Passional Christi und Antichristi auf's Neue aufgelegt mit d. Briefe d. Papstes Pius IX. u. d. Antwort Sr. Majestät Kaisers Wilhelm vermehrt, Berlin, Grote, 1885; Berlin: Union Verl., 1972; Wittenberg: Stiftung Luthergedenkstätten in Sachsen-Anhalt, 1998.
[27] H. Schnabel, Nachwort zum Passional Christi, s. 56.
[28] J. Pasierb, EK 622.
[29] W. Hütt, Niemieckie malarstwo i grafika późnego gotyku i renesansu, Warszawa 1985, s. 122-123.
[30] Tamże, s. 124-6.
[31] tamże, s. 134-135.
[32] S. Buricchi, Dojrzały renesans i manieryzm, seria: Wielka historia sztuki, Warszawa 2005, s. 164.
[33] R. Friedenthal, Marcin Luter, s. 394.
[1] Łukasz Cranach st., s. 14.
[2] Przywilej elektorski brzmiał następująco: "mit Kraft dieses Briefes befreien und begnaden, daß die lateinischen Bibeln, welche sie [Cranach d. Ä. und Döring] jetzt [ in einer verbesserten Ausgabe herausgebracht] und [die sie] fürderhin von dato angefangen, ein Jahr lang in keiner anderen unseren Stadt ... gedruckt noch feilgehabt werden sollen denn allein zu Wittenberg durch obenbenannte Lucas Cranach und Christen Döring... za Lucas Cranach der Ältere im Spiegel seiner Zeit, Berlin 1953, s. 64.
[3] Lucas Cranach der Ältere im Spiegel, s. 32.
[4] W. Schade, Malarski ród Cranachów, s. 71.
[5] R. Friedenthal, Marcin Luter, s. 463.
[6] Lucas Cranach, cz. 54, Wielcy malarze, s. 28.
[7] W. Schade, Malarski ród Cranachów, s. 52.
[8] tamże, s. 53.
[9] Łukasz Cranach st., s. 10.
[10] W. Schade, Malarski ród Cranachów, s. 53.
[11] Łukasz Cranach st., s. 12.
[12] Por. F. Ohly, Gesetz und Evangelium. Zur Typologie bei Luther und Lucas Cranach. Zum Blutstrahl der Gnade in der Kunst, Münster 1985.
[13] Łukasz Cranach st., s. 14.
[14] W. Hütt, Niemieckie malarstwo, s. 236.
[15] W. Schade, Malarski ród Cranachów, s. 62.
[16] Lucas Cranach, cz. 54, Wielcy malarze, s. 30.
[17] Por. A. Tacke, Der katholische Cranach. Zu zwei Großaufträgen von Lucas Cranach d.Ä., Simon Franck und der Cranach-Werkstatt 1520-1540, Mainz 1992.
[18] W. Schade, Malarski ród Cranachów, s. 65.
[19] Por. W. Drecka, Polskie Cranachiana, Biuletyn Historii Sztuki 16 (1954), s. 15-39.
[20] K. G. Saur, Cranach Lucas d. Ä, w: Allgemeines Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker, Band 22, red. K. G. Saur i B. Hinz, München - Leipzig 1999, s. 170.
[21] Łukasz Cranach St., s. 13.
