Poradnik przetrwania. Survival, bushcraft i sytuacje kryzysowe - Konrad Mach

Kup ebooka

36.99 zł

-
Proszę czekać

Rozdział 1. Psychologia przetrwania

1.1. Wola przetrwania - najważniejsze narzędzie

Czym jest wola przetrwania. Kiedy zaczynałem interesować się survivalem, byłem przekonany, że o przeżyciu w trudnych warunkach decyduje przede wszystkim sprzęt i umiejętności. Dobry nóż, krzesiwo, wiedza o budowie szałasu i rozpoznawaniu roślin. Z czasem, czytając relacje z wypadków w górach, na morzu i w lasach, zrozumiałem, że te rzeczy są ważne, ale nie najważniejsze. Najważniejsze jest coś, czego nie da się kupić w sklepie turystycznym: wola przetrwania.

W praktyce wola przetrwania oznacza zdolność do dalszego działania mimo zimna, głodu, bólu i zmęczenia. To decyzja, którą podejmuje się wielokrotnie w ciągu dnia: wstać i nazbierać jeszcze jedno naręcze chrustu, poprawić dach szałasu, choć ręce są zgrabiałe, napić się wody, choć nie ma się na nic ochoty. Każda z tych drobnych decyzji wydaje się nieistotna, ale ich suma decyduje o tym, czy człowiek dotrwa do chwili, w której nadejdzie pomoc albo poprawi się pogoda.

W opisach wypadków, które analizują ratownicy i badacze, powtarza się jedna obserwacja. Osoby z mniejszą wiedzą, ale z determinacją, przeżywały częściej niż doświadczeni turyści, którzy w pewnym momencie się poddali. Zdarzało się, że ktoś bez żadnego przygotowania przetrwał kilka dni w lesie w złych warunkach, bo uparcie robił to, co mógł, a ktoś inny, z lepszym sprzętem, zmarł z wychłodzenia, mając w plecaku rzeczy, które mogły go uratować. Różnica nie tkwiła w ekwipunku, tylko w nastawieniu.

Nie piszę tego po to, żeby umniejszać znaczenie wiedzy. Cała ta książka jest poświęcona praktycznym umiejętnościom. Chcę jednak, żeby od początku było jasne, że umiejętności są narzędziami, a wola przetrwania jest ręką, która tych narzędzi używa.

Akceptacja sytuacji. Pierwszą przeszkodą, która pojawia się w każdej kryzysowej sytuacji, jest zaprzeczanie. Umysł broni się przed przyjęciem do wiadomości, że stało się coś złego. W głowie pojawiają się myśli: "to nie może się dziać", "zaraz ktoś przyjdzie", "na pewno zaraz znajdę szlak", "to tylko chwilowe". Człowiek czeka, aż sytuacja sama się rozwiąże, i odkłada działanie na później.

Zaprzeczanie jest naturalną reakcją psychiki na szok, ale w terenie jest bardzo kosztowne. Każda godzina spędzona na czekaniu, aż problem zniknie, to godzina mniej na zbudowanie schronienia przed zmrokiem, zebranie opału albo znalezienie wody. Wiele tragicznych wypadków zaczęło się właśnie od takiego czekania. Turysta, który zgubił szlak, przez kilka godzin krążył w poszukiwaniu drogi, zamiast zatrzymać się i przygotować do nocy. Kiedy w końcu przyznał przed sobą, że zabłądził, było już ciemno i zimno.

Rozpoznanie zaprzeczania u siebie wymaga uczciwości. Warto zwrócić uwagę na myśli, które zaczynają się od słów "na pewno", "zaraz" i "tylko". Jeśli od godziny powtarzasz sobie, że droga jest "na pewno za tym wzgórzem", a wzgórza się nie kończą, to sygnał, że umysł nie chce przyjąć faktów. Pomaga powiedzenie na głos prostego zdania opisującego sytuację: "Nie wiem, gdzie jest szlak, a za trzy godziny będzie ciemno" albo "Samochód utknął w śniegu i nikt nie wie, gdzie jestem". Nazwanie problemu sprawia, że przestaje on być abstrakcyjny i można zacząć planować.

Szybkie przyjęcie faktów nie oznacza rezygnacji ani pesymizmu. Oznacza tylko, że przestajesz tracić czas na nadzieję, że problem zniknie sam, i zaczynasz działać.

Cel i powód do przeżycia. Ludzie, którzy przetrwali długie i trudne sytuacje, bardzo często mówią o jednej rzeczy, która trzymała ich przy życiu. Dla jednych była to rodzina czekająca w domu. Dla innych dziecko, które ma za kilka tygodni urodziny. Dla jeszcze innych niedokończony projekt, obietnica złożona komuś bliskiemu albo zwykła złość na myśl, że miałby to być koniec. Taki konkretny powód daje siłę w momentach, w których wszystkie inne argumenty przestają działać.

Warto zauważyć, że ogólne hasła rzadko pomagają. Myśl "muszę przeżyć" jest zbyt abstrakcyjna, żeby wywołać działanie. Znacznie silniej działa obraz: twarz córki, głos żony w słuchawce, kuchnia, w której pije się poranną kawę, ogród, który trzeba przygotować na wiosnę. Takie obrazy angażują emocje i dają energię do kolejnego wysiłku.

Te myśli można przywoływać świadomie. W kryzysowych momentach, kiedy pojawia się zniechęcenie, warto zatrzymać się na chwilę i przywołać konkretny obraz osoby albo miejsca, do którego chce się wrócić. Niektórzy noszą przy sobie zdjęcie bliskich, inni mają w telefonie nagranie głosu dziecka, jeszcze inni powtarzają imiona bliskich osób. Każdy sposób, który przypomina, po co warto się starać, jest dobry.

Małe, wykonalne zadania. Sytuacja kryzysowa w terenie może przytłaczać swoją skalą. Jest zimno, zapada zmrok, nie wiadomo, kiedy przyjdzie pomoc, brakuje wody, boli kolano. Kiedy myśli się o wszystkich tych problemach naraz, łatwo uznać, że nie da się ich rozwiązać. Ten stan prowadzi do bezczynności, a bezczynność pogarsza sytuację.

Skuteczną metodą jest dzielenie sytuacji na małe, wykonalne zadania. Zamiast myśleć o przetrwaniu kilku dni w lesie, myśli się o tym, co trzeba zrobić do zmroku. Zamiast myśleć o dojściu do cywilizacji, myśli się o dojściu do najbliższego punktu: strumienia, polany, skrzyżowania dróg. Zamiast myśleć o całej nocy, myśli się o następnej godzinie albo o następnym posiłku.

Każde ukończone zadanie daje poczucie postępu i kontroli. Zebranie stosu suchych gałęzi, rozpalenie ognia, nalanie wody do butelki to drobne sukcesy, które budują przekonanie, że sytuacja jest do opanowania. Warto je zauważać i świadomie odnotowywać. Na początku dnia albo po przebudzeniu w nocy można ustalić sobie trzy zadania do wykonania w najbliższym czasie i skupić się wyłącznie na nich.

Dzienna rutyna w obozowisku. Jedną z rzeczy, które najszybciej odbierają ludziom siły w długim kryzysie, jest poczucie chaosu. Dni zlewają się ze sobą, nie wiadomo, co robić, a każda czynność jest podejmowana przypadkowo. Przeciwdziałaniem jest wprowadzenie dziennej rutyny.

Rutyna w obozowisku może być bardzo prosta. Po przebudzeniu sprawdzenie stanu zdrowia i ekwipunku, rozpalenie ognia, przygotowanie wody. Przed południem zbieranie opału i praca przy schronieniu. W najcieplejszej części dnia suszenie odzieży i odpoczynek. Po południu przygotowanie zapasu drewna na noc, sygnalizacja, przegląd sytuacji. Wieczorem posiłek, jeśli jest dostępny, i przygotowanie do snu. Stałe pory tych czynności nadają dniu strukturę i pozwalają zachować orientację w czasie.

Równie ważny jest porządek w ekwipunku. Każdy przedmiot powinien mieć swoje miejsce: latarka zawsze w tej samej kieszeni, nóż zawsze w pochwie przy pasie, krzesiwo w woreczku przy legowisku. Taki porządek ma wymiar praktyczny, bo w ciemności i w stresie łatwo zgubić rzeczy, ale też psychologiczny. Uporządkowane obozowisko daje poczucie, że panuje się nad sytuacją, nawet jeśli wiele rzeczy pozostaje poza kontrolą.

Mówienie do siebie. Każdy z nas prowadzi w głowie wewnętrzny dialog. W sytuacji kryzysowej ten dialog bardzo łatwo przybiera katastroficzny ton. Pojawiają się myśli: "nikt mnie nie znajdzie", "zamarznę tej nocy", "nie dam rady", "to koniec". Te myśli nie opisują rzeczywistości, tylko lęk, ale umysł traktuje je jako fakty i reaguje na nie spadkiem energii i motywacji.

Sposób mówienia do siebie można świadomie zmieniać. Chodzi o zastępowanie myśli katastroficznych rzeczowymi komunikatami, które opisują sytuację i wskazują następny krok. Nie chodzi o sztuczny optymizm, bo w niego trudno uwierzyć, tylko o realizm skupiony na działaniu.

Kilka przykładowych zdań, których można używać: "Jest zimno, więc teraz zbuduję osłonę od wiatru". "Nie wiem, gdzie jestem, ale wiem, gdzie byłem dwie godziny temu". "Boli mnie noga, ale mogę zbierać drewno w promieniu kilkunastu metrów". "Mam wodę na dziś. Jutro poszukam strumienia". "Ludzie przetrwali gorsze noce. Zrobię wszystko, co mogę, żeby przetrwać tę". Każde z tych zdań uznaje trudność, ale kończy się działaniem. Można je powtarzać na głos, co dodatkowo wzmacnia ich wpływ.

Pomocne jest też zwracanie się do siebie po imieniu albo w drugiej osobie. Zdanie "Konrad, teraz rozpalasz ogień" brzmi trochę dziwnie, ale tworzy dystans do emocji i ułatwia rzeczowe myślenie.

Pierwsze objawy apatii. Apatia jest jednym z najgroźniejszych stanów w sytuacji przetrwania. Pojawia się podstępnie i często nie zostaje zauważona przez osobę, która jej doświadcza. Człowiek przestaje dbać o siebie, rezygnuje z drobnych czynności, a w końcu przestaje działać w ogóle. Zdarza się, że osoby w głębokiej apatii umierają z wychłodzenia albo odwodnienia, mając w zasięgu ręki środki, które mogłyby im pomóc.

Pierwsze objawy apatii są łatwe do przeoczenia. Należą do nich zaniedbywanie higieny: przestaje się myć ręce, zmieniać skarpety, czyścić zęby. Pojawia się brak chęci do jedzenia i picia, nawet jeśli jedzenie i woda są dostępne. Coraz więcej czasu spędza się na siedzeniu bez celu, wpatrywaniu się w ogień albo w jeden punkt. Czynności, które wcześniej wykonywało się bez namysłu, wydają się wymagać ogromnego wysiłku. Odkłada się zadania na później bez konkretnego powodu.

Jeśli zauważysz te objawy u siebie, potraktuj je poważnie. Najskuteczniejszą reakcją jest natychmiastowe wykonanie jednej konkretnej czynności fizycznej, nawet bardzo prostej: wypicie kilku łyków wody, zmiana skarpet, przyniesienie kilku gałęzi do ogniska. Ruch i działanie przerywają spiralę bezczynności. Warto też zjeść coś, jeśli jest taka możliwość, i ogrzać się, bo zimno i głód pogłębiają apatię. Pomaga ustalenie planu na najbliższą godzinę i powiedzenie go na głos.

Poczucie humoru i drobne przyjemności. Może się wydawać, że w sytuacji zagrożenia życia nie ma miejsca na śmiech i przyjemności. Doświadczenie osób, które przetrwały trudne sytuacje, pokazuje coś odwrotnego. Poczucie humoru, nawet czarne, i drobne przyjemności odgrywają ważną rolę w utrzymaniu sprawności psychicznej.

Żart z własnej sytuacji pozwala spojrzeć na nią z dystansu i zmniejsza napięcie. Wspólny śmiech w grupie buduje więź i obniża poziom stresu. Nie chodzi o lekceważenie zagrożenia, tylko o zachowanie zdolności do patrzenia na nie bez paraliżującego lęku.

Drobne przyjemności również pomagają utrzymać równowagę. Ciepły napój wieczorem, nawet jeśli to tylko gorąca woda z igłami sosny, daje poczucie komfortu i przywraca energię. Rozmowa z towarzyszem o czymś zupełnie niezwiązanym z sytuacją, na przykład o ulubionych potrawach albo planach na wakacje, odrywa myśli od lęku. Nucenie piosenki przy pracy nadaje rytm czynnościom i poprawia nastrój. Warto świadomie wprowadzać takie chwile w ciągu dnia i traktować je jako element strategii przetrwania, a nie jako stratę czasu.

Odporność psychiczna przed wyjazdem. Wolę przetrwania można wzmacniać, zanim jeszcze znajdzie się w trudnej sytuacji. Odporność psychiczna rośnie wraz z treningiem. Osoba, która nigdy nie spała w zimnie, nie była głodna i nie moczyła się w deszczu przez cały dzień, przeżyje pierwszą taką noc jako szok. Osoba, która ma za sobą kilka takich doświadczeń, przyjmie ją ze spokojem, bo wie, że da się ją przetrwać.

Dlatego warto ćwiczyć dyskomfort w kontrolowany sposób. Dobrym pomysłem są biwaki w złych warunkach: w listopadowym deszczu, w zimie, przy silnym wietrze. Warto spędzić noc bez wygód, na przykład bez namiotu, tylko pod plandeką, albo bez śpiwora, w samej odzieży i z kocem. Można spróbować przejść cały dzień z ograniczonym jedzeniem albo rozpalić ogień w deszczu bez żadnych chemicznych rozpałek. Wszystko to warto robić blisko domu albo samochodu, z możliwością wycofania się, jeśli coś pójdzie nie tak.

Takie doświadczenia uczą dwóch rzeczy. Po pierwsze, pokazują, które umiejętności działają w praktyce, a które tylko w teorii. Po drugie, uczą, że dyskomfort jest do zniesienia i że po trudnej nocy przychodzi poranek. Ta wiedza, zapisana w ciele i pamięci, jest bezcenna w prawdziwej sytuacji kryzysowej.

1.2. Strach, panika i stres

Fizjologiczna reakcja stresowa. Kiedy organizm rozpoznaje zagrożenie, uruchamia reakcję, która przez tysiące lat pomagała naszym przodkom uciekać przed drapieżnikami i walczyć o życie. Nadnercza wydzielają adrenalinę, a po chwili kortyzol. Te hormony przygotowują ciało do gwałtownego wysiłku. Serce zaczyna bić szybciej i mocniej, oddech przyspiesza, krew odpływa z przewodu pokarmowego i skóry do dużych mięśni, a wątroba uwalnia glukozę, żeby dostarczyć energii.

Jednocześnie zmienia się sposób działania zmysłów. Pole widzenia się zawęża, a uwaga skupia na źródle zagrożenia. Słuch słabnie, czasem tak wyraźnie, że człowiek nie słyszy, co mówi do niego osoba stojąca obok. Pojawia się drżenie rąk, a ruchy tracą precyzję, bo organizm przygotowuje się do biegu i walki, a nie do subtelnej pracy palcami.

Te zmiany mają bardzo praktyczne konsekwencje w terenie. Czynności, które w spokojnych warunkach wykonuje się bez trudu, w stresie stają się zaskakująco trudne. Krzesanie ognia krzesiwem wymaga precyzyjnego ruchu i kontroli siły nacisku, a drżące dłonie sprawiają, że iskry lecą obok rozpałki. Wiązanie węzłów wymaga drobnej motoryki, której w stanie silnego pobudzenia brakuje. Zapałki łamią się w palcach, suwak kurtki zacina się, a klucz nie trafia do zamka. Wiele osób traci w takich chwilach cenne minuty i materiały, a każda nieudana próba podnosi poziom stresu.

Wiedza o tym mechanizmie pomaga na dwa sposoby. Pozwala zrozumieć, że trudności nie wynikają z braku umiejętności, tylko z reakcji ciała. Podpowiada też, co robić: przed czynnością wymagającą precyzji warto najpierw obniżyć poziom pobudzenia, o czym piszę dalej, a samą czynność przećwiczyć wcześniej tak wiele razy, żeby stała się automatyczna.

Strach a panika. Strach i panika to dwa różne stany, choć w potocznym języku często się je myli. Strach jest przydatnym sygnałem zagrożenia. Mówi nam, że sytuacja jest niebezpieczna i wymaga uwagi. Kiedy idąc po grani, czujesz strach przed przepaścią, stawiasz stopy ostrożniej. Kiedy czujesz strach przed nadciągającą burzą, szukasz bezpiecznego miejsca. Strach mobilizuje i chroni.

Panika jest stanem, w którym strach wymyka się spod kontroli. Działania stają się chaotyczne, przypadkowe i często szkodliwe. Osoba w panice biegnie przed siebie bez celu, porzuca ekwipunek, wchodzi w niebezpieczny teren, rzuca się do lodowatej wody albo wykonuje gwałtowne ruchy, które pogarszają sytuację. Panika odbiera zdolność oceny ryzyka i wyboru rozsądnych działań.

Granica między tymi stanami bywa cienka, a przejście z jednego w drugi może nastąpić w kilka sekund. Celem nie jest pozbycie się strachu, bo to niemożliwe i niepożądane. Celem jest niedopuszczenie do tego, żeby strach przerodził się w panikę.

Objawy nadchodzącej paniki. Panika rzadko pojawia się bez ostrzeżenia. Zwykle poprzedzają ją sygnały, które można rozpoznać u siebie, jeśli się o nich wie. Wczesne rozpoznanie pozwala zareagować, zanim stan wymknie się spod kontroli.

Pierwszym sygnałem jest gonitwa myśli. W głowie pojawia się wiele myśli jednocześnie, przeskakujących z tematu na temat, bez możliwości skupienia się na żadnej z nich. Drugim jest przymus ucieczki, czyli silna potrzeba, żeby natychmiast coś zrobić, gdzieś pójść, wyrwać się z sytuacji. Trzecim jest płytki, szybki oddech, często połączony z uczuciem duszności albo ucisku w klatce piersiowej. Czwartym jest nagłe zrywanie się do biegu albo gwałtowne ruchy bez wyraźnego celu.

Inne objawy to mrowienie w dłoniach i wokół ust, zawroty głowy, uczucie gorąca albo zimna, suchość w ustach i poczucie nierealności sytuacji. Jeśli zauważysz u siebie kilka z tych objawów, to sygnał, że trzeba się zatrzymać i zastosować jedną z technik opisanych poniżej. Nie podejmuj w tym stanie żadnych decyzji, które mogą mieć poważne skutki.

Oddech pudełkowy. Jedną z najprostszych i najskuteczniejszych technik opanowania paniki jest oddech pudełkowy. Stosują ją żołnierze, ratownicy i sportowcy, bo działa szybko i nie wymaga żadnych przyborów. Jej skuteczność wynika z tego, że świadome spowolnienie oddechu wpływa na układ nerwowy i obniża poziom pobudzenia.

Technika składa się z czterech faz, z których każda trwa cztery sekundy. Najpierw wykonujesz spokojny wdech nosem przez cztery sekundy, licząc w myślach. Następnie wstrzymujesz oddech na cztery sekundy. Potem wykonujesz powolny wydech ustami przez cztery sekundy. Na koniec ponownie wstrzymujesz oddech na cztery sekundy, zanim rozpoczniesz kolejny wdech. Te cztery fazy tworzą jeden cykl.

Najlepiej powtórzyć od czterech do sześciu cykli, co zajmuje około dwóch minut. W tym czasie warto skupić uwagę wyłącznie na liczeniu i odczuciu powietrza w nosie i płucach. Jeśli cztery sekundy wstrzymania są na początku zbyt trudne, można zacząć od trzech i stopniowo wydłużać. Po kilku cyklach tętno zwykle zwalnia, a myśli stają się bardziej uporządkowane. Technikę warto przećwiczyć w spokojnych warunkach, żeby w stresie wykonać ją automatycznie.

Techniki uziemienia. Drugą grupą metod są techniki uziemienia. Ich celem jest przeniesienie uwagi z lęku i katastroficznych myśli na to, co dzieje się tu i teraz. Kiedy umysł zajmuje się konkretnymi bodźcami ze świata zewnętrznego, gonitwa myśli słabnie.

Najbardziej znaną techniką jest metoda 5-4-3-2-1. Polega na nazwaniu, najlepiej na głos, pięciu rzeczy, które widzisz, czterech rzeczy, które czujesz dotykiem, trzech dźwięków, które słyszysz, dwóch zapachów i jednej rzeczy, którą czujesz w ustach. Na przykład: widzę pień brzozy, kamień, kałużę, mój plecak, szare niebo. Czuję zimną korę pod dłonią, mokre skarpety, pasek plecaka na ramieniu, wiatr na policzku. Słyszę szum wiatru, krakanie wrony, własny oddech. Czuję zapach mokrej ziemi i dymu. Czuję smak wody. Ćwiczenie trwa minutę lub dwie i zmusza umysł do skupienia na rzeczywistości.

Inną skuteczną metodą jest wykonanie prostej czynności manualnej. Może to być ułożenie kamieni w rzędzie, połamanie kilku patyków na równe kawałki, przepakowanie plecaka, zawiązanie i rozwiązanie węzła. Prosta, powtarzalna czynność angażuje uwagę i pozwala odzyskać koncentrację. Po jej wykonaniu łatwiej przejść do bardziej złożonych zadań.

Lęki w terenie a rzeczywiste ryzyko. Wiele osób, które pierwszy raz spędzają noc w lesie, odczuwa silny lęk. Boją się ciemności, dzikich zwierząt i nocnych odgłosów. Trzask gałęzi, szelest liści, pohukiwanie sowy czy nagły krzyk sarny potrafią wywołać przerażenie. Wyobraźnia podsuwa obrazy wilków krążących wokół obozowiska i niedźwiedzi zaglądających do szałasu.

Warto zestawić te wyobrażenia z rzeczywistą skalą ryzyka w polskich warunkach. Ataki dzikich zwierząt na ludzi w Polsce zdarzają się niezwykle rzadko. Wilki unikają ludzi i niemal nigdy ich nie atakują. Niedźwiedzie występują tylko w Bieszczadach i Tatrach, a niebezpieczne spotkania z nimi są wyjątkowe. Dziki mogą być groźne, zwłaszcza lochy z młodymi albo zranione osobniki, ale zwykle uciekają, słysząc człowieka. Większość nocnych odgłosów to drobne gryzonie, ptaki, sarny i jelenie, które poruszają się po lesie po zmroku.

Prawdziwe zagrożenia w polskim lesie są znacznie mniej spektakularne. To wychłodzenie, przemoczenie, upadki, skręcenia kostek, spadające gałęzie, kleszcze, odwodnienie i zabłądzenie. Te zagrożenia zabijają i ranią znacznie więcej ludzi niż zwierzęta. Świadomość tego pozwala skierować energię tam, gdzie jest naprawdę potrzebna. O spotkaniach z dużymi zwierzętami piszę szerzej w rozdziale ósmym.

Na lęk przed ciemnością pomaga światło ogniska, latarka czołowa i dobrze przygotowane schronienie. Na lęk przed odgłosami pomaga ich poznanie: kilka nocy spędzonych w lesie sprawia, że dźwięki stają się znajome i przestają budzić niepokój.

Stres przewlekły w długim kryzysie. Ostra reakcja stresowa trwa minuty lub godziny. Jeśli jednak kryzys przeciąga się na kilka dni, pojawia się stres przewlekły, który działa inaczej i ma inne skutki. Organizm, który przez długi czas pozostaje w stanie podwyższonej gotowości, zaczyna się wyczerpywać.

Typowymi objawami stresu przewlekłego są bezsenność albo płytki, przerywany sen, drażliwość i wybuchy złości, spadek koncentracji i pamięci, trudności w podejmowaniu decyzji, a także objawy fizyczne, takie jak bóle głowy, napięcie mięśni czy problemy z trawieniem. Osoba w stresie przewlekłym popełnia więcej błędów, gorzej ocenia ryzyko i łatwiej wpada w konflikty z innymi.

Skutki stresu przewlekłego można ograniczać na kilka sposobów. Najważniejszy jest sen, nawet krótki, oraz odpoczynek w ciągu dnia. Warto stosować techniki oddechowe nie tylko w chwilach paniki, ale też regularnie, na przykład rano i wieczorem. Pomaga rutyna dnia, ruch fizyczny o umiarkowanej intensywności, rozmowa z innymi i drobne przyjemności. Ważne jest też odkładanie nieodwracalnych decyzji na czas, gdy jest się wypoczętym.

Zimno, głód i brak snu nasilają lęk. Istnieje ścisły związek między stanem fizycznym a stanem psychicznym. Zimno, głód, pragnienie i brak snu same w sobie są stresorami, które nasilają reakcje lękowe. Wychłodzony człowiek odczuwa więcej niepokoju. Głodny jest bardziej drażliwy i pesymistyczny. Odwodniony ma trudności z koncentracją i łatwiej ulega panice. Niewyspany widzi zagrożenia tam, gdzie ich nie ma.

Dlatego w wielu sytuacjach zaspokojenie podstawowych potrzeb uspokaja szybciej niż jakiekolwiek techniki psychologiczne. Rozpalenie ognia i ogrzanie się, wypicie ciepłej wody, zjedzenie czegokolwiek kalorycznego, przespanie kilku godzin w suchym schronieniu potrafią całkowicie zmienić nastrój i sposób postrzegania sytuacji. Problemy, które wieczorem wydawały się nie do rozwiązania, rano po przespanej nocy okazują się wykonalne.

Warto o tym pamiętać, gdy pojawia się lęk. Zanim zaczniesz analizować swoje emocje, sprawdź, czy nie dokucza Ci zimno, głód, pragnienie albo wyczerpanie. Jeśli tak, zajmij się najpierw tym. Często okazuje się, że lęk w dużej mierze był sygnałem z ciała, a nie wynikiem rzeczywistej oceny sytuacji.

Nuda i samotność w oczekiwaniu na pomoc. Kiedy pierwsze zadania są wykonane, schronienie zbudowane, ogień płonie, a woda jest zabezpieczona, często pojawia się długi okres oczekiwania. Może trwać godziny, a nawet dni. Paradoksalnie ten okres bywa psychicznie trudniejszy niż gorączkowe działania na początku kryzysu. Nuda i samotność są poważnymi czynnikami stresującymi, które sprzyjają rozmyślaniu, czarnym scenariuszom i apatii.

Dlatego warto świadomie zajmować umysł. Można prowadzić dziennik, zapisując wydarzenia dnia, obserwacje przyrody i myśli. Można doskonalić schronienie, wykonywać drobne przedmioty z drewna, na przykład łyżkę, haczyk albo kołki do tarpa. Można grać w gry pamięciowe, przypominać sobie wiersze, piosenki, przepisy kulinarne albo szczegóły ulubionych filmów. Można planować, co się zrobi po powrocie do domu. Można obserwować ptaki, liczyć drzewa wokół polany, nazywać rośliny.

Wszystkie te zajęcia pozwalają zachować aktywność umysłu i poczucie celu. Ważne jest, żeby nie traktować ich jako marnowania czasu. W sytuacji oczekiwania na pomoc utrzymanie sprawności psychicznej jest zadaniem równie ważnym, jak dbanie o ogień.

1.3. Zasada trzech (3 minuty, 3 godziny, 3 dni, 3 tygodnie)

Czym jest zasada trzech. W literaturze o survivalu jedną z najczęściej powtarzanych reguł jest zasada trzech. W najpopularniejszej wersji brzmi ona tak: człowiek może przeżyć około trzech minut bez powietrza, trzech godzin bez ochrony przed skrajnymi warunkami, trzech dni bez wody i trzech tygodni bez jedzenia. Reguła jest łatwa do zapamiętania i dlatego trafia do niemal każdego kursu i poradnika.

Trzeba od razu wyraźnie powiedzieć, że zasada trzech jest uproszczeniem pamięciowym, a nie wartością medyczną. Rzeczywisty czas przeżycia w każdej z tych sytuacji zależy od wielu czynników i może być znacznie krótszy albo znacznie dłuższy. Są ludzie, którzy przeżyli kilka dni bez wody w chłodnym klimacie, i tacy, którzy zmarli z odwodnienia po jednym dniu w upale. Trzymanie się tych liczb dosłownie byłoby błędem.

Do czego więc służy ta reguła? Przede wszystkim do ustalania kolejności działań. W sytuacji kryzysowej łatwo skupić się na tym, co wydaje się najbardziej dotkliwe, na przykład na głodzie, i zaniedbać to, co jest naprawdę groźne. Zasada trzech przypomina, że potrzeby mają różny priorytet. Najpierw zajmujemy się zagrożeniami, które zabijają w ciągu minut, potem tymi, które zabijają w ciągu godzin, następnie dni, a na końcu tygodni. W tym podrozdziale omówię każdy z tych elementów, ale nie będę opisywał technik, bo poświęcam im kolejne rozdziały. Skupię się na tym, dlaczego dana potrzeba ma taki, a nie inny priorytet.

Trzy minuty bez powietrza. Pierwszy element zasady dotyczy oddychania. Bez dopływu tlenu mózg zaczyna obumierać po kilku minutach, a po dłuższym czasie uszkodzenia stają się nieodwracalne. Dlatego wszystko, co zagraża oddychaniu, ma absolutny priorytet przed jakimikolwiek innymi działaniami.

W praktyce do tej kategorii warto zaliczyć nie tylko brak powietrza w dosłownym znaczeniu, na przykład podczas tonięcia, przysypania lawiną czy pożaru w zamkniętym pomieszczeniu. Należy do niej również niedrożność dróg oddechowych, na przykład u nieprzytomnej osoby, której język opadł na tylną ścianę gardła, albo u kogoś, kto zakrztusił się jedzeniem. Do tej samej kategorii trzeba też zaliczyć masywne krwawienie. Człowiek, który krwawi z rozerwanej tętnicy, może stracić przytomność w ciągu minuty lub dwóch i umrzeć w ciągu kilku minut. Z punktu widzenia czasu na reakcję jest to zagrożenie tej samej skali co brak powietrza.

Dlatego w każdej sytuacji, w której ktoś jest ranny albo nieprzytomny, pierwsze pytania brzmią: czy oddycha i czy nie krwawi masywnie? Dopiero kiedy te zagrożenia zostaną opanowane, można myśleć o czymkolwiek innym. Techniki pierwszej pomocy w takich sytuacjach opisuję w rozdziale ósmym.

Trzy godziny bez ochrony termicznej. Drugi element zasady mówi o trzech godzinach bez schronienia w trudnych warunkach. Chodzi tu o utrzymanie temperatury ciała. Organizm człowieka funkcjonuje prawidłowo w bardzo wąskim zakresie temperatury wewnętrznej. Jej spadek o kilka stopni prowadzi do hipotermii, która zaburza myślenie, odbiera siły, a w końcu zabija. Wzrost o kilka stopni prowadzi do udaru cieplnego, który również może być śmiertelny.

W polskich warunkach najczęstszym zagrożeniem jest wychłodzenie, ale nie w taki sposób, jak wiele osób sobie wyobraża. Silny mróz jest oczywiście groźny, ale ludzie zwykle są na niego przygotowani, bo widzą śnieg i ubierają się ciepło. Znacznie bardziej podstępne są warunki, które wydają się łagodne: temperatura kilku stopni powyżej zera, wiatr i mokre ubranie. Taka kombinacja, typowa dla polskiej jesieni, przedwiośnia i gór latem, odbiera ciepło z ciała bardzo szybko. Mokra odzież traci właściwości izolacyjne, a wiatr zwiększa utratę ciepła wielokrotnie. Ratownicy górscy wielokrotnie podkreślają, że wiele przypadków hipotermii zdarza się latem i jesienią, w deszczu, a nie w środku zimy.

Dlatego po zapewnieniu oddychania i opanowaniu krwawienia kolejnym priorytetem jest ochrona przed zimnem, wiatrem i wilgocią. Oznacza to założenie dodatkowej odzieży, osłonięcie się od wiatru, odizolowanie od mokrej ziemi i zbudowanie schronienia. Te działania mają pierwszeństwo przed szukaniem wody i jedzenia.

Trzy dni bez wody. Trzeci element zasady dotyczy wody. Organizm człowieka składa się w dużej części z wody i traci ją nieustannie przez pot, oddech i mocz. Bez uzupełniania tych strat dochodzi do odwodnienia, które zaburza pracę wszystkich narządów. Trzy dni to orientacyjny czas przeżycia w umiarkowanych warunkach i przy niewielkim wysiłku.

Ten czas może się jednak drastycznie skrócić. Wysiłek fizyczny, na przykład marsz z plecakiem, budowa schronienia czy noszenie drewna, zwiększa utratę wody przez pot wielokrotnie. Upał przyspiesza ją jeszcze bardziej. Biegunka i wymioty, które mogą wystąpić po wypiciu skażonej wody albo zjedzeniu nieświeżego jedzenia, prowadzą do bardzo szybkiej utraty płynów. W skrajnym upale i przy dużym wysiłku zagrożenie życia może pojawić się w ciągu jednego dnia.

Co ważniejsze, zdolność do działania spada dużo wcześniej niż po trzech dniach. Już niewielkie odwodnienie, które wiele osób ledwie zauważa, obniża sprawność fizyczną, wywołuje ból głowy, zmęczenie i trudności z koncentracją. Osoba odwodniona gorzej ocenia ryzyko i podejmuje gorsze decyzje. Dlatego o wodę trzeba zadbać na długo przed tym, zanim zacznie się odczuwać silne pragnienie. Szczegółowo opisuję to w rozdziale piątym.

Trzy tygodnie bez jedzenia. Czwarty element zasady mówi o jedzeniu. Zdrowy człowiek ma w organizmie zapasy energii, które pozwalają mu przeżyć wiele dni, a nawet tygodni bez pożywienia. Trzy tygodnie to orientacyjna wartość, a w rzeczywistości ten czas zależy od zapasów tłuszczu, stanu zdrowia i warunków.

Dlatego w krótkim kryzysie, który trwa kilka godzin albo kilka dni, jedzenie ma niski priorytet. Wiele osób odruchowo myśli o jedzeniu jako o pierwszej potrzebie, bo głód jest uczuciem bardzo dotkliwym i znanym z codziennego życia. W rzeczywistości kilka dni bez jedzenia jest nieprzyjemne, ale nie zagraża życiu zdrowej osoby. Energia poświęcona na szukanie pożywienia w pierwszych dniach jest zwykle lepiej wykorzystana na budowę schronienia, utrzymanie ognia i zdobycie wody.

Nie oznacza to, że głód nie ma znaczenia. Wpływa on na siłę fizyczną, nastrój i odporność na zimno. Organizm, który nie dostaje paliwa, wytwarza mniej ciepła, więc głodny człowiek szybciej się wychładza. Głód obniża też motywację, zwiększa drażliwość i utrudnia koncentrację. W dłuższym kryzysie zdobywanie jedzenia staje się więc coraz ważniejsze. Jeśli masz przy sobie coś do jedzenia, warto jeść regularnie małe porcje, zwłaszcza przed snem, żeby organizm miał paliwo do ogrzewania się w nocy.

Czynniki zmieniające te wartości. Liczby z zasady trzech dotyczą przeciętnej, zdrowej osoby dorosłej w umiarkowanych warunkach. W rzeczywistości wiele czynników zmienia je w obie strony, a ich znajomość pozwala lepiej ocenić własną sytuację.

Pierwszym czynnikiem jest wiek. Małe dzieci i osoby starsze szybciej się wychładzają, szybciej odwadniają i gorzej znoszą głód. Dzieci mają dużą powierzchnię ciała w stosunku do masy, przez co tracą ciepło szybciej niż dorośli. Osoby starsze często słabiej odczuwają pragnienie i zimno, więc reagują na zagrożenie później.

Drugim czynnikiem jest masa ciała i ilość tkanki tłuszczowej. Osoby szczupłe szybciej tracą ciepło i mają mniejsze zapasy energii. Osoby z większą masą ciała lepiej znoszą zimno i głód, ale w upale szybciej się przegrzewają.

Trzecim czynnikiem jest stan zdrowia i przyjmowane leki. Choroby serca, cukrzyca, choroby tarczycy i wiele innych schorzeń zmienia odporność na zimno, upał i odwodnienie. Niektóre leki, na przykład moczopędne, nasilają utratę wody. Inne wpływają na termoregulację. Osoby przyjmujące leki na stałe muszą też pamiętać, że ich brak może stać się poważnym zagrożeniem.

Kolejnymi czynnikami są pora roku i klimat. W polskim lecie priorytetem może być ochrona przed upałem i odwodnieniem, a jesienią i zimą przed wychłodzeniem. Wreszcie ogromne znaczenie ma poziom wysiłku. Im więcej się pracuje i maszeruje, tym szybciej traci się wodę i energię.

Rozszerzone wersje zasady. W niektórych poradnikach można spotkać rozszerzone wersje zasady trzech. Najczęściej dodaje się do niej dwa elementy: trzy sekundy na podjęcie decyzji w nagłym zagrożeniu oraz trzy miesiące bez kontaktu z ludźmi albo bez nadziei.

Pierwszy z nich przypomina, że w niektórych sytuacjach, takich jak spadający kamień, załamujący się lód czy nadjeżdżający pojazd, liczy się natychmiastowa reakcja. To prawda, ale trudno zbudować na tej podstawie jakąkolwiek praktyczną wskazówkę. W takich chwilach decydują odruchy, a nie świadome planowanie.

Drugi element odwołuje się do znaczenia czynników psychicznych w długotrwałym przetrwaniu. Również to jest prawda, o czym pisałem w poprzednich podrozdziałach, ale liczba trzech miesięcy jest zupełnie umowna. W praktyce te rozszerzenia mają ograniczoną przydatność. Warto je znać, ale do ustalania kolejności działań wystarcza podstawowa wersja zasady.

Pierwsza godzina na przykładzie. Żeby pokazać, jak zasada trzech działa w praktyce, opiszę jedną konkretną sytuację. Wyobraźmy sobie dwoje turystów w Beskidach w październiku. Jest godzina piętnasta, temperatura wynosi pięć stopni, pada drobny deszcz i wieje wiatr. Na stromym zejściu jedna z osób, Marta, poślizgnęła się na mokrych korzeniach, upadła i rozcięła łydkę o kamień. Nie może stanąć na nodze. Telefon nie ma zasięgu.

Pierwsze minuty: Paweł, który idzie z nią, sprawdza, czy Marta jest przytomna i oddycha. Jest przytomna, oddycha, ale z rany na łydce krwawi. Krwawienie jest silne, ale nie tętnicze. Paweł uciska ranę opatrunkiem z apteczki i zakłada opatrunek uciskowy. Krwawienie ustaje. To zajmuje około dziesięciu minut.

Kolejne minuty: Paweł ocenia zagrożenie termiczne. Marta siedzi na mokrej ziemi, jest w przemoczonej kurtce, zaczyna drżeć. Paweł podkłada pod nią karimatę i plecak, zakłada jej czapkę i dodatkowy polar, owija ją folią NRC i przenosi kilka metrów niżej, za duży świerk, który osłania od wiatru. Rozpina nad nią plandekę. To zajmuje kolejne pół godziny.

Następnie Paweł sprawdza wodę. Mają półtora litra w butelkach, co wystarczy na noc. Nie ma potrzeby szukania strumienia. Paweł próbuje znaleźć zasięg, wchodząc kilkadziesiąt metrów wyżej na grzbiet, i wysyła SMS z lokalizacją. Na koniec dzielą się batonem i czekoladą, które mieli w plecaku. Jedzenie jest na ostatnim miejscu.

W tej kolejności nie ma niczego nadzwyczajnego. Jest po prostu zgodna z priorytetami: najpierw krwawienie, potem ochrona przed zimnem, potem woda i wezwanie pomocy, a na końcu jedzenie.

Typowe błędy. Mimo że zasada trzech jest prosta, ludzie często popełniają błędy przy jej stosowaniu. Najczęstsze z nich wynikają z kierowania się odczuciami, a nie oceną zagrożenia.

Pierwszym typowym błędem jest szukanie jedzenia przed zbudowaniem schronienia. Głód jest odczuciem bardzo silnym, a myśl o jedzeniu pojawia się szybko. Osoba, która spędza popołudnie na szukaniu jagód albo próbach złowienia ryby, zamiast przygotować schronienie i opał, może spędzić noc w zimnie i wilgoci, co jest znacznie groźniejsze niż głód.

Drugim błędem jest marsz w poszukiwaniu wody przy zapadającym zmroku i spadającej temperaturze. Pragnienie jest dotkliwe, ale jedna noc bez wody w chłodnych warunkach nie zagraża zdrowemu człowiekowi. Natomiast wędrówka po ciemku, w nieznanym terenie, przy rosnącym zimnie, grozi upadkiem, urazem, zabłądzeniem i wychłodzeniem. Rozsądniej jest zabezpieczyć się na noc i poszukać wody rano.

Trzecim błędem jest zajmowanie się drobnymi problemami, kiedy istnieje zagrożenie wyższego rzędu. Na przykład opatrywanie otarć na stopach, kiedy towarzysz zaczyna się wychładzać, albo przepakowywanie plecaka, kiedy wiatr zrywa plandekę. Zasada trzech pomaga zatrzymać się i zapytać: co w tej chwili zagraża życiu najszybciej?

1.4. Podejmowanie decyzji w kryzysie

Metoda STOP. Kiedy w terenie dzieje się coś złego, pierwszym odruchem jest zwykle natychmiastowe działanie. Zgubiony szlak trzeba szybko odnaleźć, zapadający zmrok skłania do pośpiechu, a uraz wywołuje chęć jak najszybszego zejścia w dół. Tymczasem pośpieszne działanie bez przemyślenia często pogarsza sytuację. Dlatego ratownicy i instruktorzy survivalu na całym świecie uczą prostej metody, którą określa się skrótem STOP.

Pierwsza litera oznacza zatrzymanie się. Dosłownie: przestań iść, usiądź, zdejmij plecak. To najważniejszy i najtrudniejszy krok, bo wymaga przełamania odruchu działania. Zatrzymanie trwa kilka minut. W tym czasie warto napić się wody, zjeść coś małego i wykonać kilka spokojnych oddechów, żeby obniżyć poziom pobudzenia.

Druga litera oznacza pomyślenie. Zadajesz sobie podstawowe pytania: co się stało, gdzie jestem, co wiem na pewno, czego nie wiem, kto wie, gdzie jestem, ile mam czasu do zmroku. Na tym etapie nie podejmujesz jeszcze decyzji, tylko zbierasz w głowie fakty. Ten etap powinien trwać od kilku do kilkunastu minut.

Trzecia litera oznacza obserwację. Rozglądasz się wokół i oceniasz otoczenie: teren, pogodę, dostępne materiały, źródła wody, możliwe schronienia, zagrożenia. Sprawdzasz stan swój i towarzyszy, ekwipunek i zapasy. To również zajmuje kilkanaście minut.

Czwarta litera oznacza zaplanowanie. Na podstawie zebranych informacji decydujesz, co robić: zostać czy iść, budować schronienie czy szukać drogi, wzywać pomoc czy próbować wyjść samodzielnie. Plan powinien być konkretny i obejmować najbliższe godziny. Cały proces STOP zajmuje zwykle od pół godziny do godziny. To dużo w porównaniu z odruchem natychmiastowego działania, ale ten czas niemal zawsze się zwraca.

Inwentaryzacja zasobów. Jednym z elementów etapu obserwacji jest inwentaryzacja zasobów. Polega ona na dokładnym sprawdzeniu, co się ma do dyspozycji. W stresie łatwo zapomnieć o rzeczach, które leżą na dnie plecaka albo w bocznej kieszeni kurtki. Dlatego najlepiej wyłożyć cały ekwipunek na płachcie, karimacie albo na plecaku i przejrzeć go przedmiot po przedmiocie. W grupie każdy powinien wyłożyć swoje rzeczy.

Warto spisać albo przynajmniej nazwać na głos: ile jest wody i w jakich pojemnikach, ile jedzenia i jakiego rodzaju, jakie są źródła ognia, ile jest odzieży zapasowej i czy jest sucha, jakie są narzędzia, jaki jest stan naładowania telefonu, latarki i powerbanku, co jest w apteczce. Często okazuje się, że ma się więcej, niż się sądziło, i to samo w sobie poprawia nastrój.

Równie ważna jest ocena umiejętności i stanu zdrowia. Kto w grupie umie rozpalić ogień w deszczu, kto zna teren, kto ma doświadczenie w pierwszej pomocy? Czy ktoś jest ranny, chory, wyczerpany, wychłodzony? Czy ktoś przyjmuje leki na stałe i ile ich ma przy sobie? Te informacje są równie ważnym zasobem, co sprzęt, i od nich zależy, jakie działania są realne.

Ocena warunków zewnętrznych. Zanim podejmie się decyzję, trzeba ocenić warunki, w jakich przyjdzie ją realizować. Pierwszym i często najważniejszym czynnikiem jest czas pozostały do zmroku. Warto znać godzinę zachodu słońca, a jeśli jej nie znasz, można ją oszacować, mierząc wysokość słońca nad horyzontem dłonią wyciągniętą przed siebie. Każdy palec ułożony poziomo między słońcem a horyzontem odpowiada mniej więcej kwadransowi. Pamiętaj, że w lesie i w dolinach zmierzch zapada wcześniej niż na otwartym terenie.

Drugim czynnikiem jest pogoda. Jeśli masz dostęp do prognozy, sprawdź ją. Jeśli nie, obserwuj objawy zmiany: narastające chmury, zmianę kierunku wiatru, nagły spadek temperatury, ciszę przed burzą, mgłę podnoszącą się z dolin. Pogorszenie pogody może całkowicie zmienić ocenę sytuacji.

Trzecim czynnikiem jest ukształtowanie terenu i odległość do znanych punktów. Czy przed Tobą jest strome zejście, rzeka do przekroczenia, bagno? Jak daleko jest do ostatniego pewnego miejsca, do drogi, do schroniska? Ile czasu zajmie dotarcie tam w obecnym stanie i przy obecnej pogodzie?

Prosta ocena ryzyka. Każda decyzja w terenie wiąże się z ryzykiem. Nie da się go całkowicie wyeliminować, ale można je ocenić i porównać z ryzykiem alternatywnych działań. Prostym sposobem jest zestawienie dwóch pytań: jak bardzo prawdopodobne jest, że coś pójdzie źle, i jak poważne będą skutki, jeśli tak się stanie.

Weźmy przeprawę przez rzekę. Prawdopodobieństwo poślizgnięcia się na kamieniach w wartkim nurcie jest umiarkowane. Skutki mogą być bardzo poważne: przemoczenie w zimnej wodzie, porwanie przez nurt, uraz głowy. Wysokie ryzyko przy poważnych skutkach oznacza, że przeprawy należy unikać, jeśli istnieje inne rozwiązanie, na przykład obejście albo poczekanie na opadnięcie wody.

Weźmy zejście po zmroku. Prawdopodobieństwo upadku, skręcenia nogi albo zgubienia drogi w ciemności jest wysokie. Skutki mogą być poważne, zwłaszcza w stromym terenie. Z drugiej strony pozostanie na noc też wiąże się z ryzykiem. Trzeba porównać te dwie opcje: jeśli jest ciepło, sucho i ma się sprzęt na noc, pozostanie jest zwykle bezpieczniejsze. Jeśli zapowiada się mróz, a nie ma się niczego do ochrony, zejście może być mniejszym złem.

Weźmy nocleg bez schronienia. Prawdopodobieństwo wychłodzenia przy kilku stopniach powyżej zera, wietrze i wilgoci jest bardzo wysokie, a skutki mogą być śmiertelne. Taka ocena pokazuje, że budowa schronienia ma najwyższy priorytet. Ten sposób myślenia nie daje gotowych odpowiedzi, ale pomaga porządkować decyzje.

Efekt normalności. Jednym z najgroźniejszych zjawisk psychologicznych w sytuacjach zagrożenia jest efekt normalności. Polega on na skłonności do przekonania, że skoro do tej pory wszystko było w porządku, to tak pozostanie. Ludzie lekceważą sygnały ostrzegawcze, opóźniają reakcję i zakładają, że sytuacja rozwinie się według znanego, bezpiecznego scenariusza.

Efekt normalności widać bardzo wyraźnie podczas powodzi. Mieszkańcy terenów zalewowych słyszą ostrzeżenia, widzą rosnącą wodę, a mimo to nie ewakuują się, bo "u nas nigdy nie zalało", "woda zawsze zatrzymywała się na drodze", "poczekamy, zobaczymy". Kiedy w końcu decydują się wyjść, drogi są już zalane. Podobnie jest podczas pożarów budynków. Ludzie, którzy czują dym, często najpierw sprawdzają, skąd pochodzi, kończą rozmowę telefoniczną albo zbierają rzeczy, zamiast natychmiast wyjść.

W górach efekt normalności przejawia się w ignorowaniu zmiany pogody. Turysta widzi narastające chmury, ale ponieważ rano było słonecznie, zakłada, że "jakoś to będzie". Kontynuuje marsz na odsłoniętą grań, gdzie zastaje go burza.

Ochrona przed tym efektem polega na wcześniejszym ustaleniu sygnałów, które oznaczają konieczność działania. Na przykład: jeśli usłyszę grzmot, schodzę z grani. Jeśli woda przekroczy określony poziom, ewakuujemy się. Takie decyzje podjęte zawczasu działają lepiej niż ocena dokonywana w chwili zagrożenia.

Presja osiągnięcia celu. Innym niebezpiecznym zjawiskiem jest presja osiągnięcia celu. Kiedy ktoś zaplanował wejście na szczyt, przejście trasy albo dotarcie do schroniska, bardzo trudno mu z tego zrezygnować, zwłaszcza gdy cel jest już blisko. Pojawia się myśl: "już tak blisko, szkoda zawracać". Pod jej wpływem ludzie kontynuują marsz albo wspinaczkę mimo sygnałów ostrzegawczych, takich jak pogarszająca się pogoda, zmęczenie, późna pora czy uraz.

Zjawisko to jest dobrze znane w górach wysokich, gdzie wiele wypadków zdarza się podczas zejścia ze szczytu, na który weszło się zbyt późno. Ale występuje też na zwykłych szlakach w Polsce. Turyści, którzy zaplanowali dotarcie do schroniska przed zmrokiem, idą dalej mimo opóźnienia i zastaje ich noc w trudnym terenie.

Najskuteczniejszą ochroną jest ustalenie z góry godziny odwrotu. Przed wyjściem na trasę decydujesz: jeśli do godziny czternastej nie będę na przełęczy, zawracam, niezależnie od tego, jak blisko będzie cel. Taka decyzja, podjęta na spokojnie przed wyjściem, jest znacznie bardziej racjonalna niż ocena dokonywana w chwili zmęczenia i emocji. Trzeba się jej trzymać bez negocjacji.

Nadmierna pewność siebie. Kolejną pułapką jest nadmierna pewność siebie i przecenianie własnych umiejętności. Dotyczy ona szczególnie osób, które mają pewne doświadczenie, ale zdobyte w łagodnych warunkach. Ktoś, kto wielokrotnie biwakował latem w lesie, może uznać, że poradzi sobie z biwakiem w listopadowym deszczu. Ktoś, kto chodził po Beskidach, może przecenić swoje możliwości w Tatrach zimą. Ktoś, kto rozpalał ogień w suchy dzień, może założyć, że zrobi to samo w ulewie.

Doświadczenie jest cenne, ale tylko w warunkach, w których zostało zdobyte. Umiejętności nie przenoszą się automatycznie na trudniejsze sytuacje. Badania wypadków pokazują, że wśród ofiar są nie tylko kompletni nowicjusze, ale też osoby z umiarkowanym doświadczeniem, które czuły się na tyle pewnie, że rezygnowały z ostrożności.

Dobrą praktyką jest uczciwe zadanie sobie pytania: w jakich warunkach mam już to przećwiczone? Jeśli obecne warunki są znacznie trudniejsze, warto potraktować się jak początkującego i zwiększyć margines bezpieczeństwa.

Zmęczenie i nieodwracalne decyzje. Jakość decyzji zależy w dużym stopniu od stanu fizycznego. Zmęczenie, odwodnienie, wychłodzenie i niedobór snu osłabiają zdolność logicznego myślenia, oceny ryzyka i przewidywania skutków. Osoba wyczerpana podejmuje decyzje szybsze, ale gorsze. Często wybiera rozwiązanie, które wymaga najmniej wysiłku w danej chwili, nawet jeśli w dłuższej perspektywie jest bardziej ryzykowne.

Dlatego warto stosować zasadę odkładania nieodwracalnych decyzji do chwili, gdy stan się poprawi, jeśli to tylko możliwe. Nieodwracalne decyzje to takie, których nie da się cofnąć: wejście do rzeki, zejście stromym żlebem, porzucenie obozowiska, rozdzielenie się grupy. Jeśli taka decyzja nie musi zapaść natychmiast, lepiej najpierw się ogrzać, napić, zjeść coś i odpocząć, a dopiero potem ją podjąć. Rano, po przespanej nocy, sytuacja często wygląda zupełnie inaczej niż wieczorem.

Oczywiście nie zawsze jest taka możliwość. Pożar, powódź albo nadchodząca burza mogą wymagać natychmiastowej reakcji. Ale w większości sytuacji w terenie jest więcej czasu, niż się wydaje, a kilka godzin odpoczynku pozwala podjąć znacznie lepszą decyzję.

Plan z wariantem awaryjnym. Każdy plan w sytuacji kryzysowej powinien mieć wariant awaryjny. Rzeczywistość rzadko układa się zgodnie z pierwotnymi założeniami, a ktoś, kto ma przygotowaną alternatywę, reaguje szybciej i spokojniej, gdy coś pójdzie nie tak.

Dobry plan zawiera punkty kontrolne, czyli miejsca albo momenty, w których sprawdza się, czy wszystko idzie zgodnie z założeniami. Na przykład: dojście do strumienia, dotarcie do skrzyżowania dróg, osiągnięcie grzbietu. Przy każdym punkcie kontrolnym określa się godzinę, o której powinno się tam być, i warunki, przy których plan się zmienia. Na przykład: jeśli do szesnastej nie dojdę do drogi, wracam do strumienia i buduję schronienie na noc. Jeśli pogoda się pogorszy, nie wchodzę na grzbiet, tylko idę doliną. Jeśli ból kolana się nasili, zatrzymuję się przy najbliższym dogodnym miejscu.

Taki plan nie musi być skomplikowany. Wystarczy kilka zdań, najlepiej zapisanych albo powiedzianych na głos towarzyszom. Ważne, żeby warunki zmiany planu były jasne i ustalone zawczasu, a nie wymyślane w chwili stresu.

Regularna ponowna ocena. Sytuacja w terenie nie jest statyczna. Pogoda się zmienia, siły słabną albo wracają, zapasy się kurczą, pojawiają się nowe informacje. Dlatego decyzja podjęta rano może być nieaktualna po południu. Warto regularnie, w ustalonych odstępach czasu, ponownie oceniać sytuację.

Dobrym rozwiązaniem jest ustalenie stałych momentów ponownej oceny, na przykład co dwie godziny, przy każdym postoju albo rano, w południe i wieczorem. W tych momentach zadaje się podstawowe pytania: czy plan nadal ma sens, czy coś się zmieniło, czy stan zdrowia jest taki sam, ile zostało wody i jedzenia, jaka jest pogoda.

Pomocne jest notowanie podjętych decyzji, zmian pogody i stanu zdrowia. Wystarczy kartka i ołówek albo notatnik w telefonie, jeśli bateria na to pozwala. Takie notatki pozwalają zauważyć trendy, na przykład stopniowe pogarszanie się samopoczucia albo spadek temperatury z dnia na dzień, które w pamięci łatwo przeoczyć. Są też bardzo przydatne dla ratowników, jeśli dojdzie do akcji ratunkowej.

1.5. Przetrwanie w grupie i w pojedynkę

Zalety i zagrożenia grupy. W sytuacji kryzysowej obecność innych ludzi daje ogromne korzyści praktyczne. Najważniejszą z nich jest podział pracy. Jedna osoba buduje schronienie, druga zbiera opał, trzecia szuka wody, czwarta opiekuje się rannym. W ciągu godziny grupa może zrobić tyle, ile samotna osoba zrobiłaby przez cały dzień. Grupa może też utrzymywać ogień przez całą noc, wystawiając warty, podczas gdy pozostali śpią.

Drugą korzyścią jest wzajemne ogrzewanie. Kilka osób śpiących blisko siebie w małym schronieniu traci znacznie mniej ciepła niż każda z nich osobno. Trzecią jest opieka nad rannym albo chorym. Samotna osoba ze skręconą kostką ma ogromne trudności z wykonaniem podstawowych czynności. W grupie ktoś może przynieść wodę, rozpalić ogień i zadbać o rannego. Czwartą jest wsparcie psychiczne. Rozmowa, wspólny żart, poczucie, że nie jest się samemu, chronią przed paniką i apatią.

Grupa ma jednak także swoje zagrożenia. Pierwszym są spory. W stresie, zmęczeniu i głodzie łatwo o konflikty, które mogą sparaliżować działania. Drugim jest presja większości. Kiedy kilka osób opowiada się za jakimś rozwiązaniem, pozostali często się podporządkowują, nawet jeśli mają wątpliwości. Bywa, że cała grupa podejmuje decyzję, którą każdy z osobna uważał za ryzykowną. Trzecim zagrożeniem jest tempo dostosowane do najsłabszego. Grupa porusza się tak szybko, jak jej najwolniejszy członek, co wydłuża czas marszu i zwiększa ryzyko, że zastanie ją zmrok albo zła pogoda.

Wybór osoby kierującej. Grupa, w której nikt nie podejmuje decyzji, traci czas na niekończące się dyskusje albo działa chaotycznie. Dlatego w sytuacji kryzysowej warto szybko wyłonić osobę kierującą. Nie musi to być formalny przywódca, ale ktoś, kto będzie koordynował działania i w razie potrzeby podejmie ostateczną decyzję.

Kryteria wyboru powinny być praktyczne. Najważniejsze są doświadczenie w podobnych sytuacjach i opanowanie. Osoba, która zna teren, ma wiedzę o przetrwaniu i potrafi zachować spokój w stresie, jest lepszym wyborem niż ktoś, kto jest najstarszy, ma wysoką pozycję zawodową albo najgłośniej mówi. W rodzinie to nie zawsze rodzic. Czasem nastoletni syn, który jest harcerzem, wie więcej o budowie szałasu niż jego ojciec.

Zakres odpowiedzialności osoby kierującej powinien być jasny. Koordynuje ona podział zadań, zbiera informacje od członków grupy, podejmuje decyzje w sytuacjach spornych i dba o bezpieczeństwo wszystkich. Nie oznacza to, że może ignorować zdanie innych. Dobry kierujący słucha, pyta, uwzględnia uwagi i dopiero potem decyduje. Jeśli osoba kierująca zostanie ranna albo przestanie sobie radzić, warto bez urazy przekazać tę rolę komuś innemu.

Przydzielanie zadań i rotacja. Podział zadań w grupie powinien uwzględniać umiejętności i stan fizyczny każdej osoby. Ktoś, kto dobrze radzi sobie z ogniem, powinien się nim zajmować. Ktoś silny fizycznie może nosić drewno i budować konstrukcję schronienia. Ktoś z wiedzą medyczną zajmuje się rannymi. Osoby słabsze, starsze albo dzieci mogą wykonywać zadania lżejsze, ale równie ważne: zbieranie rozpałki, pilnowanie ognia, porządkowanie ekwipunku, obserwację okolicy.

Ważne jest, żeby każda osoba miała konkretne zadanie. Poczucie, że jest się potrzebnym, chroni przed apatią i lękiem. Bezczynne osoby szybciej się wychładzają, łatwiej wpadają w panikę i częściej wchodzą w konflikty.

Zadania powinny też podlegać rotacji, żeby nikt nie był przeciążony. Praca przy budowie schronienia albo noszenie drewna są bardzo wyczerpujące. Jeśli jedna osoba robi to przez cały dzień, wieczorem będzie skrajnie zmęczona, przepocona i wychłodzona. Lepiej zmieniać się co godzinę albo dwie. Rotacja dotyczy także nocnych wart przy ogniu. Dwie lub trzy godziny dyżuru na osobę pozwalają wszystkim choć trochę się wyspać.

Zasady komunikacji. W sytuacji stresu komunikacja w grupie łatwo się psuje. Ludzie mówią jednocześnie, nie słuchają się nawzajem, rozumieją polecenia na różne sposoby. Dlatego warto stosować kilka prostych zasad.

Polecenia powinny być krótkie i jasne. Zamiast "Może by ktoś poszedł po drewno, bo zaraz będzie ciemno" lepiej powiedzieć: "Kasia i Tomek, przynieście suche gałęzie, każde po dwa naręcza, w ciągu pół godziny". Taka komunikacja nie jest niegrzeczna, tylko precyzyjna. Wskazuje osobę, zadanie i czas.

Warto prosić o potwierdzenie zrozumienia. Osoba, która dostała polecenie, powtarza je krótko: "Dobrze, dwa naręcza suchych gałęzi". Pozwala to wychwycić nieporozumienia, zanim doprowadzą do problemów.

Regularne narady pozwalają wszystkim zgłosić uwagi i informacje. Dobrze jest ustalić ich stałe pory, na przykład rano i wieczorem przy ognisku. Każdy mówi krótko, jak się czuje, co zrobił, co zauważył. Osoba kierująca podsumowuje i ustala plan.

Spory warto rozwiązywać szybko i bez emocji. Jeśli dwie osoby mają różne zdania, każda przedstawia swoje argumenty, a potem decyzję podejmuje osoba kierująca. Ważne, żeby nikt nie czuł się zignorowany. Długotrwałe konflikty w grupie są niebezpieczne, bo odbierają energię i utrudniają współpracę.

Osoba w panice lub apatii. W każdej grupie może się zdarzyć, że ktoś wpadnie w panikę albo w apatię. Sposób, w jaki pozostali zareagują, może mieć ogromne znaczenie zarówno dla tej osoby, jak i dla całej grupy.

Osobie w panice warto mówić spokojnie, powoli i niskim głosem. Najlepiej stanąć albo usiąść naprzeciwko, nawiązać kontakt wzrokowy i zwracać się po imieniu. Krótkie, proste komunikaty działają lepiej niż długie wyjaśnienia: "Jesteś w bezpiecznym miejscu. Jestem z tobą. Oddychaj ze mną". Można wspólnie wykonać kilka spokojnych oddechów. Nie należy mówić: "Uspokój się", "Nie przesadzaj" ani "Weź się w garść", bo takie słowa zwykle pogłębiają panikę i poczucie niezrozumienia. Nie należy też krzyczeć ani potrząsać osobą.

Kiedy pierwsza fala paniki opadnie, warto dać tej osobie proste zadanie. Na przykład: "Połam te gałęzie na kawałki takiej długości" albo "Pilnuj ognia i dokładaj co kilka minut". Prosta, konkretna czynność przywraca poczucie kontroli i odrywa uwagę od lęku.

Osoby w apatii wymagają innego podejścia. Trzeba je łagodnie, ale stanowczo aktywizować: podać wodę i dopilnować, żeby wypiły, posadzić bliżej ognia, poprosić o pomoc przy prostej czynności. Ważne jest, żeby nie zostawiać takiej osoby samej, zwłaszcza w nocy i z dala od obozowiska. Osoba w panice może uciec w las, a osoba w apatii może przestać dbać o ciepło i wychłodzić się, nie zgłaszając tego nikomu.

Dzieci, osoby starsze i z niepełnosprawnościami. Grupa, w której są dzieci, osoby starsze albo osoby z niepełnosprawnościami, musi uwzględniać ich specyficzne potrzeby. To nie jest kwestia wygody, tylko bezpieczeństwa całej grupy.

Tempo marszu powinno być dostosowane do najsłabszej osoby, a odpoczynki częstsze. Dla małych dzieci i seniorów dobrym rytmem może być kilkuminutowy odpoczynek co pół godziny. Warto pamiętać, że dzieci i osoby starsze szybciej się wychładzają i odwadniają, a jednocześnie często słabiej sygnalizują te potrzeby. Trzeba więc regularnie pytać, jak się czują, sprawdzać, czy nie mają zimnych dłoni, i pilnować picia.

Osoby z niepełnosprawnościami mogą potrzebować pomocy przy poruszaniu się, przy korzystaniu z toalety, przy jedzeniu. Warto wcześniej zapytać, jakiej pomocy potrzebują i jakie leki albo sprzęt są im niezbędne.

Szczególnej uwagi wymaga sposób wyjaśniania sytuacji dzieciom. Dzieci wyczuwają strach dorosłych i często reagują na niego silniej niż na samą sytuację. Warto mówić im prawdę, ale w sposób dostosowany do wieku i bez dramatyzowania. Na przykład: "Zgubiliśmy drogę, więc dziś będziemy spać w lesie. Zbudujemy szałas, rozpalimy ognisko, a jutro przyjdą ludzie, którzy nam pomogą". Dzieci dobrze reagują na zadania, które dają im poczucie ważności: zbieranie szyszek na rozpałkę, układanie gałęzi, pilnowanie, czy wszyscy piją wodę.

Sprawiedliwy podział zasobów. Jednym z najczęstszych źródeł konfliktów w grupie są zasoby: jedzenie, woda, miejsce w schronieniu, ciepła odzież. W normalnych warunkach te kwestie nie budzą emocji, ale w sytuacji kryzysowej mogą prowadzić do ostrych sporów, a nawet przemocy.

Najlepszym sposobem zapobiegania konfliktom jest ustalenie zasad podziału na samym początku i przestrzeganie ich przez wszystkich. Wszystkie zapasy jedzenia i wody warto zebrać w jednym miejscu i dzielić je według ustalonych reguł. Podstawową zasadą jest równy podział, ale z uwzględnieniem potrzeb. Osoba ranna, chora, wychłodzona albo wykonująca najcięższą pracę może potrzebować więcej. Dzieci potrzebują regularnych porcji, nawet jeśli mniejszych. Takie odstępstwa od równego podziału warto omówić otwarcie, żeby nikt nie miał poczucia niesprawiedliwości.

Dzielenie jedzenia i wody powinno odbywać się jawnie, przy wszystkich. Można zastosować prostą metodę: jedna osoba dzieli porcje, a pozostali wybierają, która jest ich, przy czym dzielący bierze ostatnią. Podobnie warto ustalić zasady dotyczące miejsca w schronieniu, na przykład rotację miejsc przy ścianie i przy ogniu.

Rozdzielanie się grupy. Ogólna zasada mówi, że grupa powinna trzymać się razem. Rozdzielenie zwiększa ryzyko, że ktoś się zgubi, a pomoc będzie musiała szukać w kilku miejscach. Są jednak sytuacje, w których rozdzielenie jest uzasadnione. Najczęstszą jest wysłanie kogoś po pomoc, gdy w grupie jest osoba ranna, której nie da się transportować, a nikt nie wie, gdzie grupa się znajduje.

Jeśli decyzja o rozdzieleniu zapada, warto przestrzegać kilku zasad. Po pomoc powinny iść co najmniej dwie osoby, najlepiej najsprawniejsze i najbardziej doświadczone w nawigacji. Samotna osoba, która ulegnie wypadkowi w drodze, nie będzie mogła nikogo zawiadomić. Z rannym też powinna zostać co najmniej jedna osoba.

Osoby idące po pomoc muszą zabrać wodę, jedzenie, ciepłą odzież, latarkę, mapę i kompas, telefon oraz zapisaną lokalizację obozowiska. Przed rozstaniem trzeba ustalić kilka rzeczy: dokąd dokładnie idą, którą drogą, o której godzinie najpóźniej wrócą albo przyślą pomoc, co zrobią, jeśli nie dotrą do celu, i co ma zrobić grupa, która zostaje, jeśli nikt nie wróci w określonym czasie. Warto spisać te ustalenia na kartce w dwóch egzemplarzach.

Przetrwanie w pojedynkę. Samotna osoba w sytuacji kryzysowej ma znacznie trudniejsze zadanie niż grupa. Nie ma podziału pracy, nie ma wsparcia, nie ma nikogo, kto pomoże w razie wypadku. Ta ostatnia kwestia jest szczególnie ważna. W grupie skręcona kostka jest problemem, który można rozwiązać. W pojedynkę może być wyrokiem.

Dlatego osoba samotna musi świadomie ograniczać ryzykowne czynności. Nie wspina się na drzewa ani skały, jeśli nie jest to absolutnie konieczne. Unika przepraw przez rzeki i strumienie. Bardzo ostrożnie pracuje nożem, siekierą i piłą, bo głębokie skaleczenie bez pomocy drugiej osoby może być trudne do opanowania. Nie chodzi po śliskich kamieniach, oblodzonych zboczach i zwalonych pniach.

Większa ostrożność dotyczy każdego ruchu. Warto patrzeć pod nogi, stawiać stopy pewnie, nie spieszyć się. Wykonywać czynności wolniej, niż wykonywałoby się je w grupie. Wiele wypadków w terenie zdarza się wtedy, gdy ktoś jest zmęczony i chce coś szybko skończyć.

Samotność i informacja o trasie. Osobnym wyzwaniem przetrwania w pojedynkę jest samotność. Brak kontaktu z drugim człowiekiem, zwłaszcza przez dłuższy czas, wpływa na nastrój, zwiększa lęk i sprzyja apatii. Na szczęście istnieją sposoby, które pomagają sobie z nią radzić.

Pierwszym jest prowadzenie dziennika. Zapisywanie wydarzeń, myśli i planów porządkuje umysł, pozwala zachować orientację w czasie i daje poczucie, że ktoś kiedyś to przeczyta. Drugim jest mówienie na głos. Komentowanie własnych działań, rozmowa z samym sobą albo z wyobrażoną bliską osobą może wydawać się dziwne, ale pomaga zachować kontakt z rzeczywistością. Trzecim jest planowanie dnia z konkretnymi zadaniami i godzinami, o czym pisałem w pierwszym podrozdziale.

Najważniejszy element dotyczy jednak tego, co dzieje się przed wyjazdem. Zawsze, przed każdym samotnym wyjściem w teren, warto zostawić komuś informację o trasie i godzinie powrotu. Wystarczy SMS albo kartka: dokąd idę, którą drogą, o której planuję wrócić, jak wygląda mój ekwipunek, jaki mam numer telefonu, co zrobić, jeśli nie wrócę do określonej godziny. Ta prosta czynność sprawia, że ktoś zacznie szukać, a ratownicy będą wiedzieli, gdzie szukać. Wiele osób, które przeżyły samotne wypadki w terenie, zawdzięcza życie właśnie temu, że ktoś wiedział o ich planach.

Spis treści

Rozdział 1. Psychologia przetrwania

1.1. Wola przetrwania - najważniejsze narzędzie

1.2. Strach, panika i stres

1.3. Zasada trzech (3 minuty, 3 godziny, 3 dni, 3 tygodnie)

1.4. Podejmowanie decyzji w kryzysie

1.5. Przetrwanie w grupie i w pojedynkę

Rozdział 2. Ekwipunek i przygotowanie

2.1. Nóż - podstawa bushcraftu

2.2. Plecak ewakuacyjny (BOB)

2.3. Zestaw survivalowy EDC

2.4. Odzież warstwowa i obuwie

2.5. Przygotowanie domu na sytuacje kryzysowe

Rozdział 3. Schronienie

3.1. Wybór miejsca na obozowisko

3.2. Szałasy i schronienia naturalne

3.3. Schronienie z plandeki i tarpa

3.4. Schronienia zimowe

3.5. Izolacja od podłoża i ochrona przed wiatrem

Rozdział 4. Ogień

4.1. Trójkąt ognia

4.2. Rozpałka, podpałka i opał

4.3. Krzesiwo, zapałki i zapalniczka

4.4. Metody prymitywne - łuk ogniowy i świder

4.5. Rodzaje ognisk i ich zastosowanie

4.6. Bezpieczeństwo i gaszenie ognia

Rozdział 5. Woda

5.1. Odwodnienie - objawy i skutki

5.2. Źródła wody w terenie

5.3. Filtrowanie wody

5.4. Uzdatnianie: gotowanie, tabletki, promienie UV

5.5. Pozyskiwanie wody z roślin i kondensacji

Rozdział 6. Pożywienie z natury

6.1. Rośliny jadalne i trujące

6.2. Grzyby - zasady bezpieczeństwa

6.3. Owady jako źródło białka

6.4. Wędkowanie survivalowe

6.5. Pułapki i sidła

6.6. Przygotowywanie i konserwowanie żywności

Rozdział 7. Orientacja w terenie i sygnalizacja

7.1. Mapa i kompas

7.2. Nawigacja bez kompasu - słońce, gwiazdy, przyroda

7.3. Wyznaczanie trasy i unikanie zabłądzenia

7.4. Co robić, gdy się zgubisz

7.5. Sygnalizacja ratunkowa - dźwięk, światło, dym

7.6. Współpraca ze służbami ratunkowymi

Rozdział 8. Pierwsza pomoc i sytuacje kryzysowe

8.1. Apteczka survivalowa

8.2. Rany, krwawienia i złamania

8.3. Hipotermia i udar cieplny

8.4. Ukąszenia i użądlenia

8.5. Klęski żywiołowe - powódź, burza, pożar

8.6. Awaria infrastruktury - brak prądu, wody i łączności

8.7. Ewakuacja i plan rodzinny