Wstęp

Po II" wojnie światowej idea praw ochrony człowieka zyskała powszechną akceptację. Nowe myślenie o tej kwestii legło u podstaw przyjęcia w 1948 r. przez Narody Zjednoczone Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, której postanowienia wzmocniły Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka (Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych), przyjęte w grudniu 1966 r. przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ). Prawa człowieka obejmują prawo do życia, wolności, bezpieczeństwa, wysłuchania przez niezawisły sąd, gwarantują wolność myśli, sumienia i religii, prawo do zgromadzeń i zrzeszania się. Kolejnym milowym krokiem na tym polu było podpisanie przez przywódców lub szefów rządów wszystkich krajów europejskich (z wyjątkiem Albanii) oraz Stanów Zjednoczonych i Kanady Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE) w Helsinkach w 1975 r., a zwłaszcza zawartych w nim zobowiązań z tzw. trzeciego koszyka dotyczących praw człowieka oraz swobody podróżowania i wymiany informacji[1].

Chociaż pod względem kodyfikacji prawa międzynarodowego dokument ten nie przynosił zasadniczych zmian, odegrał istotną rolę w rozwoju myślenia na temat praw człowieka. Z jednej strony umożliwił społeczeństwom w krajach Europy Wschodniej, w tym w Polsce, lepsze korzystanie z międzynarodowych praw na tym polu po konferencji w Helsinkach. Z drugiej stworzył demokracjom zachodnim korzystne przesłanki uwzględnienia tej kwestii w swojej polityce wobec Związku Radzieckiego i krajów od niego zależnych[2].

W Deklaracji Zasad rządzących wzajemnymi stosunkami między państwami - stanowiącej integralną część porozumienia helsińskiego - znalazło się także odwołanie do konieczności przestrzegania Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i Międzynarodowych Paktów Praw Człowieka[3]. Szczególną rolę w naszych rozważaniach odgrywa część zwana umownie trzecim koszykiem, w którym sygnatariusze zobowiązywali się m.in. do ułatwiania kontaktów międzyludzkich, łączenia rodzin i zawierania małżeństw między obywatelami różnych państw oraz do zapewnienia obywatelom prawa do informacji[4].

Akt Końcowy KBWE nie miał w rzeczywistości charakteru traktatu międzynarodowego i nie podlegał ratyfikacji przez strony, które go podpisały. Mimo to sam fakt zawarcia go przez głowy państw lub szefów rządów, wraz z zasadą pacta sunt servanda, stwarzał poważny problem dla państw Układu Warszawskiego. Najbardziej zaskakujące dla Zachodu, w świetle dotychczasowej polityki państw bloku radzieckiego, a szczególnie samego ZSRR, było przyjęcie przez nie ustaleń w kwestii współpracy w dziedzinie humanitarnej zawartych w trzecim koszyku[5]. Zamierzały one jednak traktować część pierwszą Aktu Końcowego, dotyczącą potwierdzenia granic i wyrzeczenia się użycia siły w stosunkach międzynarodowych, jako obligatoryjną, uznając koszyk humanitarny za niezobowiązującą deklarację intencji. Obawy krajów komunistycznych wynikały głównie ze stworzenia niebezpiecznej możliwości ingerencji Zachodu w ich sprawy wewnętrzne, przygotowywały się zatem na taką ewentualność[6]. Ten niepokój był uzasadniony, po początkowym bowiem wahaniu Stany Zjednoczone i inne kraje demokratyczne uznały prawa człowieka i jego podstawowe wolności za zasadny i uprawniony przedmiot dialogu oraz negocjacji i rozmów między Wschodem a Zachodem[7].

Interesująca jest zatem odpowiedź na pytanie, w jaki sposób to zagadnienie było obecne w polityce państw zachodnich wobec Polski w latach 1975-1981. Cezurę początkową umownie wyznacza podpisanie Aktu Końcowego KBWE, zamykającą zaś wprowadzenie w Polsce stanu wojennego 13 grudnia 1981 r., który otworzył zupełnie nowe postrzeganie przez Zachód sytuacji w PRL odnośnie do tej kwestii. Jednocześnie w drugiej połowie lat 70. doszło do wzrostu napięć politycznych, kryzysu gospodarczego i pogorszenia nastrojów społecznych nad Wisłą wyrażającego się m.in. powstaniem opozycji politycznej, co w konsekwencji prowadziło do protestu w 1980 r. i powstania NSZZ "Solidarność", a także miało swoje przełożenie na politykę Zachodu wobec PRL.

Analizą zostały objęte te demokratyczne państwa, które utrzymywały w tym okresie najbardziej rozwinięte stosunki z Warszawą, co więcej, władzom peerelowskim szczególnie zależało na dobrych relacjach z nimi. Uwzględniono więc politykę najważniejszych krajów pozaeuropejskich - Stanów Zjednoczonych i Kanady, demokracji zachodnioeuropejskich - Wielkiej Brytanii, Republiki Federalnej Niemiec i Francji oraz krajów skandynawskich.

Istotny problem badawczy stanowi zatem pytanie, do jakiego stopnia kwestia praw człowieka była obecna w ich stosunkach z Warszawą oraz jaką odgrywała w nich rolę. Należy także zastanowić się, czy poszczególne państwa prowadziły spójne działania w tej materii, czy też niejednakowo podchodziły do możliwości wykorzystania tego czynnika w polityce wobec Polski. Ujęcie porównawcze pozwala na pokazanie różnic i podobieństw w realizacji tego elementu w relacjach z PRL związanych zarówno z uwarunkowaniami kontaktów z Warszawą, jak i własnymi czynnikami wewnętrznymi. Osobne miejsce zajmuje pytanie, jak dalece działania demokracji zachodnich brały pod uwagę politykę władz peerelowskich i rozwój sytuacji wewnętrznej nad Wisłą. Innymi słowy, czy podejście oraz cele polityczne Zachodu ewoluowały wraz z przemianami zachodzącymi w Polsce w interesującym nas okresie. Jednym z istotnych elementów rozważań jest także stosunek demokracji zachodnich do narodzin i rozwoju opozycji politycznej w PRL. Trzeba się zastanowić, czy użycie praw człowieka odgrywało jakąś rolę we wsparciu ruchu dysydenckiego przez USA i inne państwa. Interesująca jest też odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu ich działania na tym polu wpływały na zmianę podejścia rządu komunistycznego do kwestii wewnętrznych, przede wszystkim przeciwników politycznych w drugiej połowie lat 70., oraz opozycji solidarnościowej powstałej po Sierpniu '80. Na koniec trzeba zastanowić się nad zasadniczą kwestią - czy wykorzystanie praw człowieka było skuteczne i przyniosło korzyści w działaniach podejmowanych wobec Polski.

Mimo podjęcia w ostatnich latach nowych badań związanych z prawami człowieka zagadnienie ich obecności w polityce zachodnich demokracji wobec PRL nie zostało jeszcze całościowo zbadane. Istnieją nieliczne monografie pokazujące zwłaszcza rolę tego czynnika w polityce Stanów Zjednoczonych wobec Europy Wschodniej i Polski, ale nie wyczerpują one tematu[8]. Również w przypadku Wielkiej Brytanii literatura przedmiotu jest dosyć ograniczona[9]. W wielu publikacjach, w których poruszono problemy brytyjskiej polityki zagranicznej w aspekcie praw człowieka, nie znajdziemy informacji o Polsce[10]. Zagadnienia praw człowieka były uwzględniane w pracach dotyczących stosunków PRL-RFN, aczkolwiek nie doczekały się odrębnej monografii[11]. W niewielkim stopniu dotyczą Polski ogólne opracowania na temat wykorzystania tej kwestii przez Bonn[12]. W przypadku pracy omawiającej stosunki polsko-francuskie zagadnieniu praw człowieka nie poświęcono uwagi, ale np. prezentowano szczegółowo stosunki kulturalne, które przede wszystkim budziły zainteresowanie Paryża i były traktowane jako realizacja Aktu Końcowego KBWE[13]. W przypadku krajów skandynawskich badacze z Danii i Norwegii dostrzegają ogólnie problematykę obecności praw człowieka w polityce zagranicznej tych państw[14]. Zaskakujące jest natomiast, że tego zagadnienia nie wyodrębniają historycy szwedzcy[15]. W nielicznych wzmiankach dotyczących Polski traktuje się ją jako część bloku wschodniego, kraj mający swoją specyfikę, ale niebudzący szczególnego zainteresowania wśród badaczy. Wyjątek stanowi jedna, ostatnio wydana monografia dotycząca stosunków Szwecji z PRL w latach 80.[16]. Zupełnie nieobecny jest ten problem w pracach dotyczących relacji Kanady z Polską[17]. Warto zauważyć, że także polityka demokracji zachodnich wobec Warszawy w okresie "Solidarności" nie była całościowo rozpatrywana, a w istniejących już opracowaniach, dotyczących zwłaszcza okresu 1980-1989, nowe, ostatnio odtajnione materiały z archiwów zachodnich dotyczące praw człowieka zostały wykorzystane w małym stopniu[18].

Zagraniczny aspekt działań opozycji nad Wisłą zajmuje niewiele miejsca w licznych pracach na ten temat wydanych w Polsce[19]. W opracowaniu poświęconym kwestiom międzynarodowym w myśli dysydenckiej w PRL w latach 1976-1980 temat polityki Zachodu wobec Warszawy, a zwłaszcza wykorzystaniu praw człowieka, nie jest poruszony, choć trzeba dostrzec cenne informacje dotyczące przemyśleń opozycji na temat KBWE, w tym głównie polityki USA w okresie administracji prezydenta Jimmy'ego Cartera[20]. W ostatnich latach podjęto natomiast badania nad stosunkiem władz PRL i opozycji demokratycznej do praw człowieka w procesie KBWE[21]. Literatura ta została zatem wykorzystana dla skonfrontowania widzenia przez państwa zachodnie sytuacji dysydentów w PRL z rzeczywistą sytuacją. W pracy wykorzystaliśmy także najważniejsze wydawnictwa źródłowe dotyczące ruchu dysydenckiego i polityki wobec niego władz komunistycznych[22].

Pracę otwiera rozdział Jakuba Tyszkiewicza poświęcony obecności praw człowieka w polityce USA wobec PRL w drugiej połowie lat 70. Waszyngton, zwłaszcza w okresie prezydentury Cartera, w najwyższym stopniu wplótł tę tematykę w politykę zagraniczną i był liderem w poruszaniu tej kwestii w relacjach bilateralnych. Następnie Jacek Tebinka omawia problem wykorzystania praw człowieka w polityce bliskiego sojusznika amerykańskiego, a także ważnego partnera gospodarczego PRL - Wielkiej Brytanii. Z kolei Wanda Jarząbek porusza obecność tej tematyki w polityce dwóch znaczących państw na kontynencie europejskim - RFN i Francji, z którymi Warszawa w tym okresie utrzymywała ożywione kontakty na różnych polach współpracy. Paweł Jaworski podejmuje natomiast kwestię wykorzystania praw człowieka w postępowaniu państw skandynawskich - Szwecji oraz Danii i Norwegii - w stosunku do Polski. Tom zamyka opracowanie Jacka Tebinki poświęcone użyciu praw człowieka przez Kanadę w polityce wobec Warszawy. Ze względu na stosowanie przez poszczególne państwa różnych elementów z arsenału praw człowieka oraz w niejednakowym natężeniu zdecydowaliśmy się pozostawić swobodę autorom w wyborze wewnętrznej struktury swoich rozdziałów w celu lepszego podkreślenia podobieństw i odrębności zachowań demokracji zachodnich w ich relacjach z Polską.

Przygotowanie pracy wymagało przeprowadzenia pogłębionej kwerendy źródłowej w archiwach zagranicznych, która objęła przede wszystkim nowe materiały źródłowe, niemal niewykorzystane dotąd przez historyków, w większości odtajnione w ostatnich latach. W przypadku Stanów Zjednoczonych podstawę archiwalną stanowiły zwłaszcza dokumenty z bibliotek prezydenckich Geralda Forda w Ann Arbour, Jimmy'ego Cartera w Atlancie, Ronalda Reagana w Simi Valley oraz National Archives w Waszyngtonie (w tym dostępna w sieci baza Access to Archival Databases, zawierająca depesze wytworzone przez dyplomację amerykańską z lat 1975-1979) oraz archiwalia Departamentu Stanu, odtajnione w ramach Freedom of Information Act (również dostępne w internecie). Podstawowym źródłem do przedstawienia praw człowieka w brytyjskiej polityce zagranicznej były zbiory The National Archives w Kew pod Londynem. W przypadku RFN podstawę badań stanowiły materiały MSZ RFN. Przydatne były też dokumenty przechowywane w Archiwum Polityki Chrześcijańsko-Demokratycznej w Fundacji Konrada Adenauera (Archiv für Christlisch-Demokratische Politik) i Archiwum Fundacji im. Friedricha Eberta (Archiv der sozialen Demokratie), szczególnie kolekcje prywatne polityków niemieckich. Podstawę opisu działań Paryża na polu praw człowieka stanowiły materiały MSZ. Źródła z francuskich archiwów prezydenckich dotyczące Polski nie były tak licznie reprezentowane. W przypadku państw skandynawskich analizę oparto na kwerendzie w archiwach ministerstw spraw zagranicznych w Sztokholmie i Oslo. Mimo podejmowanych prób nie udało się natomiast uzyskać dostępu do kolekcji znajdujących się w archiwum MSZ w Kopenhadze. Z tego powodu posiłkowano się kopiami duńskiej dokumentacji przesyłanej partnerom norweskim. Najbardziej interesujące materiały pozwalające na analizę kanadyjskiej polityki wobec Polski w kwestii praw człowieka znalazły się w archiwum państwowym (Library and Archives Canada) w Ottawie. Istotne uzupełnienie z polskiej strony stanowiły materiały z Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, natomiast rozczarowują pod kątem analizy praw człowieka dokumenty z zespołu KC PZPR zdeponowane w Archiwum Akt Nowych[23].

Z publikowanych wydawnictw źródłowych wykorzystanych w pracy trzeba wspomnieć o tomach przedstawiających amerykańską politykę zagraniczną Foreign Relations of the United States, głównie za czasów Cartera[24], brytyjskie dokumenty Documents on British Policy Overseas (w tym tom poświęcony polityce Polski w okresie "Solidarności" i stanu wojennego)[25] oraz niemieckie Akten zur Auswärtigen Politik der Bundesrepublik Deutschland[26]. Stenogramy dyskusji w brytyjskim parlamencie dotyczące obecności kwestii praw człowieka w polityce zagranicznej, przede wszystkim w Izbie Gmin, są dostępne online na stronie HANSARD 1803-2005[27]. Wykorzystano także korpus polskiego wydawnictwa źródłowego Polskich Dokumentów Dyplomatycznych z lat 70.

Niewiele informacji na temat obecności praw człowieka w polityce wobec PRL prowadzonej przez demokracje zachodnie w drugiej połowie lat 70. można znaleźć we wspomnieniach czołowych polityków i dyplomatów z tych krajów[28].

Kwerendą prasową objęto również najważniejsze, opiniotwórcze tytuły prasowe w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i państwach skandynawskich.

Powstanie książki było możliwe dzięki grantowi badawczemu Narodowego Centrum Nauki UMO-2014/13/B/HS3/04900 pt. Prawa człowieka w polityce państw zachodnich wobec Polski w latach 1975-1981, realizowanemu w latach 2015-2018, którego kierownikiem był Jakub Tyszkiewicz.

Przypisy

[1] Szerzej patrz np.: R. Kuźniar, Prawa człowieka. Prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, Warszawa 2006, s. 58-113; M. Piechowiak, Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony, Lublin 1999, s. 20, 23-24; B. Sidi Diallo, Międzynarodowe instrumenty ochrony praw człowieka, Poznań 2010, s. 40-51. W pracy tego ostatniego autora znajduje się też dyskusja na temat definicji praw człowieka (ibid., s. 18-21). Najlepsze podsumowanie politologicznych koncepcji norm praw człowieka w polityce zagranicznej patrz D.C. Thomas, The Helsinki Effect. International Norms, Human Rights, and the Demise of Communism, Princeton 2001, s. 6-14. O historii praw człowieka patrz W. Osiatyński, Prawa człowieka i ich granice, Kraków 2011, s. 23-124.

[2] W. Osiatyński, Wprowadzenie do praw człowieka, http://www.hfhr.pl/wp-content/uploads/2016/02/WiktorOsiatynskiWprowadzenieDoPojeciaPrawCzlowieka.pdf, s. 7 (dostęp: 10.12.2017). Nieco inaczej pisze o tym R. Zięba (Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego. Koncepcje - struktury - funkcjonowanie, Warszawa 1999, s. 279), który podkreśla, że w Akcie Końcowym po raz pierwszy ustalono i skodyfikowano system wartości w skali europejskiej i pozaeuropejskiej. Podstawowe kompendium na temat ewolucji procesu KBWE patrz A. Bloed, Dwadzieścia lat procesu KBWE od konfrontacji do współpracy, Warszawa 1995, zwł. s. 8-46; A. Rzepliński, Posłowie, w: ibid., s. 110-111.

[3] "W dziedzinie praw człowieka i podstawowych wolności Państwa uczestniczące będą postępować zgodnie z celami i zasadami Karty Narodów Zjednoczonych i z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka. Będą one również wypełniać obowiązki określone w deklaracjach i porozumieniach międzynarodowych w tej dziedzinie, włączając w to między innymi Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka, jeśli są one nimi związane" (cyt. za: R. Matysiuk, R. Rosa, Bezpieczeństwo i prawa człowieka systemie KBWE/OBWE, Siedlce 2008, s. 61).

[4] Układ zagadnień odpowiadał zakresowi tematycznemu obrad podzespołów roboczych. Składały się nań: 1. Kontakty między ludźmi (spotkania, łączenie rodzin, małżeństwa - miały być rozpatrywane "życzliwiej"), podróże, spotkania młodzieżowe, sport; 2. Informacja, poprawa dostępu do informacji ustnej i drukowanej, filmowej, radiowej, telewizyjnej, poprawa warunków pracy dziennikarzy; 3. Współpraca i wymiana w dziedzinie kultury; 4. Współpraca i wymiana w dziedzinie oświaty (m.in. sprzyjanie zawieraniu bezpośrednich uzgodnień między uniwersytetami oraz wyższymi uczelniami i instytutami badawczymi w ramach międzyrządowych porozumień). Poprzedzała je preambuła, która stanowiła m.in., że podpisujące dokument państwa są "zdecydowane tym samym współpracować ze sobą, niezależnie od systemów politycznych, ekonomicznych i społecznych, w celu stworzenia lepszych warunków we wspomnianych powyżej dziedzinach, w celu rozwijania i umacniania istniejących form współpracy, a także opracowywania nowych dróg i środków odpowiadających tym celom; przekonane, że współpraca powinna być realizowana przy pełnym poszanowaniu zasad regulujących stosunki między państwami uczestniczącymi, jak zostały one wyrażone w odpowiednim dokumencie" (cyt. za: R. Matysiuk, R. Rosa, Bezpieczeństwo i prawa człowieka, s. 68-75).

[5] O znaczeniu procesu KBWE dla rozwoju koncepcji praw człowieka w relacjach Wschód-Zachód traktuje wiele wartościowych prac, patrz np.: D.C. Thomas, The Helsinki Effect: Origins of the European Security System. The Helsinki Process Revisited, 1965-75, red. A. Wenger, V. Mastny, Ch. Nuenlist, London 2008; A. Heraclides, Security and Co-operation in Europe. The Human Dimension 1972-1992, London 1993; S.B. Snyder, Human Rights Activism and the End of the Cold War. A Transnational History of the Helsinki Network, Cambridge 2011. Na ten temat patrz ważne publikacje naukowe zawierające interesujące artykuły o prawach człowieka m.in.: Human Rights in Europe during the Cold War, red. K. Brathagen, R. Mariager, K. Molin, London 2014.

[6] R. Davy, Helsinki myths. Setting the second straight on the Final Act of the CSCE 1975, "Cold War History" 2009, t. 9, nr 1, s. 1-22; W. Jarząbek, Polska wobec Konferencji Współpracy i Bezpieczeństwa w Europie 1964-1975. Plany i rzeczywistość, Warszawa 2008.

[7] H. Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1996, s. 837.

[8] Z najważniejszych istniejących już prac w języku polskim patrz: A. Mania, Détente i polityka Stanów Zjednoczonych wobec Europy Wschodniej styczeń 1969-styczeń 1981, Kraków 2003, s. 51-53 i 143-144; J. Tyszkiewicz, Rozbijanie monolitu. Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Polski 1945-1988, Warszawa 2015, s. 382-384, 395-453; oraz anglojęzyczna praca S.B. Snyder, Human Rights, która skupiła się jednak na wpływie działalności organizacji pozarządowych na politykę Waszyngtonu i w niewielkim stopniu uwzględniła tematykę polską.

[9] Wstępne ustalenia badawcze na ten temat patrz J. Tebinka, Polityka Wielkiej Brytanii wobec opozycji demokratycznej w Polsce i innych krajach bloku radzieckiego w latach 1975-1980, w: Opozycja demokratyczna w PRL w latach 1976-1981, red. W. Polak, P. Ruchlewski, J. Kufel, Gdańsk 2012.

[10] L. Ratti, Britain, Ost- and Deutschlandpolitik, and the CSCE (1955-1975), Bern 2008; K. Hebel, Propaganda tools and idealistic goals Britain and the Cold War politics of human rights in the CSCE, 1972-73, w: Human Rights in Europe during the Cold War, red. K. Brathagen, R. Mariager, K. Molin, London 2014, s. 113-136; M. Hurst, British Human Rights Organizations and Soviet Dissent, 1965-1985, London 2016. Wyjątek stanowi książka autorstwa T. Beamish i G. Hadleya (The Kremlin's Dilemma. The Struggle for Human Rights in Eastern Europe, London 1979), która jest jednak bardziej bieżącym zapisem wydarzeń niż pogłębioną analizą naukową.

[11] D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej wobec Polski 1949-1992, Kraków 1997; W. Jarząbek, Polska Rzeczpospolita Ludowa wobec polityki wschodniej Republiki Federalnej Niemiec w latach 1966-1976. Wymiar dwustronny i międzynarodowy, Warszawa 2011.

[12] M. Peter, Sicherheits und Entspannung. Die KSZE-Politik der Bundesregierung in den Krisenjahren 1978-1981, w: Die KSZE im Ost-West-Konflikt. Internationale Politik und gesellschaftlische Transformation 1975-1990, red. M. Peter, H. Wentker, München 2012; por. też idem, Die Bundesrepublik im KSZE-Prozess 1975-1983. Die Umkehrung der Diplomatie, Oldenbourg 2015.

[13] D. Jarosz, M. Pasztor, Polska-Francja 1970-1980: relacje wyjątkowe?, Warszawa 2006.

[14] N. Petersen, Europ?isk og global engagement 1973-2003 (Dansk Udenrigspolitiks Historie, t. 6, red. C. Due-Nielsen, O. Feldb?k, N. Petersen), K?benhavn 2004, rozdział: Danmark og Konferencen om Sikkerhed og Samarbejde I Europa (CSCE); R. Tamnes, Oljealder 1965-1995 (Norsk Utenrikspolitikks Historie, t. 6), Oslo 1997, rozdział: Menneskerettigheter: prinsipp og konsekvens.

[15] U. Bjereld, A.W. Johansson, K. Molin, Sveriges säkerhet och världens fred. Svensk utrikespolitik under kalla kriget, Stockholm 2008.

[16] K. Misgeld, K. Molin, P. Jaworski, Solidaritet och diplomati: Svenskt fackligt och diplomatiskt stöd till Polens demokratisering under 1980-talet, Stockholm 2015.

[17] Interesujący tom studiów poświęconych kanadyjskiej polityce w kwestii praw człowieka, w tym w aspekcie zimnowojennym Human Rights in Canadian Foreign Policy (red. R.O. Matthews, C. Pratt, Kingston-Montreal) został opublikowany w 1988 r., a więc w czasie, gdy niedostępne były archiwa dotyczące polityki Ottawy w drugiej połowie lat 70. W tomie tym jest też tekst o Polsce, ale dotyczy w większości okresu późniejszego (S. Szlek Miller, The Polish Case, w: ibid.).

[18] P. Pleskot, Kłopotliwa Panna "S". Postawy polityczne Zachodu wobec "Solidarności" na tle stosunków z PRL (1980-1989), Warszawa 2013.

[19] Z najważniejszych publikacji zwartych wymieńmy: A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945-1980, Londyn 1994; idem, Czas KOR-u. Jacek Kuroń a geneza Solidarności, Warszawa 2011; idem, Rewolucja Solidarności 1980-1981, Kraków 2014; A. Machcewicz, Bunt. Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980, Gdańsk 2015; G. Waligóra, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977-1981, Warszawa 2006; A. Anusz, Ł. Perzyna, Konfederacja. Rzecz o KPN, Warszawa 2009; Konfederacja Polski Niepodległej w drodze do wolności, red. M. Wenklar, Kraków 2011.

[20] Ł. Jasiński, Kwestie międzynarodowe w myśli opozycji demokratycznej w PRL 1976-1980, Gdańsk 2009.

[21] W. Jarząbek, An Escalating Problem: The People's Republic of Poland and Human Rights in the CSCE Process, 1975-1983, w: Entangled Protest. Transnational Approaches to the History of Dissent in Eastern Europe and the Soviet Union, red. R. Brier, Osnabrück 2013; eadem, Kropla drążąca skałę - prawa człowieka a polityka władz PRL i opozycji wobec konferencji przeglądowej KBWE w Madrycie, w: Opozycja antykomunistyczna w krajach bloku wschodniego w latach 1945-1989, red. M. Świder, K. Łabędź, Kraków 2014.

[22] Kryptonim "Pegaz" Służba Bezpieczeństwa wobec Towarzystwa Kursów Naukowych 1978-1980, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2008; Kryptonim "Gracze". Służba Bezpieczeństwa wobec Komitetu Obrony Robotników i Komitetów Samoobrony Społecznej "KOR" 1976-1981, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010; oraz wspomnienia J.J. Lipskiego, Komitet Obrony Robotników KOR: Komitet Samoobrony Społecznej, Gliwice 1988.

[23] Dokładny wykaz zespołów archiwalnych objętych kwerendą na potrzeby tej pracy patrz Bibliografia.

[24] Foreign Relations of the United States 1977-1980 (dalej cyt.: FRUS 1977-1980), t. 2: Human Rights and Humanitarian Affairs, Washington 2013, t. 20: Eastern Europe, Washington 2015.

[25] Documents on British Policy Overseas (dalej cyt.: DBPO), seria III, t. 1: Britain and the Soviet Union 1968-1972, red. G. Bennett, K.A. Hamilton, London 1997, t. 2: The Conference on Security and Cooperation in Europe, 1972-75, red. G. Bennett, K.A. Hamilton, London 1997, t. 3: Détente in Europe 1972-1976, red. G. Bennett, K.A. Hamilton, London 2001; t. 8: The Invasion of Afghanistan and UK-Soviet Relations, 1979-1982, red. R.A. Smith, P. Salmon, S.R. Twigge, London 2012, t. 10: The Polish Crisis and Relations with Eastern Europe, 1979-1982, red. I. Tombs, R. Smith, London 2017.

[26] Akten zur Auswärtigen Politik der Bundesrepublik Deutschland (dalej cyt.: AAPD) 1976, München 2007, AAPD 1977, t. 1, München 2008, AAPD 1980, t. 1-2, München 2011, AAPD 1981, t. 1-3, München 2012.

[27] http://hansard.millbanksystems.com/commons (dostęp: 17.11.2017).

[28] Dokładniejszy wykaz wykorzystanej literatury wspomnieniowej patrz Bibliografia.