Część I. Zagadnienia wprowadzające

Rozdział I. Globalizacja a prawo międzynarodowe gospodarcze

Nb 1

Żyjemy w zglobalizowanym świecie. Pomijając realizację katastroficznego scenariusza, w wyniku którego nasza cywilizacja utraci znane technologie, nic tego nie odwróci. Globalizacja, czyli coraz silniejsza współzależność i bliższa integracja państw, przyniosła zarówno korzyści, jak i stwarza wyzwania.

Z jednej strony korzystamy z bogatej oferty dóbr i usług zarówno produkcji krajowej, jak i pochodzących z importu. Począwszy od surowców, przez towary przetworzone, po zdalnie świadczone usługi, wszystko to stanowi wynik zjawisk kształtujących globalną gospodarkę. Z drugiej strony udział w światowych łańcuchach wartości1 oznacza, że krajowe gospodarki stały się wrażliwe na zdarzenia mające miejsce na rynkach państw trzecich. Część kosztów działań realizowanych w jednym państwie może obciążyć inne. W ekonomii fakt nieponoszenia pełnych kosztów własnych działań określa się mianem negatywnych efektów zewnętrznych. Przykładowo, jeżeli w jednym państwie przemysł nie podlega regulacjom środowiskowym, to takie państwo zgarnia korzyści tańszej produkcji, natomiast koszty środowiskowe "brudnej produkcji" w postaci skażenia powietrza czy wody mogą obciążać również państwa sąsiednie. Światowy kryzys gospodarczy, którego symbolicznym początkiem był upadek we wrześniu 2008 r. banku Lehman Brothers, czy gospodarcze konsekwencje pandemii COVID-19 i kryzysu klimatycznego boleśnie uświadomiły wszystkim skalę współzależności. Co więcej, współzależności wynikające ze współpracy gospodarczej mogą mieć istotny wpływ na bezpieczeństwo publiczne. Przykładowo bezpośrednią konsekwencją rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 r. w relacjach między Unią Europejską a Rosją były europejskie sankcje uderzające w rosyjską gospodarkę, a jednocześnie rosyjski szantaż energetyczny względem Europy. Z kolei kontrola infrastruktury krytycznej (sieci energetycznych i wodociągowych, transportu czy przesyłu danych) i dostęp do zaawansowanych technologii, kiedyś postrzegane głównie przez pryzmat przepływu inwestycji zagranicznych, obecnie stanowią jeden z istotniejszych elementów rywalizacji geopolitycznej między Stanami Zjednoczonymi a Chinami.

Zarządzanie szansami oraz zapobieganie zagrożeniom wynikającym z międzynarodowej współzależności gospodarczej wymagają współpracy regulacyjnej. Właśnie to stanowi cel normatywny prawa międzynarodowego gospodarczego (PMG), a zarazem przedmiot niniejszego podręcznika. Wykład zaczniemy od genezy tych regulacji oraz stanowiących ich fundament teorii ekonomicznych.

Rozdział II. Prawo międzynarodowe gospodarcze a ekonomia międzynarodowa

§ 1. Handel

Nb 2

Pełen wykład z historii PMG wymagałby cofnięcia się co najmniej do starożytności, skąd pochodzą pierwsze świadectwa sukcesów międzynarodowej współpracy handlowej czy też pierwsze przypadki stosowania sankcji gospodarczych1. Umiejętność handlu pomiędzy obcymi sobie grupami - jako element rewolucji kognitywnej - mogła przesądzić o ewolucyjnym sukcesie Homo sapiens2. Starożytni Grecy dysponowali dobrze rozwiniętą bankowością - znali weksle i przekazy pieniężne ułatwiające obrót gospodarczy między państwami-miastami3. W czasach nowożytnych nie sposób byłoby pominąć ekonomicznych koncepcji bulionizmu czy merkantylizmu (oraz ich odpowiedników w postaci kameralizmu w państwach niemieckich oraz regalizmu w sferze wpływów włoskich i hiszpańskich)4. Zgodnie z tymi teoriami państwa powinny być gospodarczo samowystarczalne, promując eksport i interwencjonizm, a ograniczając import.

Nb 3

Na potrzeby wykładu z zakresu regulacji handlu międzynarodowego przełomowe znaczenie miały prace Adama Smitha, który dowodził:

"Człowiek (...) prawie ciągle potrzebuje pomocy swych bliźnich i na próżno szukałby jej jedynie w ich życzliwości. Jest bardziej prawdopodobne, że nakłoni ich do pomocy, gdy potrafi przemówić do ich egoizmu i pokazać im, że jest dla nich samych korzystne, by zrobili to, czego od nich żąda. Każdy, kto proponuje drugiemu jakiś interes, postępuje w ten sposób. Daj mi to, czego ja chcę, a otrzymasz to, czego ty chcesz: oto znaczenie każdej takiej propozycji, i to jest właśnie sposób, w jaki otrzymujemy nawzajem od siebie największą część usług, których potrzebujemy. Nie od przychylności rzeźnika, piwowara czy piekarza oczekujemy naszego obiadu, lecz od ich dbałości o własny interes. Zwracamy się nie do ich humanitarności, lecz do egoizmu i nie mówimy im o naszych własnych potrzebach, lecz o ich korzyściach"5.

Powyższego fragmentu nie należy rozumieć jako pochwały egoizmu. Nieodłącznym elementem koncepcji A. Smitha była empatia, zgodnie z kolejnym wielkim, choć rzadziej cytowanym traktatem tego autora6. Nie ulega wątpliwości, że dostrzeżenie korzyści pochodnych specjalizacji pracy i wymianie dóbr w sposób fundamentalny wpłynęło na postrzeganie funkcji państwa i międzynarodowego obrotu gospodarczego. Cytując ponownie A. Smitha:

"Weźmy więc dla przykładu drobny przemysł (...) mianowicie wyrób szpilek; robotnik nie zaprawiony do tej pracy (...) i nie obeznany z używanymi w niej maszynami (do których wynalezienia podnietę dał prawdopodobnie ten podział pracy) potrafiłby może z trudnością przy największej pilności zrobić jedną szpilkę na dzień, ale z pewnością nie zrobiłby dwudziestu. Jednak przy obecnym sposobie wykonywania tej pracy jest ona nie tylko odrębnym zawodem, ale dzieli się jeszcze na szereg gałęzi, których większość stanowi również pewnego rodzaju odrębne zajęcie. Jeden robotnik wyciąga drut, drugi go prostuje, trzeci tnie, czwarty zaostrza, piąty szlifuje koniec dla osadzenia główki; by zrobić główkę, potrzebne są dwie lub trzy odrębne czynności. Odrębną pracą jest nałożyć ją, inną jeszcze pobielić szpilki; oddzielnym nawet zajęciem jest wetknąć szpilki w papier; w ten sposób ważne rzemiosło wyrobu szpilek jest podzielone na blisko 18 odrębnych czynności, które w pewnych manufakturach wykonują różni pracownicy, chociaż w innych ten sam pracownik wykonuje czasami dwie lub trzy czynności. Widziałem małą pracownię tego rodzaju, gdzie zatrudnionych było tylko dziesięć osób, niektóre z nich wykonywały więc dwie lub trzy odrębne czynności. Chociaż ludzie ci byli bardzo biedni i dlatego skąpo zaopatrzeni w niezbędne maszyny, mogli, gdy się przyłożyli do pracy, wyrobić wspólnie około dwunastu funtów szpilek dziennie. Ponieważ każda z nich robiła dziesiątą część owych 48 000 szpilek, przeto można uważać, że wyrabiała 4800 szpilek dziennie. Gdyby natomiast każda z tych osób pracowała oddzielnie i samodzielnie i nie była uprzednio wyszkolona w tej specjalnej pracy, to z pewnością żadna z nich nie zrobiłaby dwudziestu, a może nawet i jednej szpilki na dzień (...)"7.

Jak tłumaczył Smith, jedna osoba nie może samodzielnie i efektywnie realizować wszystkich tych zadań. Prawidłowość taka zachodzi zarówno na poziomie indywidualnym - poszczególnych pracowników, jak i całych gospodarek i "doprawdy byłoby głupotą zajmować się produkcją dóbr, które taniej można kupić za granicą".

Nb 4

Rozwinięciem tej ostatniej myśli w kontekście handlu międzynarodowego jest teoria przewagi absolutnej, w świetle której państwa powinny wyspecjalizować się w produkcji tych dóbr lub usług, które są w stanie zaoferować taniej od innych. Przykładowo, jeżeli w jednym państwie łatwo dostępne są zaawansowane technologie i wysoko wykwalifikowani pracownicy, a gospodarka drugiego państwa głównie oferuje tanią pracę nisko wykwalifikowanych robotników, to w pierwszym kraju tańsza będzie produkcja np. szczepionek, a w drugim uprawa ryżu niepodlegająca mechanizacji. Zgodnie z teorią przewagi absolutnej specjalizacja w tych obszarach pozwoli na obniżenie kosztów i zwiększenie produkcji. Tak wypracowane nadwyżki, czyli dobra ponad potrzeby konsumpcyjne w państwie produkcji, można przeznaczyć na wymianę towarów produkowanych taniej za granicą. Zamiast nieefektywnie zatrudniać robotników rolnych w laboratoriach, a naukowców na polach ryżowych, społeczeństwa obu państw odniosą większe korzyści dzięki handlowi szczepionkami w zamian za ryż.

Nb 5

Jednak nawet gdyby jedno rozwinięte państwo dysponowało przewagą w produkcji wszystkich dóbr, handel międzynarodowy nadal może być obopólnie korzystny dzięki tzw. przewadze komparatywnej (względnej). Oznacza to, że kraj posiada przewagę komparatywną w produkcji tego dobra (A), dla którego ponosi niższy koszt alternatywny, czyli koszt utraconych korzyści produkcji innego dobra (B)8. Sformalizowany zapis powyższej prawidłowości stanowi model Ricardo9. Ilustruje to poniższy przykład.

Załóżmy, że istnieją dwa kraje (A i B) produkujące dwa dobra: samochody i rowery. Oba kraje dysponują 2000 roboczogodzinami. Kraj A potrzebuje odpowiednio 10 i 5 godzin pracy, aby wyprodukować jeden samochód oraz rower. Kraj B jest bardziej wydajny, gdyż wyprodukowanie jednego samochodu wymaga tam tylko 8 godzin, a roweru - 2 godziny. Jeśli oba kraje zdecydują się być samowystarczalne i przeznaczą połowę dostępnych zasobów pracy na produkcję każdego z dóbr, to kraj A wyprodukuje 100 samochodów i 200 rowerów, zaś kraj B - 125 samochodów i 500 rowerów. Łącznie wyprodukowanych zostanie więc 925 jednostek (225 samochodów i 700 rowerów).

Tabela 1. Produkcja bez specjalizacji

Kraj

Samochody

Rowery

A

100

200

B

125

500

Razem

225

700

Kraje mogą jednak zdecydować się na specjalizację w produkcji dobra, w którym mają przewagę komparatywną. Dla kraju A jest to produkcja samochodów. Zarówno samochody, jak i rowery produkowane są tu wolniej. Jednak wyprodukowanie samochodu w A zabiera 10 zamiast 8 godzin, czyli o 1/4 więcej czasu; wyprodukowanie roweru zajmuje 5 zamiast 2 godzin, czyli aż 2,5 razy dłużej. To oznacza, że różnica między efektywnością produkcji jest niższa w przypadku samochodów (tu przewaga absolutna B jest mniejsza). Przeciwnie, kraj B ma przewagę komparatywną (i absolutną) w produkcji rowerów. Jeżeli A i B tak się wyspecjalizują, to całkowita produkcja wzrośnie. Załóżmy, że po specjalizacji kraj A przeznacza wszystkie dostępne godziny pracy (2000) na produkcję samochodów, zaś kraj B większość swoich godzin pracy na produkcję rowerów. O ile poziom produkcji samochodów jest taki sam jak w poprzedniej sytuacji, to rowerów udało się wyprodukować o 200 więcej (łącznie 1125 jednostek).

Tabela 2. Produkcja ze specjalizacją

Kraj

Samochody

Rowery

A

200

0

B

25

900

Razem

225

900

Nb 6

Widać zatem, że państwa mogą znaleźć swoją specjalizację w gospodarce światowej, nawet jeżeli ów wybór nie od razu będzie oczywisty. Próbą ekonomicznej odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób włączyć się w światowe łańcuchy wartości, jest teoria Heckschera-Ohlina-Samuelsona oceny dóbr według relatywnych kosztów czynników produkcji (pracy, kapitału). To m.in. powyższe teorie stanowiły fundament dla stworzenia ram prawnych GATT/WTO, omawianych w dalszej części podręcznika.

Zarazem trzeba pamiętać, że nawet przy założeniu ogólnej zasadności teorii obopólnych korzyści z handlu w długim okresie, jak zauważył w odniesieniu do polityki monetarnej John Maynard Keynes, "w długim okresie wszyscy jesteśmy martwi"10. Międzynarodowa współpraca gospodarcza stwarza szansę na podniesienie ogólnego poziomu zamożności. Zasadnicze pytanie dotyczy jednak warunków i zakresu współpracy, tak aby w międzyczasie kosztami dostosowań strukturalnych nie zostały obciążone osoby najuboższe, a zarazem najsłabiej chronione, ani żeby nie wiązało się to z nieproporcjonalnymi kosztami w innych obszarach, w tym ochrony środowiska naturalnego (czyli spowodowaniem negatywnych efektów zewnętrznych).

Prawo międzynarodowe gospodarcze jest instrumentem stwarzającym szansę realizacji potencjału globalizacji. To od nas jednak zależy, jak z niej skorzystamy.

§ 2. Finanse

Nb 7

Wśród koncepcji, które wywarły znaczny wpływ na myślenie o międzynarodowej współpracy gospodarczej, wspomniany już został choćby bulionizm, tj. XVI-wieczna teoria, w myśl której źródłem i odzwierciedleniem bogactwa państwa jest jego zasób kruszców. Nie wdając się w ocenę zasadności tego postulatu - szczególnie w sytuacji upowszechnienia takiej polityki wśród partnerów handlowych, kiedy to wszyscy chcą eksportować, a nikt nie chce kupować - zwraca to naszą uwagę na związek między międzynarodowym handlem towarami i usługami a finansami.

Mimo że korzenie choćby bankowości międzynarodowej sięgają nieomal początków handlu międzynarodowego11, to właściwie do końca II wojny światowej stosunki monetarne nie były regulowane w prawie międzynarodowym. W systemie waluty złotej, tzn. ograniczenia podaży pieniądza krajowego wartością posiadanych rezerw kruszcu (emitowany pieniądz musiał mieć pokrycie w złocie), bilans płatniczy12 podlegał automatycznej stabilizacji, w związku z czym przepływy kapitałowe nie wymagały regulacji13.

Przykładowo w przypadku deficytu handlowego rośnie zapotrzebowanie na walutę obcą, a zatem spada wartość pieniądza krajowego. To skłania kupców do wymiany (taniego) pieniądza krajowego na kruszec i zapłaty za granicą złotem. Odpływ złota ogranicza możliwość podaży pieniądza, którego cena (czyli stopa procentowa) wzrasta. Skoro wartość nabywcza pieniądza rośnie (deflacja), to oznacza, że ceny spadają, co prowadzi do wzrostu atrakcyjniejszego eksportu i spadku importu zbyt drogich dóbr importowych. Dochodzi zatem do zmiany kierunku przepływów towarowych i pieniężnych. W przypadku nadwyżki w obrotach handlowych proces ten przebiegałby odwrotnie.

Stabilność finansowa nie wymagała więc regulacji międzynarodowych. Czynnikiem dodatkowo hamującym rozwój finansów w kręgu cywilizacji zachodniej była kościelna krucjata przeciwko lichwie14.

Nb 8

Zasoby złota, a w rezultacie możliwość podaży pieniądza, są jednak naturalnie ograniczone, co tłumi potencjał wzrostu gospodarki. W różnych okresach skłaniało to państwa do stosowania systemów bimetalicznych, czyli do dopuszczenia do obrotu monet srebrnych albo stopów obu metali. Ta ostatnia forma bimetalizmu oraz jego degeneracja15 były przede wszystkim dorobkiem okresu rewolucji przemysłowej. Fluktuacja cen obu kruszców, stwarzająca przestrzeń do spekulacji, czyniła system bimetaliczny trudnym do utrzymania.

W związku z tym w XIX w. kolejne państwa Europy i Ameryk wdrożyły odmianę systemu waluty złotej16, charakteryzującą się stałym parytetem walut w złocie, wymienialnością waluty na złoto oraz swobodą przepływu złota. Dwie pierwsze właściwości oznaczały, że kursy walut były stałe, co eliminowało ryzyko kursowe. Zarazem - wracamy tutaj do przyczyn powstania systemu bimetalicznego - ograniczona podaż złota wymuszała restrykcyjną politykę monetarną (jeżeli w ogóle można mówić o takiej polityce, skoro podaż pieniądza pozostawała niezależna od woli rządzących) oraz ograniczała swobodę państw w zakresie prowadzenia polityki budżetowej (skoro ograniczona ilość rezerw złota nie pozwalała na zwiększenie podaży pieniądza, to tym bardziej nie sposób było w ten sposób zwiększać poziomu wydatków publicznych). Ograniczenia systemu waluty złotej z pełną mocą ujawniły się w związku z wybuchem I wojny światowej, kiedy to doszło do skokowego zwiększenia wydatków publicznych, niemożliwych do pokrycia w złocie. W rezultacie zawieszono wymienialność walut na złoto, co doprowadziło do upadku systemu.

Nb 9

W związku z tym w dwudziestoleciu międzywojennym podjęto eksperymenty z systemami mieszanymi, częściowo rozluźniając związek walut krajowych ze złotem przez ograniczenie zasad wymienialności (system waluty sztabowo-złotowej - gold bullion standard, oraz dewizowo-złotowej - gold exchange standard). Państwa ograniczyły w ten sposób swoją zależność od rezerw złota, za co jednak zapłaciły uzależnieniem od innych walut, czyli ryzykiem kursowym. W rezultacie problemy jednej istotnej gospodarki mogły być przenoszone na kolejne, co rodziło pytania o stabilność takiego rozwiązania. Najgorsze obawy ziściły się 24.10.1929 r. - w "czarny czwartek" stanowiący symboliczny początek Wielkiego Kryzysu.

Nb 10

Poniższy szkic stanowi poglądowe podsumowanie dylematów (wyboru systemu walutowego, systemów kursowych) i doświadczeń (wyidealizowanych wspomnień okresu systemu waluty złotej i traumy Wielkiego Kryzysu), które pod koniec II wojny światowej kierowały dyplomatami i finansistami, snującymi wizje nowego ładu gospodarczego. Istotę części problemów z czasem wyrażono w ramach tzw. trójkąta niemożliwości17. Spośród trzech celów - utrzymania swobody przepływów kapitałowych, stabilności kursów walutowych i autonomii polityki pieniężnej - jednocześnie można zrealizować najwyżej dwa.

Schemat 1. "Trójkąt niemożliwości"

Punkt wyjścia do kolejnych rozdziałów stanowi rok 1944. Wtedy to na konferencji w Bretton Woods rozwiązano powyższy trylemat, opowiadając się na rzecz autonomii monetarnej i stabilności walutowej w ramach sytemu dewizowo-złotowego, na straży którego ustanowiono Międzynarodowy Fundusz Walutowy18. Kosztem tego wyboru musiało być ograniczenie przepływów kapitałowych.

Ład Bretton Woods przetrwał do 1971 r., kiedy to załamał się w wyniku postępującej liberalizacji de facto przepływów kapitałowych. Z perspektywy PMG zrodziło to szereg wyzwań regulacyjnych, przede wszystkim w odniesieniu do rynków kapitałowych.

§ 3. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne

Nb 11

O ile wskazanie korzeni (regulacji) handlu i finansów międzynarodowych jest relatywnie proste, o tyle trudniej o precyzyjną cezurę wykształcenia się prawa ochrony bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ).

Z jednej strony, już w epoce wielkich odkryć geograficznych, przede wszystkim Europejczycy przyczynili się do rozwoju regulacji w przedmiocie traktowania kupców cudzoziemskich, jak choćby do upowszechnienia tzw. faktorii handlowych19. W tym okresie znajdujemy takie konstrukcje prawne jak zasada traktowania narodowego, stanowiąca filar współczesnego prawa inwestycyjnego. Z drugiej strony choćby państwa azjatyckie uważały kupców europejskich za niegodnych objęcia prawem krajowym20, a eksterytorialność cudzoziemców zaczęto postrzegać jako sprzeczną z własnymi interesami dopiero w XIX w.21 Tym samym reżimy prawne traktowania kupców cudzoziemskich, tam gdzie terytorium zamorskie nie zostało skolonizowane, a zatem włączone w zakres jurysdykcji krajowej, stanowiły zaprzeczenie natury współczesnej relacji (zob. niżej, Nb 266) inwestycyjnej oraz przyznania określonego standardu traktowania na zasadzie wzajemności. Wszystko to utrudnia wskazanie momentu krystalizacji koncepcji ochrony obcokrajowców chcących trwale wpisać się w tkankę gospodarczą państwa goszczącego. Wystarczy zauważyć, że cel i zasady stałej obecności kupców w państwach trzecich uległy daleko idącym przeobrażeniom na przestrzeni wieków.

Nb 12

Poprzestając na razie na pewnym poziomie ogólności, pomocniczo możemy odnotować główne różnice między prawem inwestycyjnym a pozostałymi obszarami międzynarodowej współpracy gospodarczej. Inwestycje bezpośrednie od przepływu kapitału (tzw. inwestycji portfolio) odróżnia przede wszystkim udział w bieżącym zarządzaniu danym podmiotem. W obu przypadkach dochodzi do zmiany struktury właścicielskiej, jednak tylko w przypadku BIZ inwestor chce bezpośrednio wpływać na prowadzenie przedsiębiorstwa. Z kolei różnica między BIZ a handlem wynika z perspektywy czasowej, tj. trwałości przedsięwzięcia. O ile w przypadku BIZ celem jest stworzenie relacji, o tyle handel ma charakter transakcyjny. W praktyce to ostatnie rozróżnienie może budzić wątpliwości w przypadku stałych stosunków handlowych - historycznie inwestycje bezpośrednie (w dzisiejszym rozumieniu) odgrywały rolę subsydiarną względem handlu i istotna zmiana w tym zakresie nastąpiła dopiero w XX w., kiedy to właśnie BIZ wysunęły się na pierwszy plan.

Nb 13

Uchwycenie zmiany w myśleniu o relacjach między państwem macierzystym przedsiębiorcy (kupca) a państwem prowadzenia działalności gospodarczej jest niezbędne dla określenia ekonomicznych i prawnych warunków takiego zaangażowania, stosownie do celu obecności na "terytoriach zamorskich". Z jednej strony znamy historyczne przykłady jednostronnej eksploatacji - grabieży bogactw choćby w Afryce czy Ameryce Południowej22. Z drugiej strony BIZ, we współczesnym rozumieniu, oznaczają transfer aktywów materialnych lub niematerialnych do państwa trzeciego na potrzeby wspólnego wypracowywania zysku pod całkowitą lub częściową kontrolą właściciela aktywów (inwestora)23. Swoistym wariantem pośrednim są transakcje handlowe, w których jedna strona, korzystając ze swojej przewagi, uzyskuje znacznie korzystniejsze warunki od partnera. Jedynie w przypadku "współczesnych" inwestycji zagranicznych celem BIZ jest zrównoważenie interesów inwestora w wypracowaniu zysku z interesem państwa goszczącego (a być może również pracowników i lokalnej społeczności24). To zaś rodzi pytanie, jakim wymogom powinna podlegać inwestycja, tak aby była obustronnie korzystna.

W tym miejscu poprzestańmy na ogólnej konstatacji, że mimo powszechnego przeświadczenia o korzyściach gospodarczych wynikających z BIZ ekonomistom daleko do ustalenia kanonu kryteriów, które takie inwestycje powinny spełniać, tak aby godzić interesy wszystkich zainteresowanych. Można zatem powiedzieć, że w porównaniu z prawem handlowym i finansowym ekonomia odgrywa relatywnie mniejszą rolę w kształtowaniu prawa międzynarodowego inwestycyjnego.

§ 4. Ekonomia, funkcja państwa a prawo międzynarodowe gospodarcze

Nb 14

Powyższe uwagi o charakterze ogólnym pozwalają dostrzec dwie tendencje regulacyjne w odniesieniu do (międzynarodowej) aktywności gospodarczej25. Z jednej strony wiara w autoregulacyjne właściwości rynku - zgodnie z przywołanymi koncepcjami Adama Smitha czy Davida Ricardo - przemawia na rzecz liberalizacji prawa i pozwolenia, aby procesy gospodarcze toczyły się swoim rytmem. Innymi słowy, w okresach dobrej koniunktury powszechne są żądania, aby państwo "nie tłamsiło" przedsiębiorczości. Taki trend ograniczania roli państwa dominował choćby od lat 90. XX w. aż do światowego kryzysu finansowego (symbolicznie zapoczątkowany upadłością banku Lehman Brothers w 2008 r.). To wówczas doszło m.in. do zniesienia zasadniczej części ograniczeń dotyczących sektora finansowego, skutkiem czego była skala i intensywność kryzysu. Z drugiej strony przeświadczenie o racjonalności aktywnej polityki gospodarczej państwa (np. wspomniany merkantylizm) oraz o konieczności pełnienia przez nie funkcji zabezpieczającej i o potrzebie ochrony słabszych uczestników rynku przemawiają na rzecz interwencjonizmu. Te ostatnie tendencje nabierają na sile w szczególności w okresach kryzysów, kiedy to obywatele oczekują pomocy ze strony państwa. Zostało to zasygnalizowane choćby w odniesieniu do Wielkiego Kryzysu, światowego kryzysu finansowego w 2008 r. czy pandemii COVID-19.

Z punktu widzenia PMG kolejne zmiany w rozumieniu funkcji państwa są w tym sensie ciekawe, że pociągały za sobą różny stopień ingerencji polityki w funkcjonowanie rynków (i kontroli społecznej nad nimi). Większe zaangażowanie państwa wiązało się z postrzeganiem danej materii jako istotnej zarówno dyplomatycznie, jak i politycznie, co mogło utrudniać współpracę. Dopiero rozwój governance w drugiej połowie XX w. przyczynił się do popularyzacji przekonania, że współpraca ma często charakter techniczny i może być realizowana na niższych szczeblach (ministerstw i urzędów). Wprawdzie pozwoliło to na zmniejszenie emocji wokół negocjacji, jednak wadą takiej metody są wątpliwości dotyczące legitymizacji takich ustaleń26.

Wykaz orzeczeń

1. Wykaz orzeczeń systemu rozstrzygania sporów GATT/WTO

Argentina - Financial Services Raport Organu Odwoławczego: Argentina - Measures Relating to Trade in Goods and Services, WT/DS453/AB/R, 9.5.2016 Argentina - Footwear (EC) Raport Organu Odwołaczego: Argentina - Safeguard Measures on Imports of Footwear, WT/DS121/AB/R, 12.1.2000 Australia - Automotive Leather II (Art. 21.4 - US) Raport Zespołu Orzekającego: Australia - Subsidies Provided to Producers and Exporters of Automotive Leather (Article 21.4 - US), WT/DS126/RW, 11.2.2000 Australia - Plain Packaging Raport Zespołu Orzekającego: Australia - Certain Measures Concerning Trademarks, Geographical Indications and Other Plain Packaging Requirements Applicable to Tobacco Products and Packaging, WT/DS435/R, WT/DS441/R, WT/DS458/R, WT/DS467/R, 27.8.2018 Australia - Salmon Raport Organu Odwoławczego: Australia - Measures Affecting Importation of Salmon, WT/DS18/AB/R, 6.11.1998 Brazil - Retreaded Tyres Raport Organu Odwoławczego: Brazil - Measures Affecting Imports of Retreaded Tyres, WT/DS332/AB/R, 17.12.2007 Canada - Autos Raport Organu Odwoławczego: Canada - Certain Measures Affecting the Automotive Industry, WT/DS139/AB/R, WT/DS142/AB/R, 19.6.2000 Canada - Periodicals Raport Organu Odwoławczego: Canada - Certain Measures Concerning Periodicals, WT/DS31/AB/R, 20.7.1997 Canada - Pharmaceutical Patents Raport Zespołu Orzekającego: Canada - Patent Protection of Pharmaceutical Products, WT/DS114/R, 7.4.2000 China - Electronic Payment Services Raport Zespołu Orzekającego: China - Certain Measures Affecting Electronic Payment Services, WT/DS413/R, 31.8.2012 EC and Certain member States - Large Civil Aircraft Raport Organu Odwoławczego: European Communities and Certain member States - Measures Affecting Trade in Large Civil Aircraft, WT/DS316/AB/R, 1.6.2011 EC - Asbestos Raport Organu Odwoławczego: European Communities - Measures Affecting Asbestos and Asbestos-Containing Products, WT/DS135/AB/R, 5.4.2001 EC - Bananas III Raport Zespołu Orzekającego: European Communities - Regime for the Importation, Sale and Distribution of Bananas, WT/DS27/R, 25.9.1997 Raport Organu Odwoławczego: European Communities - Regime for the Importation, Sale and Distribution of Bananas, WT/DS27/AB/R, 25.9.1997 EC - Bananas III (Article 21.5 - Ecuador) Raport Zespołu Orzekającego: European Communities - Regime for the Importation, Sale and Distribution of Bananas (Article 21.5 - Ecuador), WT/DS27/RW/ECU, 6.5.1999 EC - Fasteners Raport Organu Odwoławczego: European Communities - Definitive Anti-Dumping Measures on Certain Iron or Steel Fasteners from China, WT/DS397/AB/R, 28.7.2011 EC - Hormones Raport Organu Odwoławczego: EC Measures Concerning Meat and Meat Products (Hormones), WT/DS26/AB/R, WT/DS48/AB/R, 13.2.1998 EC - Seal Products Raport Organu Odwoławczego: European Communities - Measures Prohibiting the Importation and Marketing of Seal Products, WT/DS400/AB/R, WT/DS401/AB/R, 18.6.2014 EC - Tariff Preferences Raport Organu Odwoławczego: European Communities - Conditions for the Granting of Tariff Preferences to Developing Countries, WT/DS246/AB/R, 20.4.2004 Japan - Alcoholic Beverages Raport Organu Odwoławczego: Japan - Taxes on Alcoholic Beverages, WT/DS8/AB/R, WT/DS10/AB/R, WT/DS11/AB/R, 1.11.1996 Korea - Various Measures on Beef Raport Organu Odwoławczego: Korea - Measures Affecting Imports of Fresh, Chilled and Frozen Beef, WT/DS161/AB/R, WT/DS169/AB/R, 10.1.2001 Philippines - Distilled Spirits Raport Organu Odwoławczego: Philippines - Taxes on Distilled Spirits, WT/DS403/AB/R, 20.1.2012 Russia - Certain Agricultural and Manufacturing Products Raport Zespołu Orzekającego: Russia - Tariff Treatment of Certain Agricultural and Manufacturing Products, WT/DS485/R, 28.9.2016 Russia - Pigs Raport Panelu Orzekającego: Russian Federation - Measures on the Importation of Live Pigs, Pork and Other Pig Products from the European Union, WT/DS475/R, 21.3.2017 Russia - Traffic in Transit Raport Zespołu Orzekającego: Russia - Measures Concerning Traffic in Transit, WT/DS512/R, 26.4.2019 Spain - Unroasted Coffee Raport Zespołu Orzekającego GATT: Spain - Tariff Treatment of Unroasted Coffee, L/5135, 11.6.1981, BISD 28S/102 Turkey - Textile and Clothing Products Raport Organu Odwoławczego: Turkey - Restrictions on Imports of Textile and Clothing Products, WT/DS34/AB/R, 19.11.1999 US - 1916 Act (EC) Raport Organu Odwoławczego: United States - Anti-Dumping Act of 1916, WT/DS136/AB/R, 26.9.2000 US - Anti-Dumping and Countervailing Duties (China) Raport Organu Odwoławczego: United States - Definitive Anti-dumping and Countervailing Duties on Certain Products from China, WT/DS379/AB/R, 25.3.2011 US - Clove Cigarettes Raport Organu Odwoławczego: United States - Measures Affecting the Production and Sale of Clove Cigarettes, WT/DS406/AB/R, 24.4.2012 US - Continued Suspension Raport Organu Odwoławczego: United States - Continued Suspension of Obligations in the EC - Hormones Dispute, WT/DS320/AB/R, 14.11.2008 US - COOL Raport Zespołu Orzekającego: United States - Certain Country of Origin Labelling (COOL) Requirements, WT/DS384/R, WT/DS386/R, 18.11.2011 US - Gambling Raport Organu Odwoławczego: United States - Measures Affecting the Cross-Border Supply of Gambling and Betting Services, WT/DS285/AB/R, 20.4.2005 US - Hot-Rolled Steel Raport Organu Odwoławczego: United States - Anti-Dumping Measures on Certain Hot-Rolled Steel Products from Japan, WT/DS184/AB/R, 23.8.2001 US - Lamb Raport Organu Odwoławczego: United States - Safeguard Measure on Imports of Fresh, Chilled or Frozen Lamb from New Zealand, WT/DS177/AB/R, WT/DS178/AB/R, 16.5.2001 US - Large Civil Aircraft (2nd complaint) Raport Organu Odwoławczego: United States - Measures Affecting Trade in Large Civil Aircraft - Second Complaint, WT/DS353/AB/R, 23.3.2012 US - Line Pipe Raport Organu Odwoławczego: United States - Definitive Safeguard Measures on Imports of Circular Welded Carbon Quality Line Pipe from Korea, WT/DS202/AB/R, 8.3.2002 US - Origin Marking Requirement Raport Zespołu Orzekającego: United States - Origin Marking Requirement, WT/DS597/R (w apelacji) US - Shrimp (21.5) Raport Organu Odwoławczego: United States - Import Prohibition of Certain Shrimp and Shrimp Products - Recourse to Article 21.5 of the DSU by Malaysia, WT/DS58/AB/R, 21.11.2001 US - Softwood Lumber IV Raport Organu Odwoławczego: United States - Final Countervailing Duty Determination with respect to certain Softwood Lumber from Canada, WT/DS257/AB/R, 17.2.2004 US - Softwood Lumber V Raport Zespołu Orzekającego: United States - Final Dumping Determination on Softwood Lumber from Canada, WT/DS264/R, 31.8.2004 US - Steel and Aluminium Products (China) Raport Zespołu Orzekającego: United States - Certain Measures on Steel and Aluminium Products (China), WT/DS544/R (w apelacji) US - Steel Safeguards Raport Organu Odwoławczego: United States - Definitive Safeguard Measures on Imports of Certain Steel Products, WT/DS252/AB/R, 10.12.2003 US - Tuna II (Mexico) Raport Organu Odwoławczego: United States - Measures Concerning the Importation, Marketing and Sale of Tuna and Tuna Products, WT/DS381/AB/R, 13.6.2012 US - Washing Machines Raport Organu Odwoławczego: United States - Anti-Dumping and Countervailing Measures on Large Residential Washers from Korea, WT/DS464/AB/R, 26.9.2016

2. Wykaz orzeczeń trybunałów międzynarodowych

Diallo Diallo (Republic of Guinea v. Democratic Republic of the Congo), Merits, Judgement, 30.11.2010, ICJ Reports 2010 ELSI Elettronica SiculaS.p.A. (ELSI) (United States of America v. Italy), 20.7.1989, ICJ Reports 1989, s. 15 Nottebohm Nottebohm (Liechtenstein v. Guatemala), 18.11.1953, ICJ Reports 1953, s. 111 Serbian Loans Case Concerning the Payment of Various Serbian Loans Issued in France, PCIJ Reports 1928, Series A, No. 20, s. 44. Brazilian Loans Case Concerning the Payment in Gold of Brazilian Federal Loans Contracted in France, PCIJ Reports 1929, Series A, No. 21, s. 122

3. Wykaz orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

Achmea Slowakische Republik v. Achmea BV (sprawa C-284/16), wyrok TS z 6.3.2018 r., EU:C:2018:158 Jemerak GM, ON v. PR (sprawa C-109/23), wyrok TS z 5.9.2024 r., EU:C:2024:681 Komstroy Republika Mołdawii v. Komstroy LLC (sprawa C-741/19), wyrok TS z 2.9.2021 r., EU:C:2021:655 Pl Holdings Republika Polska v. Pl Holdings Sarl (sprawa C-109/20), wyrok TS z 26.10.2021 r., EU:C:2021:875 Rosneft PJSC Rosneft Oil Company v. Her Majesty's Treasury i in. (sprawa C-72/15), wyrok TS z 28.3.2017 r., EU:C:2017:236

4. Wykaz orzeczeń trybunałów inwestycyjnych

AAPL v. Sri Lanka Asian Agricultural Products Ltd v. Republic of Sri Lanka (Case No. ARB/87/3), Final Award, 27.6.1990 Abaclat and Others v. Argentina Abaclat and Others v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/07/5), Decision on Jurisdiction and Admissibility, 4.8.2011 ACF v. Bulgaria ACF Renewable Energy Limited v. Republic of Bulgaria (ICSID Case No. ARB/18/1), Award, 5.1.2024 Adel a Hamadi Al Tamimi v. Oman del a Hamadi Al Tamimi v. Sultanate of Oman (ICSID Case No. ARB/11/33), Award, 3.11.2015 Aeroport Belbek and Kolomoisky v. Russia Aeroport Belbek LLC and Mr. Igor Valerievich Kolomoisky v. Russia (UNCITRAL, PCA Case No. 2015-07) AES Summit v. Hungary AES Summit Generation Limited v. Hungary (ICSID Case No. ARB/07/22), Award, 23.9.2010 Aguas del Tunari v. Bolivia Aguas del Tunari v. Bolivia (ICSID Case No. ARB/02/3), Decision on Respondent's Objections to Jurisdiction, 21.10.2005 Al Warraq v. Indonesia Al Warraq v. The Republic of Indonesia (UNCITRAL), Final Award, 15.12.2014 AMT v. Zaire American Manufacturing and Trading, Inc. v Republic of Zaire (ICSID Case No. ARB/93/1), Award, 21.2.1997 Apotex v. USA Apotex Holdings Inc. v. United States of America (ICSID Case No. ARB(AF)/12/1), Award, 25.8.2014 Aucoven v. Venezuela Autopista Concesionada de Venezuela, C.A. v. Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No ARB/00/5), Decision on jurisdiction, 27.9.2001 Azurix v. Argentina Azurix Corp. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/01/12), Award, 14.7.2006 Bernhard von Pezold v. Zimbabwe Bernhard von Pezold v. Zimbabwe (ICSID Case No. ARB/10/15), Award, 28.7.2015 Biwater v. Tanzania Biwater Gauff (Tanzania) Ltd. v. United Republic of Tanzania (ICSID Case No. ARB/05/22), Award, 24.7.2008 Bosh v. Ukraine Bosh International, Inc. and B&P Ltd. Foreign Investments Enterprise v. Ukraine (ICSID Case No. ARB/08/11), Award, 25.10.2012 British Caribbean Bank v. Belize British Caribbean Bank Limited (Turks & Caicos) v. The Government of Belize (PCA Case No. 2010-18), Award, 19.12.2014, Decision of Liability, 14.12.2012 Burlington v. Ecuador Burlington Resources Inc. v. Republic of Ecuador (ICSID Case No. ARB/08/5), Decision on Jurisdiction, 2.6.2010 Canfor v. USA Canfor Corporation v. United States of America (UNCITRAL), Decision on Preliminary Question, 6.6.2006 Caratube v. Kazakhstan Caratube International Oil Co. LLP and Mr. Devincci Salah Hourani v. Kazakhstan (ICSID Case No. ARB/13/13), Award, 27.9.2017 Casinos Austria v. Argentine Casinos Austria International GmbH and Casinos Austria Aktiengesellschaft v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/14/32), Award, 5.11.2021 Charanne and Construction Investments v. Spain Charanne BV and Construction Investments SARL v. Kingdom of Spain (SCC Case No. V 062/2012) CEMEX v. Venezuela CEMEX Caracas Investment B.V. v. The Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB/08/15) Chevron and Texaco v. Ecuador Chevron Corporation and Texaco Petroleum Corporation v. Ecuador (PCA No 2009-23), Second Partial Award on Track II, 30.8.2018 Clayton v. Canada Clayton v. Government of Canada (UNCITRAL/PCA Case No. 2009-04), Award on Jurisdiction and Liability, 17.3.2015 CME v. Czech Republic CME Czech Republic BV (Netherlands) v. Czech Republic (UNCITRAL), Partial Award, 13.9.2001 and Final Award, 14.3.2003 CMS v. Argentina CMS Gas Transmission Company v. The Republic of Argentina (ICSID Case No. ARB/01/8), Award, 12.5.2005 and Decision of the ad hoc Committee on the Application for Annulment of the Argentine Republic, 25.9.2007 Continental v. Argentine Continental Casualty Company v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/03/9), Award, 5.8.2008 Daimler v. Argentine Daimler Financial Services AG v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/05/1), Award, 22.8.2012 Desert Line v. Yemen Desert Line Projects LLC v. The Republic of Yemen (ICSID Case No. ARB/05/17), Award, 6.2.2008 Detroit International Bridge v. Canada Detroit International Bridge Company v. Government of Canada (PCA Case No. 2012-25), Award on Jurisdiction, 2.4.2015 Duke Energy v. Ecuador Duke Energy Electroquil Partners and Electroquil S.A. v. Republic of Ecuador (No. ARB/04/19), Award, 18.8.2008 ECE v. Czech Republic ECE Projektmanagement International GmbH v. Czech Republic (PCA Case No. 2010-5), Award, 19.9.2013 Eco Oro v. Colombia Eco Oro Minerals Corp. v. Republic of Colombia (ICSID Case No. ARB/16/41), Decision on Jurisdiction, Liability and Directions on Quantum, 9.9.2021 Eiser and Energía Solar v. Spain Eiser Infrastructure Limited and Energía Solar Luxembourg S.a r.l. v. Kingdom of Spain (ICSID Case No. ARB/13/36) Electrabel v. Hungary Electrabel SA v. Republic of Hungary (ICSID Case No. ARB/07/19), Decision, 30.11.2012 El Paso v. Argentina El Paso Energy International v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/03/15), Decision on Jurisdiction, 27.4.2006 and Award, 31.10.2011 Enkev Beheer v. Poland Enkev Beheer B.V. v. The Republic of Poland (UNCITRAL/PCA Case No. 2013-01), First Partial Award, 29.4.2014 and Final Award on Costs, 13.6.2014 Enron v. Argentina Enron Corporation Ponderosa Assets, L.P. v. The Republic of Argentina (ICSID Case No. ARB/01/3), Award, 22.5.2007 Eskosol v. Italy Eskosol S.p.A. In Liquidazione v. Italian Republic (ICSID Case No. ARB/15/50), Decision on Termination Request and Intra-EU Objection, 7.5.2019 Eureko v. Poland Eureko B.V. v. Republic of Poland (UNCITRAL), Partial Award, 19.8.2005 Everest Estate LLC et al. v. Russia Everest Estate LLC et al. v. Russia (PCA Case No. 2015-36), Award, 2.5.2018 Fedax v. Venezuela Fedax N.V. v. The Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB/96/3), Decision of the Tribunal on Objections to Jurisdiction, 11.7.1997 Feldman v. Mexico Marvin Roy Feldman Karpa v. United Mexican States (ICSID Case No. ARB(AF)/99/1), Award, 16.12.2002 Fraport v. Philippines Fraport AG Frankfurt Airport Services Worldwide v. Republic of the Philippines (ICSID Case No. ARB/11/12), Award, 10.12.2014 Global Trading v. Ukraine Global Trading Resource Corp. and Globex International, Inc. v. Ukraine (ICSID Case No. ARB/09/11), Award, 1.12.2010 Gold Reserve v. Venezuela Gold Reserve Inc. v. The Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB(AF)/09/1), Award, 22.9.2014 Guaracachi v. Bolivia Guaracachi America, Inc. v. The Plurinational State of Bolivia (PCA Case No. 2011-17), Award, 31.1.2014 Hochtief v. Argentina Hochtief AG v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/07/31), Decision on Liability, 29.12.2014 and Decision on Jurisdiction, 24.10.2011 Impregilo v. Pakistan Impregilo S.p.A. v. Islamic Republic of Pakistan (ICSID Case No. ARB/03/3), Decision on Jurisdiction, 22.4.2005 Isolux v. Spain Isolux Netherlands, BV v. Kingdom of Spain (SCC Case V2013/153) Jan de Nul v. Egypt Jan de Nul NV & Dredging International NV v. Arab Republic of Egypt (ICSID Case No. ARB/04/3), Award, 6.11.2008 Karkey Karadeniz v. Pakistan Karkey Karadeniz Elektrik Uretim A.S. v. Islamic Republic of Pakistan (ICSID Case No. ARB/13/1), Award, 22.8.2017 Khan Resources v. Mongolia Khan Resources Inc. v. Mongolia (PCA Case No. 2011-09), Award on the Merits, 2.3.2015 Kiliç v. Turkmenistan Kiliç ?nşaat ?thalat ?hracat Sanyiv ve Ticaret Anonim Şirketi v. Turkmenistan (ICSID Case No. ARB/10/1), Award, 2.7.2013 Lauder v. Czech Republic Lauder v. Czech Republic (UNCITRAL), Final Award, 3.9.2001 Levy v. Peru Levy v. Republic of Peru (ICSID Case No. ARB/10/17), Award, 26.2.2015 LG&E v. Argentina LG&E Energy Corp. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/02/1), Decision on Liability, 3.10.2006 and Award, 3.10.2006 Lugzor and others v. Russia Limited Liability Company Lugzor and Others v. Russian Federation (PCA Case No. 2015-29) Maffezini v. Spain Emilio Augusto Maffezini v. The Kingdom of Spain (ICSID Case No. ARB/97/7), Decision of the Tribunal on Objections to Jurisdiction, 25.1.2000 and Award, 13.11.2000 Mamidoil v. Albania Mamidoil Jetoil Greek Petroleum Products Societe S.A. v. Republic of Albania (ICSID Case No. ARB/11/24), Award, 30.3.2015 ME Shipping v. Egypt Middle East Cement Shipping and Handling Co. SA v. Arab Republic of Egypt (ICSID Case No. ARB/99/6), Award, 12.4.2002 Metalclad v. Mexico Metalclad Corporation v. The United Mexican States (ICSID Case No. ARB(AF)/97/1), Award, 30.8.2000 Metal-Tech v. Uzbekistan Metal-Tech Ltd. v. Republic of Uzbekistan (ICSID Case No. ARB/10/3), Award, 4.10.2013 Methanex Corp v. USA Methanex Corp v United States of America (UNCITRAL/NAFTA), Final Award of the Tribunal on Jurisdiction and Merits, 3.8.2005 Michael Anthony Lee-Chin v. Dominican Republic Michael Anthony Lee-Chin v. Dominican Republic (ICSID Case No. UNCT/18/3), Final Award, 6.10.2023 Micula v. Romania Micula v. Romania (ICSID Case No. ARB/05/20), Decision on Jurisdiction and Admissibility, 24.9.2008 Mihaly International, Inc v. Sri Lanka Mihaly International, Inc. v. Democratic Socialist Republic of Sri Lanka (ICSID Case No. ARB/00/2), Award, 15.3.2002 Minotte v. Poland Minnotte and Lewis v. Republic of Poland (ICSID Case No. ARB(AF)/10/1), Award, 16.5.2014 Mobil v. Venezuela Mobil v. Venezuela (ICSID Case No. ARB/07/27), Decision on Jurisdiction, 10.6.2010 MTD v. Chile MTD Equity Sdn. Bhd. and MTD Chile S.A. v. Republic of Chile (ICSID Case No. ARB/01/7), Award, 25.5.2004 Naftogaz and others v. Russia NJSC Naftogaz of Ukraine and others v. Russian Federation (UNCITRAL, PCA Case No. 2017-16) National Grid v. Argentina National Grid plc v. The Argentine Republic (UNCITRAL), Award, 3.11.2008 Noble Ventures, Inc. v. Romania Noble Ventures, Inc. v. Romania (ICSID Case No. ARB/01/11), Award, 12.10.2005 Occidental v. Ecuador Occidental Exploration and Production Company v. The Republic of Ecuador (UNCITRAL/LCIA Case No. UN 3467), Final Award, 1.7.2004 Orazul International v. Argentina Orazul International Espa?a Holdings S.L. v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/19/25), Award, 14.12.2023 Oschadbank v. Russia Oschadbank v. Russian Federation (PCA Case No. 2016-14) Quiborax v. Bolivia Quiborax S.A. v. Plurinational State of Bolivia (ICSID Case No. ARB/06/2), Decision on Jurisdiction, 27.9.2012 Pac Rim v. El Salvador Pac Rim Cayman LLC v. Republic of El Salvador (ICSID Case No. ARB/09/12), Decision on the Respondent's Jurisdictional Objections, 1.6.2012 Pan American v. Argentina Pan American Energy LLC and BP Argentina Exploration Company v. The Argentine Republic (No. ARB/03/13), Decision on Preliminary Objections, 27.7.2006 Paushok v. Mongolia Sergei Paushok, CJSC Golden East Co. and CJSC Vostokneftegaz Co. v. The Government of Mongolia (UNCITRAL), Award on Jurisdiction and Liability, 28.4.2011 Pey Casado v. Chile Pey Casado v. Republic of Chile (ICSID Case No. ARB/98/2), Sentence Arbitrale, 8.5.2008 Philip Morris v. Australia Philip Morris Asia Limited (Hong Kong) v. The Commonwealth of Australia (PCA Case No. 2012-12), Decision on Jurisdiction and Admissibility, 17.12.2015 Philip Morris v. Paraguay Philip Morris Brands SARL v. Oriental Republic of Paraguay (ICSID Case No. ARB/10/7), Decision on Jurisdiction, 2.7.2013 Phoenix Action v. Czech Republic Phoenix Action, Ltd v. The Czech Republic (ICSID Case No. ARB/06/5), Award, 15.4.2009 PJSC Ukrnafta v. Russia PJSC Ukrnafta v. The Russian Federation (PCA Case No. 2015-34), Award, 12.4.2019 PL Holdings v. Poland PL Holdings S.a.r.l. v. Republic of Poland (SCC Case No. V2014/163), Partial Award, 28.6.2017 Plama v. Bulgaria Plama Consortium Limited v. Republic of Bulgaria (ICSID Case No. ARB/03/24), Decision on Jurisdiction, 8.2.2005 Pope & Talbot v. Canada Pope & Talbot Inc. v. Government of Canada (NAFTA/UNCITRAL), Award on the Merits of Phase 2, 10.4.2001 Portigon v. Spain Portigon AG v. Kingdom of Spain (ICSID Case No. ARB/17/15) Privatbank and Finilon v. Russia PJSC CB PrivatBank and Finance Company Finilon LLC v. Russian Federation (PCA Case No. 2015-21) PSEG v. Turkey PSEG Global, Inc. v. Republic of Turkey (ICSID Case No. ARB/02/5), Award, 19.1.2007 Romak v. Uzbekistan Romak (Switzerland) S.A. v. Uzbekistan (PCA Case No. AA280), Award, 26.11.2009 RREEF Infrastructure (G.P.) RREEF Infrastructure (G.P.) Limited and RREEF Pan-European Infrastructure Two Lux S.a r.l. v. Kingdom of Spain (ICSID Case No. ARB/13/30), Decision on Liability and on the Principles of Quantum, 30.11.2018 RSM and others v. Grenada Rachel S. Grynberg and others and RSM Production Corporation v. Grenada (ICSID Case No. ARB/10/6), Award, 10.12.2010 Salini v. Morocco Salini Construttori S.p.A. v. Kingdom of Morocco (ICSID Case No. ARB/00/4), Decision on Jurisdiction, 16.7.2001 Saluka v. Czech Republic Saluka Investments BV (Netherlands) v. The Czech Republic (UNCITRAL/PCA), Partial Award, 17.3.2006 SD Myers, Inc. v. Canada SD Myers, Inc. v. Government of Canada (NAFTA/UNCITRAL), 1st Partial Award and Separate Opinion, 13.11.2000 Sempra v. Argentina Sempra Energy International v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/02/16), Award, 28.9.2007 SGS v. Pakistan SGS Société Générale de Surveillance S.A. v. The Islamic Republic of Pakistan (ICSID Case No. ARB/01/13), Decision of the Tribunal on Objections to Jurisdiction, 6.8.2003 SGS v. Philippines SGS Société Générale de Surveillance S.A. v. Republic of the Philippines (ICSID Case No. ARB/02/6), Decision of the Tribunal on Objections to Jurisdiction, 23.1.2006 SGS v. Paraguay SGS Société Générale de Surveillance S.A. v. The Republic of Paraguay (ICSID Case No. ARB/07/29), Decision on Jurisdiction, 12.2.2010 Siemens v. Argentina Siemens A.G. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/02/08), Decision on Jurisdiction, 3.8.2004 and Award, 6.2.2007 Société Générale v. The Dominican Republic Société Générale v. The Dominican Republic (LCIA Case No. UN 7927), Award on Preliminary Objections to Jurisdiction, 19.9.2008 Soufraki v. UAE Hussein Nuaman Soufraki v. The United Arab Emirates (ICSID Case No. ARB/02/7), Award, 7.7.2004 and Decision on Annulment Application, 5.6.2007 Stabil LLC and Others v. Russian Federation Stabil LLC and Others v. Russian Federation (PCA Case no. 2015-35), Award on Jurisdiction, 26.6.2017 Suez v. Argentina Suez, Sociedad General de Aguas de Barcelona, S.A. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/03/19), Order in Response to Petition for Transparency and Participation as Amicus Curiae, 19.5.2005 Tecmed v. Mexico Técnicas Medioambientales Tecmed, S.A. v. The United Mexican States (ICSID Case No. ARB(AF)/00/2), Award, 29.5.2003 TECO v. Guatemala Teco Guatemala Holdings, LLC v. Republic of Guatemala (ICSID Case No. ARB/10/17), Award on Jurisdiction and Merits, 19.12.2013 Teinver v. Argentina Autobuses Urbanos del Sur SA, Teinver SA and Transportes de Cercanías SA v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/09/1), Decision on Jurisdiction, 21.12.2012 and Award, 21.7.2017 Telefónica v. Argentina Telefónica S.A. v. Argentine Republic (ICSID Case No ARB/03/20), Decision on Jurisdiction, 25.5.2006 The Channel Tunnel v. UK and France The Channel Tunnel Group ltd. and France-Manche S.A. v. United Kingdom and France (UNCITRAL), Partial Award, 30.1.2007 Thunderbird v. Mexico International Thunderbird Gaming Corporation v. The United Mexican States (NAFTA/UNCITRAL), Arbitral Award, 26.1.2006; Separate Opinion of Thomas Wälde Tokios Tokelés v. Ukraine Tokios Tokelés v. Ukraine (ICSID Case No. ARB/02/18), Decision on Jurisdiction, 29.4.2004 Total v. Argentina Total S.A. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/04/01), Decision on Liability, 27.12.2010 and Award and Dissenting Opinion, 27.11.2013 Toto v. Lebanon Toto Construzioni Generali S.p.A. v. The Republic of Lebanon (ICSID Case No. ARB/07/12), Decision on Jurisdiction, 11.9.2009 Tulip v. Turkey Tulip Real Estate and Development Netherlands B.V. v. Republic of Turkey (ICSID Case No. ARB/11/28), Decision on Bifurcated Jurisdictional Issue, 5.3.2013 Valores Mundiales and Consorcio Andino v. Venezuela Valores Mundiales, S.L. and Consorcio Andino S.L. v. Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB/13/11), Award, 25.7.2017 Vanessa Ventures v. Venezuela Vannessa Ventures Ltd. v. Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB(AF)/04/6), Award, 16.1.2013 Venezuela Holdings v. Venezuela Venezuela Holdings V.B. v. The Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB/07/27), Award, 9.10.2014 Vigotop Limited v. Hungary Vigotop Limited v. Hungary (ICSID Case No. ARB/11/22), Award, 1.10.2014 Wena Hotels v. Egypt Wena Hotels v. Arab Republic of Egypt (ICSID Case No. ARB/98/4), Award, 8.12.2000 Western NIS v. Ukraine Western NIS Entreprise Fund v. Ukraine (ICSID Case No ARB/04/2), Order, 16.3.2006 Yaung Chi v. Myanmar Yaung Chi Oo Trading Pte Ltd. v. Myanmar (ICSID Case No. ARB/01/1), Award, 31.3.2003

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

ADA / Porozumienie antydumpingowe Porozumienie o stosowaniu artykułu VI Układu ogólnego w sprawie taryf celnych i handlu - załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 103) (Agreement on Implementation of Article VI of the General Agreement on Tariffs and Trade) Artykuły KPM z 2001 r. Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne - załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 53/83 z 12.12.2001 r. (A/RES/53/83) CETA Kompleksowa umowa gospodarczo-handlowa (CETA) między Kanadą, z jednej strony, a Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, z drugiej strony, podpisana dnia 30.10.2016 r. (Dz.Urz. UE L 11 z 2017 r., s. 23) (Comprehensive Economic and Trade Agreement) CPTPP Wszechstronne i postępowe porozumienie o partnerstwie transpacyficznym z 8.3.2018 r. (Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership) CTPA Umowa o promocji handlu pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Kolumbią z 12.10.2011 r. (United States - Colombia Trade Promotion Agreement) DSU Uzgodnienie w sprawie zasad i procedur regulujących rozstrzyganie sporów - załącznik 2 do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 234) (Dispute Settlement Understanding) GAB Ogólne porozumienie pożyczkowe (General Agreements to Borrow) GATS Układ ogólny w sprawie handlu usługami - załącznik 1B do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 190) (General Agreement on Trade in Services) GATT 1947 Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu, podpisany w Genewie dnia 30.10.1947 r. (UNTS 1950, vol. 55, s. 194) (General Agreement on Tariffs and Trade 1947) GATT 1994 Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu - załącznik 1A do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 11) (General Agreement on Tariffs and Trade 1994) konwencja berneńska Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych, przyjęta w Bernie dnia 9.9.1886 r., przejrzana w Berlinie dnia 13.11.1908 r. i w Rzymie dnia 2.6.1928 r. (Dz.U. z 1935 r. Nr 84, poz. 515 ze zm.) konwencja paryska Konwencja związkowa paryska o ochronie własności przemysłowej, przyjęta w Paryżu dnia 20.3.1883 r., przejrzana w Brukseli dnia 14.12.1900 r., w Waszyngtonie dnia 2.6.1911 r. i w Hadze dnia 6.11.1925 r. (Dz.U. z 1932 r. Nr 2, poz. 8 ze zm.) Konwencja z Mauritiusa Traktat o przejrzystości w traktatowym arbitrażu inwestor-państwo - załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 69/116 z 10.12.2014 r. (ARES/69/116) KORUS Umowa o wolnym handlu pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Koreą Południową (United States - Korea Free Trade Agreement) KPP Karta praw podstawowych Unii Europejskiej podpisana w Nicei 7.12.2000 r. (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389) KWPT Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu dnia 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, zał.) NAFTA Północnoamerykański układ o wolnym handlu z 17.12.1992 r. (international.gc.ca) (North American Free Trade Agreement) Porozumienie SCM Porozumienie w sprawie subsydiów i środków wyrównawczych - załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 229) (Agreement on Subsidies and Countervailing Measures) Porozumienie SPS Porozumienie w sprawie stosowania środków sanitarnych i fitosanitarnych - załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 69) (Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures) Porozumienie TBT Porozumienie w sprawie barier technicznych w handlu (Agreement on Technical Barriers to Trade) Porozumienie TRIPS Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej - załącznik 1C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 213) (Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights) Porozumienie WTO Porozumienie ustanawiające Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzone w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 98, poz. 483 ze zm.) RCEP Regionalne Kompleksowe Partnerstwo Gospodarcze z 15.11.2020 r. (Regional Comperhensive Economic Partnership) rozporządzenie 833/2014 rozporządzenie Rady (UE) Nr 833/2014 z 31.7.2014 r. dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.Urz. UE L 229, s. 1 ze zm.) TFUE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47) TKE Traktat Karty Energetycznej oraz Protokół Karty Energetycznej dotyczący efektywności energetycznej i odnośnych aspektów ochrony środowiska, sporządzone w Lizbonie dnia 17.12.1994 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 105, poz. 985) Traktat z Lizbony Traktat z Lizbony z 13.12.2007 r. zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz.Urz. UE C 306, s. 1) TPP Partnerstwo Transpacyficzne z 5.10.2015 r. (Trans-Pacific Partnership) TTIP Transatlantyckie Partnerstwo w dziedzinie Handlu i Inwestycji (Transatlantic Trade and Investment Partnership) TUE Traktat o Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13) Układ MFW Umowa o utworzeniu Międzynarodowego Funduszu Walutowego, zawarta w Bretton Woods dnia 22.7.1944 r. (M.P. z 2010 r. Nr 36, poz. 501 ze zm.) USMCA Porozumienie pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i Kanadą z 30.11.2018 r. (ustr.gov) (United States-Mexico-Canada Agreement)

2. Instytucje, organy, organizacje

ADB Azjatycki Bank Rozwoju (Asian Development Bank) AfDB Afrykański Bank Rozwoju (African Development Bank) ASEAN Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (Association of South-East Asian Nations) BCBS Bazylejski Komitet ds. Nadzoru Bankowego (Basel Committee on Banking Supervision) BIS Bank Rozrachunków Międzynarodowych (Bank for International Settlements) EBRD Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (European Bank for Reconstruction and Development) EIB Europejski Bank Inwestycyjny (European Investment Bank) EIF Europejski Fundusz Inwestycyjny (European Investment Fund) ICC Międzynarodowa Izba Handlowa w Paryżu (International Chamber of Commerce) ICSID Międzynarodowe Centrum Rozstrzygania Sporów Inwestycyjnych (International Centre for Settlement of Investment Disputes) IDA Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (International Development Association) IDB Międzyamerykański Bank Rozwoju (Inter-American Development Bank) IFC Międzynarodowa Korporacja Finansowa (International Finance Corporation) ISO Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (International Organization for Standardization) ITO Międzynarodowa Organizacja Handlu (International Trade Organization) ITU Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (International Telecommunications Union) KPM Komisja Prawa Międzynarodowego ONZ LCIA Londyński Sąd Arbitrażu Międzynarodowego (London Court of International Arbitration) MBOiR Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju MERCOSUR Wspólny Rynek Południa (hiszp. Mercado Común del Sur) MFW Międzynarodowy Fundusz Walutowy MIGA Agencja Wielostronnych Gwarancji Inwestycyjnych (Multilateral Investment Guarantee Agency) MOP Międzynarodowa Organizacja Pracy MTS Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości NBP Narodowy Bank Polski OECD Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development) ONZ Organizacja Narodów Zjednoczonych OPEC Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową (Organization of the Petroleum Exporting Countries) PCA Stały Sąd Arbitrażowy w Hadze (Permanent Court of Arbitration) SADC Południowoafrykańska Wspólnota Rozwoju (Southern African Development Community) SBA promesy kredytowe MFW (Stand-by Arrangements) SCC Sztokholmska Izba Handlowa (Stockholm Chamber of Commerce) STSM Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej TS Trybunał Sprawiedliwości TSUE Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej UNCITRAL Komisja Międzynarodowego Prawa Handlowego ONZ (United Nations Commission on International Trade Law) UNCTAD Konferencja ONZ ds. Handlu i Rozwoju (United Nations Conference on Trade and Development) WTO Światowa Organizacja Handlu (World Trade Organization)

3. Orzecznictwo i publikatory

Dz.U. Dziennik Ustaw Dz.Urz. WE/UE Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich / Unii Europejskiej ICJ Reports Annual Reports of International Court of Justice LNTS League of Nations Treaty Series. Publication of Treaties and International Engagements registered with the Secretariat of the League of Nations PCIJ Reports Reports of Permanent Court of International Justice

4. Inne

BIT dwustronne umowy o ochronie inwestycji (Bilateral Investment Treaties) BIZ bezpośrednie inwestycje zagraniczne BRIC zbiorcza nazwa grupy państw rynków wschodzących: Brazylii, Rosji, Indii oraz Chin ECF instrument rozszerzonego wsparcia kredytowego (Extended Credit Facility) EFF instrument rozszerzonego wsparcia finansowego (Extended Fund Facility) ESG środowisko, społeczna odpowiedzialność, ład korporacyjny (environmental, social, and governance) FCC zdolność pożyczkowa MFW (Forward Commitment Capacity) FCL elastyczna linia kredytowa (Flexible Credit Line) FED System Rezerwy Federalnej (bank centralny USA) (Federal Reserve System) GAR rachunek zasobów ogólnych (General Resources Account) GSP generalny system preferencji HAPA High access precautionary arrangements (linia kredytowa MFW) IBW instytucje Bretton Woods ISDS mechanizm rozstrzygania sporów między inwestorem a państwem goszczącym (investor-state dispute settlement) KNU klauzula najwyższego uprzywilejowania KTN klauzula traktowania narodowego LCDs państwa najsłabiej rozwinięte MCP niejednolite praktyki walutowe (Multiple Currency Practices) MFN najwyższe uprzywilejowanie (most-favoured-nation) NAB Nowe Porozumienie Pożyczkowe (New Arrangements to Borrow) NPM klauzule dozwolonych środków (non-precluded measures) NT traktowanie narodowe (national treatment) NU najwyższe uprzywilejowanie p.p. punkt procentowy PKB produkt krajowy brutto PMG prawo międzynarodowe gospodarcze PMI prawo międzynarodowe inwestycyjne PMP prawo międzynarodowe publiczne PPP parytet siły nabywczej (Purchasing Power Parity) RCF instrument szybkiego kredytowania (Rapid Credit Facility) RFI instrument szybkiego finansowania (Rapid Financing Instrument) SCF instrumenty kredytowe stand-by (Standby Credit Facility) SDR Specjalne Prawa Ciągnienia (Special Drawing Rights) STC konkretne problemy handlowe (specific trade concerns) SUT sprawiedliwe i uczciwe traktowanie (FET - fair and equitable treatment) TN traktowanie narodowe VER dobrowolne ograniczenie eksportowe (voluntary export restraints)