Przypisy

Sławomir Kalbarczyk. Biuro Polityczne KC WKP(b) i jego rola w represjach wobec obywateli polskich w latach 1939-1945

1 Politbiuro CK RKP(b)-WKP(b). Powiestki dnia zasiedanij, t. 1: 1919-1929. Katałog, Moskwa 2000, s. 6.

2 Cyt. za: F. Ancewicz, Stalinowska koncepcja państwa na tle ewolucji ustrojowej Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, przedmowa C. Miłosz, Lublin 2001, s. 202. Zob. też: W. Komarnicki, Nowy ustrój państwowy Związku Sowietów, Wilno 1938, s. 27.

3 F. Ancewicz, Stalinowska koncepcja państwa..., s. 203.

4 1991 marzec 20, Włodzimierz Wołyński. Protokół przesłuchania D. Tokariewa [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 2: Zagłada. Marzec-czerwiec 1940, red. W. Materski et al., Warszawa 1998, s. 435.

5 Cyt. za: Geneza paktu Hitler-Stalin. Fakty i propaganda, red. B. Musiał, J. Szumski, Warszawa 2012, s. 68.

6 Sowietskoje wojenno-politiczeskoje rukowodstwo w gody Wielikoj Otieczestwiennoj Wojny. Gosudarswiennyj Komitiet Oborony SSSR. Polibiuro CK WKP(b). Sowiet Narodnych Komissarow SSSR. Sbornik dokumientow, Moskwa 2020, s. 27.

7 J. Lowenhardt, J.R. Ozinga, E. van Ree, The Rise and Fall of the Soviet Politburo, New York 1992, s. 35.

8 Stalin wypomniał mu to publicznie w 1937 r. Od tego czasu Mikojan żył w bezustannym lęku, że zostanie oskarżony o zdradę (O. Chlewniuk, Chozjain. Stalin i utwierżdienije stalinskoj dyktatury, Moskwa 2010, s. 419; R. Medvedev, All Stalin's Men, tłum. H. Shukman, Oxford 1983, s. 38-39).

9 Politbiuro CK RKP(b)-WKP(b) i Jewropa. Rieszienija "Osoboj Papki" 1923-1939, Moskwa 2001, s. 6.

10 O. Chlewniuk, Politbiuro. Miechanizmy stalinowskoj własti w 1930-e gody, Moskwa 1996, s. 264.

11 Ibidem, s. 429; Sowietskoje wojenno-politiczeskoje rukowodstwo..., s. 25.

12 Ibidem, s. 249-250.

13 Politbiuro, Orgbiuro, siekrietnyj otdieł CK RKP(b)-WKP(b)-KPSS. Sprawocznik, Moskwa 1990, s. 32.

14 Ibidem, s. 5.

15 O. Chlewniuk, Chozjain..., s. 405.

16 S. Fitzpatrick, Zespół Stalina. Niebezpieczne lata radzieckiej polityki, tłum. K. Iwaszkiewicz, Wołowiec 2017, s. 36.

17 Ibidem, s. 168.

18 O. Chlewniuk, Chozjain..., s. 415.

19 R. Medvedev, All Stalin's Men..., s. 41.

20 Ibidem, s. 18.

21 Ibidem, s. 123.

22 O. Chlewniuk, Politbiuro..., s. 246-247.

23 1939 wrzesień 18, Wyciąg z protokołu 7. posiedzenia Biura Politycznego KC KWP(b), Decyzja o przejściu wojsk konwojowych NKWD ZSRR na regulamin stanu wojennego, Moskwa [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 1: Jeńcy nie wypowiedzianej wojny. Sierpień 1939 - marzec 1940, red. W. Materski et al., Warszawa 1995, s. 77-78.

24 1939 oktiabria 1, Iz postanowlenija Politbiuro CK WKP(b) "Woprosy Zapadnoj Ukrainy i Zapadnoj Biełorussii" [w:] Łubianka. Stalin i NKWD-NKGB-GURK "Smiersz" 1939 - mart 1946, Moskwa 2006, s. 126.

25 W Rydze 18 III 1921 r. został zawarty traktat pokojowy między Polską i Rosją Sowiecką, na mocy którego ustalono powojenne granice między obu państwami. Mimo to władze sowieckie nie uważały tego rozstrzygnięcia za definitywne. Ich zdaniem uregulowania graniczne traktatu były krzywdzące, ponieważ w Polsce znalazły się tereny "białoruskie" i "ukraińskie" stanowiące zachodnią część Białoruskiej i Ukraińskiej Republiki Sowieckiej. Z tego względu nazywano je "Zachodnią Białorusią" i "Zachodnią Ukrainą". Oczywiście z punktu widzenia prawa międzynarodowego nie miało to żadnego znaczenia, dlatego nazw tych należy używać, stosując cudzysłów.

26 1939 październik 2, Decyzja Politbiura KC WKP(b) "O jeńcach wojennych" [w:] Polscy jeńcy wojenni w ZSSR 1939-1941, tłum., oprac., przypisy i wstęp. W. Materski, Warszawa 1992, s. 23.

27 Ibidem, s. 31.

28 Zob. 1939 listopad 5, Notatka W. Potiomkina dla J. Stalina na temat polskich wojskowych internowanych na Litwie [w:] Polscy jeńcy wojenni..., s. 29.

29 A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939-1941, Łódź 1998, s. 199; M. Fałdowska, Ewidencja i rejestracja jeńców wojennych w obozie juchnowskim (wrzesień 1939 - czerwiec 1940), "Łambinowicki Rocznik Muzealny" 2016, t. 39, s. 17.

30 Zob. Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 1..., s. 338.

31 Służiebnaja zapiska Ł.P. Berii I.W. Stalinu o formorowanii połka konwojnych wojsk NKWD s priłożieniem projekta postanowlienja [w:] Politbiuro i organy gosudarstwiennoj biezopasnosti. Sbornik dokumientow pod obszcziej riedakciej O.W. Mozochina, Moskwa 2017, s. 544 (nagłówek: "CK WKP(b) towariszczu Stalinu I.W.").

32 1940 marzec 5, Moskwa - Wyciąg z protokołu nr 13 posiedzeń Biura Politycznego KC WKP(b). Decyzja w sprawie wymordowania polskich jeńców wojennych i więźniów [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 1..., s. 476.

33 Zob. 1939 październik 10, Moskwa - Dyrektywa NKWD ZSRS nr 793 w sprawie działań wobec osadników [w:] Deportacje obywateli polskich z Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w 1940 roku, wybór i oprac. W. Christoforow et al., Warszawa-Moskwa 2003, s. 41.

34 Dokładnaja zapiska narkoma wnutriennych dieł SSSR Ł.P. Berii J.W. Stalinu o wysielienii osadnikow iz Zapadnoj Biełorussii i Ukrainy [w:] Istorija Stalinskogo Gułaga. Koniec 1920 - pierwaja połowina 1950-ch godow, t. 1: Massowyje riepriessii w SSSR, Moskwa 2004, s. 389.

35 A.E. Gurjanow, Polskije specpieriesielency w SSSR w 1940-1941 gg. [w:] Riepriesii protiw poljakow i pol'skich grażdan, Moskwa 1997, s. 115.

36 Ibidem, s. 117-118.

37 1940 marzec 2, Moskwa - Wyciąg z protokołu nr 13 posiedzeń Biura Politycznego KC WKP(b). Decyzja o ochronie granicy państwowej w zachodnich obwodach USRR i BSRR [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni..., t. 1, s. 460.

38 Osoby te uciekały przed nacierającymi Niemcami i znalazły się pod okupacją sowiecką.

39 1940 diekabria 12, Postanowlenije Politbiuro CK WKP(b) o bieżencach iz Litwy [w:] Łubianka..., s. 220-221.

40 G. Mazur, Uchodźcy polscy na Litwie w świetle dokumentów NKWD i NKGB (1940-1941), "Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytutu Pamięci Narodowej" 1993, t. 36, s. 94.

41 1939 październik 2-3, Moskwa - Wyciągi z protokołu nr 7 posiedzeń Biura Politycznego KC WKP(b). Decyzje w sprawie postępowania z jeńcami wojennymi oraz trybu zatwierdzania wyroków trybunałów wojennych [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni..., t. 1, s. 133.

42 1939 grudzień 3, Moskwa - Wyciąg z protokołu nr 8 posiedzenia Biura Politycznego KC WKP(b) o zatwierdzeniu propozycji NKWD ZSRR dotyczącej aresztowania wszystkich zarejestrowanych kadrowych oficerów Wojska Polskiego [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni..., t. 1, s. 297.

43 1939 grudzień 14, Kijów - Informacja komisarza ludowego spraw wewnętrznych USSR I. Sierowa dla Ł. Berii o aresztowaniach oficerów polskich na terenie tzw. Ukrainy Zachodniej [w:] ibidem, s. 326.

44 Dokładnaja zapiska NWD ZSSR pierwomu siekrietarju CK KP(b) B.K. Ponomarienko o riezultatach opieracii po ariestu oficierow polskoj armii w zapadnych obłasjach BSSR [w:] NKWD Zapadnoj Biełarusi sientiabr-diekabr 1939 g. Dokumienty i matieriały, Minsk-Moskwa 2019, s. 327.

45 Zob. Obywatele polscy w Kirgizji. Wybór dokumentów (1941-1946), red. A. Głowacki, tłum. K. Jagiełło, Warszawa 2020, s. 189.

46 Matieriały "Osoboj papki" Politbiuro CK RKP(b)-WKP(b) po woprosu sowietsko-pol'skich otnoszenij 1923-1944 gg., Moskwa 1997, s. 122.

47 Szerzej zob. S. Kalbarczyk, Wykaz łagrów sowieckich - miejsc przymusowej pracy obywateli polskich w latach 1939-1943, cz. 2, Warszawa 1997, s. 96.

48 A. Kaniewska, Działalność Delegatury Ambasady RP w Kraju Ałtajskim w latach 1941-1943, "Wrocławskie Studia Wschodnie" 2017, nr 21, s. 123; Ł. Kamiński, Kryptonim "Podżegacze", "Pamięć i Sprawiedliwość" 2003, nr 2, s. 183.

49 1940 oktiabria 14, Iz postanowlenija Politbiuro CK WKP(b) o Pol'sze [w:] Łubianka..., s. 354.

50 1943 styczeń 15, Moskwa - Pismo Ł. Berii do I. Stalina w sprawie przymusowej paszportyzacji obywateli polskich i anektowania polskich placówek opiekuńczych [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 3: Losy ocalałych. Lipiec 1940 - marzec 1943, red. W. Materski et al., Warszawa 2001, s. 555-560.

51 1943 styczeń 15, Moskwa - Uchwała Biura Politycznego Komitetu Centralnego WKP(b) o przymusowej paszportyzacji obywateli polskich [w:] ibidem, s. 560-562.

52 Ibidem, s. 562.

53 Ibidem, s. 560.

54 Ibidem, s. 99.

55 1945 czerwiec 13, Moskwa - Uchwała Biura Politycznego CK WKP(b) [w:] Proces Szesnastu. Dokumenty NKWD, przedmowa i wybór W. Strzałkowski, oprac. A. Chmielarz, A.K. Kunert, tłum. K. Stembrowicz, F. Zbiniewicz, Warszawa 1995, s. 342.

56 Szerzej o motywach urządzenia procesu zob. S. Kalbarczyk, Proces Szesnastu we wspomnieniach oskarżyciela, "Biuletyn IPN" 2018, nr 9.

57 Zob. A. Sudoł, Antypolskie decyzje Biura Politycznego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) z 1 X 1939 roku oraz ich urzeczywistnianie na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej [w:] Sowietyzacja Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej po 17 września 1939. Studia, red. A. Sudoł, Bydgoszcz 1998, s. 55 i n.; N.S. Lebiediewa, Politbiuro CK WKP(b) i sowietizacja prisojedinionnych k SSSR w 1939 g. tieritorij [w:] ibidem, s. 33 i n.

Andrii Bolianovskyi. Praktyka zatwierdzania wyroków na Wołyniu i w Galicji Wschodniej od drugiej połowy września 1939 do marca 1940 r. w świetle dokumentów Rady Wojennej Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego

1 Artykuł został przygotowany dzięki stypendium Instytutu Zachodniego w Poznaniu w 2019 r. Autor składa serdeczne podziękowania za wsparcie dyrektor tej placówki dr Justynie Schulz oraz prof. dr. hab. Stanisławowi Żerce.

2 Agresja sowiecka w Polsce w świetle dokumentów 17 września 1939, t. 2: Działania wojsk Frontu Ukraińskiego, wybór i oprac. C. Grzelak, S. Jaczyński, E. Kozłowski, red. S. Jaczyński, Warszawa 1996.

3 Radianśki orhany derżawnoji bezpeky u 1939 - czerwni 1941 r. Dokumenty HDA SB Ukrajiny, red. W. Danyłenko et al., Kyjiw 2009, s. 178, 192-193, 198-200, 202-203, 218-219, 223-225, 254-255.

4 I. Biłas, Represywno-karalna systema w Ukrajini (1917-1953). Suspilno-politycznyj ta istoryko-prawowyj analiz, t. 1, Kyjiw 1994, s. 119.

5 A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989, Warszawa 2003, s. 25.

6 Ibidem.

7 W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski, t. 3: 1939-1945, Kraków 2004, s. 106-107, 329; W. Pronobis, Świat i Polska w XX wieku, Warszawa 1996, s. 196; W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1914-1945, Warszawa 2003, s. 410-412.

8 W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia..., t. 3, s. 106-110.

9 B. Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. 1, Warszawa 1998, s. 36.

10 G. Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2004, s. 162-199.

11 Zob. Deportacje i przemieszczenia ludności polskiej w głąb ZSRR 1939-1945, red. T. Walichnowski, Warszawa 1989.

12 W. Hrynewycz, Nepryborkane riznohołossia. Druha switowa wijna i suspilno-polityczni nastroji w Ukrajini, 1939 - czerweń 1941 rr., Kyjiw-Dnipropetrowśk 2012, s. 154.

13 Obie partie miały charakter wyraźnie antypolski i antypaństwowy, ponieważ ich szeregi zasilały w większości osoby niezadowolone z polityki narodowościowej państwa polskiego i należące do mniejszości narodowych (np. Żydzi, Ukraińcy, Białorusini, Rosjanie). Część obywateli II RP wykorzystanych przez funkcjonariuszy WKP(b) oraz wywiad ZSRS przyjęto do KPZU, inni zostali członkami KPP. Od 1923 r. do KPP wchodziły takie organizacje jak KPZU i Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi, które - zgodnie z zasadą, że w jednym państwie może istnieć tylko jedna partia komunistyczna będąca sekcją Kominternu - były traktowane jako autonomiczne obwody KPP. To znaczy, że członkowie KPZU automatycznie stawali się członkami KPP (zob. J.A. Reguła, Historia Komunistycznej Partii Polski w świetle faktów i dokumentów, Warszawa 1934; Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989; J. Adamski, Komunistyczna Partia Polski (1918-1938). Zarys historii, Warszawa 1985; H. Cimek, L. Kieszczyński, Komunistyczna Partia Polski 1918-1938, Warszawa 1984).

14 Rossijskij gosudarstwiennyj wojennyj archiw (Rosyjskie Państwowe Archiwum Wojskowe, dalej: RGWA), f. 25880, Uprawlenije Kijewskim osobym wojennym okrugom, op. 5, d. 11, l. 1-29; kopie dokumentów zob. Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego (dalej: CAW WBH), Kolekcja Wojskowej Komisji Archiwalnej, 1125 - Kolekcja akt z archiwów rosyjskich, VIII.800.5.1, Uchwały RW KSOW dotyczące wyroków na obywateli polskich, k. 1-30 (https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/WKA_VIII_800/VIII_800_5_/VIII_800_5_1.pdf, dostęp 29 XI 2024 r.). W przypadku tych dokumentów w dalszej części pracy będą podawane już tylko sygnatury CAW WBH.

15 Ustawę o trybunałach wojskowych i prokuraturze zob. "Sobranije zakonow i rasporiażenij Rabocze-kriestjanskogo prawitielstwa Sojuza Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik izdawajemoje Uprawlenijem diełami Sowieta narodnych komissarow SSSR" 1926, nr 57, art. 413 (https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/375280-sobranie-zakonov-i-rasporyazheniy-raboche-krestyanskogo-pravitelstva-sssr-za-1926-g-locale-nil-42-77-otdel-pervyy#mode/inspect/page/276/zoom/4, dostęp 29 XI 2024 r.).

16 A.A. Gulajew, Rol wojennogo Sowieta Kijewskogo wojennogo okruga w politiczeskich riepriessijach w RKKA (1937-1938 gg.) [w:] Obszczestwo i włast' w SSSR i postsowietskoj Rossii. Matieriały Wsierossijskich naucznych cztienij, poswiaszczonnych pamiati profiessora E.N. Burdżałowa. Sbornik naucznych trudow, red. E.M. Szczagin, D.O. Czurakow, Moskwa 2013, s. 220-226.

17 Wasyl Herasymenko, syn Pyłypa - ur. 11 (24) IV 1900 r. w rodzinie chłopskiej we wsi Wielka Burimka, rejon zołotoński (obecnie czarnobajowski), obwód czerkaski. W wieku dziewięciu lat wraz z matką przeniósł się do krewnych do Bereżańskiej, wsi na Kubaniu. Tam w 1912 r. ukończył szkołę wiejską, następnie dwuklasową szkołę miejską w Katerynodarze. Pracował jako pasterz najemny u zamożnych chłopów. Od 1918 r. służył w Armii Czerwonej jako żołnierz oddziału Sorokina, 1. pułku rewolucyjnego, 229. pułku RKKA. Był zastępcą dowódcy plutonu. Walczył na Kaukazie Północnym i w południowej Rosji. Członek RKP(b) od 1920 r. W 1922 r. ukończył kursy dowódców RKKA i stanął na czele kompanii i batalionu 110. pułku 37. Dywizji Strzeleckiej Białoruskiego Okręgu Wojskowego (OW). W 1927 r. ukończył Mińską Zjednoczoną Szkołę Wojskową, a w 1931 Akademię Wojskową im. Michaiła Frunzego. Od 1931 r. oficer sztabowy, szef I Oddziału sztabu 3. Krymskiej Dywizji Strzeleckiej Ukraińskiego OW, od 1932 - szef I Oddziału sztabu JW 3072. W latach 1936-1937 - szef sztabu 95. Dywizji Strzeleckiej KSOW. Od sierpnia 1937 r. dowódca 8. Korpusu Strzeleckiego KSOW. Od 1938 r. zastępca dowódcy sił KSOW i szef Garnizonu Kijowskiego. Od lipca 1940 r. był dowódcą wojsk Nadwołżańskiego OW. W 1940 r. otrzymał stopień generała porucznika. Dowódca 5. Armii podczas tzw. kampanii besarabsko-bukowińskiej RKKA. Członek KC KP(b)U od 1940 r. (L.W. Hrynewycz, Herasymenko Wasyl Pyłypowycz [w:] Encykłopedija istoriji Ukrajiny, t. 2, red. W.A. Smolij et al., Kyjiw 2004, s. 87).

18 Władimir Borisow, syn Nikołaja - ur. w 1901 r. w rodzinie prawosławnego księdza. Od 1918 r. służył w Armii Sy­be­ryjskiej Aleksandra Kołczaka, w tym w kwaterze straży. W sierpniu 1919 r. zdezerterował i wstąpił do Ar­mii Czerwonej. Brał udział w walkach na froncie wschodnim w składzie 9. pułku kawalerii RKKA. Po wstąpieniu w 1922 r. do RKP(b) zrobił typową jak na tamte czasy karierę komisarza politycznego RKKA. Naj­pierw służył w Azji Środkowej, potem na Kaukazie i w Mołdawii, a następnie brał udział w wojnie z Polską. Po utworzeniu ZSRS nadal służył w RKKA jako komisarz polityczny. Od 1926 r. szef Oddziału Organizacyjnego Wydziału Politycznego 4. Dywizji Strzeleckiej Turkiestanu. Od stycznia 1927 r. - starszy instruktor ds. pracy partyjnej Wydziału Organizacyjnego Zarządu Politycznego Środkowoazjatyckiego OW. Brał udział w ideologicznym motywowaniu żołnierzy i usprawiedliwianiu przymusowej kolektywizacji i terroru głodu wobec chłopów w ZSRS. Od jesieni 1929 r. instruktor pracy organizacyjnej i partyjnej (propagandy) Wydziału Politycznego 1. Samodzielnej Kawaleryjskiej Brygady im. Józefa Stalina. Od maja 1930 r. - komisarz 23. pułku piechoty. Następnie służył w 64. Dywizji Strzeleckiej: od marca 1931 r. jako zastępca szefa Wydziału Politycznego dywizji, a od listopada 1932 r. jako szef tego wydziału i zastępca dowódcy dywizji ds. politycznych. Od grudnia 1932 r. - komisarz 61. pułku kawalerii 1. Samodzielnej Kawaleryjskiej Brygady im. Józefa Stalina. W marcu 1933 r. został przeniesiony z armii na stanowisko szefa wydziału politycznego Stacji Maszynowo-Traktorowej we wsi Nestoita, rejon birzulski, Mołdawska ASRS. Od lutego 1935 r. ponownie służył w RKKA - jako szef wydziału politycznego 4. Dywizji Piechoty i zastępca dowódcy dywizji ds. politycznych. W kwietniu 1936 r. został oddany do dyspozycji Zarządu Kadr Dowodzenia i Zarządzania RKKA (ros. Uprawlenije po komandnomu i naczalstwujuszczemu sostawu RKKA). W lipcu 1937 r. został przeniesiony do rezerwy. 12 XII 1937 r. wybrany na deputowanego do Rady Najwyższej ZSRS I kadencji. Od maja 1938 do lutego 1939 r. - I sekretarz Mołdawskiego Komitetu Regionalnego KP(b)U. Po pewnym czasie został przywrócony do Armii Czerwonej i mianowany członkiem Rady Wojennej KSOW. Komisarz korpusu od 4 VII 1939 r., komisarz armii II rangi od 20 VI 1940 r. W październiku 1940 r. za szczególną "gorliwość", "lojalność" i wierną służbę został mianowany zastępcą szefa Zarządu Głównego Propagandy Politycznej RKKA. 1 III 1939 r. odznaczony Orderem Lenina, 21 I 1941 r. - Orderem Czerwonego Sztandaru (Komandnyj i naczalstwujuszczij sostaw Krasnoj Armii w 1940-1941 gg. Struktura i kadry centralnogo apparata NKO SSSR, wojennych okrugow i obszczewojskowych armij. Dokumienty i matieriały, red. W.N. Kuzielenkow, Moskwa - Sankt-Pietierburg 2005, s. 120).

19 Siergiej Kożewnikow, syn Konstantina - ur. w 1904 r. we wsi Suchoj Owrag w obwodzie orszańskim Maryjskiej ASRS. Od 1923 r. kadet Iwanowo-Wozniesieńskiej Szkoły Piechoty im. Michaiła Frunzego. Instruktor polityczny, komisarz wojskowy pułku, kierownik wydziału politycznego szkoły wojskowej. Komisarz brygady (13 II 1938). W latach 1938-1939 był komisarzem wojskowym Akademii Wojskowo-Ekonomicznej. Delegat na XVIII Zjazd WKP(b). Od 1939 r. w pionie pracy politycznej w RKKA. W latach 1939-1940 członek Rady Wojennej KSOW, od 19 VI 1940 r. komisarz korpusu; w okresie lipiec 1940 - sierpień 1941 r. zastępca szefa Sztabu Generalnego Armii Czerwonej ds. politycznych (Kożewnikow Siergiej Konstantinowicz [w:] Marijskaja biograficzeskaja encykłopiedija, red. W.A. Moczajew, Joszkar-Oła 2007, s.174).

20 Nikołaj Waszugin, syn Nikołaja - ur. 5 (18) IV 1900 r. we wsi Zaruczje, wołost brejtowska, rejon mołogski, obwód jarosławski. Członek RKP(b) od 1918 r., w Armii Czerwonej od 1919 r. Od maja 1920 r. w dyspozycji sztabu Moskiewskiego OW, starszy instruktor Wydziału Organizacyjnego Zarządu Politycznego. Od lipca 1928 r. komisarz wojskowy 243. pułku piechoty, z którym brał udział we wprowadzaniu kolektywizacji w Rosji. W okresie terroru głodowego w ZSRS ukończył Akademię Wojskową im. Michaiła Frunzego (1933) i kursy "Strzał" (1937). Od 1920 r. zajmował różne stanowiska partyjno-polityczne. W latach 1939-1940 brał udział w wojnie ZSRS przeciwko Finlandii, w okresie 1940-1941 członek Rady Wojennej KSOW. Komisarz pułku od 1935 r.; komisarz brygady od 9 X 1938 r.; komisarz dywizji od 8 III 1939 r.; komisarz korpusu od 2 IX 1939 r. Popełnił samobójstwo 28 VI 1941 r., po klęsce sowieckiego korpusu zmechanizowanego w bitwie o Dubno-Łuck-Brody (Raport polituprawlenija Moskowskogo wojennogo okruga w Polituprawlenije Krasnoj Armii ob uczastii wojsk okruga w prowiedienii raskułacziwanija. 7 fiewrala 1930 g., http://istmat.info/node/30956, dostęp 29 XI 2024 r.; Nikołaj Nikołajewicz Waszugin, http://hrono.ru/biograf/bio_we/vashugin_nn.php; dostęp 29 XI 2024 r.).

21 Władimir Nosow, syn Iwana - ur. 28 VII 1897 r. w rodzinie chłopskiej we wsi Paszkowo w guberni orenburskiej w Rosji. W czasie I wojny światowej został powołany do wojska. Brał udział w operacjach na froncie północnym. Od pierwszych dni wojny domowej w ruchu partyzanckim, od 1919 r. w Armii Czerwonej. W 1921 r. ukończył studia na Syberyjskim Uniwersytecie Robotniczo-Chłopskim w Omsku, po czym kontynuował służbę w RKKA. Od 1923 r. brał udział w tłumieniu powstań w Turkmenistanie. W 1929 r. został asystentem prokuratora wojskowego 1. Turkiestańskiej Dywizji Strzeleckiej Środkowoazjatyckiego OW, następnie - prokuratorem wojskowym 7. Samodzielnej Turkiestańskiej Brygady Kawalerii. Od sierpnia 1937 r. był prokuratorem wojskowym Północnokaukaskiego OW, rok później został mianowany prokuratorem wojskowym KSOW. Od stycznia 1940 r. prokurator wojskowy KSOW i Leningradzkiego OW. Za gorliwe wykonywanie obowiązków i zwalczanie "wrogów ludu" 27 III 1941 r. został awansowany na naczelnego prokuratora wojskowego RKKA. Nagrodzony m.in. Orderem Lenina i Orderem Czerwonego Sztandaru. Od 1943 r. w stopniu generała porucznika sprawiedliwości (ros. gienierał-lejtienant justicyi) (Nosow Władimir Iwanowicz (1897-1973), http://nd.m-necropol.ru/nosov-vi.html, dostęp 29 XI 2024 r.).

22 CAW WBH, 1125, VIII.800.5.1, Postanowlenije Wojennogo sowieta Kijewskogo osobogo wojennogo okruga nr 0015/6, g. Kijew, 27 I 1940 r., k. 25

23 Ibidem.

24 CAW WBH, 1125, VIII.800.5.1, Postanowlenije Wojennogo sowieta Kijewskogo osobogo wojennogo okruga nr 004/1, g. Kijew, 9 I 1940 r., k. 1.

25 Ibidem.

26 CAW WBH, VIII 800.5.1, Postanowlenije Wojennogo sowieta Kijewskogo osobogo wojennogo okruga nr 004/3, g. Kijew, 9 I 1940 r., k. 2.

27 Ibidem, k. 4.

28 CAW WBH, VIII 800.5.1, Postanowlenije Wojennogo sowieta Kijewskogo osobogo wojennogo okruga nr 0015/3, g. Kijew, 27 I 1940 r., k. 21-22.

29 Aresztowani w rejonie Lwowa i Drohobycza. Alfabetyczny wykaz 5822 obywateli polskich aresztowanych przez NKWD w rejonie Lwowa i Drohobycza w latach 1939-1941, red. A. Knyt, Warszawa 1998, s. 22.

30 CAW WBH, VIII 800.5.1, Postanowlenije Wojennogo sowieta Kijewskogo osobogo wojennogo okruga nr 004/14, g. Kijew, 9 I 1940 r., k. 15-18.

31 Archiw Uprawlinnia Służby bezpeky Ukrajiny u Riwnenśkij obłasti (Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w Obwodzie Rówieńskim), spr. P-11286.

32 CAW WBH, VIII 800.5.1, Postanowlenije Wojennogo sowieta Kijewskogo osobogo wojennogo okruga nr 004/5, g. Kijew, 9 I 1940 r., k. 5.

33 Ibidem.

34 CAW WBH, VIII 800.5.1, Postanowlenije Wojennogo sowieta Kijewskogo osobogo wojennogo okruga nr 0015/7, g. Kijew, 27 I 1940 r., k. 26.

35 W przytaczanych dokumentach tzw. defensywy.

36 CAW WBH, VIII 800.5.1, Postanowlenije Wojennogo sowieta Kijewskogo osobogo wojennogo okruga nr 004/6, g. Kijew, 9 I 1940 r., k. 6.

37 Ibidem.

38 CAW WBH, VIII 800.5.1, Postanowlenije Wojennogo sowieta Kijewskogo osobogo wojennogo okruga nr 004/7, g. Kijew, 9 I 1940 r., k. 7.

39 Ibidem.

40 Ibidem, k. 11-12.

41 Ibidem, k. 9.

42 RGWA, f. 35084 (Politdoniesienija o sostojanii bojewoj podgotowki i czriezwyczajnych proisszestwijach w Krasnoj Armii), оp. 1, d. 188, Informacyja nr 5 wojenprokuroru Krasnoj Armii. 27 sientiabria 1939 g. l.o. zamiestitiela wojenpokurora Ukrainskogo fronta, wojenjurist I ranga Michaił Chagin, l. 291.

43 Rezerwy kawalerii.

44 RGWA, f. 9 (Doniesienija o partpolitrabotie i politiko-moralnom sostojanii licznogo sostawa Krasnoj Armii), op. 36, d. 3370, Polituprawlenije 6-j armii. Dokład. Naczalniku polituprawlenija RKKA Ł.Z. Miechlisu i naczalniku polituprawlenija Ukrainskogo fronta J.T. Pożydajewu, 20 nojabria 1939 g., l. 321-323.

45 Kożewnikow Siergiej Konstantinowicz..., s. 432.

46 L.W. Hrynewycz, Herasymenko Wasyl Pyłypowycz..., s. 87.

47 Nosow Władimir Iwanowicz (1897-1973), http://nd.m-necropol.ru/nosov-vi.html, dostęp 29 XI 2024 r.

48 W. Zwiagincew, "Wojna na wiesach Fiemidy". Wojna 1941-1945 gg. w matieriałach sledstwienno-sudiebnych dieł, Moskwa 2006., s. 130-132; A.W. Pylcyn, Biez winy winowatyje i "inkwizitor" Lew Mechlis, https://military.wikireading.ru/hzENSUDypg, dostęp 29 XI 2024 r.

49 N.S. Czeruszew, J.N. Czeruszew, Rasstrielannaja elita RKKA (komandarmy 1-go i 2-go rangow, komkory, komdiwy i im rawnyje). 1937-1941. Biograficzeskij słowar', Moskwa 2012, s. 42-43.

Sławomir Kalbarczyk

Biuro Polityczne KC WKP(b) i jego rola w represjach wobec obywateli polskich w latach 1939-1945

Biuro Polityczne Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) - w skrócie Politbiuro - było najwyższym organem partii bolszewickiej w okresach między plenarnymi posiedzeniami jej Komitetu Centralnego. Członków Biura Politycznego wyłaniał tenże Komitet w drodze głosowania. Po raz pierwszy skład Politbiura został wybrany 10 października 1917 r. Wśród wyłonionych siedmiu osób nie zabrakło Józefa Stalina, który od 1922 r. sprawował również funkcję sekretarza generalnego KC WKP(b).

Rola Politbiura nie wyczerpywała się jednak na kierowaniu partią bolszewicką. Jak wynika z badań historyków, w latach trzydziestych Stalin przekształcił je w najwyższy organ władzy Związku Sowieckiego stojący nie tylko nad Komitetem Centralnym, ale również nad wszystkimi rodzajami władzy państwa sowieckiego: prawodawczą, wykonawczą i sądowniczą1.

Z formalnego (tj. prawnego) punktu widzenia nadrzędną rolę Politbiura należy wywodzić z Konstytucji Związku Sowieckiego z 1936 r. - zwanej również konstytucją stalinowską albo konstytucją zwycięskiego socjalizmu. Od razu trzeba wyjaśnić, że Biuro Polityczne nie jest tam wymienione jako jakikolwiek organ władzy państwowej. Jednak w artykule 126. Konstytucji Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików) została uznana za "kierowniczy ośrodek wszystkich organizacji pracujących, zarówno społecznych, jak i państwowych"2. W opinii konstytucjonalistów tego typu zapis zalegalizował dyktaturę partii bolszewickiej, wpisując ją w porządek konstytucyjny i przekazał w ręce WKP(b) "niepodzielne rządy nad państwem"3. Można dodać, że tego typu rozwiązanie było równoznaczne ze złamaniem Monteskiuszowskiego trójpodziału władzy. Partia komunistyczna (a zatem także jej organy z Biurem Politycznym na czele) otrzymała wykreowaną ponad wspomnianym modelem organizacji państwa "władzę nad władzami".

Chyba najlepiej ten stan rzeczy oddają słowa Dmitrija Tokariewa, szefa Zarządu NKWD obwodu kalinińskiego w 1940 r. - jednego ze sprawców zbrodni katyńskiej. Podczas śledztwa w tej sprawie prowadzonego przez Główną Prokuraturę Wojskową Federacji Rosyjskiej powiedział: "Wyżej Biura Politycznego u nas nie ma żadnych instancji...Tylko siódme niebo"4.

Nadrzędny status Biura Politycznego prowadził do takich - paradoksalnych z punktu widzenia klasycznego podziału władzy - sytuacji, jak zatwierdzanie przez ten organ uchwał Rady Komisarzy Ludowych (czyli rządu sowieckiego), wydawanie poleceń poszczególnym Ludowym Komisariatom ZSRS (odpowiednikom ministerstw), a nawet decydowanie o sprawach związanych z wymiarem sprawiedliwości - w tym z działalnością sądów. Nawiasem mówiąc, wydaje się, że konflikty władz państwowych z Politbiurem zdarzały się wyjątkowo. Jeśli jednak do nich dochodziło, to ich szansa na wygraną była zerowa. Przykładem ilustrującym to zjawisko może być sytuacja z końca kwietnia 1939 r., kiedy to wystąpiła różnica zdań między ludowym komisarzem spraw zagranicznych ZSRS Maksymem Litwinowem a Politbiurem na tle polityki wobec mocarstw zachodnich i Niemiec. Skończyło się to dla Litwinowa dymisją. W komentarzu do tego wydarzenia Stalin wyraźnie zaakcentował predominację Biura Politycznego nad kierownikiem resortu spraw zagranicznych, mówiąc, że Litwinow "jako "specjalista" od spraw międzynarodowych uważa Biuro Polityczne [czyli faktycznie Stalina] za niedostatecznie kompetentne w tych sprawach [tj. w sprawach polityki zagranicznej - S.K.]"5.

Omnipotencji Politbiura nie naruszyły nawet dwa ważne wydarzenia z 1941 r., które wydawały się ograniczać kompetencje tego organu. Pierwszym było objęcie 7 maja 1941 r. przez Stalina stanowiska przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych. Ruch ten sugerował, że centrum władzy przesuwa się w kierunku rządu. Drugim było powołanie 30 czerwca 1941 r. Państwowego Komitetu Obrony ZSRS jako najwyższego organu władzy w państwie sowieckim na czas wojny.

Jednak w istocie pozycja Biura Politycznego pozostała niezachwiana. Stalin i jego otoczenie nadal postrzegali je jako najważniejszy organ władzy w państwie i symbol władzy partii. Rola Państwowego Komitetu Obrony ograniczała się zresztą do spraw czysto wojskowych; sprawy polityczne - jak dawniej - pozostały domeną Politbiura (o składzie PKO decydowało właśnie Biuro Polityczne)6.

Funkcjonowanie Biura Politycznego, formalnie organu kolegialnego, zdominowała niekwestionowana, dyktatorska władza Stalina. Władza ta rozciągała się także na członków Politbiura, których życie całkowicie zależało od jego woli7. Praktycznie każdy z nich mógł się spodziewać wysunięcia pod swoim adresem tragicznych w skutkach oskarżeń natury politycznej. I tak np. Andrieja Andriejewa Stalin mógłby oskarżyć o to, że w 1921 r. był trockistą. Natomiast Anastasowi Mikojanowi mógłby postawić zarzut, że z niewyjaśnionych przyczyn uniknął egzekucji, której wojska brytyjskie dokonały 20 września 1918 r. na grupie komunistów z Baku (tzw. komisarzy bakijskich)8.

Od 1930 r. porządek prac Politbiura był następujący: posiedzenia w dniach 10, 20 i 30 każdego miesiąca były zarezerwowane dla spraw Państwowego Zarządu Politycznego (Gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije - GPU), Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych, Ludowego Komisariatu Obrony, systemu walutowego oraz niektórych zagadnień wewnątrzpartyjnych. Pozostałe kwestie załatwiano na zwykłych posiedzeniach, które odbywały się 5, 15 i 25 każdego miesiąca9. W latach trzydziestych Stalin uprościł procedury i coraz rzadziej zwoływał posiedzenia Politbiura; większość formalności dopełniano przez obieg odpowiednich dokumentów10. Pod koniec 1939 r. sowiecki dyktator wprowadził pewną osobliwość w podejmowaniu decyzji przez Biuro Polityczne. Polegała ona na ograniczaniu grona decyzyjnego do pięciu osób. Kierowniczą piątkę tworzyli: Stalin, Wiaczesław Mołotow, Anastas Mikojan, Klimient Woroszyłow i Łazar Kaganowicz11. Można powiedzieć, że było to "Politbiuro w Politbiurze". Należy jednak zastrzec, że nie stosowano tego rozwiązania konsekwentnie. To, którzy członkowie Biura Politycznego będą rozpatrywali daną sprawę, zależało od woli Stalina. To on decydował, czy udział konkretnego członka Politbiura w rozstrzyganiu tej sprawy jest konieczny12.

W wojnę Politbiuro wchodziło w składzie, który został określony 22 marca 1939 r. w drodze głosowania na Plenum Komitetu Centralnego. Do BP zostali wówczas wybrani: Stalin, Andriejew, Nikita Chruszczow, Kaganowicz, Michaił Kalinin, Mikojan, Mołotow, Woroszyłow i Andriej Żdanow13.

Andriej Andriejew - uczestnik rewolucji, potem zawodowy działacz partyjny (pełnił różne funkcje na Uralu, Ukrainie i Syberii). W latach trzydziestych zaczął pracować w instytucjach centralnych. W okresie 1930-1931 zajmował stanowiska przewodniczącego Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej WKP(b) oraz zastępcy przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych ZSRS, a w latach 1931-1935 - ludowego komisarza komunikacji. Członkiem Biura Politycznego został w 1932 r. i był nim przez kolejnych 20 lat14. ­Andriejew często wyjeżdżał z Moskwy, by wcielać w życie stalinowską politykę terroru w terenie. Jak pisze rosyjski historyk: "Tam, gdzie się pojawiał się ten emisariusz Stalina [...], represje wybuchały z nową siłą"15. Pozycja Andriejewa w Politbiurze była słaba: przez pozostałych członków traktowany był z lekceważeniem, a proces ten uległ nasileniu w okresie inwazji Niemiec na Związek Sowiecki16.

Nikita Chruszczow na członka Politbiura został wybrany na wspomnianym, marcowym Plenum KC. Rzadko przyjeżdżał do Moskwy. Przebywał głównie na Ukrainie, gdzie zajmował stanowisko sekretarza miejscowej partii komunistycznej17.

Wiaczesław Mołotow był uważany za najbliższego współpracownika i doradcę Stalina. W relacjach z nim - jako jedyny - zachowywał pewnego rodzaju niezależność i potrafił z uporem bronić swych racji, czym wyprowadzał dyktatora z równowagi18.

Michaił Kalinin legitymował się długim, datującym się od 1926 r. stażem w Politbiurze (dłuższy staż mieli jedynie Stalin i Woroszyłow). Mimo to nie sprawował żadnej realnej władzy, zajmował stanowiska o charakterze czysto dekoracyjnym19.

Klimient Woroszyłow - był członkiem Biura Politycznego od 1925 r. Jego niezmiernie słaba pozycja w tym miejscu wynikała z tego, że piastował stanowisko ludowego komisarza obrony, nie mając po temu żadnych kwalifikacji. Swoją funkcję stracił w maju 1940 r. w związku z fatalną strategią Armii Czerwonej w czasie wojny z Finlandią. Degradacja osłabiła wpływy Woroszyłowa na szczytach władzy sowieckiej20.

Anastas Mikojan - ludowy komisarz handlu zagranicznego, członkiem Politbiura został w 1935 r.

Łazar Kaganowicz - ludowy komisarz komunikacji, wszedł w skład Biura Politycznego w 1930 r. Jeden z najbardziej zaufanych i oddanych Stalinowi członków elity sowieckiej21.

Andriej Żdanow - członkiem Politbiura został w marcu 1939 r., reprezentował średnie pokolenie. Zdobył mocną pozycję. Faktycznie kierował pracami Biura Politycznego podczas nieobecności Stalina22.

Poszczególni członkowie Biura Politycznego nie mieli takiej samej pozycji. W krótkich opisach pominięto Stalina, który dyrygował Politbiurem według własnego uznania. Jego opinia (np. "za") na projekcie uchwały puszczonym obiegiem pociągała za sobą reakcję łańcuchową pozostałych członków Biura Politycznego, którzy przez stosowną adnotację wyrażali identyczny pogląd.

Pierwsze represyjne decyzje Politbiura podjęte po agresji ZSRS na Polskę dotyczyły polskich jeńców wojennych. Drugiego dnia napaści, tzn. 18 września 1939 r., Biuro Polityczne podjęło uchwałę, która nakazywała postawienie z dniem 20 września 1939 r. w stan czasu wojny wojsk konwojowych NKWD Okręgów Wojskowych: Białoruskiego, Kijowskiego i Leningradzkiego. Pod ochroną Okręgów Białoruskiego i Kijowskiego miały się znaleźć punkty odbiorcze jeńców wojennych oraz obozy rozdzielcze dla jeńców wojennych w Kozielsku i Putywlu23. Chociaż w uchwale nie wspomniano ani słowem o polskich jeńcach wojennych, jest rzeczą oczywistą, że w wymienionych w niej miejscach mogli znajdować się wyłącznie oni.

Kolejną uchwałę związaną z polskimi jeńcami Politbiuro podjęło 1 października 1939 r. Zobowiązywała ona ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRS Ławrentija Berię i szefa Głównego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej Lwa Mechlisa do przedstawienia propozycji dotyczących jeńców wojennych i uchodźców. Sprawa musiała być pilna, bo dano im tylko trzy dni na wykonanie tego zadania24. Beria i Mechlis musieli wykonać zleconą im pracę w tempie iście stachanowskim, bo już 2 października 1939 r. Politbiuro podjęło decyzję o zatwierdzeniu przedłożonych przez nich propozycji. Przewidywały one m.in: zwolnienie do domów wziętych do niewoli żołnierzy wszystkich narodowości, którzy pochodzili z terenów "Zachodniej Ukrainy" i "Zachodniej Białorusi"25. Dotyczyły również zatrzymania do końca grudnia 1939 r. 25 tys. jeńców do budowy drogi Nowogród Wołyński - Korzec - Lwów. Ponadto w obozach w Kozielsku oraz w Putywlu mieli pozostać żołnierze, których stronami rodzinnymi były tereny polskie zajęte przez Niemców - do czasu rozmów ze stroną niemiecką i podjęcia decyzji o ich odesłaniu "do ojczyzny". Zdecydowano jeszcze o rozmieszczeniu wszystkich oficerów, a także ważnych urzędników państwowych i wojskowych w obozie w Starobielsku w obwodzie woroszyłowgradzkim oraz policjantów, żandarmów, funkcjonariuszy Służby Więziennej, agentów wywiadu i kontrwywiadu - w obozie w Ostaszkowie w obwodzie kalinińskim26.

Trudno dokładnie stwierdzić, z jakich powodów Beria i Mechlis zgłaszali takie właśnie propozycje odnośnie do jeńców i czy przesłanki te były znane członkom Politbiura. Według późniejszych wypowiedzi Mechlisa propozycja zatrzymania oficerów wynikała z obawy, że mogą oni zorganizować we Francji stutysięczną armię polską. Niezależnie od tego nietrudno dostrzec, że o tym, czy dana osoba będzie zwolniona czy nie, decydował w znacznym stopniu jej status społeczny. Oficerów, policjantów, żandarmów itd. uznano za podporę "faszystowskiej" Polski i w związku z tym zdecydowano się ich zatrzymać. Szeregowcy zaś, jako mniej związani z państwowością polską, mogli być zwolnieni.

Na przełomie października i listopada 1939 r. rząd Litwy zaproponował władzom sowieckim przekazanie - spośród internowanych we wrześniu 1939 r. na terytorium litewskim - tych polskich żołnierzy, których miejscem urodzenia były "Zachodnia Ukraina" i "Zachodnia Białoruś". Ani Ludowy Komisariat Spraw Zagranicznych ZSRS, ani NKWD nie widziały przeszkód w przyjęciu tej propozycji. W rezultacie 9 listopada 1939 r. Politbiuro podjęło decyzję "o wpuszczeniu do ZSRS internowanych na Litwie wojskowych b[yłej] armii polskiej"27. (W postawie tej widać wyraźnie analogiczne kryteria, jakie zastosowano wobec polskich jeńców wojennych w uchwale z 2 października 1939 r.) Postanowiono zwolnić do domów podoficerów i szeregowców przejętych od Litwinów. Inny był los oficerów, urzędników wojskowych i policjantów - mieli być skierowani do obozu w Juży i tam poddani "filtracji". Z dokumentów sowieckich wynika, że celem tego procesu było ujawnienie i unieszkodliwienie tych oficerów i policjantów, którzy stanowili "niepożądane elementy"28.

W grudniu 1939 r. odbyło się przekazanie internowanych żołnierzy w łącznej liczbie 1706, wśród nich znalazło się 75 oficerów i policjantów. W tym czasie obóz w Juży już nie istniał, więc skierowano ich do obozu w Juchnowie. Następnie w styczniu 1940 r. żołnierzy przejętych z Litwy wywieziono do obozów w Kozielsku (oficerów) bądź w Ostaszkowie (policjantów)29.

5 marca 1940 r. Biuro Polityczne stanęło przed koniecznością ustosunkowania się do przedstawionego tego samego dnia wniosku Berii, żeby rozstrzelać 14 700 oficerów WP i policjantów przetrzymywanych w obozach jenieckich oraz 11 tys. aresztowanych osadzonych w więzieniach tzw. zachodnich obwodów Białorusi i Ukrainy - jako zatwardziałych i nierokujących poprawy wrogów władzy sowieckiej. Ich sprawy miały być rozpatrzone przez trójkę w składzie: zastępcy Berii - Wsiewołod Mierkułow i Bogdan Kobułow, oraz Naczelnik 1 Wydziału Specjalnego NKWD ZSRS Leonid Basztakow. W odniesieniu do jeńców - na podstawie informacji przekazanych przez Zarząd do spraw Jeńców Wojennych NKWD ZSRS, w odniesieniu do aresztowanych zaś - bez ich wzywania, przedstawiania im zarzutów, decyzji o zakończeniu śledztwa, a także aktów oskarżenia, lecz jedynie na podstawie informacji ze spraw karnych przekazanych przez NKWD USRS i NKWD BSRS. Propozycja Berii oznaczała radykalne porzucenie dotychczasowej koncepcji rozwiązania problemu polskich jeńców wojennych, ograniczającej się do skazania jeńców przetrzymywanych w obozie w Ostaszkowie przez quasi-sądowy organ, jakim była Narada Specjalna przy NKWD ZSRS (Osoboje Sowieszczanije pri NKWD ZSRS). Koncepcję tę podtrzymywał także sam Beria, który jeszcze 31 grudnia 1939 r. polecał podległym sobie funkcjonariuszom NKWD sfinalizować do końca stycznia 1940 r. przygotowywania akt spraw karnych jeńców Ostaszkowa w celu przekazania Naradzie Specjalnej30. Co spowodowało, że w ciągu dwóch miesięcy 1940 r. szef NKWD zmienił zdanie - pozostaje niewyjaśnioną do dziś zagadką.

Warto w tym miejscu przypomnieć, że w sprawach związanych z polskimi jeńcami Beria zwrócił się wcześniej bezpośrednio do Stalina tylko raz: 25 września 1939 r. Prosił o sformowanie dodatkowego pułku wojsk konwojowych NKWD liczącego 1606 osób, który nadzorowałby jeńców przy budowie drogi Lwów-Kijów31.

Jeszcze tego samego dnia Biuro Polityczne podjęło uchwałę polecającą NKWD ZSRS wykonanie propozycji szefa resortu spraw wewnętrznych32. Na dokumencie widnieją cztery podpisy członków Politbiura, którzy głosowali za przyjęciem wniosku Berii: Stalina, Woroszyłowa, Mołotowa i Mikojana. Obok nich znajduje się dopisek sporządzony tym samym charakterem pisma: "Kalinin - za. Kaganowicz - za". Jak widać, w głosowaniu nie wzięli udziału trzej członkowie Politbiura: Chruszczow, Żdanow i Andriejew. Przyczyn tego stanu rzeczy nie znamy, ale najprawdopodobniej w czasie głosowania po prostu nie było ich w Moskwie. Tak czy inaczej Politbiuro (w okrojonym składzie) zaakceptowało zamysł Berii, biorąc tym samym na siebie odpowiedzialność za niewątpliwie największą zbrodnię popełnioną na obywatelach polskich w opisywanym okresie - zbrodnię katyńską. Wątpliwe, by gremium to roztrząsało motywy, które skłoniły Berię do przedstawienia mu zbrodniczej propozycji. Cała sprawa została bowiem załatwiona obiegowo.

Złowrogi Ławrentij Beria inicjował nie tylko uchwały Politbiura skierowane przeciwko jeńcom wojennym. Stał także za tymi, które dotykały ludności cywilnej. Od 10 października 1939 r. szefowie NKWD Ukrainy i Białorusi, Iwan Sierow i Ławrentij Canawa, prowadzili na jego polecenie ewidencję osadników wojskowych, których szef NKWD określał mianem "wojskowo-politycznej agentury rządu polskiego" i "bazy dla działań kontrrewolucyjnych"33. Cel tych posunięć stał się jasny 2 grudnia 1939 r., kiedy to Beria wysłał Stalinowi, sekretarzowi generalnemu KC, pismo, na którego podstawie zorganizowano pierwszą deportację ludności polskiej z Kresów Wschodnich. Szef NKWD informował, że w grudniu 1920 r. rząd polski wydał dekret o osiedleniu w rejonach graniczących ze Związkiem Sowieckim tzw. osadników. Rekrutowali się oni wyłącznie z "byłych" polskich żołnierzy, którzy otrzymali ziemię o powierzchni do 25 ha. Otoczeni opieką i znajdujący się w dobrych warunkach materialnych osadnicy stanowili podporę polskiego rządu i polskiego wywiadu. "Z tego względu - pisał dalej Beria - że osadnicy stanowią podatny grunt dla wszelkiego rodzaju działań antysowieckich i w przeważającej większości, z uwagi na swój stan posiadania, są bez wątpienia wrogami władzy sowieckiej, uważamy za konieczne wysiedlenie ich razem z rodzinami z zamieszkałych przez nich rejonów"34.

Zgłoszona przez Berię propozycja wysiedlenia wszystkich osadników wojskowych wraz z rodzinami została wniesiona na obrady Biura Politycznego 4 grudnia 1939 r. i jeszcze tego samego dnia podjęło ono uchwałę o jej zatwierdzeniu. Dopiero następnego dnia postulat Berii przyjęła Rada Komisarzy Ludowych. Sytuacja ta - dublowania się decyzji Biura Politycznego i Rady Komisarzy Ludowych - była typowa dla okresu, w którym Stalin wykreował Biuro Polityczne na najważniejszy organ państwowy. Kolejne dwie decyzje Politbiura związane z wywózką osadników również wyprzedzały o jeden dzień postanowienia Rady Komisarzy Ludowych. Były to: uchwała z 21 grudnia 1939 r. o wykorzystaniu mienia wysiedlanych osadników oraz uchwała z tego samego dnia o włączeniu w skład wysiedlanych straży leśnej35. Wyjątkowo jednego dnia, 29 grudnia 1939 r., Politbiuro i RKL zatwierdziły trzy dokumenty związane z wywózką osadników: "Regulamin specposiołków i organizacji pracy osadników wysiedlanych z zachodnich obwodów USSR i BSSR", "Instrukcję o trybie wysiedlenia osadników wysiedlanych z zachodnich obwodów USSR i BSSR" i "Etaty rejonowych i posiołkowych komendantur NKWD specposiołków"36.

Rezultatem wspomnianych decyzji Biura Politycznego było przeprowadzenie nie tylko pierwszej, ale - jak się później okazało - także największej deportacji ludności polskiej z Kresów Wschodnich w latach 1939-1941. Objęła ona ok. 140 tys. osób: osadników wojskowych i pracowników służby leśnej, a także członków ich rodzin.

Kolejny wniosek Berii dotyczący przesiedleń Biuro Polityczne zatwierdziło 2 marca 1940 r. Na jej mocy NKWD ZSRS do 15 kwietnia 1940 r. miało deportować na 10 lat do Kazachstanu rodziny represjonowanych i znajdujących się w obozach dla jeńców wojennych oficerów wojska polskiego, policjantów, żandarmów, strażników więziennych, pracowników wywiadu, właścicieli ziemskich, fabrykantów i wyższych urzędników państwowych (łącznie 22-25 tys. osób). Członków rodzin, wobec których NKWD posiadało materiały świadczące o działalności antysowieckiej, należało aresztować, a ich sprawy przygotować do rozpatrzenia przez Naradę Specjalną przy NKWD ZSRS. Wysiedlone miały być także "wszystkie prostytutki, które były zarejestrowane przez organa był[ej] polskiej policji i obecnie nadal zajmują się prostytucją"37. Cały majątek nieruchomy deportowanych podlegał konfiskacie; majątek ruchomy mogli oni spieniężyć albo wziąć ze sobą, jednak waga zabieranego dobytku nie mogła przekraczać 100 kg na osobę.

W tej samej uchwale Politbiuro zatwierdziło kolejną propozycję Berii - wysiedlenie z "zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi" uchodźców38, którzy wyrazili chęć wyjazdu na ziemie polskie zajmowane przez Niemców. Mieli być oni wywiezieni do północnych rejonów ZSRS i tam wykorzystani do wyrębu lasu i innych prac. Następstwem decyzji Politbiura z 2 marca 1940 r. było deportowanie ok. 62 tys. członków rodzin jeńców wojennych i więźniów oraz ok. 78 tys. uchodźców wojennych.

W połowie 1940 r. Związek Sowiecki dokonał aneksji krajów bałtyckich. Jednym ze skutków tego wydarzenia było zainteresowanie się władz sowieckich polskimi uchodźcami wojennymi na Litwie. 12 grudnia 1940 r. Politbiuro zatwierdziło wnioski zgłoszone przez NKWD. Ze społeczności uchodźców mieli być wyłączeni obszarnicy, fabrykanci, oficerowie i policjanci, których następnie - na mocy decyzji Narady Specjalnej - należało skierować na zsyłkę w wymiarze od 3 do 5 lat do Autonomicznej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki Komi i do Kazachstanu. Pozostałym uchodźcom należało zaproponować przyjęcie obywatelstwa sowieckiego. Osoby, które nie chciały tego uczynić, miały być na mocy decyzji Narady Specjalnej wysiedlane do Kazachstanu na 5 lat39. Tego samego dnia postanowienie identycznej treści przyjął rząd sowiecki, co wpisywało się w politykę dublowania podejmowanych decyzji przez najwyższe władze partyjne i państwowe. Na podstawie tych decyzji ze społeczności liczącej blisko 15 tys. polskich uchodźców skierowano na zsyłkę 1702 osoby40.

Jeśli chodzi o czwartą deportację z Kresów, która odbyła się w maju i czerwcu 1941 r., Biuro Polityczne nie miało w niej udziału - decyzję w tej sprawie podjęły KC WKP(b) i RKL ZSRS.

Najmniejszy, jak się wydaje, był udział Politbiura w represjach wobec osób aresztowanych. Wiadomo, że 3 października 1939 r. przyznało ono Radom Wojennym Frontów Białoruskiego i Ukraińskiego prawo zatwierdzania wyroków śmierci wydanych przez trybunały wojskowe za przestępstwa "kontrrewolucyjne" popełnione przez osoby cywilne z "Zachodniej Białorusi" i "Zachodniej Ukrainy" oraz "byłych" żołnierzy polskiej armii41. Nie bardzo wiadomo, jaki był cel tego posunięcia: może chodziło o rozciągnięcie partyjnego nadzoru nad wojskowym wymiarem sprawiedliwości i korygowanie jego orzecznictwa w nowej sytuacji. W każdym razie postanowienie Politbiura, na mocy którego ostatnie słowo w sprawie wyroków śmierci należało do Rad Wojennych wymienionych frontów, zawieszało w zakresie określonym uchwałą uprawnienia Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRS. Kolegium było instytucją odwoławczą od wyroków trybunałów wojskowych i niewątpliwie z tego względu wyciąg uchwały przesłano jego przewodniczącemu gen. Wasilijowi Ulrichowi.

W kolejnej uchwale, podjętej 3 grudnia 1939 r., Politbiuro zatwierdziło zgłoszoną przez NKWD propozycję aresztowania wszystkich zarejestrowanych oficerów "byłej armii polskiej"42. Trudno powiedzieć, czym NKWD motywowało potrzebę aresztowania kadry oficerskiej - wspomniana propozycja nie zawierała bowiem żadnego uzasadnienia. Możliwe, że Beria nabrał przekonania o konieczności zneutralizowania oficerów po otrzymaniu na przełomie października i listopada 1939 r. od Sierowa kilku raportów. Były w nich informacje o narastaniu antysowieckiej działalności oficerów na terenie "Zachodniej Ukrainy", oraz planowanych ucieczkach za granicę w celu formowania polskich legionów do walki ze Związkiem Sowieckim. Jakkolwiek by nie było, faktem jest, że następstwem grudniowej decyzji Politbiura było aresztowanie na "Zachodniej Ukrainie" - 105743, a na "Zachodniej Białorusi" 581 oficerów Wojska Polskiego (służby czynnej i rezerwy)44. Nie kierowano ich jednak do obozów jenieckich, lecz osadzano w więzieniach. Część z nich została objęta wspomnianą decyzją Politbiura z 5 marca 1940 r. i została rozstrzelana w więzieniach na Ukrainie i Białorusi.

Pierwszy etap sowieckiej polityki represyjnej wobec obywateli polskich zakończyło 30 lipca 1941 r. podpisanie przez władze ZSRS układu sojuszniczego z rządem polskim (układ Sikorski-Majski). Na jego mocy obywatelom polskim pozbawionym wolności na terytorium Związku Sowieckiego miała być udzielona amnestia (ogłoszono ją 12 sierpnia tego roku). Układ, o którym mowa, przewidywał również wznowienie stosunków dyplomatycznych między Polską i Związkiem Sowieckim. W rezultacie od sierpnia 1941 r. na terytorium ZSRS zaczęła funkcjonować polska ambasada. Za zgodą władz Związku Sowieckiego powołała ona w terenie swoje filie, nazywane delegaturami, oraz tzw. mężów zaufania, których zadaniem miała być opieka nad obywatelami polskimi rozsianymi na olbrzymim terenie państwa Stalina.

Latem 1942 r. władze sowieckie wysunęły pod adresem delegatur fałszywy zarzut prowadzenia działalności szpiegowskiej i przystąpiły do aresztowań ich personelu. Los pojmanych rozstrzygnęło Biuro Polityczne w uchwale podjętej 14 października 1942 r. Stanowiła ona, że sprawy 16 wymienionych z nazwiska (!) pracowników delegatur ambasady i mężów zaufania prowadzących wrogą działalność wobec ZSRS "w najbardziej złośliwej formie" mają być przekazane do rozpatrzenia przez trybunały wojskowe. W tym dokumencie zostali wyszczególnieni (podani tylko z nazwiska): Józef Mieszkowski, delegat ambasady RP na Kraj Krasnojarski; Zbigniew Bochniewicz, pracownik do zleceń delegatury w Krasnojarsku; Marian Sawicz, agent zaopatrzeniowy delegatury w Krasnojarsku; Włodzimierz Mattoszko, delegat na Kraj Ałtajski; G. Żółtowski, mąż zaufania na rejon Bijsk w Kraju Ałtajskim; P. Sarniecki, delegat na obwód semipałatyński; Z. Kuczyński, zastępca delegata na obwód semipałatyński; Maciej Tworkowski, sekretarz delegatury na obwód akmoliński; B. Szwajzer, pracownik do zleceń delegatury na obwód karagandyjski; E. Stawiński, kierownik gospodarczy delegatury na Turkmeńską SRS; W. Janczuk, mąż zaufania delegatury na obwód czardżouski; Władysław Bugajski, mąż zaufania delegatury na obwód taszkencki; S. Winter, mąż zaufania delegatury na obwód fergański; F. Bednarz, mąż zaufania delegatury na Kirgiską SRS45; W. Artamowa-Pest, mąż zaufania na rejon sol-ilecki w obwodzie czkałowskim oraz Włodzimierz Zarudny, pomocnik męża zaufania delegatury na obwód gorkowski46. Niestety, nie znamy losów wszystkich oddanych pod sąd pracowników delegatur i mężów zaufania. Wiadomo tylko, że Józef Mieszkowski po skazaniu przebywał w obozach w ZSRS do 1955 r., po czym repatriował się do kraju; Marian Sawicz otrzymał karę 10 lat obozu pracy poprawczej (isprawitielno-trudowy łagier - ITŁ), do kraju wrócił w 1956 r.47; Włodzimierz Mattoszko został skazany na 10 lat ITŁ, repatriował się do Polski w 1956 r.48 Kolejnych 78 pracowników delegatur i mężów zaufania znajdujących się w więzieniach Biuro Polityczne poleciło wydalić poza granice ZSRS - na mocy decyzji Narady Specjalnej przy NKWD49.

15 stycznia 1943 r. Biuro Polityczne w brutalny sposób zamanifestowało rzekome prawo ZSRS do zaanektowanych w 1939 r. ziem wschodnich II Rzeczypospolitej przez przyjęcie uchwały o uznaniu za obywateli sowieckich wszystkich stałych mieszkańców "zachodnich obwodów USRS i BSRS" - niezależnie do narodowości. Aby zrozumieć ten krok, który wywołał kolejną falę represji, trzeba przypomnieć tło sprawy. Otóż zgodnie z wykładnią władz sowieckich układ Sikorski-Majski unieważniał co prawda sowiecko-niemieckie układy z 1939 r. dotyczące Polski, nie likwidował jednak wcielenia Kresów Wschodnich do ZSRS. Aneksja ta dokonała się rzekomo na podstawie swobodnie wyrażonej woli ludności, co skutkowało nadaniem jej obywatelstwa sowieckiego na mocy dekretu Rady Najwyższej ZSRS z 29 listopada 1939 r.

Takie stanowisko władz ZSRS z miejsca zrodziło spór ze stroną polską, która nie godziła się ani na uznanie aneksji, ani na akceptację bezprawnego narzucenia sowieckiego poddaństwa obywatelom ziem wschodnich Rzeczypospolitej. Spór ten władze sowieckie usiłowały rozwiązać korzystnie dla siebie. W nocie Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych z 1 grudnia 1941 r. pojawił się zapis, że wszyscy mieszkańcy "zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi" otrzymali wprawdzie obywatelstwo sowieckie, jednak rząd sowiecki wyrażał gotowość - w drodze wyjątku - na uznanie za obywateli polskich mieszkańców terenów wcielonych do ZSRS w 1939 r. posiadających narodowość polską. Strona polska odrzuciła wykładnię noty, uznając, że takie wybiórcze podejście do kwestii obywatelstwa jest niedopuszczalne z punktu widzenia polskiej konstytucji i wszyscy mieszkańcy terenów anektowanych przez ZSRS w 1939 r. są obywatelami polskimi - niezależnie od tego, jakiej są narodowości. Spór ciągnął się przez cały 1942 r.

15 stycznia 1943 r. Beria postanowił zakończyć go skrajnie brutalnie. W skierowanym do Stalina piśmie zaproponował, by dekret Rady Najwyższej rozciągnąć na wszystkich stałych mieszkańców "zachodnich obwodów USRR i BSRR - niezależnie od ich narodowości". W praktyce wniosek obejmował wyłącznie obywateli narodowości polskiej, ponieważ tylko wobec nich zrobiono wyjątek, uznając ich polskie obywatelstwo. Beria proponował, by wydanie paszportów powierzyć NKWD ZSRS, które miało wywiązać się z tego w terminie 3 miesięcy. Osoby odmawiające przyjmowania paszportów sowieckich i namawiające do ich nieprzyjmowania miały być aresztowane i pociągane do odpowiedzialności karnej na podstawie art. 192a cz. 2 kodeksu karnego Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej lub odpowiadających mu artykułów kodeksów karnych innych republik sowieckich50. Jeszcze tego samego dnia Biuro Polityczne przyjęło uchwałę "O obywatelstwie sowieckim niektórych kategorii b[yłych] obywateli polskich"51. W pierwszym jej punkcie zatwierdzono załączoną do uchwały notę Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych do Ambasady RP w ZSRS, w której stwierdzono, że rząd sowiecki uważa za nieaktualną notę z 1 grudnia 1941 r. o uznawaniu "w trybie wyjątku" obywatelstwa polskiego mieszkańców "zachodnich obwodów Białorusi i Ukrainy" narodowości polskiej. Uzasadniono to tym, że pomimo dobrej woli wykazanej przez rząd sowiecki w tej nocie rząd polski ją odrzucił "i odmówił podjęcia odpowiednich kroków, wysuwając żądania sprzeczne z suwerennymi prawami Związku Sowieckiego w stosunku do wymienionych terytoriów"52. W punkcie 2. polecano NKWD wydać paszporty sowieckie osobom wymienionym w nocie LKSZ. Punkt 3. stanowił: "Osoby, które demonstracyjnie odmówią przyjęcia paszportów sowieckich, a także wszystkich namawiających do odmowy ich przyjęcia, pociągnąć do odpowiedzialności karnej"53.

Powierzenie przez Politbiuro sowieckiej policji politycznej akcji narzucenia Polakom obywatelstwa Związku Sowieckiego skończyło się użyciem przemocy. Opornych zamykano w celach więziennych, bito, głodzono i poddawano rozmaitego rodzaju udręczeniom. Tymi barbarzyńskimi metodami zmuszono do przyjęcia obywatelstwa sowieckiego 166 791 osób. NKWD nie udało się złamać oporu 1583 ludzi, którzy - zgodnie z przyjętymi zasadami - zostali aresztowani i skazani na osadzenie w obozach pracy poprawczej najczęściej na 2 lata, rzadziej na 554.

Swój udział w represjach wobec obywateli polskich Biuro Polityczne zakończyło 13 czerwca 1945 r. podjęciem uchwały w sprawie aresztowanych pod koniec marca 1945 r. przez aparat Sierowa 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, na czele z gen. Leopoldem Okulickim, ostatnim komendantem Armii Krajowej. W uchwale Politbiuro zdecydowało o zatwierdzeniu wniosku oskarżenia przeciwko gen. Okulickiemu i pozostałym 15 oskarżonym oraz przeprowadzeniu rozprawy 18 czerwca 1945 r. w Sali Październikowej Domu Związków na otwartym posiedzeniu Wojskowego Kolegium Sądu Najwyższego ZSRS w składzie: Wasilij Ulrych (przewodniczący), Ł. Dmitriew, J. Dietistow, W. Suldin. W roli oskarżycieli wystąpili Główny Prokurator Armii Czerwonej Nikołaj Afanasjew i prokurator USRS Roman Rudenko; w procesie uczestniczyli obrońcy w liczbie od 5 do 7 - wyznaczeni przez sąd lub wybrani przez oskarżonych. Przebieg procesu miała relacjonować prasa; nadzór nad przebiegiem rozprawy powierzono Mołotowowi, Berii, Andriejowi Wyszyńskiemu, Konstantemu Gorszeninowi (prokuratorowi ZSRS i państwowemu radcy sprawiedliwości) oraz Iwanowi Golakowowi (członkowi Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego)55.

Uchwała Politbiura nie wzięła się znikąd - bazowała na propozycji przedstawionej ostatniego dnia maja 1945 r. Stalinowi przez Berię i Mierkułowa. Lwią część elementów tej propozycji Politbiuro zaakceptowało (kilka wprowadzonych korekt nie miało większego znaczenia).

Jak wynika z ostatnich badań, celem przeprowadzenia procesu pokazowego w stylu lat trzydziestych, jaki Politbiuro zdecydowało się urządzić podstępnie aresztowanym i uprowadzonym do Moskwy Polakom, było nie tylko zohydzenie polskiego podziemia, lecz także skompromitowanie w oczach światowej opinii publicznej premiera Stanisława Mikołajczyka i jego rządu oraz wyeliminowanie w ten sposób groźnego przeciwnika sowieckich planów wobec Polski56.

Podsumowanie

Celem niniejszego artykułu jest wypełnienie luki w badaniach nad sowiecką polityką represyjną wobec obywateli polskich w latach 1939-1945 poprzez ukazanie roli, jaką odgrywał jeden z najwyższych organów partii komunistycznej ZSRS - Biuro Polityczne. Chociaż działalność Politbiura w tym zakresie nie umknęła uwadze badaczy, to koncentrowali się oni jednak przede wszystkim na działaniach tego organu zmierzających do ustrojowej i gospodarczej sowietyzacji Polski - i to zasadniczo tylko w odniesieniu do 1939 r.57 Z dokonanych ustaleń wynika, że rolę sprawczą Politbiura w polityce represyjnej trudno przecenić (szczególnie w okresie 1939-1941), ponieważ na przeprowadzenie wielkich akcji - takich jak masowe deportacje, aresztowania oficerów WP na Kresach czy eksterminacja polskich jeńców i więźniów NKWD - musiano uzyskać jego zgodę. Okazuje się zresztą, że Biuro Polityczne nie odrzuciło literalnie żadnej z propozycji NKWD dotyczących represjonowania kolejnych grup obywateli polskich. Jeśli - co zdarzało się rzadko - wprowadzało do owych propozycji jakieś korekty, miały one charakter kosmetyczny i nie zmieniały istoty sprawy. W ten sposób Politbiuro samo stawało się organem zbrodniczym - w nie mniejszym stopniu niż wykonujące jego decyzje NKWD.

Streszczenie

Tematem artykułu jest udział Biura Politycznego Komitetu Centralnego partii bolszewickiej w represjach wobec obywateli polskich w okresie II wojny światowej. Jest to pierwsza w historiografii próba przedstawienia tego zagadnienia. Utworzone w 1922 r. w Związku Sowieckim Biuro Polityczne było - formalnie rzecz biorąc - organem partyjnym. Jednak w okresie rządów Józefa Stalina stało się najwyższym organem władzy, podejmującym kluczowe decyzje w życiu państwowym. W ten sposób partia postawiła się ponad państwem, którego instytucje - łącznie z sowiecką policją polityczną - zostały jej podporządkowane.

Biuro Polityczne - zajmujące nadrzędną pozycję w strukturach władzy w Związku Sowieckim - odegrało znaczącą rolę w represjach, które nastąpiły po sowieckiej agresji na Polskę dokonanej 17 września 1939 r. To Biuro Polityczne 5 marca 1940 r. podjęło uchwałę o rozstrzelaniu ponad 20 tys. obywateli polskich - jeńców wojennych przetrzymywanych w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz cywilów aresztowanych przez sowiecką policję polityczną na okupowanych ziemiach polskich. Te masowe mordy określamy mianem zbrodni katyńskiej. Inne uchwały Biura Politycznego uruchamiały takie akcje represyjne jak deportacje, aresztowania czy procesy pokazowe.

W okresie objętym niniejszym artykułem w skład Biura Politycznego KC WKP(b) wchodzili: Józef Stalin, Wiaczesław Mołotow, Nikita Chruszczow, Michaił Kalinin, Klimient Woroszyłow, Anastas Mikojan, Łazar Kaganowicz, Andriej Andriejew i Andriej Żdanow. Żaden z nich nigdy nie został pociągnięty do odpowiedzialności karnej za zbrodnicze decyzje.

Słowa kluczowe: Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików), zbrodnia katyńska, NKWD, stalinizm.

The Politburo of the Central Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks) and Its Role in the Repression of Polish Citizens in the Years 1939-1945

This article examines the role of the Politburo of the Central Committee of the Bolshevik Party in the repression of Polish citizens during the Second World War. It represents the first historiographical attempt at addressing this issue. Established in 1922 in the Soviet Union, the Politburo was, formally, a party organ. However, under Joseph Stalin's rule, it emerged as the highest authority, making crucial decisions across all spheres of state life. Thus, the Communist Party positioned itself above the state, subordinating its institutions - including the Soviet political police - to its authority.

The Politburo, occupying a preeminent position within the Soviet power structure, played a significant role in the repression following the Soviet invasion of Poland on 17 September 1939. On 5 March 1940, it adopted a resolution ordering the execution of over 20,000 Polish citizens - prisoners of war held in the camps at Kozelsk, Starobelsk, and Ostashkov, as well as civilians arrested by the Soviet political police in the occupied Polish territories. These mass executions are collectively referred to as the Katyn Massacre. Other resolutions adopted by the Politburo led to repressive actions such as deportations, arrests, and show trials.

During the period covered by this article, the Politburo of the Central Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks) included: Joseph Stalin, Vyacheslav Molotov, Nikita Khrushchev, Mikhail Kalinin, Kliment Voroshilov, Anastas Mikoyan, Lazar Kaganovich, Andrei Andreyev, and Andrei Zhdanov. None of them were ever held criminally accountable for the decisions that resulted in these crimes.

Keywords: Politburo of the Central Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks), Katyn Massacre, NKVD, Stalinism.

Bibliografia

ŹRÓDŁA OPUBLIKOWANE

Deportacje obywateli polskich z Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w 1940 roku, wybór i oprac. W. Christoforow et al., Warszawa-Moskwa 2003.

Geneza paktu Hitler-Stalin. Fakty i propaganda, red. B. Musiał, J. Szumski, Warszawa 2012.

Istorija Stalinskogo Gułaga. Koniec 1920 - pierwaja połowina 1950-ch godow, t. 1: Massowyje riepriessii w SSSR, Moskwa 2004.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 1: Jeńcy nie wypowiedzianej wojny. Sierpień 1939 - marzec 1940, red. W. Materski et al., Warszawa 1995.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 2: Zagłada. Marzec-czerwiec 1940, red. W. Materski et al., Warszawa 1998.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 3: Losy ocalałych. Lipiec 1940 - marzec 1943, red. W. Materski et al., Warszawa 2001.

Łubianka. Stalin i NKWD-NKGB-GURK "Smiersz" 1939 - mart 1946, Moskwa 2006.

Matieriały "Osoboj papki" Politbiuro CK RKP(b)-WKP(b) po woprosu sowietsko-pol'skich otnoszenij 1923-1944 gg., Moskwa 1997.

Mazur G., Uchodźcy polscy na Litwie w świetle dokumentów NKWD i NKGB (1940-1941), "Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytutu Pamięci Narodowej" 1993, t. 36.

NKWD Zapadnoj Biełarusi sientiabr-diekabr 1939 g. Dokumienty i matieriały, Minsk-Moskwa 2019.

Obywatele polscy w Kirgizji. Wybór dokumentów (1941-1946), red. A. Głowacki, tłum. K. Jagiełło, Warszawa 2020.

Politbiuro CK RKP(b)-WKP(b). Powiestki dnia zasiedanij, t. 1: 1919-1929. Katałog, Moskwa 2000.

Politbiuro CK RKP(b)-WKP(b) i Jewropa. Rieszienija "Osoboj Papki" 1923-1939, Moskwa 2001.

Politbiuro i organy gosudarstwiennoj biezopasnosti. Sbornik dokumientow pod obszcziej riedakciej O.W. Mozochina, Moskwa 2017.

Polscy jeńcy wojenni w ZSSR 1939-1941, tłum., oprac., przypisy i wstęp W. Materski, Warszawa 1992.

Proces Szesnastu. Dokumenty NKWD, przedmowa i wybór W. Strzałkowski, oprac. A. Chmielarz, A.K. Kunert, tłum. K. Stembrowicz, F. Zbiniewicz, Warszawa 1995.

Sowietskoje wojenno-politiczeskoje rukowodstwo w gody Wielikoj Otieczestwiennoj Wojny. Gosudarswiennyj Komitiet Oborony SSSR. Polibiuro CK WKP(b). Sowiet Narodnych Komissarow SSSR. Sbornik dokumientow, Moskwa 2020.

OPRACOWANIA

Ancewicz F., Stalinowska koncepcja państwa na tle ewolucji ustrojowej Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, przedmowa C. Miłosz, Lublin 2001.

Chlewniuk O., Chozjain. Stalin i utwierżdienije stalinskoj dyktatury, Moskwa 2010.

Chlewniuk O., Politbiuro. Miechanizmy stalinowskoj własti w 1930-e gody, Moskwa 1996.

Fałdowska M., Ewidencja i rejestracja jeńców wojennych w obozie juchnowskim (wrzesień 1939 - czerwiec 1940), "Łambinowicki Rocznik Muzealny" 2016, t. 39.

Fitzpatrick S., Zespół Stalina. Niebezpieczne lata radzieckiej polityki, tłum. K. Iwaszkiewicz, Wołowiec 2017.

Głowacki A., Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939-1941, Łódź 1998.

Gurjanow A.E., Polskije specpieriesielency w SSSR w 1940-1941 gg. [w:] Riepriesii protiw poljakow i pol'skich grażdan, Moskwa 1997.

Kalbarczyk S., Proces Szesnastu we wspomnieniach oskarżyciela, "Biuletyn IPN" 2018, nr 9.

Kalbarczyk S., Wykaz łagrów sowieckich - miejsc przymusowej pracy obywateli polskich w latach 1939-1943, cz. 2, Warszawa 1997.

Kamiński Ł., Kryptonim "Podżegacze", "Pamięć i Sprawiedliwość" 2003, nr 2.

Kaniewska A., Działalność Delegatury Ambasady RP w Kraju Ałtajskim w latach 1941-1943, "Wrocławskie Studia Wschodnie" 2017, nr 21.

Komarnicki W., Nowy ustrój państwowy Związku Sowietów, Wilno 1938.

Lebiediewa N.S., Politbiuro CK WKP(b) i sowietizacja prisojedinionnych k SSSR w 1939 g. tieritorij [w:] Sowietyzacja Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej po 17 września 1939. Studia, red. A. Sudoł, Bydgoszcz 1998.

Lowenhardt J., Ozinga J.R., Ree E. van, The Rise and Fall of the Soviet Politburo, New York 1992.

Medvedev R., All Stalin's Men, tłum. H. Shukman, Oxford 1983.

Politbiuro, Orgbiuro, siekrietnyj otdieł CK RKP(b)-WKP(b)-KPSS. Sprawocznik, Moskwa 1990.

Sudoł A., Antypolskie decyzje Biura Politycznego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) z 1 X 1939 roku oraz ich urzeczywistnianie na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej [w:] Sowietyzacja Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej po 17 września 1939. Studia, red. A. Sudoł, Bydgoszcz 1998.

Andrii Bolianovskyi

Praktyka zatwierdzania wyroków na Wołyniu i w Galicji Wschodniej od drugiej połowy września 1939 do marca 1940 r. w świetle dokumentów Rady Wojennej Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego1

Uprawnienia trybunałów wojskowych i Rady Wojennej Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego oraz działalność tych organów

Gdy wojska ZSRS 17 września 1939 r. przekroczyły granicę polsko-sowiecką, na zajmowanych przez nie terenach zaczęły rozprzestrzeniać się nie tylko działania wojenne, ale i reżim stalinowski2. Dotyczyło to głównie województwa wołyńskiego oraz Galicji (nazwa używana przez Ukraińców od 1923 r. do dziś) i Galicji Wschodniej, czyli Małopolski Wschodniej (nazwa stosowana przez Polaków na określenie województw: lwowskiego, tarnopolskiego oraz stanisławowskiego). Ruszył mechanizm szeroko zakrojonych represji. Jako pierwsze rozpoczęły działalność grupy operacyjne NKWD ZSRS (ros. Narodnyj komissariat wnutriennich dieł SSSR, pol. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRS)3, na których bazie stworzono zarządy obwodowe oraz rejonowe i miejskie wydziały NKWD. Ich kadry oficerskie - ponad 400 osób - zostały przysłane z Rosji w pierwszej połowie listopada 1939 r.4

Dowództwo Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej (ros. Rabocze-Kriestjanskaja Krasnaja Armija - RKKA) wzywało ludność cywilną do mordowania Polaków i stosowania przemocy. Dowódca Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej Siemion Timoszenko w rozpowszechnianej wówczas odezwie pisał: "Bronią, kosami, widłami i siekierami bij odwiecznych swoich wrogów - polskich panów"5. Jak podaje Andrzej Friszke, w wyniku takich działań Sowietów zginęło około 2500 żołnierzy i policjantów oraz kilkuset cywilów6. Według szacunków najwięcej zabójstw nieuzbrojonych żołnierzy i ludności cywilnej popełniono w Rohatynie, Sarnach, Tarnopolu, Wołkowysku i Oszmianie7. W rejonie Sarn wojska sowieckie rozstrzelały całą kompanię jeńców z batalionu "Sarny", podobne wydarzenia rozegrały się również w Chodorowie, Złoczowie i Stryju8. W nocy z 26 na 27 września Armia Czerwona wkroczyła do Niemirówki w Chełmskiem, gdzie przebywał oddział podchorążych. Źródła polskie podają, że zaskoczonych we śnie żołnierzy związano drutem i obrzucono granatami9.

Jednocześnie władze wojskowe ZSRS zaczęły wśród miejscowej ludności wyszukiwać osoby, które uważały za wrogów lub potencjalnie "wrogie elementy". Czekała je śmierć, a w lepszym wypadku - areszt, deportacja na Syberię i długa katorga w obozach Gułagu10. Tam często ludzie ci umierali wskutek wyczerpującej pracy, niedożywienia, chorób i ciąg­łego poniżania11.

Odrębną rolę w nakręcaniu spirali represji odegrały trybunały wojskowe poszczególnych armii RKKA, których oddziały zajęły większe miasta. Trybunały otrzymały prawo wydawania wyroków, które były następnie zatwierdzane przez rady wojenne Frontu Ukraińskiego lub tych okręgów wojskowych, do których były zaliczane wyżej wspomniane formacje bądź jednostki. Prawo zatwierdzania wyroków śmierci wydanych przez trybunały wojskowe nadało radom wojskowym Biuro Polityczne WKP(b) na mocy uchwały z 3 października 1939 r. Zgodnie z zarządzeniem przewodniczącego Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRS (ros. Wojennaja kollegija Wierchownogo Suda SSSR) - prawnika wojskowego (ros. armwojenjurist) Wasilija Ulricha - rady wojenne frontów mogły zatwierdzać wyroki trybunałów wojskowych wydane na mieszkańców Zachodniej Ukrainy bez sankcji Moskwy12.

Ogólny mechanizm funkcjonowania opisywanych struktur można przedstawić na przykładzie wyroków trybunałów wojskowych oraz postanowień Rady Wojennej Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego (RW KSOW) do nich się odnoszących. W niniejszym artykule zostanie scharakteryzowana działalność RW KSOW, a w istocie praktyka wydawania i zatwierdzania wyroków.

Należy wspomnieć, że wraz z powołaniem 11 września 1939 r. Frontu Ukraińskiego powstała Rada Wojenna tego frontu, która na mocy specjalnych uprawnień, nadanych jej - jak już wspomniano - w październiku 1939 r. przez BP WKP(b), zatwierdzała wyroki podległych jej trybunałów wojskowych. Funkcjonowała do połowy października 1939 r., kiedy dany związek operacyjny przestał istnieć.

Od początku aneksji Wołynia i Galicji, a zwłaszcza po likwidacji Frontu Ukraińskiego i powrocie Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego do trybu pracy czasu pokoju, pracownicy NKWD ściśle współdziałali z trybunałami wojskowymi, które w niektórych przypadkach pełniły funkcje cywilnych organów sądowych i decydowały o losie okolicznych mieszkańców aresztowanych przez bolszewickie organy bezpieki.

Jednym z podstawowych źródeł informacji, które przyczyniły się do masowych aresztowań, były archiwa polskiej policji i organów sądowych. Dzięki nim pracownicy NKWD uzyskali listy polskich policjantów, wyroki sądowe aresztowanych komunistów i ich zwolenników wraz z podpisami sędziów, materiały śledcze i wiele innych dokumentów archiwalnych. Ich analiza pomogła w ustaleniu nazwisk osądzonych za działania antypolskie członków Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) i innych partii ukraińskich, które zwalczano w Polsce międzywojennej. Zostali oni zwolnieni z więzień po nadejściu Armii Czerwonej, ale wielu z nich ponownie zostało aresztowanych przez NKWD.

Donosy byłych więźniów - członków Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy (KPZU), Komunistycznej Partii Polski (KPP) oraz innych probolszewickich organizacji politycznych i społecznych - prowadziły do aresztowania, a często także do rozstrzelania polskich urzędników odpowiedzialnych za ujęcie i osądzenie miejscowych komunistów13. Polskim policjantom i urzędnikom inkryminowano walkę z agenturą komunistyczną, czyli "aktywny udział w walce przeciwko ruchowi rewolucyjnemu". Cywilne i wojskowe struktury wymiaru sprawiedliwości ZSRS miały przejąć rolę "narzędzia zemsty i obrony pracujących" - karać polskich policjantów i sędziów za aresztowania komunistów i wyroki na nich. Co więcej, zatrzymywano też ludzi, na których ciążyło jedynie podejrzenie o bycie agentami policji lub o wspieranie jej działalności w inny sposób. Prawdziwym celem represji przeciwko członkom polskich struktur siłowych było zniszczenie ich dawnego aparatu kierowniczego i - co za tym idzie - uniemożliwienie odbudowy polskiej władzy na anektowanych terenach.

NKWD miało przyczynić się do zniszczenia elit wojskowych, a organy karne struktur wojskowych z aprobatą przyglądały się działaniom enkawudzistów prowadzącym do ujawnienia i aresztowania byłych pracowników polskiej policji oraz jej agentów operacyjnych, a następnie skazania ich na rozstrzelanie lub często równoznaczne ze śmiercią uwięzienie w Gułagu. Jednym z elementów realizacji tej polityki na anektowanych ziemiach Zachodniej Ukrainy była praktyka zatwierdzania wyroków przez RW KSOW.

Kompetencje do wydawania wyroków oraz do ich zmiany miały trybunały wojskowe, które działały przy sztabach jednostek RKKA stacjonujących na tych terenach. Wyroki trafiały następnie do rozpatrzenia przez RW KSOW. W ciągu pierwszych miesięcy II wojny światowej orzekały m.in. następujące trybunały:

102. Trybunał Wojskowy w Galicji,

128. Trybunał Wojskowy w Dobromilu,

434. Trybunał Wojskowy 12. Armii w Horodence,

435. Trybunał Wojskowy 5. Armii Frontu Ukraińskiego w Łucku,

436. Trybunał Wojskowy,

437. Trybunał Wojskowy KSOW we Lwowie14.

Zgodnie z Konstytucją ZSRS trybunały wojskowe wchodziły w skład jednolitego systemu sądownictwa oraz realizowały w ramach Armii Czerwonej "zadania socjalistycznej sprawiedliwości". Przez pojęcie to rozumiano walkę z ruchem oporu wobec reżimu ("walka z naruszaniem bezpieczeństwa ZSRS, zdolność bojowa i gotowość bojowa jego Sił Zbrojnych, dyscyplina wojskowa"). Sądy wojskowe orzekały w sprawach o przestępstwa popełniane przez personel wojskowy, osoby podlegające obowiązkowi służby wojskowej w czasie szkolenia, funkcjonariuszy, chorążych, sierżantów, brygadzistów, żołnierzy organów bezpieczeństwa państwa; w sprawach o przestępstwa przeciwko porządkowi służby, przestępstwa popełniane przez osoby kierujące ośrodkami pracy poprawczej; w sprawach dotyczących wszystkich przypadków szpiegostwa i innych. Tam, gdzie ze względu na wyjątkowe okoliczności nie funkcjonowały sądy powszechne (np. na terenach okupowanych i anektowanych), wszystkie sprawy karne i cywilne były rozpoznawane przez sądy wojskowe. Działalność trybunałów wojskowych regulował punkt 8 Ustawy o trybunałach wojskowych i prokuraturze wojskowej z 1934 r.15

Trybunały wojskowe miały prawo wydawać wyroki w sprawach obywateli ZSRS służących w wojsku, lecz zakres ich kompetencji był o wiele szerszy. Ich jurysdykcji podlegały także osoby cywilne sądzone za najcięższe zbrodnie, takie jak dywersja, terror czy zdrada ojczyzny. Wyroki zapadały głównie na podstawie art. 54-13, art. 54-6 (działalność antypaństwowa) oraz art. 80 (nielegalnie przekroczenie granicy państwowej) Kodeksu karnego Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej (kk USRS), rzadziej także innych.

Na mocy dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRS z 29 listopada 1939 r. mieszkańcom anektowanych terenów nadano obywatelstwo ZSRS. W 1940 r. przeprowadzono tzw. akcję paszportyzacji, po której otrzymali oni sowieckie dowody osobiste (paszporty). Ci, którzy odmawiali ich przyjęcia, trafiali na czołowe miejsca na listach osób przewidzianych do deportacji. Od 1 grudnia 1939 r., czyli od daty oficjalnego przyłączenia anektowanych terenów do Związku Sowieckiego, wszyscy mieszkańcy Wołynia i Galicji byli uznawani za obywateli tego kraju, bez względu na to, czy mieli odpowiedni paszport. Nie było jednak ścisłej zależności między nadaniem obywatelstwa a wydawaniem wyroków, wiele z nich zapadło bowiem jeszcze w październiku i listopadzie 1939 r.

Rada Wojenna KSOW w Kijowie została zorganizowana na wzór owianych złą sławą "trójek" NKWD z lat 1937-1938, które skazały na śmierć dziesiątki tysięcy ludzi na Ukrainie16. Jej posiedzenia, na których wydawano wyroki śmierci lub wieloletniego więzienia, odbywały się średnio raz lub dwa razy w miesiącu; w ciągu jednego dnia przewodniczący i dwoje członków rozpatrywali sprawy około dwudziestu osób. Przewodniczącym RW KSOW był Wasyl Herasymenko17, pochodzący ze Wschodniej Ukrainy, mianowany wyłącznie po to, by zachować pozory, że na Ukrainie wysokie stanowiska zajmują Ukraińcy. Jednak w rzeczywistości była to postać marionetkowa, pozbawiona samodzielności, która wszystkie decyzje musiała podejmować razem z dwoma pozostałymi członkami Rady Wojennej - Rosjanami. Były to decyzje - można by powiedzieć - "partyjnej Temidy Rosji bolszewickiej". Wszelkie sprawy osób sądzonych przez trybunały wojskowe trafiały do rąk wyłącznie rosyjskich prokuratorów i sędziów wojskowych. W posiedzeniach RW KSOW, jako jej członkowie, brali udział m.in. "zawodowi politrucy" Władimir Borisow18 i Siergiej Kożewnikow19, a po skierowaniu jednego z nich do Moskwy - Nikołaj Waszugin20. ­Sprawy referował prokurator wojskowy KSOW, prawnik wojskowy I rangi Aleksandr Łapkin, a w czasie jego nieobecności na początku stycznia 1940 r. - tymczasowy p.o. przewodniczący Trybunału Wojskowego KSOW, brygadowy prawnik wojskowy (ros. brigwojenjurist) Iwan Galenkow. Wnioski ze spraw przedstawiał prokurator wojskowy Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego, brygadowy prawnik wojskowy Władimir Nosow21.

Sowieckie trybunały wojskowe wniosły swój wkład w nakręcenie spirali represji na Zachodniej Ukrainie tak samo jak niemieckie sądy specjalne w czasie późniejszej okupacji nazistowskiej od sierpnia 1941 do lipca 1944 r. Ściśle współdziałały ze specjalnymi wydziałami NKWD, które często wykonywały podstawową pracę na rzecz osądzenia aresztowanych, podczas gdy Rada Wojenna odgrywała rolę instancji kasacyjnej - mogła decydować o losie ludzi. Co charakterystyczne - przy zatwierdzaniu wyroków RW KSOW nie musiała uzasadniać podjętej decyzji. Inaczej było w praktyce działania trybunałów wojskowych - tu uzasadnienia podawano. Najczęściej były one oparte na informacjach uzyskanych od świadków i wąskiej bazie dowodowej. Jednocześnie instytucje bolszewickie dysponowały archiwami policyjnymi, sądowymi i innymi materiałami, na których podstawie mogły formułować zarzuty i opierać wyroki. Przekonani, że przysługuje im prawo decydowania o losach wielu ludzi, członkowie tzw. trójek rad wojennych podejmowali decyzje i nie uważali za stosowne pozostawić przyszłym pokoleniom ich uzasadnień. Charakterystyczne jest też to, że nie wszyscy osądzeni wnosili apelację - śledczy najprawdopodobniej nawet nie informowali ich o tym przysługującym im prawie.

Decyzje dotyczące losów byłych funkcjonariuszy administracji państwowej II Rzeczypospolitej

W artykule omówię wybrane przypadki osób skazanych na śmierć albo wieloletnią pracę przymusową w łagrach sowieckich za inkryminowane im czyny, za które ludzie ci w żadnym cywilizowanym kraju w tamtym czasie nie zostaliby na taką karę skazani. W uzasadnieniach wyroków trybunały wojskowe podawały niekiedy użycie siły przez polskich policjantów przeciwko komunistom - przede wszystkim Ukraińcom i Żydom. Nie była to jednak w żadnym razie troska o Ukraińców, z braku znamion przestępstw kryminalnych w działaniach aresztowanych trybunał szukał po prostu innego powodu do ich uwięzienia, a przy okazji mógł występować w roli "obrońcy Ukraińców". Jednocześnie w czasie śledztw, które miały na celu osądzenie nie tyle konkretnych wrogów politycznych reżimu, ile jak największej liczby potencjalnych przeciwników nowej władzy, bolszewicy - zgodnie z zasadą divide et impera - niszczyli Polaków rękami Ukraińców, a Ukraińców rękami Polaków. W okresie międzywojennym wykorzystywali niezadowolonych z polityki II RP Ukraińców, którzy należeli do organizacji probolszewickich, takich jak Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy i Ukraińskie Włościańsko-Robotnicze Zjednoczenie Socjalistyczne. Po aneksji Wołynia i Galicji we wrześniu 1939 r. bolszewicy znowu wykorzystali to niezadowolenie.

Członkowie KPZU, którzy w II RP byli prześladowani przez policję, okazywali się bardzo przydatni do uzasadniania wyroków wydawanych na oficerów i komendantów posterunków policji, którzy mieli narodowość polską. Taka sytuacja zaistniała np. 27 stycznia 1940 r., gdy podczas posiedzenia Rady Wojennej KSOW rozpatrywano akta sprawy "Władysława Kosmania, syna Jana, ur. w 1898 r., zamieszkałego we wsi Załucze, powiat kołomyjski, pochodzącego z chłopów, urzędnika, z niższym wykształceniem, który służył w polskiej policji od 1922 do 1932 r. jako posterunkowy, a od 1932 do wejścia Armii Czerwonej był komendantem"22.

W dokumencie przedstawiono zarzuty: "23 grudnia 1939 r. Trybunał Wojskowy 12. Armii KSOW w Horodence, na podstawie art. 54-13 kk USRS, skazał Kosmania na rozstrzelanie za to, że będąc komendantem policji, aktywnie zwalczał ruch rewolucyjny; będąc kierownikiem sieci tajnych agentów, w 1928 r. aresztował i pobił za działalność rewolucyjną Klimiaka i Dmitrija Manikowicza. W 1937 r. w wyniku prowokacji aresztowano Nikołaja Siemienczuka i za działalność rewolucyjną zesłano do obozu koncentracyjnego, a Iwana Pryjmaczuka za to samo [Kosmań] pobił pałką gumową tak, że ten ostatni zmarł. W 1926 r. podsądny Kosmań aresztował za działalność rewolucyjną komsomołkę Sieniuk, którą polski sąd skazał na pięć lat pozbawienia wolności"23. Skazany wnioskował o ułaskawienie, ale po krótkiej naradzie postanowiono utrzymać wyrok w mocy.

Przed trybunałami wojskowymi stawały zazwyczaj osoby narodowości polskiej, oficerowie, ale również podoficerowie i zwykli funkcjonariusze policji. Na przykład 9 stycznia 1940 r. RW KSOW w Kijowie rozpatrywała sprawę Kazimierza Mazura, ur. w 1903 r. we wsi Monastyr, wtedy w powiecie przeworskim. Mazur przez dwanaście lat służył w polskiej policji. 8 grudnia 1939 r. Trybunał Wojskowy 12. Armii skazał go na karę śmierci przez rozstrzelanie. W postanowieniu RW KSOW napisano: "W 1935 r. aresztował za działalność rewolucyjną Łucewa, Junczaka oraz Osadczuka, osądzonych później przez polski sąd. W 1938 r. za przygotowania do strajku chłopskiego aresztował Semeniuka, Gulina i inne osoby, przy których przesłuchaniu był i których zakuwał w kajdany. W 1939 r., podczas wyborów do rady wiejskiej, przeprowadził wraz z oddziałem policji masowe pobicia chłopów Ukraińców"24. Jako dowód w sprawie przedstawiono zeznania świadków: Semeniuka, Osadczuka, Ołeszczuka, Sawczyńskiego, Kuzyka, oraz przyznanie się do winy oskarżonego. Chociaż Mazur prosił o łaskę, 9 stycznia 1940 r. Rada Wojenna zatwierdziła wydany na niego wyrok śmierci25.

W pojedynczych przypadkach funkcjonariuszom policji skazanym na śmierć przez trybunały wojskowe RW KSOW zamieniała wyrok na wieloletnie więzienie. Na przykład 9 stycznia 1940 r. gremium to rozpatrzyło sprawę Stanisława Łabuza, syna Wojciecha, ur. w 1909 r., mieszkańca Kosowa. 10 grudnia 1939 r. Trybunał Wojskowy 12. Armii, na podstawie art. 54-13 kk USRS, skazał go na najwyższy wymiar kary - śmierć przez rozstrzelanie "za to, że Łabuz, będąc od 1932 do 1939 r. policjantem policji miejskiej w Kosowie, w byłym województwie stanisławowskim, aktywnie walczył przeciwko klasie robotniczej i ruchowi rewolucyjnemu, uczestniczył w aresztowaniach i przesłuchaniach osób aresztowanych z powodu podejrzeń o działalność rewolucyjną, bił je gumową pałką, wyrywał im włosy i biciem doprowadzał ich do takiego stanu, że trzeba było ich cucić wodą. W taki sposób w ciągu jego siedmioletniej służby w policji zostali pobici: Podletienczuk Nikołaj, Prijczuk Wasilij, Chomiak Iwan i Pawluk Dmitrij. Oskarżony Łabuz do winy się nie przyznał, jednak o jego udziale w aresztach i pobiciach świadczą zeznania świadków i ofiar"26.

Tego samego dnia RW KSOW rozpatrzyła sprawę jeszcze jednego aresztowanego i wydała postanowienie nr 004/4. Dotyczyło ono byłego pracownika policji polskiej, którym był "Sachchetti Leopold, syn Józefa, 43 lata, z rodziny robotniczej, Polak, z niższym wykształceniem, mieszkaniec Śniatyna w byłym województwie stanisławowskim, w latach 1919-1939 służył w polskiej policji - do 1932 r. jako posterunkowy, od 1932 jako starszy posterunkowy tajnej policji kryminalnego wydziału śledczego w Śniatyniu, żonaty. 9 grudnia 1939 r. został skazany przez 434. Trybunał Wojskowy na podstawie art. 54-13 kk USRS na rozstrzelanie za to, że pracując w policji tajnej, w 1934 r. aresztował i pobił obywatela Michaiła Arycza za rozprowadzanie ulotek rewolucyjnych. W 1935 r., przed 1 maja, pobił aresztowanych Michaiła Arycza, Grigorija Arycza i Tarnowskiego, którzy kolportowali ulotki rewolucyjne. W 1937 r. przeprowadził przeszukanie i przesłuchanie obywatela Rumla, który spędził miesiąc w areszcie"27.

Jako że osądzeni Łabuz i Sachchetti nie byli oficerami, lecz zwykłymi policjantami, członkowie Rady Wojennej KSOW postanowili "zamienić rozstrzelanie na więzienie".

Dodatkowe dochodzenia przeprowadzano bardzo rzadko, jeżeli nie było wystarczającej liczby dowodów, i tylko po to, aby przez tortury oskarżonych lub zastraszanie świadków - prawdziwych, a czasem fikcyjnych - uzyskać dostateczne podstawy do wydania wyroku śmierci. Typowym tego przykładem może być sprawa Władysława Assarabowskiego, syna Antona, ur. w 1896 r., który służył jako aspirant w polskiej policji w Dobromilu w latach 1919-1934, a także w Sokalu i we Lwowie w okresie 1934-1939. Zarzucano mu tylko aresztowania komunistów i udział w rozpędzeniu demonstracji w Dobromilu, więc 27 stycznia 1940 r. Rada Wojenna KSOW podjęła decyzję (postanowienie nr 0015/3): "Sprawę skierować do dodatkowego śledztwa"28.

Podobne praktyki nigdy nie kończyły się uniewinnieniem i zwolnieniem aresztantów, lecz raczej wyrokami śmierci w późniejszym czasie. Niektórzy z nich umierali w celi wskutek pobicia, inni - na zesłaniu. Władysław Assarabowski został rozstrzelany wiosną 1940 r. na Ukrainie29.

Wyroki na osobach innej narodowości

Byłoby błędem stwierdzenie, że wyroki sądowe zapadały tylko w sprawach Polaków i że wyłącznie na nich bolszewickie organy sprawiedliwości skupiały swoją uwagę. Na przełomie 1939 i 1940 r. wiele decyzji trybunałów dotyczyło również przedstawicieli innych narodowości z niższych szczebli władzy policyjnej i administracyjnej, jednak większość z nich skazywano w tamtym czasie na relatywnie niskie kary więzienia. Oczywiście w praktyce przy zatwierdzaniu zasądzonych wyroków o losie Polaków i nie-Polaków nie przesądzał czynnik narodowy, lecz to, że Polacy zajmowali wyższe stanowiska, mieli szersze pełnomocnictwa i dlatego na nich spoczywała większa odpowiedzialność za prześladowania komunistów.

Ukraińcy byli drugą po Polakach grupą etniczną najczęściej sądzoną przez trybunały wojskowe na Zachodniej Ukrainie. Dobrym przykładem omówionej wyżej praktyki ­sądowej jest sprawa z jesieni 1939 r., w której skazano osiemnaście osób. Polacy dostali przeważnie wyroki śmierci z konfiskatą majątku, Ukraińcy natomiast zostali skazani głównie na wieloletni pobyt w obozach Gułagu (również z konfiskatą majątku). W dniach 23-25 listopada 1939 r. 435. Trybunał Wojskowy w Równem na podstawie art. 54-13 kk USRS wydał wyrok rozstrzelania czterech Polaków, funkcjonariuszy z posterunku policji państwowej w Klewaniu w powiecie rówieńskim: komendanta Edmunda Kastnera, syna Romana (ur. 1898), oraz policjantów Franciszka Kobaczyńskiego, syna Marcina (ur. 1895), Borysława Chila, syna Józefa (ur. 1897), i Borysława Granisa, syna Stanisława (ur. 1899). Najwyższy wyrok dostało także trzech Ukraińców: Tychin Kozaczok, syn Archypa (ur. 1912), Zynowij Kondratczuk, syn Zachara (ur. 1914), i były członek KPZU Wasyl Romanucha, syn Ławrentija (ur. 1909). Inkryminowano im działalność na korzyść policji polskiej. Wyrok wykonano 5 lutego 1940 r.

Na kary do 10 lat w poprawczym obozie pracy (czyli na ciężką i wyniszczającą pracę fizyczną) z konfiskatą majątku jako "tajni agenci policji polskiej" zostali skazani Ukraińcy: komsomolec Andrij Kryżowec (ur. 1910) i jego brat, były członek KPZU, Petro Kryżowec (ur. 1915), Iwan Łoboda, syn Josypa (ur. 1903), Iwan Prodajko, syn Trofyma (ur. 1887), Wołodymyr Getner, syn Iwana (ur. 1896), Justyn Maksymiw, syn Romana (ur. 1896), Dmytro Łajko, syn Artema (ur. 1898), Mychajło Piweń, syn Iwana (ur. 1904), i tylko jeden Polak - Ignacy Krucina, którego w dokumentach sądowych nazywano "Hnatem Kruszyną" (ur. 1913). Ukrainiec Mychajło Łejko, syn Tychona (ur. 1886), i Żyd Pejsach Nimer, syn Łejby (ur. 1906), dostali po 8 lat ciężkich prac w obozach Gułagu30. Większość skazanych na "pracę poprawczą" w okresie między wrześniem a grudniem 1941 r. została zwolniona w ramach amnestii, którą ogłoszono na podstawie umowy o współpracy między rządem polskim na uchodźstwie a rządem ZSRS, podpisanej w lipcu tego roku. Wszyscy osądzeni zostali zrehabilitowani na mocy decyzji prokuratury obwodu rówieńskiego z 25 i 31 stycznia 1993 r.31

Orzekane kary mogły dotyczyć także osób innych narodowości. W styczniu 1940 r. Rada Wojenna KSOW rozpatrywała sprawę Ormianina Grzegorza Filippowicza. W jego dokumentach widniały następujące dane: "Filippowicz Grigorij, syn Nikołaja, 35 lat, Ormianin, z najemnych robotników rolnych, służył w latach 1922-1923 w polskim wojsku, od 1925 do 1939 [r.] jako posterunkowy i starszy posterunkowy w policji polskiej, a ostatnie lata w tajnej policji w Kosowie i Tyśmienicy, żonaty. 10 grudnia 1939 r. 434. Trybunał Wojskowy 12. Armii na podstawie art. 54-13 kk USRS skazał go na śmierć przez rozstrzelanie za to, że będąc w policji w latach 1931-1933, razem z innymi policjantami rozganiał demonstracje pierwszomajowe, przeprowadzał rewizje, aresztowania i pobicia osób o poglądach rewolucyjnych: Kryskaluka, Ferkuniaka, Buriaka, Mickana, Wintaniaka"32. W porównaniu z innymi skazanymi na rozstrzelanie miał szczęście: RW KSOW wydała postanowienie o zamianie egzekucji na więzienie33.

Podobny los spotkał Żydówkę ze Stanisławowa Malwinę Erenę Sztern-Lewczycką. 7 stycznia 1940 r. Trybunał Wojskowy 12. Armii na podstawie art. 54-13 kk USRS - po przesłuchaniu jej samej oraz świadków - skazał ją na rozstrzelanie za to, że w 1937 r. w polskim sądzie wskazała kilku znanych jej miejscowych komunistów i opowiedziała o lokalnej nielegalnej drukarni KPZU. Uratowały ją "niepisany artykuł" - to, co w ówczesnym języku sowieckich prawników nazywało się "proletariackim pochodzeniem" - jej wyjaśnienia, że działała jako agentka polskiej policji "z powodu trudnej sytuacji materialnej", członkostwo w organizacjach bolszewickich (Komsomoł, KPZU, Międzynarodowa Organizacja Pomocy Rewolucjonistom) i aktywny udział w ich działalności, a także to, że w latach dwudziestych XX w. pracowała w wywiadzie bolszewickim. Oczywiście był to Wydział Zagraniczny OGPU, z którego w 1930 r. miała odejść z powodu zawarcia małżeństwa z miejscowym komunistą Szwercnerem, zwerbowanym przez bolszewickie służby specjalne (w dokumentach RW KSOW było napisane, że wyszła za mąż za "wojennego szpiega"). Rozwiodła się w 1937 r., a następnie wyszła za mąż za członka KPZU. Po złożeniu prośby o ułaskawienie ze względu na wskazane "okoliczności łagodzące" na mocy postanowienia nr 0015/7 z 27 stycznia 1940 r. wyrok śmierci zamieniono na obóz Gułagu34.

Niszczenie świadków Wielkiego Głodu, którzy przeżyli i ratowali się ucieczką z ZSRS

Gdy przywołujemy i porównujemy dzieje przedstawicieli różnych kategorii aresztowanych, o których losach decydowały trybunały wojskowe KSOW, należy osobno wspomnieć o świadkach kolektywizacji i Wielkiego Głodu, którzy w latach 1930-1933 uciekli z ZSRS i znaleźli się na Wołyniu lub w Galicji, dzięki czemu przeżyli. Bolszewickie organy bezpieczeństwa nie potrzebowały świadków zagłodzenia milionów Ukraińców, kogoś, kto mógłby opowiedzieć niechcianą prawdę o tej tragedii, a tym samym przyczynić się do ugruntowania negatywnego wizerunku Związku Sowieckiego (i bez tego taki obraz utrwalał się wśród ludności Zachodniej Ukrainy pod wpływem polityki bolszewickiej prowadzonej na tych terytoriach).

Ludzie, którzy nielegalnie przekroczyli granicę, żeby uciec przed głodem, po zdobyciu jedzenia wracali, by ratować swoje rodziny. Niektórzy zrobili po kilka kursów tam i z ­powrotem i dzięki temu ocalili najbliższych od śmierci. Oczywiście śledczy nie wpisywali do dokumentów informacji o głodzie. Wszyscy, którzy przeszli granicę polsko-sowiecką, byli nazywani agentami zwerbowanymi przez polski wywiad i skierowanymi do ZSRS w celu zbierania informacji.

Na potwierdzenie tych zarzutów nie było żadnych dowodów. Gdyby rzeczywiście tych ludzi zwerbowano, bolszewickie organy bezpieczeństwa mogłyby z łatwością to udowodnić. Od trzech i pół miesiąca dysponowały archiwaliami polskich struktur siłowych, z którymi zdążyły przez ten czas "efektywnie popracować" oraz ujawnić prawdziwych i potencjalnych wrogów politycznych reżimu. Zostali oni aresztowani w okresie od jesieni 1939 do czerwca 1941 r. W rezultacie ludziom, którzy w latach 1931-1932, ratując się przed śmiercią głodową, uciekli z ziem ukraińskich wchodzących w skład ZSRS na terytorium Polski i tam uniknęli kar, prześladowań i deportacji, nawet wiele lat po wyratowaniu nie udało się uchronić przed prześladowaniami bolszewickimi.

Kierownictwo i pracownicy organów NKWD mieli do dyspozycji przejęte po 17 września 1939 r. archiwa policji polskiej, ekspozytur Oddziału II35 Sztabu Głównego Wojska Polskiego i innych służb specjalnych. Jednak w postanowieniach Rady Wojennej KSOW nie napisano o istnieniu jakichkolwiek dowodów na to, że ludzie ci byli agentami polskiego wywiadu. Typowym przykładem skazania człowieka za to, że udało mu się uciec od śmierci (inaczej trudno to zakwalifikować), była sprawa Kuźmy Wojtiuka, ur. we wsi Łebedyn, gmina chorowska, powiat zdołbunowski. 5 grudnia 1939 r. 435. Trybunał Wojskowy KSOW na podstawie art. 54-6 kk USRS skazał go na rozstrzelanie. Formalnym uzasadnieniem wyroku było to, że wiedział "o osobach z wywiadu sowieckiego na terytorium Polski" i "ujawnił polskiej policji politycznej informacje o wywiadzie sowieckim, po czym kontynuował [...] działalność wśród osób z wywiadu sowieckiego jako agent policji politycznej". Ukraińca oskarżono o szpiegostwo na rzecz polskiej policji na podstawie tego, że trzykrotnie przekraczał on granicę sowiecko-polską (wracał z Zachodniej Ukrainy do swoich bliskich, żeby przekazać im żywność). W oficjalnym akcie oskarżenia te przejścia przez granicę zostały potraktowane jako dowód na jego szpiegowską działalność: "Przewerbowany przez porucznika polskiego wywiadu Wojtana, na jego polecenie w 1931 r. prowadził działania na rzecz byłego państwa polskiego na terytorium ZSRS i wydał policji tajemnice państwowe ZSRS"36.

Z materiałów sprawy wynika, że planowano pozbycie się go nie tylko jako zbędnego świadka Wielkiego Głodu, lecz także z tego powodu, że - jako osoba zwerbowana przez bolszewickie organy bezpieczeństwa - dostał zadanie skontaktowania się z agentami wywiadu sowieckiego, lecz nie chciał współpracować ze służbami ZSRS i wydał policji polskiej innych agentów. W lutym 1932 r. polski sąd skazał ich na kary więzienia, Wojtiuk zaś zeznawał jako świadek oskarżenia. Z powodu pomocy w unieszkodliwieniu sowieckiej siatki szpiegowskiej okazanej polskim służbom bezpieczeństwa RW KSOW - po przeanalizowaniu akt sprawy Wojtiuka - postanowiła zatwierdzić wydany na niego wyrok śmierci37.

Innym przykładem prześladowania ludzi uciekających przed Wielkim Głodem jest sprawa Antona Sosnowskiego, syna Łeontija, ur. w Ostrogu, w latach 1912-1932 mieszkającego we wsi Płachowa, rejon sławucki we wschodniej części Wołynia, czyli na terytorium sowieckiej Ukrainy. Nielegalnie przekroczył on granicę, licząc na to, że ratunek znajdzie w mieście, gdzie się urodził i gdzie mieszkała jego rodzina, od której spodziewał się otrzymać pomoc. Po aneksji tych terenów przez Związek Sowiecki, 8 października 1939 r. Sosnowski trafił do aresztu NKWD w Ostrogu. Na mocy wyroku 435. Trybunału Wojskowego KSOW z 20 grudnia 1939 r. Sosnowski na podstawie art. 54-6 kk USRS został skazany na rozstrzelanie bez prawa do apelacji, ponieważ w 1932 r. uciekł do Zachodniej Ukrainy i tam opowiadał, że w ZSRS "naród głoduje" (i rzekomo przekazał "polskiej defensywie szpiegowskie informacje na temat Armii Czerwonej"). W postanowieniu RW KSOW zapisano: "Sosnowski nie przyznał się do winy i wyjaśnił w sądzie, że postanowił przenieść się z ZSRS do Polski, do swojej siostry, i że przekazał polskiej defensywie informacje o obecności oddziałów wojskowych w Sławucie i w rejonie izjasławskim oraz o znakach rozpoznawczych jednostek wojskowych rzekomo po tym, jak go pobito. Mówił o głodzie, ale nie w ZSRS, lecz w tym sensie, że on, Sosnowski, sam głodował"38.

Do osądzenia Sosnowskiego przyczynił się miejscowy komunista, który podczas wstępnego śledztwa występował w charakterze świadka i powiedział o tym, że oskarżony po przyjściu do Ostroga rozpowiadał miejscowym prawdę i dzielił się własnymi spostrzeżeniami na temat masowej śmierci z powodu sztucznie wywołanego przez bolszewików głodu na ziemiach ukraińskich w składzie ZSRS: "Świadek Koroluk, przesłuchany w ramach wstępnego dochodzenia, zeznał, że Sosnowski oczerniał ZSRS wśród ludności, opowiadał, że życie w Rosji jest złe, panuje głód, ludzie są przeciwni władzy sowieckiej itp.".

Chociaż aresztowany nie prosił o ułaskawienie (może dlatego, że nie wiedział o przysługującym mu takim prawie), RW KSOW postanowieniem nr 004/7 zmniejszyła wyrok: zdecydowała "zamienić rozstrzelanie na więzienie"39.

Na mocy wyroku z 17 grudnia 1939 r. wydanego przez 435. Trybunał Wojskowy KSOW Fedir Bojko, syn Mykyty, został skazany na karę śmierci na podstawie art. 80 i art. 54-6 kk USRS za to, że 5 października 1932 r. z krewnymi Andrijem, synem Mykyty, i Aksunią Bojko, przeszedłszy granicę ZSRS, uciekli do Polski. W wyroku zapisano, że po zatrzymaniu na terytorium byłego państwa polskiego Bojko szerzył "spekulacje o stanie gospodarki Związku Sowieckiego". "Brat osądzonego Roman Bojko, który wcześniej przeszedł granicę, został zabity przez straż graniczną ZSRS podczas [kolejnej] próby przekroczenia granicy". Fedir Bojko "pochodził z rodziny kułaków, jego ojciec, matka i krewni byli represjonowani w latach 1931-1933 w ZSRS". Wyrok został zatwierdzony40.

Kolejnym uciekinierem z ZSRS do Polski był Ukrainiec Kyryło Rabczyniuk, syn Makija, ur. w 1909 r. we wsi Besidka w obwodzie kamienieckim. Pozbawiony całego majątku ("rozkułaczony"), w 1932 r. uciekł od śmierci głodowej z USRS, rok później to samo udało się zrobić jego matce i braciom. Gdy jego rodzina pozostawała jeszcze w miejscu swojego zamieszkania, kilka razy bezskutecznie próbował przekroczyć granicę polsko-sowiecką. Później, pod koniec 1940 r., próby te pracownicy NKWD potraktowali jako dowód, że został on zwerbowany przez polski wywiad i usiłował przedostać się na stronę sowiecką, aby zebrać "informacje gospodarcze o ZSRS" w celu przekazania ich Polsce. 9 stycznia 1940 r. RW KSOW zatwierdziła rozstrzelanie Rabczyniuka41.

Wyroki na funkcjonariuszy ZSRS i Polski: podwójne standardy

Na koniec chciałbym przytoczyć pewne informacje przydatne do przeprowadzenia analizy porównawczej praktyki sądowej trybunałów wojskowych KSOW i Rady Wojennej Frontu Ukraińskiego RKKA wobec żołnierzy Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej, w stosunku do obywateli ZSRS jesienią 1939 r. W czasie kampanii wrześniowej żołnierze Armii Czerwonej dopuszczali się masowych zabójstw obywateli polskich, o czym osobno informowano Moskwę. 27 września 1939 r. p.o. zastępca prokuratora wojskowego Frontu Ukraińskiego, prawnik wojskowy I rangi Michaił Chagin wymienił niektóre z tych wydarzeń w informacji nr 5 skierowanej do prokuratora wojskowego Armii Czerwonej: "Kierowca czołgu w rejonie miasta Korzec, widząc na drodze autobus z ludźmi, który nie zjechał mu z drogi, wystrzelił z działa i zabił siedmiu polskich oficerów". Dalej informował, że oficer 153. pułku 32. Dywizji Kawalerii 23 września upił się we wsi i rzucił polskim granatem, a następnie "wszedł do jednego z budynków, w którym cztery osoby grały w karty, wystrzelił z rewolweru i śmiertelnie zranił jedną z nich", po czym dwóm pozostałym rozbił głowy rewolwerem i pobił dwie kobiety42.

W sprawozdaniu Zarządu Politycznego Frontu Ukraińskiego znalazły się podobne informacje:

"W okresie od 17 września do 1 listopada miały miejsce przypadki samowolnych egzekucji i grabieży dokonywanych przez poszczególne osoby. [...] 21 września Zagorulski, młodszy instruktor polityczny warsztatów artyleryjskich 15. Korpusu Strzeleckiego, we wsi Aleksandrówka wszedł do jednego z domów, gdzie w tym czasie lekarz pomagał choremu ziemianinowi, Zagorulski zastrzelił chorego w łóżku. Zagorulski został skazany przez trybunał wojskowy na 6 lat więzienia. [...] w nocy z 24 na 25 października kierownik magazynu "KZ"43 146. p[ułku] k[awaleryjskiego] 16. D[ywizji] K[awaleryjskiej] Sienin, będąc w mieście, upił się i pijany poszedł do prostytutek. Gdy wychodził, prostytutki zażądały od niego pieniędzy. Sienin, zamiast zapłacić, zastrzelił jedną z nich z pistoletu. Sienin został aresztowany przez organy NKWD".

"21 września młodszy dowódca 358. pułku strzeleckiego Szamatiejew oraz poborowy Armii Czerwonej [...] na stacji Niemowicze obrabowali 2 rodziny" i "podczas grabieży zabili kobietę i zranili mężczyznę" (po czym poborowy został skazany na 10, a Szamatiejew na 3 lata poprawczego obozu pracy).

"27 listopada, po wymianie ognia z polskimi wojskami, 15 wziętych do niewoli żołnierzy, na rozkaz starszego sierżanta 146. pułku strzeleckiego Bułgakowa, za zgodą starszego politruka Kandiurina, ustawiono w szeregu i rozstrzelano z armaty. Bułgakowa postawiono przed sądem. Sprawę Kandiurina przekazano do sądu honorowego. Według informacji Zarządu Politycznego frontu samowolnie rozstrzelano 35 osób".

Po tych informacjach skonstatowano: "Organy polityczne i organizacje partyjne nie podjęły odpowiednich działań w celu zapobieżenia takim haniebnym zjawiskom (samowolne rozstrzeliwania, grabieże), nie przeprowadziły w odpowiednim czasie pracy uprzedzająco-rozjaśniającej, by walczyć z tym wstydliwym zjawiskiem, nie zmobilizowano kadry dowódczej, z którą praca wychowawcza była niedostateczna. Dochodziło do naruszenia prawodawstwa rewolucyjnego przez organy śledcze. 21 września naczelnik Wydziału Specjalnego 2. Korpusu Kawaleryjskiego Kaberniuk w obecności prokuratora wojennego 2. Korpusu Kawaleryjskiego Iliczewa i przedstawiciela Trybunału Wojskowego Mielniczenki bez sądu rozstrzelał 10 osób pełniących funkcje administracyjne w policji (ros. administratiwnych policejskich czinow). Sprawa została rozwiązana w drodze postępowania dyscyplinarnego [czyli osoby odpowiedzialne za zabójstwa zostały ukarane wyłącznie karami administracyjnymi - A.B.]. Pełnomocnik Wydziału Specjalnego 10. Dywizji Kawaleryjskiej zatrzymał 2 nieznane osoby i je rozstrzelał. 20 września młodszy lejtnant służb bezpieczeństwa państwowego 87. Dywizji Strzeleckiej Popow rozstrzelał bez sądu kursanta 87. Dywizji Strzeleckiej Antoniuka jako szpiega. Informacji o tym, że Antoniuk był szpiegiem, nie ma. Pomocnik prokuratora wojennego przy 87. Dywizji Strzeleckiej Kogan wiedział o tym, ale samosądu nie zatrzymał, przemilczał i nawet podpisał protokół rozstrzelania"44.

W tym czasie, gdy na mocy wyroków wydanych przez trybunały wojskowe rozstrzeliwano setki osób niemających nic wspólnego ze zbrodniami (jedynie dlatego, że przed wojną pracowały one w polskich urzędach), tylko dziesiątki spośród tych żołnierzy Armii Czerwonej, którzy od 17 września do końca października 1939 r. i później zabili setki cywilów, obywateli polskich według stanu na 1 września 1939 r., trafiły na krótki okres do więzienia i tylko jednostki były skazywane na śmierć.

Zdecydowana większość członków Rady Wojennej Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego odpowiedzialnych za opisane represje wiodła potem spokojny żywot, otrzymując najpierw wysokie pensje, a później podwyższone emerytury ze znacznymi dopłatami za lata służby. Siergiej Kożewnikow i Wasyl Herasymenko zostali odwołani ze służby z powodu stanu zdrowia odpowiednio w marcu 1950 i we wrześniu 1953 r. Pierwszy zmarł 16 kwietnia 1956 r. i został pochowany na moskiewskim cmentarzu Wwiedienskoje45, drugi zaś - 13 lutego 1961 r., pochowany w Kijowie46. Władimir Nosow zmarł w 1973 r., spoczywa na cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie47.

Dzisiaj znamy imię i nazwisko tylko jednego członka RW KSOW, który został ukarany - Władimir Borisow. Skrajna służalczość wobec władz bolszewickiej Rosji i konformizm nie uchroniły go przed losem podobnym do tego, jaki sam zgotował setkom innych. 11 lipca 1941 r. - na podstawie donosu o zatajeniu przy wstąpieniu do RKKA w 1919 r. informacji o ojcu, który był księdzem - Borisow został aresztowany. Zatrzymania dokonano na osobisty rozkaz Lwa Mechlisa. Według śledczych po ataku Niemiec na ZSRS Borisow wpadł w panikę i samowolnie wyjechał z rejonu walk do Moskwy. W meldunkach dla kierownictwa opisywał sytuację na froncie w ponurych barwach, rozpowszechniał defetystyczne pogłoski. Ponadto śledztwo wykazało, że ukrywał swoje pochodzenie, służbę w Białej Armii, a także przebywanie w 1920 r. przez pół miesiąca w areszcie za ukrywanie dezertera. Nie podawał tych informacji ani w kwestionariuszach, ani w autobiografiach, co zostało zakwalifikowane jako oszustwo. Sprawa Borisowa, oskarżonego na podstawie art. 169 i art. 193-22 kk RFSRS, została rozpatrzona 17 września 1941 r. na wyjazdowym posiedzeniu Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRS. Zarzut nieuprawnionego opuszczenia pola walki (art. 193-22) nie został potwierdzony. Borisowa skazano za oszustwo na 5 lat łagru i pozbawienie stopnia wojskowego. Odbył wyrok w Peczorskim ITŁ. 18 lutego 1944 r. na mocy decyzji Prezydium Rady Najwyższej ZSRS został przedterminowo zwolniony z wykreśleniem z rejestru karnego i przywrócony do RKKA w stopniu pułkownika. Jako zastępca dowódcy 266. dywizji brał udział w okupacji Polski od końca 1944 do początku 1945 r.48

5 stycznia 1948 r. Borisow został ponownie aresztowany. Był przetrzymywany w więzieniu Suchanowka i poddawany torturom w celu uzyskania kompromitujących materiałów na Gieorgija Żukowa. Przesłuchania prowadził m.in. Wiktor Abakumow osobiście, jednak nie udało się uzyskać żadnych nowych zeznań ani fałszywych oskarżeń. 7 września 1949 r. pod zarzutem prowadzenia agitacji antysowieckiej na mocy decyzji Kolegium Specjalnego przy Ministerstwie Bezpieczeństwa Państwowego ZSRS (ros. Osoboje sowieszczanije pri Ministierstwie gosudarstwiennoj biezopasnosti) został skazany na 5 lat łagru. Borisow za zbrodnie popełnione na obywatelach ZSRS i innych państw (formalnie, oczywiście, został skazany za coś innego) faktycznie poniósł zasłużoną karę, jednakże - jakkolwiek paradoksalnie by to nie wyglądało - po śmierci Stalina, gdy potępiono zbrodnie władz sowieckich i samych zbrodniarzy, ambitny karierowicz został oczyszczony z wszelkich zarzutów. Reżim komunistyczny dbał o "swoich ludzi", którzy mu wiernie służyli przez długi czas. 10 lipca 1954 r. na mocy decyzji Sądu Najwyższego ZSRS Borisow został w pełni zrehabilitowany (w obu sprawach). Od 1954 r. na emeryturze, mieszkał w Moskwie, a 15 czerwca 1981 r. ponownie został członkiem Komunistycznej Partii ZSRS49.

Wnioski

Od pierwszych miesięcy aneksji Zachodniej Ukrainy jej mieszkańcy doświadczali represji ze strony nie tylko grup operacyjnych, wydziałów NKWD i wydziałów specjalnych NKWD w armiach, lecz także organów wymiaru sprawiedliwości Związku Sowieckiego. Trybunałom wojskowym armii tych okręgów, które brały udział w zajmowaniu zachodniej części Ukrainy, nadano prawo aresztowania i skazywania nie tylko żołnierzy Armii Czerwonej, którzy zostali zmobilizowani i złożyli przysięgę, lecz także miejscowych mieszkańców, którzy na początku wojny byli obywatelami Polski.

Dokładna liczba osób skazanych przez Radę Wojenną KSOW nie jest znana. O skali represji można wnioskować na podstawie tego, że tylko w ciągu dwóch dni (9 i 27 stycznia 1940 r.) RW KSOW rozpatrzyła sprawy i przyjęła postanowienia dotyczące ponad czterdziestu osób. Liczba osób osądzonych z półtorarocznego okresu od aneksji tych ziem przez ZSRS do marca 1940 r. sięga zapewne wielu setek. Określenie dokładniejszych danych statystycznych wymaga dalszych kwerend w archiwach Polski i Ukrainy.

Streszczenie

Autor analizuje uprawnienia trybunałów wojskowych oraz Rady Wojennej Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego i działalność tych organów w okresie od października 1939 do marca 1940 r., omawia wydawane przez nie wyroki i decyzje dotyczące losów aresztowanych - byłych funkcjonariuszy administracji państwowej II RP. Szczególną uwagę zwraca na niszczenie świadków Wielkiego Głodu na Ukrainie (1932-1933), którym udało się przeżyć dzięki temu, że uciekli z ZSRS i osiedlili się na ziemiach przedwojennej Polski. Porównuje wyroki wydane na Polaków oraz na osoby innej narodowości. Zwraca uwagę także na różne standardy w praktyce osądzania obywateli II RP i ZSRS. Wyniki badań wskazują na potrzebę dalszych kwerend w archiwach Polski i Ukrainy w celu określenia dokładnych danych statystycznych dotyczących osób osądzonych przez trybunały wojskowe i RW KSOW.

Słowa kluczowe: Rada Wojenna Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego, trybunały wojskowe, reżim sowiecki, represje, terror.

The Practice of Approving Sentences in Volhynia and Eastern Galicia from the Second Half of September 1939 to March 1940 in Light of Documents from the Military Council of the Kiev Military District

The author analyses the powers of military tribunals and the Military Council of the Kiev Military District, as well as their activities from October 1939 to March 1940, and discusses the sentences and decisions issued by these bodies concerning the fate of those arrested - former officials of the state administration of the Second Polish Republic. Particular attention is paid to the elimination of witnesses of the Great Famine in Ukraine (1932-1933), who survived by escaping the USSR and settling in the territories of pre-war Poland. The author compares sentences passed on Poles and individuals of other nationalities, highlighting the differing standards applied in sentencing citizens of the Second Polish Republic and the USSR. The research findings indicate the need for further archival investigation in Poland and Ukraine to establish accurate statistics of persons tried by military tribunals and the Military Council of the Kiev Military District.

Keywords: USSR, Soviet regime, repression, terror, Eastern Galicia, Volhynia, Eastern Borderlands, military tribunals, Military Council of the Kiev Military District, NKVD.

Bibliografia

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiw Uprawlinnia Służby bezpeky Ukrajiny (AU SBU)

u Riwnenśkij obłasti

spr. P-11286

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego (CAW WBH)

Kolekcja Wojskowej Komisji Archiwalnej, 1125 - Kolekcja akt z archiwów rosyjskich

Rossijskij gosudarstwiennyj wojennyj archiw (RGWA)

f. 9 (Doniesienija o partpolitrabotie i politiko-moralnom sostojanii licznogo sostawa Krasnoj Armii)

f. 25880 (Uprawlenije Kijewskim osobym wojennym okrugom)

f. 35084 (Politdoniesienija o sostojanii bojewoj podgotowki i czriezwyczajnych proisszestwijach w Krasnoj Armii)

ŹRÓDŁA OPUBLIKOWANE

Agresja sowiecka w Polsce w świetle dokumentów 17 września 1939, t. 2: Działania wojsk Frontu Ukraińskiego, wybór i oprac. C. Grzelak, S. Jaczyński, E. Kozłowski, red. S. Jaczyński, Warszawa 1996.

Deportacje i przemieszczenia ludności polskiej w głąb ZSRR 1939-1945, red. T. Walichnowski, Warszawa 1989.

Komandnyj i naczalstwujuszczij sostaw Krasnoj Armii w 1940-1941 gg. Struktura i kadry centralnogo apparata NKO SSSR, wojennych okrugow i obszczewojskowych armij. Dokumienty i matieriały, red. W.N. Kuzielenkow, Moskwa - Sankt-Pietierburg 2005.

Radianśki orhany derżawnoji bezpeky u 1939 - czerwni 1941 r. Dokumenty HDA SB Ukrajiny, red. W. Danyłenko et al., Kyjiw 2009.

"Sobranije zakonow i rasporiażenij Rabocze-kriestjanskogo prawitielstwa Sojuza Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik izdawajemoje Uprawlenijem diełami Sowieta narodnych komissarow SSSR" 1926, nr 57, art. 413.

OPRACOWANIA

Adamski J., Komunistyczna Partia Polski (1918-1938). Zarys historii, Warszawa 1985.

Aresztowani w rejonie Lwowa i Drohobycza. Alfabetyczny wykaz 5822 obywateli polskich aresztowanych przez NKWD w rejonie Lwowa i Drohobycza w latach 1939-1941, red. A. Knyt, Warszawa 1998.

Biłas I., Represywno-karalna systema w Ukrajini (1917-1953). Suspilno-politycznyj ta istoryko-prawowyj analiz, t. 1, Kyjiw1994.

Cimek H., Kieszczyński L., Komunistyczna Partia Polski 1918-1938, Warszawa 1984.

Czeruszew N.S., Czeruszew J.N., Rasstrielannaja elita RKKA (komandarmy 1-go i 2-go rangow, komkory, komdiwy i im rawnyje). 1937-1941. Biograficzeskij słowar', Moskwa 2012.

Friszke A., Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989, Warszawa 2003.

Hryciuk G., Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Warszawa 2004.

Hrynewycz L.W., Herasymenko Wasyl Pyłypowycz [w:] Encykłopedija istoriji Ukrajiny, t. 2, red. W.A. Smolij et al., Kyjiw 2004.

Hrynewycz W.A., Nepryborkane riznohołossia. Druha switowa wijna i suspilno-polityczni nastroji w Ukrajini, 1939 - czerweń 1941 rr., Kyjiw-Dnipropetrowśk 2012.

Gulajew A.A., Rol wojennogo Sowieta Kijewskogo wojennogo okruga w politiczeskich riepriessijach w RKKA (1937-1938 gg.) [w:] Obszczestwo i włast' w SSSR i postsowietskoj Rossii. Matieriały Wsierossijskich naucznych cztienij, poswiaszczonnych pamiati profiessora E.N. Burdżałowa. Sbornik naucznych trudow, red. E.M. Szczagin, D.O. Czurakow, Moskwa 2013.

Kożewnikow Siergiej Konstantinowicz [w:] Marijskaja biograficzeskaja encykłopiedija, red. W.A. Moczajew, Joszkar-Oła 2007.

Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski, t. 3: 1939-1945, Kraków 2004.

Pronobis W., Świat i Polska w XX wieku, Warszawa 1996.

Regula J.A., Historia Komunistycznej Partii Polski w świetle faktów i dokumentów, Warszawa 1934.

Roszkowski W., Najnowsza historia Polski 1914-1945, Warszawa 2003.

Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989.

Urbankowski B., Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. 1, Warszawa 1998.

Zwiagincew W., "Wojna na wiesach Fiemidy". Wojna 1941-1945 gg. W matieriałach sledstwienno-sudiebnych dieł, Moskwa 2006.

Publikacje internetowe

Nikołaj Nikołajewicz Waszugin, http://hrono.ru/biograf/bio_we/vashugin_nn.php; dostęp 29 XI 2024 r.

Nosow Władimir Iwanowicz (1897-1973), http://nd.m-necropol.ru/nosov-vi.html, dostęp 29 XI 2024 r.

Pylcyn A.W., Biez winy winowatyje i "inkwizitor" Lew Mechlis, https://military.wikireading.ru/hzENSUDypg, dostęp 29 XI 2024 r.

Raport polituprawlenija Moskowskogo wojennogo okruga w Polituprawlenije Krasnoj Armii ob uczastii wojsk okruga w prowiedienii raskułacziwanija. 7 fiewrala 1930 g., http://istmat.info/node/30956, dostęp 29 XI 2024 r.

Dalsza część w wersji pełnej

Wprowadzenie

W ręce Czytelników oddajemy czwarty tom wydawnictwa Polska pod okupacją 1939-1945. Podobnie jak w trzech poprzednich przedstawiamy w nim artykuły naukowe dotyczące okupacji niemieckiej i sowieckiej ziem polskich w latach 1939-1945. Autorzy poruszają najważniejsze zagadnienia związane z okupacją podczas II wojny światowej dotyczące: polityki okupacyjnej, zbrodni niemieckich i sowieckich, działalności Polskiego Państwa Podziemnego.

Tom otwierają trzy artykuły poświęcone represjom Związku Sowieckiego wobec obywateli polskich. Rolą Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) w latach 1939-1945 zajmuje się Sławomir Kalbarczyk. Andrii Bolianovskyi omawia wyroki wydawane przez trybunały wojenne na Wołyniu i w Galicji Wschodniej od drugiej połowy września 1939 do marca 1940 r., Mykoła Kuczerepa opisuje zaś represje sowieckie na Wołyniu w latach 1939-1941.

Tematem kolejnego tekstu dotyczącego Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej są represje niemieckie. Monika Tomkiewicz analizuje prawodawstwo wprowadzone przez III Rzeszę na terenie województwa wileńskiego, które w latach 1941-1944 znajdowało się pod okupacją niemiecką.

Tematykę Polskiego Państwa Podziemnego podejmuje Waldemar Grabowski w artykule o roli ludowców w tworzeniu i utrzymywaniu łączności między rządem RP a krajem.

Kolejne artykuły dotyczą niemieckiej polityki okupacyjnej na ziemiach włączonych do Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie. Wojciech Wichert analizuje dziennik Josepha Goebbelsa pod kątem polityczno-międzynarodowych i militarnych aspektów kampanii polskiej w 1939 r. Przedmiotem artykułu Marcina Przegiętki jest natomiast poszukiwanie broni przez niemiecką Policję Porządkową w Generalnym Gubernatorstwie (szczególnie na początku okupacji). Mirosław Węcki zastanawia się, czy fundamentem administracji okupacyjnej w Katowicach i powiecie katowickim byli kierownicy grup miejscowych NSDAP.

Dwa artykuły dotyczą sądownictwa niemieckiego na ziemiach włączonych do Rzeszy. Konrad Graczyk analizuje wyroki, które w tzw. przestępstwach wrześniowych wydawał Sąd Specjalny w Katowicach. Bogumił Rudawski zaś poświęca swoją pracę działalności Wyższego Sądu Krajowego w Poznaniu.

Przedmiotem kolejnego artykułu Wojciecha Wicherta jest rola wyższego dowódcy SS i policji w Kraju Warty w niemieckiej polityce narodowościowej. Izabela Mazanowska przybliża natomiast działalność tzw. grup pościgowych (Jagdkommandos) w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Tom zamykają dwa artykuły dotyczące zbrodni niemieckich w dystrykcie radomskim Generalnego Gubernatorstwa. Mirosław Sikora przedstawia stan badań i postulaty badawcze dotyczące niemieckiego aparatu bezpieczeństwa w Częstochowie, Ksawery Jasiak zaś identyfikuje sprawców zbrodni popełnionych na ludności polskiej w powiecie radomszczańskim.

Celem niniejszej publikacji jest krytyczna ocena dotychczasowego dorobku w badaniach na dziejami Polski w latach 1939-1945, wykorzystanie dotąd pomijanych źródeł i poszerzenie istniejącego stanu wiedzy.

Marcin Przegiętka