Projekt layoutu Agata Muszalska

Ilustracje Agata Muszalska, Maria Zieniewicz

Redaktor prowadząca Agata Kołacz

Redaktor Arkadiusz Gudowski

Korekta Agnieszka Janowska

Produkcja Anna Badura

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Wydawca Aleksandra Małek

Recenzent prof. AJP dr hab. Karol Mausch

Publikacja dofinansowana przez Warszawski Uniwersytet Medyczny

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright ? by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2026

ISBN 978-83-01-25363-9

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.097

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: [email protected]; [email protected], www.pwn.pl

Przedmowa

Ostatnie lata przyniosły znaczące zmiany w naszej rzeczywistości, a jedną z nich jest kryzys zdrowia psychicznego, który dotyczy właściwie wszystkich grup wiekowych, przy czym niektóre środowiska są zagrożone szczególnie. Obciążenie psychiczne dotyczy nie tylko pacjentów i potencjalnych pacjentów, lecz także środowiska akademickiego i ochrony zdrowia. Wyjątkowo trudna jest sytuacja środowisk medycznych, gdyż to one powołane są do niesienia pomocy chorym, a jednocześnie same podlegają obciążeniom. Dlatego tak ważna staje się dziś edukacja środowiska medycznego, zwłaszcza studentów, w zakresie wiedzy i umiejętności psychologicznych - zarówno tych, które można wykorzystać, aby pomagać innym, jak i tych, które pomogą chronić i wzmacniać samych siebie.

Zauważalnym zmianom ulega także świadomość środowisk medycznych w zakresie zastosowania psychologii w medycynie i naukach o zdrowiu, możliwości współpracy z psychologami w codziennej praktyce klinicznej i konieczności rozwijania własnych kompetencji oraz posługiwania się przynajmniej podstawowymi narzędziami psychologicznymi w kontaktach z chorymi i ich rodzinami, a także ze współpracownikami. Wyrazem tej świadomości jest m.in. poszukiwanie odpowiedzi na takie pytania, jak:

- Co mogę zrobić, żeby pacjent nie bał się tak bardzo operacji?

- Jak rozmawiać z rodzicem, który szuka "cudu" w internecie?

- Co zrobić, kiedy mam wrażenie, że sam przestaję dawać radę emocjonalnie?

- Czy empatia może być dla mnie zagrożeniem?

Ta świadomość narasta w trakcie praktyki zawodowej, ale na początku edukacji nie dla wszystkich studentów, zwłaszcza zafascynowanych wybraną dziedziną medycyny lub ochrony zdrowia, jest oczywiste, po co im psychologia do przyszłej praktyki zawodowej. Nie zostawiamy tego pytania bez odpowiedzi. W naszym podręczniku Psychologia w medycynie i naukach o zdrowiu właściwie na każdym kroku staramy się pokazywać zastosowanie bogatej wiedzy psychologicznej w praktyce klinicznej w odniesieniu do różnych zawodów medycznych. Treści są dobrane adekwatnie dla studentów różnych kierunków medycznych, a także pracowników ochrony zdrowia na różnych etapach rozwoju kariery zawodowej i naukowej. Podręcznik charakteryzuje się zrównoważonym rozkładem zagadnień teoretycznych i praktycznych. Formy prezentacji tych treści są tak różnorodne, jak różnorodny jest świat nauki i doświadczenia - czasami jest to omówienie teorii, czasami opis przypadku, notatka kliniczna, opis badania, rysunek lub wykres. Zachęcamy też Czytelników do aktywności własnej - przemyślenia lub wykonania konkretnego zadania, a także sprawdzenia siebie i odpowiedzi na pytanie: Ile już wiem? Naszą ambicją jest wyłowić z psychologii to, co najbardziej przydatne medykom, doprawić językiem praktyki i naszych doświadczeń i podać w formie smakowitej, niemal do natychmiastowego wykorzystania.

Pomysł na podręcznik w jego obecnym kształcie i formie z jednej strony dojrzewał w salach dydaktycznych, gdzie od lat uczymy psychologii i komunikacji medycznej studentów wszystkich kierunków Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego (WUM), w ramach Studium Psychologii Zdrowia. Z drugiej - w Uniwersyteckiej Poradni Psychologicznej dla Studentów WUM, w gabinetach Zakładu Klinicznej Psychologii Zdrowia Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego WUM i w prywatnych praktykach klinicznych i psychoterapeutycznych redaktorek i współautorów. To tam widzieliśmy, jak teoria spotyka się z praktyką: jak realnie wygląda choroba z perspektywy pacjenta, jak reagują rodzice chorego dziecka, co się dzieje w zespole medycznym w sytuacjach kryzysowych, jak wypalenia doświadczają praktycy i studenci kierunków medycznych. Bazowaliśmy także na naszym doświadczeniu badawczym. W przypadku kilku rozdziałów do współpracy zaprosiłyśmy także lekarzy o dużej wiedzy i wyczuciu psychologicznym oraz psychologów spoza WUM.

Wreszcie przyszedł moment szczególny. W roku 2025 obchodziliśmy 60-lecie naszej jednostki - Studium Psychologii Zdrowia WUM. Trudno o lepszą okazję, żeby powiedzieć: Sprawdźmy, czego się przez te wszystkie lata nauczyliśmy. Ten podręcznik jest więc z jednej strony hołdem dla historii i dorobku Studium, z drugiej - próbą nowoczesnej, aktualnej odpowiedzi na pytanie: Jakiej psychologii najbardziej potrzebują dziś medycy?

Jak jest zbudowana ta książka? W naszym podręczniku proponujemy Wam podróż - od ogólnego obrazu świata, przez podstawy psychologii, aż po bardzo konkretne sytuacje kliniczne i problemy, z którymi spotkacie lub już spotykacie się na co dzień w praktyce.

Najpierw zapraszamy do przyjrzenia się temu, jak zmienia się świat i jakie stawia to wyzwania opiece zdrowotnej, a także, co w odpowiedzi proponuje psychologia (sekcja 1). Potem przechodzimy do ABC psychologii ogólnej i społecznej (sekcja 2), aby lepiej rozumieć siebie i pacjenta - jego motywację, sposób myślenia, uprzedzenia, reakcje w grupie, oraz do psychologii rozwoju człowieka - od niemowlęctwa po późną dorosłość (sekcja 3). W zagadnienia zależności psychosomatycznych i somatopsychicznych wprowadzą nas trzy kolejne sekcje dotyczące psychospołecznych determinantów zdrowia (sekcja 4), stresu i radzenia sobie (sekcja 5) i psychologicznych aspektów choroby i leczenia (sekcja 6).

W kolejnych sekcjach (od 7 do 10) schodzimy coraz bliżej praktyki i omawiamy wybrane problemy psychologiczne w medycynie (jak ból czy przemoc), pokazujemy specyficzne wyzwania psychologiczne w wybranych grupach klinicznych (jak osoby z chorobami nowotworowymi czy osoby z niepełnosprawnościami), przyglądamy się opiece nad pacjentami w zaawansowanej fazie choroby i u kresu życia oraz opiece nad chorym dzieckiem.

W dwóch kolejnych sekcjach prezentujemy konkretne narzędzia do pracy psychologicznej - zarówno podstawowe interwencje psychologiczne w praktyce personelu medycznego (sekcja 11), jak i bardziej zaawansowane interwencje (sekcja 12).

Na końcu pokazujemy zakres i formy działań psychologa w ochronie zdrowia - kiedy warto poprosić psychologa o konsultację, co może wnieść do procesu diagnozy i leczenia, jakie podejścia terapeutyczne są dziś najczęściej stosowane (sekcja 13) - oraz temat, który dotyczy Was bezpośrednio - stres zawodowy, wypalenie i dobrostan pracowników ochrony zdrowia, wraz z przykładem dobrych praktyk i refleksją nad rezyliencją (sekcja 14).

Pisząc i redagując ten podręcznik, miałyśmy w głowie bardzo konkretne pytania i twarze zadających je osób. Studentów, którzy pytali: Po co nam to? Lekarzy, którzy mówili: Dlaczego nikt nas tego nie nauczył na studiach? Pielęgniarki, które półżartem, półserio rzucały: To nam, a nie tylko pacjentom, przydałby się psycholog. Rodziców, którzy mówili: Nikt wcześniej nam tego nie wytłumaczył... I wreszcie - członków zespołów medycznych, którzy szeptem przyznawali: Ja już nie mam siły. Jeśli w którejś z tych historii odnajdujecie kawałek siebie, to znaczy, że pisaliśmy tę książkę także dla Was.

Zapraszamy więc do lektury. Można czytać ją od deski do deski lub skakać po rozdziałach, wybierając to, co w danym momencie najbardziej Was dotyczy. Można traktować ją jak podręcznik, ale też - mamy taką cichą nadzieję - jak zbiór opowieści z krainy, w której medycyna i psychologia naprawdę się spotykają.

Z serdecznością i wdzięcznością, że wyruszacie w tę podróż razem z nami,

dr hab. Dorota Włodarczykdr Magdalena Łazarewiczredaktorki naukowe

Sekcja 1Rola i miejsce psychologii w opiece zdrowotnej

Współczesna opieka zdrowotna stoi wobec złożonych wyzwań, wynikających zarówno z przemian epidemiologicznych, jak i społeczno-kulturowych. Coraz większe znaczenie zyskują choroby przewlekłe, których etiologia i przebieg są w znacznym stopniu powiązane z czynnikami psychologicznymi i behawioralnymi. Równocześnie pacjenci coraz częściej oczekują partnerskiej relacji z personelem medycznym oraz zindywidualizowanego podejścia uwzględniającego ich emocje, przekonania i sytuację życiową.

Zrozumienie roli psychologii w medycynie pozwala nie tylko lepiej wspierać pacjentów, lecz także skuteczniej reagować na wyzwania stojące przed współczesnymi pracownikami ochrony zdrowia.

Czego nauczysz się z tej sekcji?

- Co grypa hiszpańska, mRNA i antyszczepionkowcy mają wspólnego z psychologią.

- W jakich obszarach opieki zdrowotnej może przydać się psychologia.

- Jak wykorzystać biopsychospołeczny model zdrowia dla dobra pacjenta.

- Jak działa salutogeneza w praktyce.

Spis rozdziałów

1. Zmieniający się obraz świata i nowe wyzwania dla opieki zdrowotnej

Dorota Włodarczyk, Magdalena Łazarewicz

2. Stare i nowe zjawiska niebezpieczne

Dorota Włodarczyk, Magdalena Łazarewicz

3. Co proponuje psychologia?

Dorota Włodarczyk, Magdalena Łazarewicz

4. Model biomedyczny vs biopsychospołeczny

Dorota Włodarczyk, Magdalena Łazarewicz

5. Model salutogenetyczny vs patogenetyczny

Dorota Włodarczyk, Magdalena Łazarewicz

6. Jeszcze raz o zdrowiu i innych dobrych rzeczach

1. Zmieniający się obraz świata i nowe wyzwania dla opieki zdrowotnej Dorota Włodarczyk, Magdalena Łazarewicz

Analizując zjawiska specyficzne dla współczesnej opieki zdrowotnej, wskazuje się przede wszystkim na obserwowaną od połowy XX wieku zmianę charakteru chorób i struktury zgonów (Heszen-Celińska i Sęk, 2020). Chodzi o przeobrażenie epidemiologiczne, czyli spadek częstości chorób zakaźnych i wzrost znaczenia chorób przewlekłych jako przyczyn zgonów, zwłaszcza chorób układu krążenia, nowotworów czy wypadków. Okres pandemii COVID-19 przypomniał nam o dominującym w przeszłości problemie chorób zakaźnych, często z epidemicznym przebiegiem, takich jak tyfus, grypa, gruźlica, infekcje przewodu pokarmowego, choroby pasożytnicze (rycina 1.1). Przykładem może być epidemia grypy hiszpańskiej (hiszpanki) w latach 1918-1919, która pochłonęła ok. 20 mln ofiar, czyli więcej niż poległo w czasie I wojny światowej (Schott, 1993).

Ogromne znaczenie dla opanowania problemu chorób zakaźnych miała poprawa warunków sanitarnych (np. dostęp do bieżącej wody i kanalizacji), rozwój technologiczny (np. powszechny dostęp do lodówek) i postęp medycyny (np. skuteczne szczepionki i leki). Dominujące obecnie choroby coraz częściej określane są jako choroby cywilizacyjne lub choroby XXI wieku, jako że do ich występowania przyczyniają się czynniki bardzo silnie związane ze zmianami cywilizacyjnymi. Dzisiaj wiadomo, że etiologia tych chorób jest z reguły wieloczynnikowa (genetyka, środowisko, styl życia i inne czynniki razem wpływają na rozwój tych chorób). Większe niż w przypadku chorób zakaźnych jest także znaczenie czynników psychologicznych, zarówno w ich powstawaniu, jak i leczeniu (ramka 1.1).

Zmienia się także sam proces diagnozowania i leczenia. Wraz z rozwojem nowoczesnej medycyny przybywa opcji leczniczych i medycznych procedur. Mamy do czynienia z rozwojem inwazyjnych metod diagnostycznych i terapeutycznych (np. koronarografia, stomia, transplantacje, żywienie pozajelitowe, roboty chirurgiczne), których wdrażanie jest źródłem nie tylko nadziei, lecz także lęku i kolejnych obciążeń dla pacjentów. Wielkość tego postępu ilustruje fakt, że w 1900 roku średnia długość życia człowieka wynosiła 46 lat, a dziś w krajach wysokorozwiniętych jest to 75 lat, z wciąż zaznaczoną tendencją wzrostową (Stomma, 2008). Wiedza medyczna staje się jednak tak zaawansowana, że jest coraz mniej zrozumiała i przyswajalna dla laika, co może generować obawy przed nieznanym, sceptycyzm i negację. Przykładem takiej sytuacji może być mało zrozumiała dla laików i przez to budząca kontrowersje technologia tworzenia szczepionek bazujących na mRNA, pomimo, że za odkrycie dotyczące modyfikacji mRNA w roku 2023 przyznano nagrodę Nobla z dziedziny medycyny i fizjologii (Płytycz, 2024). Postępująca technicyzacja i specjalizacja w medycynie to także mniejsze szanse na bezpośrednią rozmowę z lekarzem, a w konsekwencji koncentracja na chorym narządzie, a nie na chorym człowieku. Do tego dochodzi biurokratyzacja i utrudniony dostęp do leczenia, co sprawia, że samo korzystanie z opieki medycznej staje się obciążeniem. Zwraca się uwagę, że współczesna medycyna jest źródłem stresu i wymaga humanizacji.

Zjawiska opisane powyżej przekładają się na problem o charakterze globalnym w postaci rosnących kosztów opieki zdrowotnej. Rozwój medycznych możliwości leczenia, wydłużenie długości życia, a także wzrost liczby ludzi chorych przewlekle oraz osób starszych sprawiają, że leczy się coraz więcej osób i schorzeń, i przez dłuższy czas, często do końca życia (np. cukrzyca, nadciśnienie tętnicze). Tymczasem analizy ekonomiczne wskazują, że prewencja chorób i promocja zdrowia są znacząco tańsze niż leczenie. Pacjent w odpowiedni sposób dbający o siebie, w tym stosujący się do zaleceń, który zmienia styl życia na zdrowszy, mniej kosztuje. W myśl twierdzenia, że "grób kopiemy sobie nożem i widelcem, kieliszkiem i papierosami", to zachowania antyzdrowotne, stosowane zazwyczaj znacznie wcześniej przed zachorowaniem, odgrywają tu kluczową rolę. Ich modyfikacja wymaga jednak specjalistycznej wiedzy z zakresu psychologii zmiany zachowań. Coraz częściej zwraca się także uwagę na potrzebę wzmacniania świadomości zdrowotnej (health literacy), rozumianej nie tylko jako zdolność przyswojenia wiedzy dotyczącej zdrowia (czytanie ze zrozumieniem instrukcji zawartych w ulotkach medycznych, kartach wypisowych ze szpitali czy na etykietach produktów medycznych), lecz także zdolność do zarządzania własnym zdrowiem (Amoah, 2018). Jest ona definiowana jako poznawcze i społeczne umiejętności, które wyznaczają motywację i zdolność jednostki do uzyskania dostępu, zrozumienia i używania informacji, w tym podejmowania decyzji tak, aby kreować i utrzymać dobre zdrowie.

Jesteśmy także świadkami i uczestnikami ważnych przemian w życiu społecznym. Wzrasta poziom wykształcenia i ogólnej wiedzy medycznej w społeczeństwie oraz łatwość dostępu do informacji medycznych. Wzrastają aspiracje ludzi do podmiotowego traktowania i współdecydowania o sprawach własnego zdrowia. W dobie komercjalizacji medycyny, a także coraz szerszej wiedzy o tym, jak funkcjonuje ochrona zdrowia w innych krajach, pacjenci coraz częściej czują się także klientami i oczekują partnerskiej relacji z profesjonalistami medycznymi, zrozumienia ich perspektywy i odpowiedniej komunikacji. Nie tylko w świecie nauki, lecz także w świadomości społecznej na dobre zagościła pozytywna definicja zdrowia, zgodnie z którą zdrowie to stan pełnego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie jedynie brak choroby czy niedomagania. Jest to definicja Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) przyjęta w 1946 roku, a opublikowana w roku 1948 (Konstytucja WHO, www.who.int/governance).

Rycina 1.1. Główne przyczyny zgonów w latach 1900-2022 na przykładzie śmiertelności w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej

Na powyższym wykresie przyczyny zgonów zostały poklasyfikowane z zastosowaniem Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10: choroby serca, nowotwory, wypadki, choroby naczyń mózgowych, grypa i zapalenie płuc, COVID-19

Źródło: National Center for Health Statistics USA (za Mary Pat Campbell, 2023) oraz Centers for Disease Control USA (2024).

Prewencja - działania mające na celu zminimalizowanie ryzyka zachorowania i szerzenia się chorób.Promocja zdrowia - tworzenie warunków ułatwiających utrzymanie zdrowia i zachęcających do prozdrowotnego stylu życia.

Zmiany epidemiologiczne i społeczne przekształciły obraz zdrowia - dominują dziś choroby przewlekłe, których przyczyny są wieloczynnikowe i wymagają interdyscyplinarnego podejścia.

Czynniki psychologiczne odgrywają coraz większą rolę w powstawaniu, przebiegu i leczeniu chorób cywilizacyjnych, dlatego wiedza z zakresu psychologii jest niezbędna w praktyce klinicznej.

Trzecia rewolucja zdrowotna podkreśla aktywną rolę pacjenta w dbaniu o zdrowie, co wymaga wspierania jego motywacji, świadomości zdrowotnej i kompetencji w zakresie zmiany zachowań.

Nowoczesna medycyna powinna łączyć zaawansowane technologie z podejściem humanistycznym, uwzględniającym potrzeby emocjonalne, poznawcze i społeczne pacjenta.

2. Stare i nowe zjawiska niebezpieczne

W obszarze ochrony zdrowia wskazać można szereg zjawisk niebezpiecznych, których skala nie pozwala na to, aby traktować je jako marginalne. Obserwowany w wielu sferach życia kryzys autorytetów dotyka także ochronę zdrowia. Opinia lekarza coraz częściej bywa kwestionowana, a paternalistyczne podejście do chorego nie wytrzymuje próby czasu i dla wielu grup społecznych jest nie do przyjęcia. Jednym z przejawów tego zjawiska jest nieprzestrzeganie zaleceń medycznych (doniesienia z badań 2.1). Kwestia przestrzegania zaleceń doczekała się już wnikliwych analiz i na przestrzeni lat widać zmiany w podejściu do tego zjawiska. Ramka 2.1 pokazuje rozróżnienia terminologiczne.

Problem samoleczenia nie jest zjawiskiem nowym, jednak kwestionowanie rekomendacji medycyny konwencjonalnej na rzecz alternatywnych form leczenia jest w ostatnich latach silniej zauważane. Przykładem jest ruch antyszczepionkowy, zintensyfikowany przez pandemię COVID-19, czy ruch antystatynowy (dotyczący oporu wobec leków na zaburzenia lipidowe). Ma tu zastosowanie także szerszy termin, jakim jest denializm. Na wzór denializmu klimatycznego (zaprzeczania globalnemu ociepleniu), denializm naukowy ma zastosowanie m.in. w obszarach medycznych (ramka 2.2).

Innymi zjawiskami, które mogą mieć negatywne skutki zdrowotne, choć wydają się wynikać z chwalebnych intencji, są zdrowizm (healthism - obsesja na punkcie zdrowego stylu życia) czy ortoreksja (obłęd zdrowego odżywiania). Mają one charakter uzależnienia behawioralnego i niosą ze sobą poważne zagrożenia (Borowiec i Lingowska, 2012). W ostatnich latach wskazuje się także na problem cyberchondrii, czyli skłonności do nadmiernego zamartwiania się o własne zdrowie i poszukiwania w internecie informacji medycznych lub dotyczących objawów z powodu niepokoju o własne zdrowie. Niemal każdy choć raz szukał w internecie, odpowiedzi na pytanie, co mu dolega. Może to być pomocne i korzystne, pod warunkiem, że robi się to z odpowiednim dystansem i jako wstępny poziom rozpoznania dolegliwości. Problem pojawia się wtedy, gdy wyniki wyszukiwania stają się głównym źródłem wiedzy o własnym zdrowiu i pojawia się przymus przeszukiwania internetu w poszukiwaniu informacji o objawach. W przypadku cyberchondrii przeszukiwanie internetu w poszukiwaniu informacji o objawach ma charakter kompulsywny, a zdobyta "wiedza" nie uspokaja, lecz nakręca spiralę niepokoju. Zauważono także, że cyberchondria wiąże się z innymi niekorzystnymi konsekwencjami (doniesienie z badań 2.2).

Zmiany w opiece zdrowotnej dokonujące się na przestrzeni ostatnich lat, trudna sytuacja finansowa oraz ograniczenia systemu ochrony zdrowia przyczyniają się także do nasilenia stresu zawodowego u pracowników medycznych (Wilczek-Rużyczka i in., 2019). Wzrasta u nich obciążenie psychiczne oraz ryzyko wypalenia zawodowego, a także zaburzeń psychicznych i somatycznych. Problem nabrał szczególnego nasilenia w okresie pandemii COVID-19, co sprowokowało otwartą debatę medialną na ten temat, a także działania interwencyjne z poziomu Ministerstwa Zdrowia. Przykładem tego był program "Psycholog dla medyka", realizowany przy pomocy Fundacji Nie Widać Po Mnie (ramka 2.3). Program przeznaczony był dla kadry medycznej i studentów kierunków medycznych, a realizowany za pośrednictwem platformy online. Obejmował bezpośrednią interwencję kryzysową oraz psychoedukację. Dla każdej zainteresowanej osoby przewidziano do czterech bezpłatnych sesji trwających po ok. 50 minut. Zapewniono dostęp do ponad stu psychologów, psychologów klinicznych i psychoterapeutów. Przewidziano realizację 15 000 bezpośrednich interwencji kryzysowych. Mimo że realizacja programu była ograniczona w czasie, z pewnością mogła przyczynić się do poszerzenia świadomości zarówno kadry medycznej, jak i decydentów w zakresie zapotrzebowania na pomoc psychologiczną dla tych grup zawodowych. Może być dobrym krokiem w kierunku ustanowienia standardów zawodowych i rozwijania dobrych praktyk dotyczących dbania o dobrostan psychiczny pracowników.

Spadające zaufanie do medycyny i autorytetów lekarskich wpływa na poziom przestrzegania zaleceń - skuteczna opieka zdrowotna wymaga dziś relacji partnerskiej, zrozumienia i wspólnego planowania leczenia.

Nowe zjawiska, takie jak denializm naukowy, zdrowizm czy cyberchondria, mają realne konsekwencje dla zdrowia publicznego i relacji pacjent-lekarz.

Współczesny system ochrony zdrowia generuje presję także na personel medyczny - wzrost stresu zawodowego i wypalenia wymaga systemowych działań wspierających dobrostan pracowników ochrony zdrowia.

3. Co proponuje psychologia?

Druga połowa XX wieku to czas rozwoju nie tylko medycyny, lecz także psychologii i jej specyficznych obszarów powiązanych z medycyną i naukami o zdrowiu (Tapper, 2021). Dorobek ten jest całkiem pokaźny i widać rosnące potrzeby, aby go wykorzystywać. Psychologia to nauka badająca mechanizmy i prawa rządzące psychiką i zachowaniami człowieka oraz ich związkiem z interakcjami z otoczeniem. Graniczy z wieloma naukami: biologią, fizjologią, medycyną, socjologią, pedagogiką, filozofią, lingwistyką i in. (Encyklopedia PWN).

Na przestrzeni lat obserwuje się rozwój subdyscyplin medycznych, których istotą jest czerpanie z dorobku nauk humanistycznych, zwłaszcza psychologii. Do tych subdyscyplin należą przede wszystkim: medycyna psychosomatyczna (ma korzenie psychoanalityczne), medycyna behawioralna (wykorzystuje dorobek nauk behawioralnych), medycyna stylu życia (skupia się na promowaniu zmian w stylu życia) (ramka 3.1) czy medycyna narracyjna (koncentruje się na doświadczeniu i perspektywie pacjenta) (ramka 3.2).

Również w obrębie psychologii nastąpił rozwój obszarów blisko związanych z medycyną i naukami o zdrowiu. Można spotkać takie terminy, jak "psychologia medyczna", "psychologia chorego somatycznie", "psychologia stresu", czy "psychologia zmiany zachowania". Wchodzą one w zakres psychologii zdrowia - działu psychologii zajmującego się poznaniem wpływu czynników psychologicznych na to, że ludzie pozostają zdrowi, określeniem znaczenia tych czynników w powstawaniu chorób oraz ich roli w kształtowaniu zachowania ludzi, kiedy zachorują (Taylor, 1987).

Przyjmuje się, że psychologia zdrowia obejmuje dwa rozległe obszary: kliniczną psychologię zdrowia (dawniej psychologia medyczna) oraz zdrowie behawioralne (rycina 3.1).

Podsumowując, wkład psychologii zdrowia (w wymiarze edukacyjnym, naukowym i profesjonalnym) odnosi się do:

- promocji i utrzymywania zdrowia;

- zapobiegania i leczenia chorób;

- rozpoznawania etiologicznych i diagnostycznych korelatów zdrowia, choroby i zbliżonych dysfunkcji;

- analizy i optymalizacji systemu opieki zdrowotnej i kształtowania polityki zdrowotnej (Matarazzo, 1980).

Od około 2000 roku za sprawą amerykańskiego psychologa Martina Seligmana bardzo prężnie rozwija się na świecie psychologia pozytywna (Seligman i Csikszentmihalyi, 2000). Jest to nurt ukierunkowany na wzmacnianie ludzkiego potencjału i lepsze poznawanie źródeł tego, co daje człowiekowi szczęście i zdrowie. Uzupełnia on tradycyjną psychologię bardziej skupioną na leczeniu patologii (lęku, depresji, stresu) i umożliwia pełne zgłębianie psychiki człowieka z uwzględnieniem jego dobrostanu. Pozytywna psychologia zdrowia skupia się na tych aspektach psychologicznych, które wzmacniają zdrowie człowieka.

Rozwój takich nurtów, jak medycyna narracyjna, medycyna stylu życia czy psychologia pozytywna, podkreśla znaczenie doświadczenia pacjenta, jego potencjału i relacji z personelem medycznym jako kluczowych elementów skutecznej opieki zdrowotnej.

Współczesna psychologia zdrowia łączy podejście naukowe z praktyką kliniczną, uwzględniając biologiczne, psychiczne i społeczne aspekty funkcjonowania człowieka - wspierając w ten sposób transformację medycyny ku modelowi biopsychospołecznemu.

4. Model biomedyczny vs biopsychospołeczny

Model biomedyczny zakłada dualizm ciała i psychiki. Zdrowie utożsamiane jest z brakiem choroby, a w jego ocenie dominuje normalizacja i obiektywizacja. W etiologii chorób kluczową rolę przypisuje się wyposażeniu genetycznemu i strukturze biologicznej organizmu. Zasadniczo profesjonalista nie zajmuje się osobami zdrowymi, a jedynie chorymi (stosuje medycynę naprawczą). Leczenie stanu zagrożenia zdrowia pozostaje pod kontrolą specjalisty - nie zakłada się aktywnego udziału pacjenta. Takie podejście, często oparte na wąskiej specjalizacji, sprzyja postępowi w niektórych dziedzinach medycyny, może także sprawdzać się do pewnego stopnia w stanach nagłych, lecz niesie ze sobą ryzyko dehumanizacji, uprzedmiotowienia i depersonalizacji.

Model biopsychospołeczny zakłada całościowe podejście do człowieka. Przyjmuje, że człowiek jest częścią większej całości i pozostaje pod wpływem relacji człowiek-środowisko (ujęcie systemowe i procesualne). O poziomie zdrowia decydują zasoby i/lub deficyty wewnętrzne i środowiskowe. Człowiek jako aktywny podmiot, który ma wpływ na swoje zdrowie, może je promować, ochraniać i aktywnie uczestniczyć w procesie leczenia. Takie podejście daje możliwość partycypacji i współpracy interprofesjonalnej (Ayers i de Visser, 2021). Opis przypadku 4.1 ukazuje zastosowanie obu podejść w praktyce klinicznej.

Opis przypadku 4.1.

Przypadek pani Dominiki

Pani Dominika ma 46 lat i rozpoznano u niej nadciśnienie tętnicze oraz wysoki poziom cholesterolu. Choroby rozpoznano przy okazji leczenia infekcji dróg moczowych. Przeprowadzone pomiary ciśnienia wskazały następujące wartości: skurczowe 150-170, rozkurczowe 95-105 mm Hg; lipidogram wskazał na poziom cholesterolu całkowitego powyżej 230 mg/dl (norma do 190 mg/dl) i poziom frakcji cholesterolu LDL 140 mg/dl (norma do 115 mg/dl). U pacjentki stwierdzono także nadwagę (BMI 27 kg/m2). Pracuje zawodowo jako księgowa, jest zamężna, ma dwoje dzieci.

Powyższy zakres informacji jest typowy dla modelu biomedycznego.

Z wywiadu wiemy także, że postawione rozpoznanie zaskoczyło pacjentkę, która do tej pory nie leczyła się na choroby przewlekłe. W ostatnich miesiącach była narażona na silny stres w pracy (wysokie wymagania ze strony przełożonych i obawa przed redukcją etatów). Ma tendencje do zajadania stresu i mimo że stara się zdrowo odżywiać, to wieczorem je najwięcej i dostrzega wzrost masy ciała. Nigdy nie lubiła aktywności fizycznej, a obecnie, biorąc pod uwagę dłuższy czas spędzany w pracy i stałe obowiązki domowe, i tak nie widzi szans na jej realizowanie. Bardzo jej zależy, aby wypełniać wszystkie swoje obowiązki jak najlepiej - jest perfekcjonistką, która nie lubi prosić innych o pomoc.

Uwzględnienie również drugiej grupy informacji pozwala spojrzeć na pacjentkę z perspektywy biopsychospołecznej. Przykład ten ilustruje, jak obie wymienione perspektywy rzutują na zakres pozyskiwanych od pacjenta informacji oraz możliwości leczenia i jego skuteczność. W przypadku zastosowania tylko informacji z pierwszej grupy, najbardziej prawdopodobne jest ograniczenie leczenia do farmakoterapii. Natomiast uwzględnienie czynników behawioralnych (dotyczących diety i aktywności fizycznej) pozwala na adekwatne wsparcie leczenia nadwagi, w tym konsultację dietetyczną. Informacje o czynnikach stresowych i sposobach radzenia sobie umożliwiają zaoferowanie interwencji psychologicznej zarówno w kwestiach zawodowych, jak i osobistych, a także postawy wobec zdrowia.

Jak sądzisz, które podejście zaowocuje bardziej skutecznym leczeniem?

Powyższe założenia przekładają się także na podejście do pacjenta, gdzie z jednej strony jest podejście skoncentrowane na chorobie (typowe dla modelu biomedycznego), a z drugiej - podejście skoncentrowane na pacjencie (model biopsychospołeczny) (ramka 4.1).

5. Model salutogenetyczny vs patogenetyczny

Charakterystyczna dla modelu biomedycznego jest koncentracja na poszukiwaniu przyczyn zaburzeń i wszelkiej patologii, czyli perspektywa patogenetyczna. W opozycji do niego rozwinął się model salutogenetyczny, skupiający się na badaniu genezy zdrowia. Jego twórcą jest Aaron Antonovsky (1995). Kluczowe różnice między tymi modelami zawiera ramka 5.1.

Wydaje się jednak, że traktowanie tych perspektyw jedynie jako opozycji może prowadzić do zniekształcenia obrazu rzeczywistości. Mają one raczej charakter komplementarny i mogą być pomocne w budowaniu wiedzy o chorobach i zdrowiu, możliwościach pomocy pacjentom i poprawie jakości życia. Ilustruje to rycina 5.1.

Model salutogenetyczny koncentruje się na tym, co sprzyja zdrowiu i dobrostanowi, nawet w obliczu trudnych warunków. Perspektywa salutogenetyczna promuje proaktywne podejście do zdrowia, wzmacniając pozytywne zasoby jednostki, takie jak optymizm, emocje pozytywne, zachowania prozdrowotne i poczucie koherencji.

Modele patogenetyczny i salutogenetyczny nie wykluczają się - ich komplementarne zastosowanie pozwala lepiej zrozumieć procesy zdrowienia, wspierać pacjenta i planować skuteczne interwencje.

6. Jeszcze raz o zdrowiu i innych dobrych rzeczach

Cytowana wcześniej, ukuta przez Światową Organizację Zdrowia pozytywna definicja zdrowia jednoznacznie wskazuje, że zdrowie to stan, a dokładnie pełen dobrostan biopsychospołeczny, a nie jedynie brak choroby. Atutem takiego ujęcia jest przezwyciężenie redukcjonistycznego rozumienia zdrowia w kategoriach biologicznych i wskazanie na jego wielowymiarowość, choć ograniczoną do trzech wymiarów: fizycznego, psychologicznego i społecznego (krytycznie oceniane jest nieuwzględnienie wymiaru duchowego). Wskazuje także na subiektywność zdrowia i osadza je w szerszym kontekście społecznym, podkreślając powiązanie z wartościami i normami kulturowymi. Wskaźnikami tak rozumianego zdrowia mogą być: aktywność osoby, poczucie samospełnienia, zdolność do odgrywania ról społecznych, pozytywne relacje z otoczeniem czy zdolność adaptacji do zmian życiowych. Tak szerokie i wieloaspektowe ujęcie zdrowia może jednak utrudniać lub wręcz uniemożliwiać dotarcie do jego źródeł (Wysocki i Miller, 2003).

Krytycy tej definicji wskazują, że jest ona dość idealistyczna - wyznacza kierunek dążenia, ale nie dostarcza jednoznacznych kryteriów. Rodzi bowiem pytania o mierniki zdrowia i utrudnia jej stosowanie w praktyce klinicznej (nie zakłada możliwości stopniowania zdrowia). Zwraca się także uwagę na nadmierny inkluzywizm tej definicji, gdyż kryterium całkowitego dobrostanu czyni większość ludzi chorymi przez znaczną część ich życia, co może grozić wzrostem tendencji do medykalizacji. Tak ujmowane zdrowie łatwo może być utożsamiane ze szczęściem, a wówczas zakłócenie jednostkowego szczęścia może być traktowane jako problem zdrowotny. W konsekwencji dążenie do jego odzyskania może skutkować nieograniczonym zapotrzebowaniem na usługi medyczne. Wobec powyższego pojawiają się dylematy odnośnie do celów i granic interwencji medycznych. Ponadto, jak pogodzić kryterium całkowitego dobrostanu ze zmianami epidemiologicznymi, które powodują, że dla wielu osób życie z chorobami przewlekłymi jest stałym elementem ich egzystencji.

Kontrowersje budzi także statyczne ujęcie zdrowia jako stanu. Sugeruje się, że powinno ono być traktowane jako proces poszukiwania i utrzymywania równowagi w obliczu obciążeń, z którymi nieustannie ma do czynienia organizm (zjawisko dynamiczne, zmienne w zależności od wymagań). Również postulowana subiektywność zdrowia okazuje się bardziej złożoną kwestią, zwłaszcza kiedy subiektywna ocena zdrowia zostanie zestawiona ze wskaźnikami obiektywnymi. Możliwe są dwie sytuacje zgodności i dwie sytuacje niezgodności oceny obiektywnej i subiektywnej (ramka 6.1). Zwłaszcza te dwie sytuacje niezgodności ukazują, że ocena zdrowia może być inna, kiedy jest dokonywana z perspektywy pacjenta i inna z perspektywy profesjonalistów medycznych. Może istotnie wpływać na dokonywane wybory, przebieg diagnostyki i leczenia oraz wzajemne relacje (Van Teijlingen i Humphris, 2019).

Zdrowie może być rozumiane na wiele sposobów, nie tylko jako stan lub proces. Zdrowie traktowane jako zasób to poddająca się zmianom zdolność człowieka zarówno do osiągania pełni własnych możliwości fizycznych, psychicznych i społecznych, jak i reagowania na wyzwania środowiska. Zdrowie może być traktowane jako wartość, do której osiągnięcia dążymy, w przeciwieństwie do choroby, która zazwyczaj jest wartością negatywną i której unikamy.

Ta wielość podejść i kryteriów sprawia, że niemożliwe jest znalezienie uniwersalnego wskaźnika zdrowia. W przeszłości była to umieralność, a wraz z postępem medycyny i poprawą warunków życia stała się nim zachorowalność. W obliczu dominacji chorób przewlekłych, które w wielu przypadkach nie prowadzą do śmierci i umożliwiają normalne i pełnosprawne funkcjonowanie, poszukuje się nowych wskaźników zdrowia. Jednym z nich stała się jakość życia. W kontekście zdrowia szczególne znaczenie ma termin "jakość życia związana ze stanem zdrowia" (health-related quality of life, HRQoL). HRQoL to spostrzegany przez pacjenta wpływ choroby i całego procesu leczenia na jego funkcjonowanie. Odnosi się do subiektywnie odczuwanej jakości życia wynikającej z funkcjonowania fizycznego, psychicznego, społecznego i duchowego. HRQoL uwzględnia perspektywę pacjenta dotyczącą własnego zdrowia, w tym poziom bólu i innych objawów somatycznych, zdolność do wykonywania codziennych czynności, funkcjonowanie emocjonalne, poznawcze, seksualne i społeczne. Jest to termin kluczowy w ocenie skuteczności interwencji zdrowotnych oraz w planowaniu leczenia, które ma na celu nie tylko przedłużenie życia, lecz także poprawę jego jakości. HRQoL jest istotnym wskaźnikiem, który odzwierciedla nie tyle brak choroby, co zdolność do pełnego uczestnictwa w życiu społecznym i do realizacji osobistych celów.

Zdrowie można rozumieć jako stan, proces, zasób i wartość, a jego ocena zależy zarówno od obiektywnych wskaźników medycznych, jak i subiektywnego postrzegania przez pacjenta.

Jakość życia związana ze stanem zdrowia stanowi obecnie kluczowy wskaźnik skuteczności leczenia, uwzględniający nie tylko przeżycie, lecz także codzienne funkcjonowanie, samopoczucie i zdolność do realizacji celów życiowych.

Podsumowanie sekcji

W sekcji pierwszej przedstawione zostało szerokie tło medyczno-społeczne, które ukazuje, dlaczego i w jakim zakresie wiedza i umiejętności psychologiczne mogą być istotne dla współczesnej ochrony zdrowia. Zwrócono uwagę na szerszy kontekst, obejmujący przeobrażenie epidemiologiczne, główne rewolucje zdrowotne, znaczenie rozwoju metod diagnostycznych i leczniczych, wydłużenie czasu życia, rosnące koszty opieki zdrowotnej oraz przemiany i rozwój społeczny. Kolejne istotne zjawiska to nieprzestrzeganie zaleceń medycznych, denializm, czy nasilenie stresu zawodowego u pracowników medycznych.

Pojawiły się też inne, nowe niekorzystne zjawiska: healthism, ortoreksja czy cyberchondria. Równocześnie nastąpił rozwój subdyscyplin medycznych, których istotą jest czerpanie z dorobku nauk humanistycznych, zwłaszcza psychologii. Wśród tych subdyscyplin znajdują się np. medycyna behawioralna czy medycyna narracyjna jako przejaw zapotrzebowania na taką wiedzę w medycynie. Nastąpił także rozwój psychologii i jej specyficznych obszarów powiązanych z medycyną i naukami o zdrowiu, gdzie kluczowe znaczenie ma psychologia zdrowia, w tym kliniczna psychologia zdrowia i zdrowie behawioralne. Coraz większego znaczenia nabiera rozróżnienie modelu biomedycznego i biopsychospołecznego (podejścia skoncentrowanego na chorobie vs na pacjencie) oraz modelu patogenetycznego i salutogenetycznego. Nowe kierunki wyznacza sformułowana przez WHO pozytywna definicja zdrowia oraz traktowanie zdrowia jako kategorii wieloznacznej, gdzie obiektywne i subiektywne kryteria nie zawsze się pokrywają. Jakość życia związana ze stanem zdrowia jest ważnym kryterium oceny zasadności i efektywności podejmowanych działań medycznych.

Literatura polecana

Heszen-Celińska, I. i Sęk, H. (2020). Psychologia zdrowia (wyd. 2 zmienione). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Lindström, B. i Eriksson, M. (2025). Autostopem przez salutogenezę. Salutogeniczne sposoby promowania zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN.

? Jakie czynniki medyczno-społeczne przyczyniają się do wzrostu zapotrzebowania na wiedzę i umiejętności psychologiczne w ochronie zdrowia.

? Na czym polegają różnice między modelami/podejściami:

- biomedycznym a biopsychospołecznym;

- skoncentrowanym na chorobie a na pacjencie;

- patogenetycznym a salutogenetycznym.

Jak współcześnie rozumiane jest zdrowie i jakość życia związana ze stanem zdrowia.

Sekcja 2ABC psychologii ogólnej i społecznej

Sekcja ta stanowi wprowadzenie do najważniejszych pojęć psychologii ogólnej i społecznej, które tworzą fundament dla zrozumienia zachowań ludzi w sytuacjach zdrowotnych i klinicznych. Skupia się na tym, jak działa ludzka psychika: jak powstają emocje, co uruchamia motywację do działania, w jaki sposób funkcjonują procesy uwagi, pamięci i myślenia oraz jak ludzie interpretują zachowania innych. Omawia również mechanizmy prowadzące do tworzenia stereotypów, uprzedzeń i konfliktów - zjawisk, które mogą wpływać na jakość relacji i komunikacji, także w środowisku medycznym.

Zrozumienie tych procesów pozwala lepiej rozpoznawać własne reakcje, świadomie regulować emocje, trafniej oceniać sytuacje społeczne oraz unikać błędów poznawczych. Pomaga także dostrzegać, jak różne czynniki - biologiczne, psychologiczne i społeczne - kształtują zachowanie człowieka. Wiedza ta stanowi podstawę empatycznego kontaktu z pacjentem, współpracy w zespole interdyscyplinarnym oraz dbania o własny dobrostan w wymagającym zawodzie.

Czego nauczysz się z tej sekcji?

- Zrozumiesz, czym są emocje, jak powstają i jak wpływają na zachowanie.

- Poznasz główne mechanizmy i teorie motywacji, kierujące działaniem człowieka.

- Dowiesz się, jak działają uwaga, pamięć, percepcja i myślenie.

- Dowiesz się, czym są temperament i osobowość.

- Nauczysz się, jak działają stereotypy i uprzedzenia w relacjach z innymi.

- Poznasz przyczyny konfliktów i podstawy skutecznej współpracy w grupie.

Spis rozdziałów

7. Natura emocji

Adrianna Wielgopolan, Tomasz Duda

8. Motywacja

Tomasz Duda, Adrianna Wielgopolan

9. Procesy poznawcze

Adrianna Wielgopolan, Tomasz Duda

10. Różnice indywidualne: temperament i osobowość

Dorota Włodarczyk

11. Uprzedzenia i stereotypy

Adrianna Wielgopolan, Tomasz Duda

12. Dynamika grupy - od konfliktu do współpracy

7. Natura emocji Tomasz Duda, Adrianna Wielgopolan

Opis przypadku 7.1.

Kalejdoskop emocji

Adam i Ewa wraz z ich kilkuletnim synkiem wracali do domu z całodziennej wycieczki. Był grudniowy wieczór. Mimo dodatniej temperatury na powierzchni jezdni pojawiła się warstwa lodu. Ich samochód wpadł w poślizg, hamując, zahaczyli o jadący z naprzeciwka samochód, następnie samochód dachował i zarył w polu. Nikomu nic się nie stało, choć samochód został uszkodzony. Wszyscy byli wstrząśnięci tym doświadczeniem. Ewa przez najbliższy tydzień była w euforii, odczuwała wdzięczność do losu, przeznaczenia, Boga. Kiedy myślała o tym, czego cudem uniknęli, i o tym, że zostało im darowane życie, czuła ogromne wzruszenie, szczęście, radość i miłość. "Nagle poczułam, jakim szczęściem jest mieć radosne, zdrowe dziecko, jak bardzo kocham swego męża i jak piękne jest życie...".

Czym są i jak powstają emocje?

Emocje są nieodłącznym elementem naszego życia (opis przypadku 7.1). Ogólnie ujmując, definiowane są jako stany psychofizjologiczne będące reakcją na doświadczane bodźce zewnętrzne i wewnętrzne, które mobilizują organizm do działania i pomagają w przystosowaniu się do zmieniającego się otoczenia. Są też opisywane jako procesy ewaluacyjne oparte na odruchu oceniania wszystkiego, co nas otacza, nadawania znaczenia i przypisywania temu prostych etykietek: pozytywne/negatywne (Imbir, 2012).

W tym kontekście istotne jest rozróżnienie emocji, nastroju i afektu. Emocje to złożone reakcje organizmu na bodźce, obejmujące zmiany fizjologiczne, ekspresję (w tym np. mimikę, gesty) i subiektywne doświadczenie. Pełnią funkcję adaptacyjną i społeczną, wpływając na nasze relacje, decyzje i zachowania. Nastrój to długotrwały stan emocjonalny, mniej intensywny niż emocje, często bez konkretnego bodźca. Afekt to ogólna kategoria obejmująca emocje i nastroje. Może być pozytywny lub negatywny i często służy jako punkt wyjścia do dalszej analizy emocjonalnej reakcji.

Za emocje odpowiadają konkretne struktury w mózgu. Układ limbiczny (ciało migdałowate, hipokamp) to centrum emocji. Odpowiada za ich przetwarzanie, a także powiązanie z pamięcią. Kora przedczołowa odpowiada za kontrolę i regulację emocji, podejmowanie decyzji i planowanie. Istotne znaczenie mają także neuroprzekaźniki: dopamina (nagroda, przyjemność), serotonina (nastroje), noradrenalina (pobudzenie, reakcje stresowe) (Jarymowicz i Imbir, 2010).

Współczesna psychologia wypracowała szereg koncepcji wyjaśniających proces powstawania emocji. Najważniejsze z nich opisane są w ramce 7.1. Każda z tych teorii podkreśla inny aspekt procesu emocjonalnego, co ma praktyczne znaczenie w diagnozie, terapii oraz edukacji emocjonalnej. To zestawienie pokazuje także, jak różnorodne są sposoby rozumienia emocji.

Po co nam emocje?

Emocje odgrywają kluczową rolę w adaptacji człowieka do zmieniającego się otoczenia - ostrzegają przed zagrożeniami, wspierają podejmowanie decyzji i motywują do działania, zwiększając szanse na przetrwanie (Frijda, 1994). Chociaż powszechnie uważa się, że pozytywne emocje są użyteczne, a negatywne stanowią nieprzyjemny aspekt funkcjonowania, wszystkie emocje są nam niezbędne (Norris i Wu, 2020). Pozytywne emocje stanowią informację o tym, że nic się nie dzieje złego - możemy się zrelaksować, rozwijać czy eksplorować (Tugade i Fredrickson, 2007). Negatywne emocje pozwalają nam jednak zauważyć, że coś jest nie tak - stać się czujnym, zwrócić uwagę na otoczenie, skupić się na wszystkich bodźcach i w efekcie zareagować bardzo sprawnie na potencjalne zagrożenie (Keltner i Gross, 1999). Funkcje emocji opisane są w ramce 7.2.

Warto uczyć się rozpoznawać i rozumieć emocje - to podstawa do dobrej samoopieki (Feldman Barrett, 2017) - pozwala na odpowiednie dopasowanie strategii regulacji, wybranie właściwej reakcji, modyfikację działania czy sięgnięcie po profesjonalną pomoc w odpowiednim momencie (np. dużego nasilenia emocji negatywnych). Jednocześnie emocje - ich rozumienie, poprawna kategoryzacja, świadomość - są kluczowym zjawiskiem w pomaganiu innym. Pozwalają na poprawne rozpoznanie emocji innych ludzi i wdrożenie odpowiedniego zachowania, będącego odpowiedzią na nie; jeśli są wzięte pod uwagę, mogą istotnie ułatwić proces współpracy z pacjentem czy podejmowane procedury medyczne.

Choć emocje pełnią wiele korzystnych funkcji, ich nadmiar, brak kontroli lub przewlekła wysoka intensywność mogą prowadzić do poważnych trudności psychicznych i fizycznych (Taylor i in., 2017). Właśnie dlatego tak ważne jest rozpoznawanie zaburzeń emocjonalnych i ich objawów oraz szybkie i skuteczne reagowanie na nie (ramka 7.3 i opis przypadku 7.2).

Opis przypadku 7.2.

Emocje w codziennym życiu

Gabrysia ma 18 lat i jest w klasie maturalnej. Bardzo dużo się uczy i zależy jej na wynikach matury - planuje dostać się na bardzo konkretne studia. Zapytana o strach przed maturą, bez wahania odpowiada, że go nie odczuwa.

Mama Gabrysi zauważyła jednak, że maturzystka odczuwa silne bóle brzucha przed każdą klasówką z przedmiotów, z których ma pisać maturę. Ponadto przed próbnymi maturami Gabrysia sypia mało i nieregularnie, niewiele je, a po ich napisaniu bardzo często choruje, tak jakby nagle spadła jej odporność. Jeśli w rozmowie z bliskimi pojawia się temat matur i studiów, Gabrysia wycofuje się z konwersacji lub staje się drażliwa, a czasem nawet agresywna.

Dostrzegając objawy somatyczne, warto zapytać o sytuację życiową, stres, jakość snu, relacje z bliskimi. Czasem emocje są ukryte za objawami fizycznymi.

Jak zarządzać swoimi emocjami?

Skuteczne zarządzanie emocjami wymaga świadomości ich obecności oraz znajomości narzędzi, które pomagają w ich regulowaniu. To zagadnienie jest bardzo powiązane z tematyką stresu, która będzie omawiana w sekcji 5. W zależności od kontekstu, preferencji, osobowości i sytuacji życiowej różne osoby mogą korzystać z różnych strategii - od technik relaksacyjnych po terapię psychologiczną (Szasz i in., 2018). Zasygnalizujemy tutaj najczęściej stosowane metody (ramka 7.4 i opis przypadku 7.3). Będą one omawiane w kolejnych częściach podręcznika.

Opis przypadku 7.3.

Silne i/lub częste emocje w pracy

Pan Marek, kierownik zmiany w dużej firmie, zauważył u siebie spadek koncentracji i wzrost drażliwości. Te objawy pojawiły się w momencie, w którym dostał nowe obowiązki - musiał wiele się nauczyć, a wykonywanie ich napełniało go niepewnością i lękiem. Ponadto odczuwał lęk długo przed pójściem do pracy, spodziewając się porażki w wykonywanych zadaniach; im bardziej martwił się potencjalnymi błędami w wypełnianiu obowiązków, tym bardziej był roztrzęsiony i tym więcej błędów popełniał. Stawał się jednocześnie coraz bardziej sfrustrowany popełnianymi błędami i życiem w ciągłym napięciu, spowodowanym lękiem.

Po rozmowie z psychologiem zaczął stosować techniki oddechowe w momencie odczuwania lęku; regularnie wykonywał też pełne skanowanie ciała oraz relaksację wieczorami i ograniczył nadmiar obowiązków. Powoli zrozumiał, że uczenie się nowych umiejętności to proces i nie każde zadanie będzie wykonane idealnie za każdym razem. Jeśli odczuwał znów taki lęk, powtarzał to sobie wielokrotnie oraz stosował techniki oddechowe. Objawy ustąpiły w ciągu kilku tygodni.

Emocje to złożone stany, w których uczestniczy ciało i psychika.

Ich powstawanie tłumaczą liczne teorie.

Kluczowe struktury mózgowe emocji to układ limbiczny i kora przedczołowa.

Emocje pełnią szereg funkcji umożliwiających adaptację.

Emocje są niezbędne, ale wymagają umiejętnej regulacji.

Technikami pomagającymi są: medytacja, relaksacja, wsparcie profesjonalne, ruch i wsparcie społeczne.

8. Motywacja

Opis przypadku 8.1.

Dynamika motywacji

Adam, student medycyny, od kilku tygodni odkłada naukę do egzaminu z anatomii. Choć wie, że jest to ważny przedmiot, brakuje mu energii i skupienia. Po rozmowie z koleżanką z roku dochodzi do wniosku, że czuje się przytłoczony i potrzebuje zmiany podejścia. Wspólnie ustalają plan małych kroków i nagród. Z czasem nauka staje się mniej stresująca, a samoistna motywacja Adama i ciekawość wraca.

Motywacja nie jest stała - zmienia się w zależności od sytuacji, naszych zasobów psychicznych i otoczenia. W medycynie, sporcie, nauce czy terapii - wszędzie tam, gdzie trzeba działać mimo zmęczenia czy niepewności - motywacja odgrywa kluczową rolę.

Czym jest i skąd się bierze motywacja?

Motywacja to wewnętrzny proces, który inicjuje, ukierunkowuje i podtrzymuje działanie (patrz opis przypadku 8.1). To siła napędowa, która sprawia, że podejmujemy aktywność, wytrwamy w niej mimo trudności i dążymy do celu (Deci i Ryan, 2013). Istotne rozróżnienie dotyczy motywacji wewnętrznej i zewnętrznej. Motywacja wewnętrzna wynika z potrzeby samorealizacji, ciekawości, zainteresowań. Motywacja zewnętrzna jest oparta na nagrodach, karach, oczekiwaniach innych osób. Natomiast cel to pożądany rezultat działania, do którego dążymy.

Motywacja, choć z pozoru prosta i intuicyjna, od lat budzi zainteresowanie badaczy różnych dziedzin - od psychologii po neurobiologię. Istnieje wiele podejść do wyjaśnienia motywacji. Różnią się one tym, na co kładą nacisk - potrzeby biologiczne, wzmocnienia, przekonania czy wartości. Każda z tych teorii pozwala lepiej zrozumieć różne aspekty motywacji i jej zaburzenia - od wypalenia zawodowego po prokrastynację (ramka 8.1).

Współczesna nauka pokazuje, że motywacja nie jest jedynie psychologiczną siłą - ma także konkretne podstawy biologiczne. Odpowiedzialne za nią struktury mózgowe i neuroprzekaźniki tworzą złożony system, który warunkuje nasze chęci do działania. Układ nagrody (mezolimbiczny szlak dopaminowy) odpowiada za odczuwanie przyjemności i wzmacnianie zachowań prowadzących do nagrody. Jego nadmierna aktywacja (np. przez media społecznościowe, gry, używki) może prowadzić do tzw. uzależnienia od dopaminy i osłabienia motywacji do działań wymagających wysiłku. Dopamina to neuroprzekaźnik związany z odczuwaniem nagrody, oczekiwaniem oraz podejmowaniem działań. Niska dostępność dopaminy wiązana jest z prokrastynacją, a także depresją i zespołem wypalenia. Kora przedczołowa odpowiada za planowanie, samokontrolę, utrzymanie długoterminowych celów i hamowanie impulsów. Osłabienie jej aktywności może skutkować impulsywnością i trudnością w utrzymaniu motywacji (Berridge i Kringelbach, 2015).

Co wspiera, a co osłabia motywację?

Poziom motywacji nie zależy tylko od siły woli. Wpływają na niego czynniki biologiczne, psychiczne i społeczne. Możemy wśród nich wyróżnić czynniki sprzyjające motywacji (facylitatory) oraz obniżające motywację (czynniki ryzyka). Jednymi z najważniejszych czynników sprzyjających są regularny sen i regeneracja organizmu, posiadanie jasnych celów i szczegółowego planu działania (często z alternatywnymi wersjami, uwzględniającymi różne przeszkody lub nieprzewidziane zdarzenia), wsparcie społeczne, konstruktywną informację zwrotną oraz posiadanie - przynajmniej do pewnego stopnia - autonomii i swobody wyboru. Dla kontrastu czynnikami, które osłabiają motywację, są doświadczanie przewlekłego stresu, funkcjonowanie w chaosie, braku struktury i izolacji społecznej, napotykanie niekonstruktywnej krytyki oraz odczuwanie presji, a także wykonywanie zadania pod przymusem i w warunku braku sprawczości - możliwości dokonania jakiejkolwiek zmiany czy posiadanie wpływu na proces.

Motywacja nie zawsze działa. Są momenty, gdy mimo chęci i celów nie możemy się zmobilizować. Jedną z najczęstszych form tej trudności jest prokrastynacja (ramka 8.2).

Spadek motywacji może być objawem doświadczanego stresu i przejściowego zmęczenia, ale także poważniejszych problemów, takich jak depresja czy wypalenie akademickie, sportowe czy zawodowe (opis przypadku 8.2).

Opis przypadku 8.2.

Brak motywacji jako sygnał alarmowy

Krzysiek, lat 16, od zawsze miał wiele zainteresowań. Rodzice mówili, że był żywym srebrem - biegał z zajęć na zajęcia: regularnie pływał na zawodach, grał w piłkę, przygotowywał przedstawienia w teatrze i udzielał się w wolontariacie w schronisku dla zwierząt. Miał wielu przyjaciół, odnosił sukcesy i sprawiało mu to radość. Od niedawna jednak Krzysiek rezygnował ze swoich pasji. Zawsze dokładnie wiedział, jaki ma czas na dany dystans podczas pływania, teraz jednak na takie pytanie odpowiada "Nie wiem, wszystko mi jedno". Zdobywanie medali i tłumy na przedstawieniach już go nie cieszą, nie opowiada o tym. W schronisku wykonuje swoje czynności mechanicznie, nie jest kreatywny i nie wychodzi poza ściśle określone ramy. Powiedział rodzicom, że chce zrezygnować z pływania i gry w piłkę.

Warto dokładniej przeanalizować sytuację Krzyśka. Utrata motywacji może wskazywać na ryzyko wypalenia (w tym wypadku sportowego), anhedonii czy pełnoobjawowej depresji.

Jak wspierać motywację?

Istnieje wiele technik, które pomagają budować i - przede wszystkim - utrzymywać motywację na podobnym poziomie przez cały czas trwania podejmowanej aktywności.

Poniżej przedstawiono narzędzia, z których część można stosować samodzielnie, a inne - szczególnie przy przewlekłym braku motywacji, obniżonym nastroju lub nasilonej prokrastynacji - warto wdrażać we współpracy z psychologiem lub psychoterapeutą (ramka 8.3 i opis przypadku 8.3).

Opis przypadku 8.3.

Student w kryzysie motywacyjnym

Kasia, studentka IV roku, zgłosiła się do poradni z powodu obniżonej motywacji i problemów ze snem. Z relacji wynikało, że mimo wcześniejszej aktywności i zaangażowania obecnie trudno jej zmusić się do czegokolwiek - każde zadanie wydaje się być przytłaczające. W ciągu ostatnich tygodni zaległości w różnych sferach jej aktywności (studia, praca dorywcza, dom) stały się tak duże, że nadrobienie ich wydaje się Kasi niemal niemożliwe. Samo myślenie o tym, ile jest do zrobienia i jak mało jest czasu (z każdym dniem coraz mniej!) powoduje, że Kasię paraliżuje lęk.

Rozpoczęto krótkoterminową terapię poznawczo-behawioralną z elementami planowania celów: ustalenie najpilniejszych działań, rozdzielenie dużych zadań na mniejsze etapy, wybranie najlepszego sposobu osiągnięcia celu (wraz z uwzględnieniem potencjalnych przeszkód i alternatywnego działania w ich obliczu) oraz staranne sprawdzanie uzyskanych rezultatów. Po kilku tygodniach zgłasza poprawę i powrót motywacji; Kasia nadrobiła zaległy materiał na studiach, osiągnęła stan bieżący z zadaniami w pracy oraz z obowiązkami domowymi. Wszystkie cele, które wydawały się przytłaczające i budziły lęk, zostały osiągnięte, a Kasia wypracowała sobie metody radzenia sobie z podobnymi sytuacjami oraz strategie, po które może w przyszłości sięgnąć.

Motywacja to proces kierujący zachowaniem - od impulsu aż do osiągnięcia celu.

Wyróżniamy motywację wewnętrzną i zewnętrzną.

W mózgu odpowiadają za nią m.in. dopamina i układ nagrody.

Motywację wspierają: posiadanie konkretnych celów, zachowywanie higieny snu, relacje społeczne, autonomia, uzyskiwanie konstruktywnej informacji zwrotnej.

Spadek motywacji może być sygnałem wypalenia lub depresji.

9. Procesy poznawcze

Opis przypadku 9.1.

Procesy poznawcze w codziennym życiu

Piotr przygotowuje się do egzaminu z anatomii. Siedzi nad notatkami, ale po 10 minutach przestaje się skupiać, zaczyna przeglądać telefon, po czym nie pamięta, co właśnie czytał. Gdy jednak następnego dnia powtarza materiał w ciszy, z kubkiem kawy i wyłącza powiadomienia, uczy się szybciej i skuteczniej.

Codzienne sytuacje, takie jak nauka, rozmowa z pacjentem czy prowadzenie badania fizykalnego, angażują złożone procesy poznawcze. Dzięki nim potrafimy odbierać bodźce, skupiać się, zapamiętywać i rozwiązywać problemy.

Czym są procesy poznawcze i jak działa nasz umysł?

Procesy poznawcze to wszystkie operacje umysłowe, dzięki którym odbieramy informacje ze świata, przetwarzamy je (odczytujemy, tłumaczymy sobie, dodajemy do nich przykłady), przechowujemy, zapamiętujemy, rozumiemy i wykorzystujemy w działaniu (Besner i Coltheart, 1979; Just i Carpenter, 1980). Poszczególne procesy to percepcja, czyli odbieranie bodźców za pomocą zmysłów i nadawanie im znaczenia (Kornmeier i in., 2009); uwaga - selekcja informacji istotnych w danym momencie, filtrowanie bodźców (Norman i Shallice, 1986); pamięć - zdolność do kodowania, przechowywania i odtwarzania informacji (Baddeley, 2006; Craik i Tulving, 1975); myślenie, czyli operowanie informacjami w celu rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji i tworzenia nowych idei (opis przypadku 9.1).

W psychologii poznawczej opracowano wiele modeli, które próbują opisać, jak przebiega przetwarzanie informacji w umyśle. Niektóre z nich przypominają działanie komputera, inne podkreślają rolę uwagi i ograniczonych zasobów. Modele te pomagają zrozumieć, dlaczego czasem coś umknie, a innym razem zapamiętamy szczegół mimochodem. Mogą też stanowić istotne podpowiedzi do tego, jak się uczyć, na co zwracać uwagę czy też jak skutecznie zapamiętywać (ramka 9.1).

Myślenie, pamięć i uczenie się

Myślenie to zdolność do operowania informacjami, które mamy w pamięci - dzięki niemu rozumiemy, planujemy i szukamy rozwiązań. W praktyce medycznej oznacza to np. diagnozowanie, ocenę ryzyka lub wybór terapii. Opisano kilka rodzajów myślenia.

Myślenie konwergencyjne vs dywergencyjne (Guilford, 1956). Myślenie konwergencyjne to myślenie skierowane na rozwiązanie konkretnego problemu, prowadzące do jednej prawidłowej odpowiedzi. Jest wykorzystywane w zadaniach wymagających logicznego rozumowania, gdzie zazwyczaj istnieje tylko jedno prawidłowe rozwiązanie, np. w diagnozowaniu choroby na podstawie objawów. Natomiast myślenie dywergencyjne to myślenie twórcze, poszukujące wielu różnych możliwych rozwiązań dla jednego problemu. Jest to kluczowa zdolność w rozwiązywaniu problemów wymagających innowacyjnego podejścia. W medycynie może dotyczyć np. generowania wielu hipotez diagnostycznych lub projektowania nowych terapii.

Myślenie krytyczne to proces myślowy, który pozwala na analizę informacji, ocenę dowodów oraz identyfikację błędów logicznych i przesądów. Myślenie krytyczne ma zastosowanie w analizie dowodów naukowych i podejmowaniu świadomych decyzji, np. przy wyborze najlepszej metody leczenia na podstawie danych.

Myślenie intuicyjne vs deliberatywne (Gigerenzer, 2007) to szybkie, automatyczne myślenie oparte na doświadczeniu i instynkcie. Często nieświadome, pozwala podejmować decyzje w sytuacjach niepewności. Choć myślenie intuicyjne może być pomocne, szczególnie w sytuacjach stresowych lub w ratunkowej medycynie, niesie ze sobą ryzyko podejmowania błędnych decyzji z powodu heurystyk (czyli nadmiernie uproszczonych reguł myślenia, które zwykle traktujemy jako skróty myślowe). Kahneman (2012) przedstawił rewolucyjną teorię, w której opisał dwa rodzaje myślenia: intuicyjne (proste, automatyczne, szybkie, zwykle nazywane w jego teorii Systemem 1 - podobne do konstruktu przedstawionego przez Gigerenzera) oraz deliberatywne (bardziej złożone, refleksyjne, wolniejsze, analityczne, nazywane zazwyczaj Systemem 2). Pokazał zalety i wady obu systemów. Chociaż System 1 (myślenie intuicyjne) pozwala na szybkie, wrodzone reakcje, popełnia wiele błędów. System 2 (myślenie deliberatywne) popełnia mniej błędów, ale przetwarzanie informacji (wykorzystujące wcześniejszą wiedzę, porównania, refleksje, analizę sytuacji, kontekstu i możliwych rezultatów działania) zajmuje mu istotnie dużo więcej czasu oraz zasobów. Podkreśla się wymienne działanie obu systemów, które wzajemnie się uzupełniają i mogą przekazywać między sobą zadania.

Procesy poznawcze można trenować i optymalizować. Dobre strategie uczenia się pomagają lepiej kodować i utrwalać materiał - co jest szczególnie ważne w intensywnym środowisku, jakim są studia medyczne (ramka 9.2 i opis przypadku 9.2).

Opis przypadku 9.2.

Nauka przed egzaminem

Piotr, student II roku medycyny, zgłasza trudności z nauką do zbliżającego się kolokwium z farmakologii. Mimo wielu godzin nauki ma wrażenie, że nic nie zostaje mu w głowie.

Podczas rozmowy z opiekunem dydaktycznym okazuje się, że Piotr uczy się głównie poprzez wielokrotne czytanie notatek. Uczenie się jest więc procesem biernym, w trakcie którego Piotr łatwo odpływa myślami i ma poczucie, że wszystko już wie (czytając notatki ma informacje przed sobą i nie sprawdza, co faktycznie zapamiętał). Wdrażając techniki testowania siebie, mapy myśli i krótkie powtórki rano, zauważa znaczną poprawę w przyswajaniu informacji.

Procesy poznawcze i przetwarzanie informacji mają także istotne znaczenie w relacjach międzyludzkich. Okazuje się, że umysł człowieka jest podatny na pewne zniekształcenia w przetwarzaniu informacji określane jako błędy psychologa laika (Kenrick i in., 2006). Chodzi tu o to, że błędy te pojawiają się wtedy, gdy próbujemy zrozumieć i interpretować zachowania innych ludzi (ramka 9.3).

10. Różnice indywidualne: temperament i osobowość

Z przedstawionych wcześniej rozdziałów może wynikać, że typowe dla człowieka są dynamika i różnorodność reakcji i zachowań. Nie można jednak nie dostrzec, że obserwując osobę w dłuższej perspektywie czasowej, dostrzegamy pewną stałość, powtarzalność, typowość. Za te aspekty odpowiadają właśnie osobowość i temperament. Możemy przyjąć, że cechy temperamentu odnoszą się przede wszystkim do formalnych cech zachowania, natomiast osobowość odnosi się do treści tego, jak człowiek odnosi się do samego siebie, do innych i otaczającego świata.

W odniesieniu do temperamentu, często pierwsze skojarzenie, jakie się pojawia, to historyczna typologia Hipokratesa i Galena, opisująca cztery podstawowe temperamenty - sangwinik (optymistyczny i towarzyski ekstrawertyk), choleryk (energiczny, impulsywny i ambitny ekstrawertyk), flegmatyk (spokojny, stabilny emocjonalnie i powściągliwy introwertyk) i melancholik (wrażliwy, refleksyjny i analityczny introwertyk).

Jednym z najbardziej uznanych współczesnych podejść do temperamentu jest regulacyjna teoria temperamentu (RTT; Strelau i Zawadzki, 2024), która bazując na energetycznym i czasowym aspekcie zachowania, wyróżnia sześć cech, które opisują formalne cechy zachowania (ramka 10.1).

Mimo istnienia wielu koncepcji temperamentu wskazuje się na kilka wspólnych elementów (Strelau, 2019). Przede wszystkim ujawnia się od najwcześniejszego dzieciństwa i pierwotnie jest biologicznie uwarunkowany. W okresie niemowlęcym ujawniają się takie cechy temperamentu, jak reaktywność emocjonalna czy aktywność. Już wtedy dostrzec można różnice indywidualne w intensywności reagowania na bodźce wywołujące emocje, np. wysoka reaktywność przejawia się w dużej wrażliwości i niskiej odporności emocjonalnej. Widoczne są także różnice w zakresie aktywności regulujących poziom dostarczanej stymulacji, np. gotowość do poznawania świata i eksploracji u dzieci z wysokim zapotrzebowaniem na stymulacje. W miarę dojrzewania temperament wzbogaca się o dalsze cechy, takie jak wytrzymałość, czyli zdolność do adekwatnego reagowania w sytuacjach wymagających długotrwałej lub wysoko stymulującej aktywności oraz w warunkach silnej stymulacji zewnętrznej. We wczesnym dzieciństwie temperament bezpośrednio przekłada się na przystosowanie do środowiska, a na późniejszych etapach życia ma wpływ na kształtowanie się osobowości. Także w życiu dorosłym na podstawie temperamentu można przewidywać szereg reakcji człowieka, w tym na stres, i zaburzeń z nim związanych (opis badania 10.1).

Z kolei osobowość to złożona struktura psychiczna obejmująca myśli, emocje i zachowania, nadająca kierunek i spójność (wzorzec) życiu człowieka. Opisywana może być w postaci cech/wymiarów, procesów psychodynamicznych lub struktur poznawczych (jako system wiedzy osobistej). Jednym z najbardziej znanych i docenianych modeli cech osobowości jest pięcioczynnikowy model osobowości znany jako Wielka Piątka lub OCEAN (to akronim utworzony z pierwszych liter angielskich nazw cech osobowości, po polsku OSEUN). Szczegółowy opis znajduje się w ramce 10.2.

W poznawczym podejściu do osobowości człowiek widziany jest jako podmiot poznający świat i samego siebie. W odróżnieniu od teorii cech znaczenie przypisywane jest procesom poznawczym, otoczeniu społecznemu i konkretnym okolicznościom funkcjonowania. Tak rozumiana osobowość ma na celu adaptację psychologiczną oraz zapewnienie i podtrzymanie integracji (jedności) psychologicznej. W poznawczym ujęciu osobowości centralne znaczenie ma pojęcie Ja (obraz własnej osoby), które odpowiedzialne jest za nadawanie całościowego sensu doświadczeniom, wyznaczanie stosunku do świata oraz podmiotowej kontroli i samoregulacji. Cztery główne funkcje osobowości w tym ujęciu prezentuje ramka 10.3.

Obraz własnej osoby (obraz Ja) to poznawcza podstawa integracji zachowania człowieka. Obejmuje zarówno samoświadomość (zdolność do bycia obiektem własnej uwagi), jak i wiedzę na temat własnej osoby (system przekonań o sobie lub schematy Ja). W obrębie obrazu samego siebie ważnym obszarem jest także samoocena, czyli własna ocena wyglądu, własnych poglądów, planów, myśli i działań. Jeśli chodzi o dziedziny Ja podlegające ocenie, możemy wyróżnić:

- Ja realne - zbiór cech, umiejętności, wiedzy, zamierzeń (atrybutów), o których jednostka sądzi, że jest nimi obdarzona, lub sądzi, że ktoś inny (znaczący) uważa je za jej charakterystyki (mamy tu Ja realne własne i Ja odzwierciedlone),

- Ja idealne - zbiór atrybutów, które jednostka chciałaby mieć lub sądzi, że ktoś inny chciałby, aby je miała,

- Ja powinnościowe - zbiór atrybutów, które z określonych względów powinny charakteryzować jednostkę w jej ocenie lub w ocenie innych.

Rozbieżność między Ja realnym własnym i Ja idealnym własnym określana jest jako stopień samoakceptacji - im mniejsza ta rozbieżność, tym wyższy poziom samoakceptacji.

Dodatkowymi składnikami osobowości w ujęciu poznawczym są schematy, atrybucje i przekonania (Pervin, 2002). Schemat to struktura poznawcza porządkująca informacje oraz wpływająca na ich kodowanie, magazynowanie i przywoływanie. Atrybucje to poszukiwanie i przypisywanie zdarzeniom jakichś przyczyn, np. atrybucje przyczynowe - zazwyczaj, kiedy dzieje się coś znaczącego lub zaskakującego, ludzie mają tendencję do zadawania sobie samym pytań o przyczynę tego zdarzenia. Według Seligmana (2010) ludzie różnią się stylami atrybucji (ramka 10.4).

Przekonania to subiektywne poglądy, które określają, co uważamy za prawdę lub fałsz. Kategoria przekonań jest bardzo pojemna i obejmuje wiele dziedzin (Kofta i Doliński, 2000). Z punktu widzenia osobowości kilka jest szczególnie istotnych. Są one określane jako oczekiwania uogólnione (ramka 10.5).

Przekonania dotyczyć mogą bardzo różnorodnych zagadnień, np. że świat jest lub nie jest dobry, ktoś zna się na czymś lub nie, jest albo nie jest dobrym człowiekiem. Przekonania wpływają na możliwości adaptacji do zmieniającego się otoczenia. Możemy wyróżnić przekonania adaptacyjne i dezadaptacyjne. Przekonania dezadaptacyjne często działają na zasadzie samospełniających się proroctw, ponieważ same prowadzą do działań, które je potwierdzają. W terapii poznawczo-behawioralnej uznawane są za istotne czynniki przyczyniające się do rozwoju zaburzeń psychicznych (więcej w sekcji 13).

Omawiając osobowość, nie sposób nie wspomnieć o motywacyjnych składnikach osobowości, takich jak potrzeby i cele. Kluczowy i bardzo użyteczny w praktyce medycznej jest model hierarchii potrzeb wg Maslowa (1943 za: Kofta i Doliński, 2000). Zakłada on, że nadrzędnym celem dążeń człowieka jest samorealizacja i dokonuje się ona w sposób hierarchiczny (rycina 10.1).

Druga ważna koncepcja to teoria autodeterminacji (Ryan i Deci, 2000; także ramka 8.1). Teoria mówi, że ludzie mają wewnętrzną potrzebę samoregulacji oraz dążenia do osiągania celów, które są zgodne z ich własnymi wartościami, potrzebami i interesami. Podstawowym założeniem tej teorii jest to, że ludzie mają naturalną zdolność do samoregulacji i kontrolowania swojego działania, gdy mają poczucie autonomii, kompetencji i związku społecznego. To kluczowe czynniki wzmacniające proces autodeterminacji. Opanowywanie zadań, podejmowanie wyzwań oraz zdobywanie nowych doświadczeń to istotne elementy budowania poczucia kompetencji, sprawczości oraz kształtowania własnej tożsamości i systemu wartości. Działanie człowieka jest zawsze motywowane jego potrzebą rozwoju i czerpania satysfakcji z wykonywanych działań. Człowiek podejmuje działanie nie tylko z oczekiwaniem uzyskania namacalnych korzyści płynących z zewnątrz (pieniądze, awans, uznanie społeczne, premia), lecz także dla zdobycia satysfakcji z samego faktu wykonywania określonej czynności, co jest istotą motywacji wewnętrznej. Autorzy wyróżniają cztery poziomy autoregulacji procesów motywacyjnych: od regulacji zewnętrznej, poprzez introjekcję, identyfikację, po integrację (ramka 10.6).

Mimo spektakularnego rozwoju medycyny najważniejszym dla zdrowia człowieka czynnikiem pozostaje jego zachowanie, stosowanie się do zaleceń dotyczących zdrowia czy sprzyjający mu styl życia. W zmianie zachowań zdrowotnych i jej utrzymywaniu dużą rolę odgrywa środowisko terapeutyczne, obecność w nim wspomnianych wcześniej warunków sprzyjających: autonomii, kompetencji i więzi z innymi. Rozwój poczucia autonomii i kompetencji ma z kolei decydujące znaczenie dla procesów introjekcji, identyfikacji i integracji, dzięki którym jednostka osiąga możliwość samoregulacji i praktykuje zachowania sprzyjające zdrowiu i dobremu samopoczuciu. Ludzie są bardziej skłonni przyjmować wartości i zachowania promowane przez tych, z którymi łączy ich więź i zaufanie. Teoria ta ma ogromne znaczenie w ochronie zdrowia (więcej w sekcji 4).

11. Uprzedzenia i stereotypy - jak wpływają na decyzje medyczne?

Czym są uprzedzenia i stereotypy oraz jakie są ich źródła?

Uprzedzenia to negatywne lub pozytywne postawy wobec osoby ze względu na przynależność do określonej grupy. Często opierają się na stereotypach - uogólnieniach dotyczących cech danej grupy, które nie uwzględniają indywidualnych różnic.

Należy tu zróżnicować trzy powiązane ze sobą zjawiska: uprzedzenia, stereotypy i dyskryminację. Uprzedzenie to ustosunkowanie emocjonalne wobec osoby wynikające z jej przynależności grupowej, np. "wolę pracować z osobami młodszymi". Stereotyp to poznawcza reprezentacja grupy, np. "kobiety są mniej odporne na stres". Dyskryminacja to działanie wynikające ze stereotypów i uprzedzeń, np. gorsze traktowanie pacjenta z powodu jego pochodzenia. Uprzedzenia mają swoje źródła nie tylko w społecznym kontekście, lecz także w psychologicznych mechanizmach.

Istnieje wiele teorii, które tłumaczą ich powstawanie (Wojciszke i Doliński, 2024). Teoria tożsamości społecznej wskazuje, że ludzie mają tendencję do klasyfikowania siebie i innych w kategorie społeczne. Członkowie własnej grupy (in-group) są postrzegani pozytywnie, a członkowie grupy obcej (out-group) - negatywnie. To sprzyja powstawaniu stereotypów i uprzedzeń. Teoria uprzedzeń autorytarnych mówi, że osoby z osobowością autorytarną są bardziej skłonne do posługiwania się sztywnymi schematami myślenia i wykazują silniejszą skłonność do uprzedzeń wobec osób postrzeganych jako inne. Teoria kontaktu wskazuje, że uprzedzenia można zmniejszyć poprzez kontakt międzygrupowy, o ile spełnione są warunki równego statusu, współpracy i wsparcia ze strony autorytetów. Teoria dominacji społecznej sugeruje, że społeczeństwa dążą do hierarchii, a uprzedzenia służą do usprawiedliwiania i utrwalania nierówności międzygrupowych. Zgodnie z modelem treści stereotypu postrzegamy grupy społeczne wg dwóch wymiarów: ciepła (czy mają dobre intencje) i kompetencji (czy są zdolne do działania). Model ten wyjaśnia, dlaczego niektóre uprzedzenia mają formę protekcjonalnej życzliwości, a inne - wrogości. Na przykład osoby starsze są często postrzegane jako ciepłe, ale niekompetentne, co prowadzi do ich paternalistycznego traktowania. Teoria uprzedzeń niejawnych zakłada, że uprzedzenia mogą funkcjonować poza świadomością jednostki i mimo świadomych przekonań o równości. Niejawne postawy kształtują się na bazie doświadczeń kulturowych i społecznych i mogą wpływać na zachowanie nawet wtedy, gdy deklarujemy brak uprzedzeń.

Uprzedzenia mają swoje źródła w strukturze społecznej, historii oraz codziennych interakcjach. Psychologia społeczna pokazuje, że uprzedzenia mogą być wzmacniane przez: kategoryzację społeczną, czyli automatyczne dzielenie ludzi na "nas" i "ich", co sprzyja polaryzacji; błąd atrybucji, czyli przypisywanie cech negatywnych innym grupom (np. pacjentom z uzależnieniami), a pozytywnych własnej, czy efekt potwierdzenia, który przejawia się w tym, że zauważamy tylko te informacje, które potwierdzają nasze stereotypy.

Stereotypy i uprzedzenia w ochronie zdrowia

Przedstawione koncepcje pokazują, że uprzedzenia są złożonym zjawiskiem, a ich skutki często są niezamierzone - dlatego w medycynie refleksyjność i autorefleksja są kluczowe.

W praktyce medycznej może to oznaczać np. nieświadome różnice w sposobie traktowania pacjentów ze względu na ich wygląd, akcent czy status społeczny. Zwiększanie świadomości istnienia takich mechanizmów jest kluczowe w przeciwdziałaniu niezamierzonej dyskryminacji. Zwalczanie uprzedzeń tego typu wymaga refleksji, empatii oraz stałego kształcenia się w zakresie równości i komunikacji międzykulturowej. Typy uprzedzeń i ich przejawy w medycynie prezentuje ramka 11.1.

Nieświadome stereotypy i uprzedzenia mogą wpływać na:

- decyzje diagnostyczne, np. mniej zlecanych badań u kobiet zgłaszających ból w porównaniu z mężczyznami;

- relację z pacjentem, np. mniejsza empatia wobec osób starszych lub z innego kręgu kulturowego;

- cały zespół i w konsekwencji rezultaty pracy zespołu, np. na skutek konfliktów wynikających z różnic etnicznych lub światopoglądowych (ramka 11.2).

Pierwszym krokiem w kierunku redukcji powyżej opisanych zjawisk jest świadomość i rozpoznanie, że każdy z nas ma swoje stereotypy i uprzedzenia. Kolejnym - refleksja i ćwiczenie otwartości. Wśród najważniejszych strategii indywidualnych możemy wyróżnić uważne słuchanie i zadawanie pytań bez założeń (zachowywanie otwartości). Często uprzedzenia zmniejsza też praca w zróżnicowanych zespołach - zwiększa tolerancję i empatię przez częsty kontakt z różnorodnością. Czasami istotne jest też korzystanie z feedbacku - pytanie współpracowników i pacjentów o to, jak odbierają naszą komunikację. Bardzo często zwykłe pytanie, zadane w nieoceniający, przyjazny sposób, może wystarczyć ("Jak wymawia się twoje imię? Nauczysz mnie?", "Czy nie zrobiłem niczego niekomfortowego wobec pana/pani?", "Jakich zaimków mogę używać w naszej rozmowie?"). Możemy wyróżnić również strategie systemowe i instytucjonalne, które pozwalają reagować na uprzedzenia na szerszą skalę. Wśród takich strategii są m.in. promowanie sprawiedliwości i różnorodności w zatrudnieniu i zespołach klinicznych, wdrażanie polityk równości i szkoleń antydyskryminacyjnych w placówkach medycznych, treningi wrażliwości kulturowej czy też praca nad automatycznymi reakcjami, np. warsztaty dotyczące uprzedzeń niejawnych (implicit bias) oraz tworzenie procedur zgłaszania i reagowania na przypadki dyskryminacji.

Rozdział w pigułce

Wyróżniamy trzy powiązane ze sobą zjawiska: stereotypy, uprzedzenia i dyskryminację.

Każdy z nas ma nieuświadomione stereotypy - kluczem w relacjach międzyludzkich jest uważność na drugiego człowieka, refleksyjność i gotowość do zmiany stereotypów.

Opisano wiele typów uprzedzeń i dyskryminacji, których przejawy obserwuje się w ochronie zdrowia. Mogą one prowadzić do nierówności i błędów w opiece zdrowotnej.

Istnieje wiele sposobów - na poziomie indywidualnym i instytucjonalnym - pozwalających na redukcję stereotypów, uprzedzeń i dyskryminacji.