Wstęp
Prawa człowieka stały się jedną z najważniejszych dziedzin dyskursów akademickich i prawno-polityczno-kulturowych współczesnych czasów. Międzynarodowe normy i regulacje dotyczące praw człowieka często zostają odmiennie interpretowane, zniekształcane, a nawet zakwestionowane przez rządy, organizacje międzyrządowe w różnych kontekstach regionalnych, krajowych i lokalnych. Takie zróżnicowanie w percepcji i zakresie zaangażowania się w prawa człowieka wskazuje poniekąd ich potencjał jako narzędzia zarówno prawnego, jak i społeczno-politycznego. Jednocześnie w tym kontekście zauważamy, że istnieje pilna potrzeba konstruktywnego dialogu międzykulturowego uwzględniającego alternatywną percepcję praw i wartości1.
Kamieniem węgielnym praw człowieka jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 10 grudnia 1948 r. Zakreśliła ona w powojennym krajobrazie międzynarodowym pożądany kierunek rozwoju oparty na poszanowaniu ludzkich praw, uznaniu, że każdy człowiek rodzi się wolnym i równym w swojej godności2. Wolność, równość, godność stanowią swoiste standardy praw człowieka, które składają się na współczesną awangardę prawa międzynarodowego o charakterze norm ius cogens i erga omnes3. Od tej pory "nie istnieje żaden naród, żadna kultura czy człowiek, który nie byłby w taki czy inny sposób wplątany w systemy praw człowieka. (...) Deklaracja zmieniła krajobraz międzynarodowy, rozpryskując się po różnego rodzaju protokołach, traktatach i wszelkiego rodzaju innych deklaracjach. (...) Stała się moralnym kręgosłupem dla ponad 200 instrumentów prawa międzynarodowego dotyczącego praw człowieka, które są obecnie częścią porządku świata. Powstała w drodze negocjacji międzynarodowych, aby tchnąć nadzieję, otuchę i inspirację dla uciśnionych przez reżim totalitaryzmu jednostek"4. Przyjęta została w duchu idealizmu, skupiając uwagę raczej na prawach niż zobowiązaniach5.
W literaturze przedmiotu podkreśla się, że historia sukcesu praw człowieka zawsze była kwestionowana przez krytyków6. Ostrze krytyki skierowane jest przede wszystkim na przedstawianiu praw człowieka jako idei, która wyznaczając wąskie i zawodne granice dla tego, do czego można dążyć w dążeniu do bezpieczeństwa i zdrowego rozsądku na świecie, stanowi panaceum na wszelkie współczesne tragedie w świecie7. Perspektywa taka wzmocniona jest krytyką fundamentalizmu praw człowieka, która zakłada absolutyzm retoryki praw człowieka pozbawiony realistycznego ujęcia czy też nawet braku skuteczności międzynarodowych aktów praw człowieka w egzekwowaniu realnej ochrony praw.
Jak działają prawa człowieka w świecie, który jest zarówno terytorializowany w suwerennych państwach, jak i deterytorializowany przez procesy globalizacji? W jaki sposób dyskurs praw (rights), prawo dotyczące praw człowieka i praktyki o proweniencji prawnoczłowieczej, wspierają lub kwestionują społeczne hierarchie klasowe, geograficzne, prawne i polityczne, a także szanują fundamentalne wartości, na których oparta jest egzystencja człowieka?
Niniejszy zbiór tekstów ma na celu ukazanie doniosłości praw człowieka we współczesnym świecie, w kontekście zarówno międzynarodowym, jak i lokalnym. W związku z panującym w dyskursie akademickim przeświadczeniem, że większość analiz odnoszących się do praw człowieka zostało zdominowanych przez nauki prawne, do stworzenia książki zaproszono naukowców z odrębnych dyscyplin naukowych. Zabieg taki miał służyć ujęciu kwestii prawnych praw człowieka w perspektywie holistycznej, dostarczając jednocześnie bardzo potrzebnej analizy w świetle zagrożeń populizmu, autorytaryzmu, a także wskazując jak obecnie postrzegane są prawa człowieka.
Książka tym samym została podzielona na dwie części. Na pierwszą składają się artykuły napisane przez przedstawicieli nauk prawnych, natomiast część druga obejmuje perspektywę pozaprawną.
J. Sobczak, M. Gołda-Sobczak i K. Kakareko, w tekście Prawo do kultury i udziału w życiu kulturalnym w Międzynarodowym Pakcie Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, koncentrując się na pojęciu kultury - notabene nieprecyzyjnie definiowanym - podnoszą problem dostępu do dobór kultury, zauważając przy tym, że "akty prawa międzynarodowego, w tym także unijnego, nakładają na państwa obowiązek tworzenia przepisów prawnych, uniemożliwiających ograniczenie dostępu do dóbr kultury". W tym kontekście prawo do dobór kultury pojmować można jako wolność - wolność twórczości artystycznej, literackiej, muzycznej, wolności wypowiedzi czy wolności akademickiej. Sytuacja pandemii, na co zwracają uwagę Autorzy w Podsumowaniu, wzmacnia wagę przywoływanych praw i wolności, mających niebagatelne znaczenie dla twórczego funkcjonowanie człowieka w przestrzeniach szeroko pojętej kultury.
Tematyka prawa do kultury i udziału w życiu kulturalnym stanowi przedmiot rozważań D. Michalskiej-Sieniawskiej. Autorka odnosi się do takich zagadnień, jak media publiczne, informacja publiczna i dostęp do niej. Kończąc swoje rozważania, zauważa, że "tylko media należące do całego narodu, a więc nie do władzy, a więc nie do prywatnych właścicieli i nie do przedstawicieli ściśle określonych grup społecznych, mogą emitować powszechnie dostępne treści odzwierciedlające kompletny przekrój społeczny narodu, jako wyraz pluralizmu, przede wszystkim kulturowego i następnie politycznego".
W tekście Bezpieczeństwo jednostki a obieg informacji - wyzwania dla praw człowieka W. Sobczak i A. Brinko z całą stanowczością stwierdzają, że "żyjemy w czasie medialnej dominacji", że coraz większą świadomością znaczenia przekazu medialnego dla jednostki i społeczeństw. Autorzy, zwracając uwagę na liczne zagrożenia w zakresie transmisji i weryfikacji informacji, koncentrują się na ochronie wolności słowa, a przede wszystkim na ochronie samego człowieka - jego wolności i godności.
A. Kamińska-Nawrot w tekście Kontrola osobista w kontekście zasady demokratycznego państwa prawnego poddaje rzetelnej krytyce niekonstytucyjne przepisy regulujące proces kontroli osobistej. Zauważa, że "brak definicji kontroli osobistej, pozostawienie jednolitej przesłanki, uruchamiającej jednocześnie proces karny i działania na podstawie ustawy o Policji oraz wprowadzenie regulacji dotyczących manualnego sprawdzenia miejsc intymnych przez funkcjonariusza Policji, stanowią drastyczną ingerencję w prawa i wolności osoby kontrolowanej i pozostają w sprzeczności z postanowieniami Konstytucji RP". Ochrona jednostki, jej prawa i wolności, w tym "prawo do rzetelnej informacji i lojalności ze strony organów państwa" - jak zauważa Autorka - powinny wyznaczać najwyższe standardy prawno-etyczne w działaniach Policji.
E. Michałkiewicz-Kądziela w tekście Wzrost znaczenia roli Rzecznika Praw Obywatelskich we współczesnej Polsce prezentuje nowe zadania i kompetencje RPO, a w kontekście refleksji poświęconej kryzysowi konstytucyjnemu wnioskuje o wzmocnieniu instytucji RPO. Pomimo licznych trudności, o jakich mowa w tekście, zaufanie do RPO rośnie, a znacznie wzmacnia je fakt, że pozostaje on - zdaniem Autorki - poza trójpodziałem władzy, jak również przez to, że standardy działania Rzecznika określają zasady o charakterze międzynarodowym.
D. Bieńkowska w artykule Implikacje koncepcji (Human) Rights based approach dla systemu prawa medycznego i polityki zdrowotnej UE przybliża proces rosnącej siły Unii Europejskiej w kontekście polityki zdrowotnej, która jest częścią składową europejskiego systemu prawa medycznego. Autorka skupia swoją uwagę na interpolacji koncepcji Human Rights based approach dla polityki zdrowotnej UE, co niewątpliwie przyczynia się do konceptualizacji prawa medycznego w UE.
W rozdziale J.T. Marcinkowskiego Z. Konopielko, P. Rosińskiej, A. Klimberg poznajemy syntetyczną historię postrzegania dzieciństwa i traktowania dzieci w naszym kręgu kulturowym. Autorzy analizują problem w dwóch etapach. Najpierw omawiono sytuację dziecka na przestrzeni stuleci, następnie wskazano na inicjatywy praw dziecka płynące z Polski. Świadomość licznych zagrożeń występujących w obszarze społecznym, kulturowym, wychowawczym czy edukacyjnym inspiruje Autorów tekstu do obrony kruchego i zależnego od dorosłych świata dziecka.
K. Borkowska wraz z A. Grajewską, K. Tomaszewiczem, H. Chabowskim, P. Worona, E. Rysiak prezentuje problem eutanazji w dwóch jego aspektach - etycznym i psychologicznym. Przedmiotem refleksji są poszczególne czynniki składające się na etyczny aspekt eutanazji, w tym np. poczucie własnej godności, ważności i wyjątkowości życia, stanowisko wyznawanej religii. Następnie Autorzy przyglądają się wybranym wątkom psychologicznego aspektu eutanazji: relacji lekarz - pacjent, uczucia jednostki. Intencją Autorów nie jest jednoznaczne rozstrzygnięcie rodzących się dylematów etyczno-moralnych, lecz próba inicjowania procesów, w których kwestie etyczne (w tym psychologiczne) znajdą odzwierciedlenie w regulacjach prawnych.
E. Rysiak, K. Borkowska, A. Grajewska, K. Tomaszewicz, H. Chabowski, P. Worona w rozdziale Handel ludzkimi organami a godność istoty ludzkiej omawiają kantowską zasadę, zgodnie z którą osoby ludzkiej nie należy traktować jako środka do celu, lecz cel sam w sobie. W ten sposób ludzka godność zostaje zachowana i ochroniona. Autorzy tekstu zdają sobie sprawę z mnogości medycznych, prawnych, etycznych i psychologicznych problemów związanych z transplantacją ludzkich organów, dlatego ich głos odczytać można jako apel o większe niż dotychczas zaangażowanie w poszanowanie godności człowieka oczekującego na niezbędne dla życia ludzkie narządy, w tym także ich dawców.
A. Grajewska, K. Borkowska, K. Tomaszewicz, H. Chabowski, P. Worona i E. Rysiak w rozdziale Prawo do badań naukowych i ogłaszania ich wyników a teoria moralności przypominają czytelnikom nie tylko o zakresie i uwarunkowaniach prawnych prawa do badań naukowych i ich ogłaszania, ale wspominają też o standardach etycznych i aksjologicznych, które powinny im towarzyszyć.
Patrycja Majorkowska w tekście Pozycja kobiet i międzypłciowa równość w ponowoczesnej Europie zwraca uwagę na "nieograniczoną otwartość i relatywność w definiowaniu realiów i zagadnień społecznych", m.in. takich pojęć jak równość, by w toku refleksji pochylić się nad faktycznym, jednostkowym doświadczeniem równości pomiędzy mężczyzną a kobietą, z poszanowaniem istotnych dla tych relacji granic.
W rozdziale Prekaryzacja życia, uberyzacja pracy, kapitalizm nadzoru jako czynniki negatywnie wpływające na zrównoważony Łukasz Rąb prezentuje istotę zrównoważonego rozwoju, koncentrując się na istotnych czynnikach, które go formują. Tekst, co deklaruje Autor, "skupia się na negatywnych czynnikach warunkujących zrównoważony rozwój, a w szczególności zwraca uwagę na takie zjawiska jak: prekaryzacja życia, uberyzacja pracy i kapitalizm nadzoru", by zwrócić uwagę na jakości relacji, jakie zachodzą pomiędzy człowiekiem a człowiekiem.
Zbiór tekstów adresowany jest do wszystkich zainteresowanych problematyką praw człowieka.
Daria Bieńkowska
1 Por. R. Nordahl, A. Marxian approach to human rights, [w:] Human Rights in Cross-Cultural Perspectives: A Quest for Consensus, red. A.A. An-Na'im, Philadelphia 1992.
2 D. Bieńkowska, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka jako inspiracja dla współczesnych reżimów praw człowieka, w: Prawa człowieka i ludzkie bezpieczeństwo. Osiągnięcia i wyzwania w 70. rocznicę ogłoszenia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, red. D. Bieńkowska, R. Kozłowski, Warszawa 2018, s. 11.
3 Por. tamże. Wskazuje się, że Przyjęcie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka było niewątpliwie wielkim osiągnięciem cywilizacyjnym ludzkości. Dobrą ilustracją są słowa E. Roosevelt z 1948 r., która w swoim przemówieniu stwierdziła: "Jesteśmy dziś u progu wielkiego wydarzenia, zarówno w życiu Organizacji Narodów Zjednoczonych i w życiu ludzkości, czyli zatwierdzenia przez Walne Zgromadzenie Powszechnej Deklaracji Praw. Deklaracja ta może stać się Międzynarodową Kartą Praw Człowieka dla wszystkich ludzi na całym świecie. Mamy nadzieję, że jej proklamowanie przez Zgromadzenie Ogólne będzie wydarzeniem porównywalnym do ogłoszenia Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela przez Francuzów w 1789 roku, przyjęciem Karty Praw przez ludzi w Stanach Zjednoczonych, a także przyjęciem porównywalnych deklaracji, w różnych krajach, w różnych czasach". M.R. Ishey, Human Rights. Reader. Major Political Esseys, Speeches, and Documents form ancient Times to the present, New York 2007, s. 21
4 J. Morsink, The Universal Declaration of Human Rights: origin, drafting, and intent, Philadelphia 1999. Cytat z okładki książki.
5 Por. D. Bieńkowska, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka jako inspiracja dla współczesnych reżimów praw człowieka, [w:] Prawa człowieka..., s. 12.
6 Por. T. Evans, The Politics of Human Rights: A Global Perspective, London 2001.
7 Por. M. Ignatieff, Human Rights as Politics and Idolatry, red. A. Gutmann, Princeton-New York 2001.
