Rozdział I. Zagadnienia wstępne
Literatura: D. Armstrong, T. Farrell, H. Lambert, International Law and International Relations, Cambridge 2012; A. Aust, Handbook of International Law, Cambridge 2014; M. Balcerzak, R. Bierzanek, M. Kałduński, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2023; J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2019; R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2004; I. Brownlie, Principles of Public International Law, Oxford 2008; J. Crawford, Brownlie's Principles of Public International Law, Oxford 2019; E. Crawford, A. Pert, B. Saul (eds.), Public International Law, Cambridge 2023; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2014; M. Dixon, Textbook on International Law, Oxford 2013; M. Dixon, R. McCorquodale, S. Williams, Cases & Materials on International Law, Oxford 2016; M. Evans (ed.), International Law, Oxford 2024; P. Gaeta, J.E. Vi?uales, S. Zappalá, Cassese's International Law, Oxford 2020; W. Góralczyk, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2000; W. Góralczyk, K. Karski, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2024; D.J. Harris, Cases and Materials on International Law, London 2020; G. Hernández, International Law, Oxford 2025; M. Ingelević-Citak, B. Kuźniak, M. Marcinko, Organizacje międzynarodowe, Warszawa 2017; J. Klabbers, An Introduction to International Institutional Law, Cambridge 2012; J. Klabbers, International Law, Cambridge 2023; H. Lauterpacht, The Function of Law in the International Community, Oxford 2011; J. Menkes (red.), Prawo międzynarodowe - problemy i wyzwania, Warszawa 2006; J. Pieńkos, Prawo międzynarodowe publiczne, Kraków 2004; C. Rose (ed.), An Introduction to Public International Law, Cambridge 2022; M.N. Shaw, International Law, Cambridge 2021; R.M.M. Wallace, O. Martin-Ortega, International Law, London 2020.
§ 1. Uwagi terminologiczne
Nb 1
Niniejszy podręcznik poświęcony jest wybranym zagadnieniom prawa międzynarodowego publicznego. W kolejnych rozdziałach przedstawione zostaną kluczowe kwestie związane ze źródłami tegoż porządku prawnego, jego podmiotami oraz zasadami ich współdziałania na arenie międzynarodowej. Zanim jednak przejdziemy do omówienia tych zagadnień, warto na wstępie poczynić kilka uwag natury wprowadzającej, które pozwolą od razu dostrzec elementy specyficzne dla interesującego nas reżimu normatywnego.
Nb 2
Punktem wyjścia powinna być definicja prawa międzynarodowego publicznego. Otóż, jak jest to powszechnie przyjęte, prawo międzynarodowe publiczne to szczególnego rodzaju system prawny, który tworzy zasady oraz mechanizmy współpracy państw, organizacji międzynarodowych oraz innych uznanych podmiotów tegoż systemu prawnego1. Dla przejrzystości wywodów należy od razu dokonać rozróżnienia prawa międzynarodowego publicznego, prawa prywatnego międzynarodowego oraz prawa Unii Europejskiej2. W istocie są to odrębne systemy prawne, przy czym niekiedy ich wzajemne relacje mogą mieć niezwykle złożony charakter.
Nb 3
Nie ulega wątpliwości, że prawo prywatne międzynarodowe to element prawa wewnętrznego każdego państwa regulujący kwestie prywatnoprawne powstające na styku różnych krajowych systemów prawnych. Należy jednak podkreślić, że współcześnie instrumenty prawa międzynarodowego publicznego, w tym przede wszystkim umowy międzynarodowe, stanowią element ujednolicający przepisy prawa prywatnego międzynarodowego3. Podobnie rzecz się ma w przypadku prawa UE, które począwszy od 2000 r. coraz częściej obejmuje swoim zakresem problematykę reguł kolizyjnych4.
Odrębnym zagadnieniem jest rozróżnienie prawa międzynarodowego publicznego od prawa UE. Kwestia ta jest przedmiotem rozlicznych badań doktrynalnych, które jak na razie nie dają jasnej odpowiedzi, czy prawo UE to część prawa międzynarodowego publicznego, czy też - zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - jest to nowy system prawny. Jak zostało to wyrażone w opinii TS 1/91, "traktat EWG [obecnie TUE oraz TFUE], choć zawarty w formie umowy międzynarodowej, stanowi kartę konstytucyjną Wspólnoty [Unii] opartej na zasadzie praworządności. (...) traktaty Wspólnot [Unii] ustanowiły nowy porządek prawny w prawie międzynarodowym, na rzecz którego państwa ograniczają w coraz szerszym zakresie swoje prawa suwerenne i którego podmiotami są nie tylko państwa członkowskie, ale i pochodzące z nich jednostki (...). Najistotniejszymi cechami w ten sposób ustanowionego porządku prawnego Wspólnot [Unii] są w szczególności jego pierwszeństwo przed prawem państw członkowskich oraz bezpośrednia skuteczność wielu postanowień, które stosują się do ich obywateli i do nich samych"5. W miarę rozwoju prawa UE oraz zasad jego stosowania (w tym przede wszystkim zasady pierwszeństwa, zasady skutku bezpośredniego i bezpośredniej stosowalności) coraz bardziej uprawniona wydaje się być teza, że mamy tu w istocie do czynienia z zupełnie nowym porządkiem prawnym, który wykształcił się na gruncie regulacji prawnomiędzynarodowych6.
Nb 4
Warto ponadto wspomnieć o Europejskim Obszarze Gospodarczym. Stanowi on przestrzeń prawną łączącą państwa członkowskie UE i trzy państwa EFTA - Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (Norwegię, Islandię, Liechtenstein), w której zapewnione są swobody rynku wewnętrznego (swobodny przepływ towarów, osób, usług, swoboda przedsiębiorczości oraz swoboda przepływu kapitału i płatności) oraz szereg polityk gospodarczych (w tym przede wszystkim zasady prawa konkurencji oraz pomocy publicznej). Warto w tym kontekście dodać, że jednym z celów EOG było od początku stworzenie homogenicznej przestrzeni prawnej. Idea ta została nie tylko sformułowana w preambule Porozumienia o EOG7, ale także w jurysprudencji Trybunału EFTA. Zgodnie z podstawowymi zasadami funkcjonowania EOG państwa EFTA są związane prawem UE i ciąży na nich obowiązek implementacji dyrektyw oraz rozporządzeń do prawa wewnętrznego. Orzecznictwo Trybunału EFTA, będącego organem sądowym dla państw EOG-EFTA, pokazuje, że system prawny EOG nie stanowi wprawdzie odrębnego porządku prawnego, jak to jest w przypadku prawa UE, niemniej jednak można go zakwalifikować jako swoistą hybrydę między prawem UE a prawem międzynarodowym publicznym8.
§ 2. Elementy charakterystyczne prawa międzynarodowego publicznego
Nb 5
Podobnie jak każdy system prawny, także prawo międzynarodowe publiczne charakteryzuje się określoną specyfiką. Przystępując do analizy prawa międzynarodowego publicznego, należy jednak pamiętać, że w swej zasadniczej mierze jest ono porządkiem prawnym tworzonym przez państwa na ich własne potrzeby. Takie założenie determinuje wiele rozwiązań dotyczących procesu tworzenia prawa, jego stosowania, zasad ponoszenia odpowiedzialności oraz rozstrzygania sporów.
Nb 6
Nie ulega wątpliwości, że podmiotami prawa międzynarodowego publicznego są przede wszystkim państwa. Co więcej, praktycznie do drugiej połowy XX w. państwa były powszechnie uważane za jedyny podmiot interesującego nas porządku prawnego. Zmiany takiego stanu rzeczy przyniósł dopiero rozwój sytuacji na arenie międzynarodowej zaistniały w okresie po II wojnie światowej. W pierwszej kolejności uznano podmiotowość prawnomiędzynarodową organizacji międzynarodowych. Stało się tak po wydaniu przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości9 opinii doradczej w sprawie Bernadotte. Następnie zaś, w efekcie powołania zasad odpowiedzialności osób fizycznych za zbrodnie popełnione w czasie II wojny światowej oraz dynamicznego rozwoju systemów ochrony praw człowieka (w tym w szczególności regionalnego systemu Europejskiej Konwencji Praw Człowieka10), doszło do wykształcenia się koncepcji podmiotowości osób fizycznych w prawie międzynarodowym11.
Nb 7
Kolejną cechą charakterystyczną prawa międzynarodowego publicznego są formy prawne, w których tworzone są normy tegoż porządku prawnego. Na wstępie należy zauważyć, że brak jest prawnie wiążącego pełnego wykazu źródeł prawa, choć w doktrynie za punkt wyjścia w tym zakresie traktuje się postanowienia art. 38 ust. 1 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości12. Należy jednak pamiętać, że literalna wykładnia tychże postanowień skłania do tezy, iż jest to jedynie wykaz źródeł orzekania MTS, co więcej - nieuwzględniający wszystkich stosowanych współcześnie kategorii źródeł prawa międzynarodowego. Bezspornie źródłami o największej doniosłości praktycznej są przepisy prawa zwyczajowego oraz umowy międzynarodowe. Ponadto odnotowuje się znaczący wzrost rangi prawotwórczych uchwał organizacji międzynarodowych oraz całego wachlarza instrumentów niewiążących, często określanych mianem prawa miękkiego (soft law).
Nb 8
Elementem specyficznym dla prawa międzynarodowego publicznego jest również charakter jego norm, a przede wszystkim kwestie ich wzajemnej hierarchii. Znakomitą większość norm interesującego nas porządku prawnego stanowią normy dyspozytywne (ius dispositivum), natomiast w mniejszości są normy imperatywne (ius cogens)13. Pomimo że w doktrynie nie ma zgody co do katalogu norm ius cogens, wydaje się, że można stworzyć pewien niesporny wykaz takich norm. Z całą pewnością można tu zaliczyć zakaz użycia siły w stosunkach międzynarodowych, zakaz ludobójstwa i tortur czy też zakaz dyskryminacji rasowej14. Godzi się odnotować, że w świetle Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów15 sprzeczność z normami ius cogens jest przesłanką nieważności bezwzględnej umowy międzynarodowej (art. 53 KWPT)16. Istotną kwestią prawną wymagającą przedstawienia na tym etapie wywodów jest problematyka hierarchii norm prawa międzynarodowego publicznego. Odmiennie bowiem niż jest to w krajowych porządkach prawnych, w interesującym nas systemie prawnym nie mamy do czynienia z precyzyjnie określoną hierarchią norm z dominującą pozycją aktu rangi konstytucyjnej. W praktyce centralną rolę systemową odgrywa Karta Narodów Zjednoczonych17 i z tego względu jest ona często określana mianem konstytucji dla stosunków międzynarodowych. Do tego przyczynia się nie tylko formalna i praktyczna ranga, jaką ma we współczesnym świecie Organizacja Narodów Zjednoczonych, ale również postanowienia art. 103 KNZ, zgodnie z którymi: "W razie sprzeczności pomiędzy zobowiązaniami członków Narodów Zjednoczonych, wynikającymi z niniejszej Karty, a ich zobowiązaniami wynikającymi z jakiegoś innego porozumienia międzynarodowego pierwszeństwo będą miały ich obowiązki wynikające z niniejszej Karty".
Nb 9
Wspominając o źródłach prawa międzynarodowego, należy odnotować rozmaite proceduralne aspekty mechanizmu zaciągania zobowiązań międzynarodowych. Odmiennie bowiem niż jest to w krajowych porządkach prawnych, w porządku prawnym prawa międzynarodowego publicznego nie spotkamy centralnego organu prawodawczego odpowiedzialnego za tworzenie aktów prawnych. W istocie proces ten pozostawiony jest w gestii samych podmiotów prawa międzynarodowego, w tym przede wszystkim państw, i ma on bardzo złożony charakter. Normy prawa międzynarodowego tworzą jedynie ogólne ramy prawne dla procesu powstawania, zmian czy też wygasania norm tegoż porządku prawnego, przy czym najbardziej sformalizowany charakter mają mechanizmy powoływania do życia zobowiązań w formie traktatowej i w formie prawotwórczych uchwał organizacji międzynarodowych. Dziedzina prawa międzynarodowego regulująca te właśnie kwestie jest określana mianem prawa traktatów18.
Nb 10
Należy zauważyć, że cechą charakterystyczną interesującego nas porządku prawnego jest brak scentralizowanych organów egzekwowania prawa. Specyfikę prawa międzynarodowego publicznego obrazują mechanizmy rozstrzygania sporów oraz zasady ponoszenia odpowiedzialności międzynarodowej19. W doktrynie tradycyjnie wyróżnia się katalog mechanizmów rozstrzygania sporów obejmujący metody dyplomatyczne (negocjacje, dobre usługi, mediacje, komisje śledcze i koncyliację), postępowanie przed organami ONZ oraz mechanizmy arbitrażowe i sądowe. Jak pokazuje praktyka, ze względów natury politycznej zdecydowanie najczęściej zastosowanie znajdują dyplomatyczne techniki rozstrzygania sporów, choć w przypadku sporów handlowych kluczową rolę odgrywa tryb ich rozwiązywania przed Organem Rozstrzygania Sporów Światowej Organizacji Handlu (Dispute Settlement Body - DSB). Zasady ponoszenia odpowiedzialności międzynarodowej państw zostały w ostatnich latach poddane procesowi kodyfikacji w ramach Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ. Podobnie jak jest to w przypadku innych poruszonych tu zagadnień, odzwierciedlają one specyfikę prawa międzynarodowego publicznego i jego podmiotów. Powyższa uwaga odnosi się zarówno do zasad odpowiedzialności, jak i mechanizmów jej realizacji.
Nb 11
Współczesne prawo międzynarodowe publiczne jest efektem wielowiekowej ewolucji20. Jego rozwój związany jest zarówno ze zmieniającymi się realiami współpracy międzynarodowej, jak i z dynamicznym rozwojem rozmaitych dóbr techniki. Pod wpływem tychże czynników przemianom ulegają dotychczasowe uregulowania prawa międzynarodowego publicznego, jak też następuje rozszerzenie zakresu przedmiotowego tegoż systemu prawnego na coraz nowsze obszary. Począwszy od 1999 r. jesteśmy świadkami zmian tak kluczowych pojęć, jak zasada suwerennej równości państw, ochrona praw człowieka, pojęcia casus foederis przewidzianego w art. 5 Traktatu Północnoatlantyckiego21 czy też, po wydarzeniach z 11.9.2001 r., problematyki prawa do samoobrony wyartykułowanego w regulacji art. 51 KNZ. Nie ulega wątpliwości, że do wielkich wyzwań stojących współcześnie przed prawem międzynarodowym publicznym należy skuteczne egzekwowanie regulacji w zakresie walki z terroryzmem, sprawne funkcjonowanie Międzynarodowego Trybunału Karnego oraz innych międzynarodowych sądów karnych, czy też poddanie niezbędnej regulacji wielu kwestii związanych z funkcjonowaniem Internetu i rozwojem systemów sztucznej inteligencji, ochrony środowiska naturalnego i zrównoważonego rozwoju.
1 Kwestia definicji prawa międzynarodowego jest przedmiotem licznych rozważań doktrynalnych. Szerzej zob. m.in.: M. Balcerzak, R. Bierzanek, M. Kałduński, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2023, s. 26-34; J. Crawford, Brownlie's Principles of Public International Law, Oxford 2019, s. 3-17; M.N. Shaw, International Law, Cambridge 2021, s. 36-57; J. Gilas, Prawo międzynarodowe, Toruń 1999, s. 22 i n.; T. Hillier, Sourcebook on Public International Law, London-Sydney 1998, s. 5 i n.; P. Malanczuk, Akehurst's Modern Introduction to International Law, London-New York 1999, s. 1-2.
2 Przed wejściem w życie Traktatu z Lizbony (1.12.2009 r.) równolegle istniały trzy Wspólnoty Europejskie (Europejska Wspólnota Węgla i Stali (do 2002 r.), Europejska Wspólnota Energii Atomowej oraz Wspólnota Europejska) oraz Unia Europejska. W ramach trzech Wspólnot Europejskich powstał unikalny system prawny, natomiast w obszarach integracyjnych objętych ówczesnym Traktatem o Unii Europejskiej obowiązywały odmienne reguły odzwierciedlające międzyrządowy charakter współpracy w zakresie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych. Traktat z Lizbony przewidział likwidację Wspólnoty Europejskiej oraz sukcesję jej dorobku prawnego przez Unię Europejską. Mając powyższe na uwadze, w niniejszej książce posługujemy się terminem "prawo Unii Europejskiej", zaś w cytatach z orzecznictwa lub literatury aktualizacja stosowanych terminów zamieszczona jest w nawiasach kwadratowych.
3 Szerzej zob. m.in. M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2018.
4 Por. np. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1215/2012 z 12.12.2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. UE L 351, s. 1 ze zm.).
5 Opinia TS 1/91 z 14.12.1991 r. (Projekt umowy między Wspólnotą, z jednej strony, a państwami Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, z drugiej strony, dotyczącej utworzenia Europejskiego Obszaru Gospodarczego), EU:C:1991:490, pkt 21.
6 Szerzej zob. m.in. M.M. Kenig-Witkowska (red.), A. Łazowski, R. Ostrihansky, Prawo instytucjonalne Unii Europejskiej, Warszawa 2025 oraz cyt. tam literatura przedmiotu.
7 Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym, podpisane w Oporto dnia 2.5.1992 r. (Dz.Urz. WE L 1 z 1994 r., s. 3; wersja skonsolidowana z 26.10.2024 r.).
8 Szerzej zob. m.in. A. Łazowski, EEA Countries (Iceland, Liechtenstein and Norway), [w:] S. Blockmans, A. Łazowski (eds.), The European Union and Its Neighbours: A Legal Appraisal of the EU's Policies of Stabilisation, Partnership and Integration, The Hague 2006, s. 95 i n.
9 ICJ Reports 1949, s. 174.
10 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.).
11 Szerzej zob. rozdział IV.
12 Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90.
13 Szerzej na temat pojęcia ius cogens zob. m.in. J.A. Frowein, Ius Cogens, [w:] R. Bernhardt (ed.), Encyclopedia of Public International Law, vol. III, The Hague 1997, s. 65 i n.; J. Crawford, Brownlie's Principles, s. 581-583.
14 Szerzej zob. m.in. J.A. Frowein, Ius Cogens, s. 66-67.
15 Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu dnia 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, zał.).
16 Odpowiednio art. 53 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów między państwami a organizacjami międzynarodowymi lub między organizacjami międzynarodowymi, przyjętej w Wiedniu dnia 20.3.1986 r. i otwartej do podpisu dnia 21.3.1986 r. (https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_2_1986.pdf, dostęp: 3.8.2025 r.).
17 Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90.
18 Szerzej zob. rozdział II.
19 Szerzej zob. rozdziały X i XI.
20 Szerzej na temat historii prawa międzynarodowego publicznego zob. m.in. M.N. Shaw, International Law, Cambridge 2021, s. 1-35 oraz cyt. tam literatura.
21 Traktat Północnoatlantycki, sporządzony w Waszyngtonie dnia 4.4.1949 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 87, poz. 970).
