Wstęp
Obowiązki pilotów wycieczek i innych pracowników turystyki, a także regulacje dotyczące samej branży turystycznej są regulowane szeregiem ustaw i rozporządzeń należących do prawa cywilnego, administracyjnego, finansowego, pracy oraz karnego, a także normy prawa międzynarodowego. Zbiór tychże przepisów tworzy ogół prawnych regulacji, które mają wpływ na stosunki społeczne pojawiające się podczas podróży. Wiele z tych przepisów powstało w celu zapewnienia bezpieczeństwa turystom, zarówno podczas wyjazdów zbiorowych, zorganizowanych, jak i podczas uprawiania tzw. turystyki indywidualnej. Wszystkie te normy tworzą prawo turystyczne, które ze względu na swoją specyfikę stanowi kompleksową dyscyplinę prawniczą, która jest wyodrębniona ze względów praktycznych, dydaktycznych i naukowych. Ponadto dyscyplina ta, pozostaje w ścisłym związku z prawem przewozowym, z którym w wielu miejscach się pokrywają. Pomimo tego, że znaczenie różnych form turystyki wciąż rośnie zarówno w sposobach spędzania wolnego czasu jak i generowania PKB, to przepisy turystyczne pozostają nadal szerzej nieznane.
Przepisy turystyczne stanowiące przez lata gwarancję zapewnienia bezpieczeństwa i prawidłowej organizacji wyjazdów wypoczynkowych i rekreacyjnych. Przez lata również, branża turystyczna, dysponując i opierając się na ściśle określonych przepisach była w stanie samodzielnie kontrolować jakość oferowanych i świadczonych usług. Wprowadzenie w 1997 roku ustawy o usługach turystycznych doprowadziło do doprecyzowania zakresu obowiązków poszczególnych przedstawicieli branży, a także sprecyzowało reguły przystąpienia do części zawodów turystycznych. W czasie funkcjonowania ustawy, zarówno branża turystyczna jak i organ odpowiedzialny za wydawanie uprawnień miały możliwość przeprowadzania kontroli świadczonych usług i wyciągania na jej podstawie odpowiednich wniosków, prowadzących niejednokrotnie do samooczyszczenia branży.
Obowiązująca od stycznia 2014 roku ustawa wprowadzająca deregulację zawodów turystycznych doprowadziła do wstrząsu w branży, w której główna ustawa regulująca uległa w czasie swojego obowiązywania niemal 30 zmianom. Ustawa deregulacyjna zniosła niemal wszystkie wymagania stawiane kandydatom do zawodu pilota wycieczek i przewodnika turystycznego, umożliwiając wykonywanie zawodu każdej zainteresowanej tym faktem osobie. Dokonane wbrew zdaniu branży otwarcie zawodu przyczyniło się do znaczącego pogorszenia warunków pracy oraz płacy, a także spadku jakości świadczonych usług. Dopuszczenie do świadczenia usługi przez osoby nieprzygotowane, a tym samym pozbawione odpowiednich kompetencji, przyniosło liczne zgłoszenia o nieudzieleniu pomocy czy też niezapewnieniu bezpieczeństwa przez przedstawiciela organizatora turystyki, korzystającym z usługi turystom. Równie liczne zgłoszenia zaczęły dotyczyć nieprzygotowania pilotów do przeprowadzania turystów przez przejścia graniczne oraz nieznajomości przez nich procedur granicznych i celnych. Jest to sytuacja, z którą branża turystyczna musi zmagać się od ponad dekady.
W tak nieprzychylnych od strony administracyjnoprawnej warunkach, przychodzi pracować osobom, które odpowiadają za bezpieczeństwo podróżnych i weryfikację jakości świadczonych usług. Odpowiadający za te zadania pilot wycieczek pomimo wejścia w życie ustawy deregulacyjnej, jest związany przepisami określonymi w ustawie o usługach turystycznych, a także wymaganiami pozaustawowymi, określonymi przez samą branżę, co oznacza, że na osobie świadczącej usługę pilotażu ciąży szereg obowiązków, z których tylko niewielka ilość została skodyfikowana w ustawie.
Do tej pory, liczne zmiany pojawiające się w ustawie i często zmieniające się rozporządzenia skutecznie utrudniały dokonanie analizy praw i obowiązków, a także samych przepisów dotyczących pracy pilotów wycieczek. Niniejsza praca, ma na celu przynajmniej częściowe wypełnienie tej luki, poprzez przedstawienie zarówno wynikających z ustawy jak i zapotrzebowania samej branży obowiązków spoczywających na pilocie wycieczek, a także przedstawienie przysługujących mu praw i ciążącej na nim odpowiedzialności cywilnej, karnej i zawodowej.
Praca została podzielona na cztery rozdziały. W pierwszym rozdziale przedstawione zostały definicje turystyki obowiązujące w prawie międzynarodowym, a także w polskim ustawodawstwie i zestawienie ich z definicjami przyjętymi przez samą branżę turystyczną. Następnie w tym rozdziale przedstawiona została pokrótce historia rozwoju turystyki od czasów najdawniejszych do współczesności. Na zakończenie tego rozdziału przywołane zostały najważniejsze ustawy odnoszące się bezpośrednio do branży turystycznej.
W następnym rozdziale przedstawieni zostali przedstawiciele poszczególnych gałęzi turystyki, z którymi najczęściej można się spotkać podczas organizacji lub uczestnictwa w imprezie turystycznej. W dalszej części rozdziału przedstawione opisane zostały dwie grupy zawodowe, które są najmocniej nastawione na kontakt z klientem, i od których to, w największej mierze należy powodzenie imprezy turystycznej, czyli przewodnikowi turystycznemu i pilotowi wycieczek.
Trzeci rozdział został w całości poświęcony przedstawicielom pilotów wycieczek. Po przedstawieniu wymagań, które przez lata były stawiane kandydatom do wykonywania zawodu pilota, przedstawione zostały obowiązki pilota, które zostały skodyfikowane w przepisach prawa. W dalszej kolejności przedstawione zostały obowiązki, które na pilota nałożyła sama branża wskutek swojego rozwoju i rozwoju oczekiwań klientów i współpracowników. W tym rozdziale poruszona została również kwestia odpowiedzialności zawodowej, karnej i cywilnej spoczywającej na pilocie wycieczek.
W ostatnim rozdziale poruszona została kwestia deregulacji zawodu, sposobu jej przeprowadzenia i zmian, które wprowadziła ona do ustawy i tym samym do funkcjonowania branży turystycznej. Następnie przedstawione zostało stanowisko branży wobec wprowadzonych zmian i dostrzegane przez branże zagrożenia, które zostały przez ustawodawcę zignorowane. Na koniec rozdziału przywołana została kwestia ponownej certyfikacji terenowych pracowników oraz związane z nią problemy.
Pomimo gruntownego przebadania istniejącego materiału, niemożliwym jest przyjrzenie się wszystkim aspektom działalności pilotów wycieczek i pozostałych pracowników branży turystycznej, zwłaszcza w sytuacji ciągle pojawiających się w przepisach zmian.
[1] W. Theobald, Global Tourism, Oxford 1998, s. 6.
[2] W. Hunziker, K. Krapf, Grundriss Der Allgemeinen Fremdenverkehrslehre, Zurich 1942, s. 7.
[3] A. Beaver, A Dictionary of Travel and Tourism Terminology, Wallingford 2002, s. 313.
[4] W. W. Gaworecki, Turystyka, Warszawa 2010, s. 20.
[5] Kompendium wiedzy o turystyce, red. G. Gołembski, Warszawa 2002, s. 22.
[6] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Radu (UE) nr 692/2011 z dnia 6 lipca 2011 r. w sprawie europejskiej statystyki w dziedzinie turystyki i uchylające dyrektywę Rady 95/57/WE, Dz. Urz. UE L 192 z dnia 22 lipca 2011, s. 17.
[7] Kompendium pilota wycieczek, red. Z. Kruczek, Kraków 2006, s. 9.
[8] Nomenclature statistique des Activites economiques dans la Communaute Europeenne to klasyfikacja, której cztery pierwsze poziomy są wspólne dla wszystkich krajów Unii Europejskiej, natomiast piąty poziom klasyfikacji jest zróżnicowany w poszczególnych krajach dla lepszego dostosowania do lokalnych warunków. Obecnie obowiązująca klasyfikacja opisana jako NACE Revision 2 obowiązuje od 1 stycznia 2008 roku.
[9] Rozporządzenie komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu.
[10] Ustawa z dnia 13 października 2023 o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych, Dz. U. z 2023 roku, poz 2211.
[11] Z. Kulczycki, Zarys historii turystyki w Polsce, Warszawa 1970, s. 17.
[12] L. Casson, Travel in the Ancient World, Baltimore 1994, s. 32.
[13] L. Friedländer, Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms, Leipzig 1881, s. 338.
[14] R. Deschaux, Un poete bourguignon du XVe siecle, Michault Taillevent: edition et etude, Paris 1975, s. 31-32.
[15] Ł. Nowok, Tomisław I Trimirović - w dziejach i narodowej legendzie Chorwatów, Kraków 2019, s. 18.
[16] L. K. Singh, Fundamental of Tourism and Travel, Delhi 2008, s. 189.
[17] B. Lewis. From Babel to Dragomans: Interpreting the Middle East, New York 2004, s. 50.
[18] Ibidem, s. 211.
[19] J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Wrocław 1970, s. 227.
[20] B. Ulanowski, Księgi sądowe wiejskie, t. I, Kraków 1921, s. 406.
[21] B. Baranowski, Ludzie gościńca w XVII i XVIII wieku, Poznań 2021, s. 5-7.
[22] R. Kaczmarek, Zgierz z okolicą pod koniec XVIII wieku. Opis topograficzny parafii [w:] Czasopismo Geograficzne, R. XI, 1937, s. 5-6.
[23] R. Kaczmarek, Materiały do dziejów parafii Kazimierz nad Nerem, Łódź 1938, s 15.
[24] Ustawa z dnia 21 września 2023 roku o usługach hotelarskich oraz usługach pilotów i przewodników turystycznych, Dz. U. z 2023 roku, poz. 1944.
[25] Ustawa z dnia 13 czerwca 2013 roku, o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów, Dz. U. z 2013 roku, poz. 829.
[26] Uzasadnienie projektu ustawy VIII.1784, https://sip.lex.pl/#/act-project/102514370?unitId=justification - dostęp na dzień14 lipca 2024.
[27] Ustawa z dnia 27 października 2011 roku, o timeshare, Dz. U. z 2011 roku, poz. 230.1370.
[28] Uzasadnienie projektu ustawy VI.4439, https://sip.lex.pl/#/act-project/101605336?unitId=justification - dostęp na dzień 14 lipca 2024.
[29] Ustawa z dnia 3 października 2023, prawo lotnicze, Dz. U. z 2023 roku, poz.2110 t.j.
[30] Ustawa z dnia 3 stycznia 2020, prawo przewozowe, Dz. U. z 2020 roku, poz. 8 t.j.
[31] Ustawa z dnia 10 lipca 2023, kodeks morski, Dz. U. z 2023 roku, poz. 1309 t.j.
[32] Ustawa z dnia 4 stycznia 2024, kodeks karny, Dz. U. z 2024 roku, poz. 17 t.j.
[33] Ustawa z dnia 14 sierpnia 2023, kodeks cywilny, Dz. U. z 2023 roku, poz. 1610 t.j.
[1] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku o usługach turystycznych, Dz. U. z 1997 roku, poz. 884.
[2] Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 14 kwietnia 1999 roku, sygn. SA/Sz 623/98.
[3] J. Gospodarek, Prawo turystyczne, Warszawa 2001, s. 21.
[4] Załącznik do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 kwietnia 2010 r., Dz. U. z 2010 roku, nr 82, poz 537.
[5] Rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z dnia 7 listopada 2016 roku, Dz. U. z 2016 roku, poz. 1876.
[6] J. B. Bączek, Animacja czasu wolnego w turystyce. Praktyczny podręcznik dla animatora, Warszawa 2009, s. 15.
[7] J. Pięta, Pedagogika czasu wolnego, Warszawa 2014, s. 79-84; D. Jakubikova, Marketing v cestovnim ruchu, Praha 2012, s. 50-55.
[8] R. Szafranowicz-Małozięć, Miejsce rezydentów w systemie obsługi turystyki wyjazdowej [w:] Problematyka deregulacji zawodu pilota wycieczek i przewodnika turystycznego. Materiały z VIII Forum Pilotażu i Przewodnictwa, Kraków 2013, s. 45.
[9] Obwieszczenie ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z dnia 25 stycznia 2018 roku, Dz. U. z 2018 roku, poz. 227.
[10] Polskie strefy i schabowy, https://podroze.onet.pl/aktualnosci/polskie-strefy-i-schabowy-w-kurortach-to-przeszlosc-disco-polo-wciaz-gra/yp0m6z8 - dostęp na dzień 21 lutego 2025.
[11] R. Szafranowicz-Małozięć, Kompendium Rezydenta Biura Podróży, Warszawa 2012, s. 18-20.
[12] K. L. Pond, The Professional Guide: Dynamics of Tour Guiding, New York 1993, s. 25.
[13] N. B. Salazar, Tourism and glocalization: "Local" tour guiding [w:] Annals of Tourism Research, nr 32 (3)/2005, s. 640.
[14] First travel guide, https://edition.cnn.com/travel/article/british-museum-world-first-travel-guide/index.html - dostęp na dzień 22 lutego 2025.
[15] M. E. Berry, Japan in Print Information and Nation in the Early Modern Period, Berkeley 2006, s. 185-190.
[16] Rozporządzenie ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z dnia 13 listopada 2021, Dz. U. z 2021 roku, poz. 2285.
[17] J. Gospodarek, Prawo turystyczne, Warszawa 2001, s. 21.
[18] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku o usługach turystycznych, Dz. U. z 1997 roku, nr 133, poz. 884.
[19] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku o usługach turystycznych, Dz. U. z 2014 roku, poz. 196 t.j.
[20] Ustawa z dnia 13 czerwca 2013 roku o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów, Dz. U. z 2013 roku, poz. 829.
[21] Rozporządzenie ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z dnia 13 listopada 2021, Dz. U. z 2021 roku, poz. 2285.
[22] Kompendium pilota wycieczek, red. Z. Kruczek, Kraków 2005, s. 30.
[23] Pilot wycieczek, https://mfiles.pl/pl/index.php/Cechy_pilota_wycieczek - dostęp na dzień 22 lutego 2025.
[1] Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 marca 1999 roku w sprawie przewodników turystycznych i pilotów wycieczek, Dz. U. z 1999 roku, nr 31, poz. 301.
[2] E. Szłapa, Podstawy pracy pilota, Warszawa 2016, s. 14.
[3] J. Gospodarek, s. 85.
[4] E. Szłapa, s. 16.
[5] Ustawa z 6 września 2001 roku o transporcie drogowym, Dz. U. z 2024 roku, poz. 1539 t.j.
[6] Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2021 roku, sygn. II GSK 855/18.
[7] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku, kodeks cywilny, Dz. U. z 2024 roku, poz. 1061 t.j.
[8] J. Gospodarek, s. 87.
[9] E. Szłapa, s. 14.
[10] Wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 19 grudnia 2016 roku, sygn. III Ca 1557/16.
[11] Pilot też może być obarczony odpowiedzialnością za nieudane wakacje, https://wiadomosciturystyczne.pl/artykuly/artykul/296,,,0,pilot_tez_moze_byc_obarczony_odpowiedzialnoscia_za_nieudane_wakacje.html - dostęp na dzień 25 lutego 2025
[1] Z. Białek, Podstawy reformy regulacji zawodów regulowanych w Polsce [w:] Deregulacja zawodów w Polsce, red. M. Wenclik, Łomża 2015, s. 8.
[2] Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, Dz. U. z roku 1997, nr 78, poz. 483.
[3] Z. Białek, s. 11.
[4] M. Mazuryk, Prace legislacyjne nad ustawami deregulacyjnymi. Zagadnienia wybrane [w:] Deregulacja zawodów w Polsce, red. M. Wenclik, Łomża 2015, s. 22.
[5] Z. Białek, s. 14.
[6] Lista osób zgłoszonych do udziału w wysłuchaniu publicznym, https://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/agent.xsp?symbol=LISTA_ZGLOSZ&NrKadencji=7&NrDru-ku=806 - dostęp na dzień 15 marca 2025.
[7] M. Mazuryk, s. 25.
[8] Interpelacja nr 2084 do ministra sportu i turystyki w sprawie planowanej deregulacji zawodu przewodnika turystycznego, https://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=3CC619E0 - dostęp na dzień 16 marca 2025.
[9] Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości - z upoważnienia ministra - na interpelację nr 2084 w sprawie planowanej deregulacji zawodu przewodnika turystycznego, https://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=716F4ADE - dostęp na dzień 16 marca 2025.
[10] Odpowiedź ministra sportu i turystyki na interpelację nr 2048 w sprawie planowanej deregulacji zawodu przewodnika turystycznego, https://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=355BA9DF - dostęp na dzień 16 marca 2025.
[11] Interpelacja nr 3941 do ministra sprawiedliwości w sprawie projektu deregulacji zawodów przewodnika turystycznego i pilota wycieczek, https://sejm.gov.pl/sejm7.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=075098A8 - dostęp na dzień 17 marca 2025.
[12] Odpowiedź podsekretarza stanu w ministerstwie sprawiedliwości - z upoważnienia ministra - na interpelację nr 3941 w sprawie projektu deregulacji zawodów przewodnika turystycznego i pilota wycieczek, https://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=5E78DF55 - dostęp na dzień 17 marca 2025.
[13] Tygodnie dzielą nad od deregulacji?, http://www.tur-info.pl/p/ak_id,34221,,deregulacja,ustawa,sejm,senat,egzamin,staz,przewodnik_turystyczny,pilot.html - dostęp na dzień 23 marca 2025.
[14] Ustawa z dnia 13 czerwca 2013 roku, o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów, Dz. U. z 2013 roku, poz. 829.
[15] M. Mazuryk, s. 23.
[16] D. Pruchniewski, K. J. Świdzińska, Deregulacja zawodu na przykładzie przewodnika turystycznego górskiego, przewodnika turystycznego miejskiego, przewodnika turystycznego terenowego i pilota wycieczek [w:] Deregulacja zawodów w Polsce, red. M. Wenclik, Łomża 2015, s. 192.
[17] Pilot i przewodnik bez uprawnień, http://www.tur-info.pl/p/ak_id,44361,,uprawniena_pilota,przewodnika,piloci,przewodnicy_miejscy,miejskiego.html - dostęp na dzień 23 marca 2025.
[18] J. Raciborski, Usługi turystyczne. Przepisy i komentarz, Warszawa 1999, s. 131.
[19] P. Cybula, Regulacja usług pilotów wycieczek w ustawie o usługach hotelarskich oraz usługach pilotów wycieczek i przewodników turystycznych - uwagi krytyczne, [w:] Prawne aspekty turystyki i rekreacji w dobie pandemii - teoria i praktyka, red. K. Płonka-Bielenin, D. Wolski, Katowice 2021, s. 35.
[20] Każdy może zostać pilotem?, http://www.tur-info.pl/p/ak_id,37196,,deregulacja_zawodow,pilot_wycieczek,kurs_pilota_wycieczek,praca_w_turystyce.html - dostęp na dzień 23 marca 2025.
[21] P. Szpindor, Ocena skutków deregulacji zawodów pilota wycieczek i przewodnika turystycznego [w:] Problematyka deregulacji zawodu pilota wycieczek i przewodnika turystycznego, Kraków 2013, s. 50.
[22] K. Jańczak, Badanie ekonomicznych skutków deregulacji zawodów przewodnika turystycznego i pilota wycieczek w Polsce, Łódź 2015, s. 26-27.
[23] Z. Kruczek, B. Alejziak, L. Mazanek, Rynek pracy przewodników turystycznych i pilotów wycieczek w Polsce [w:] Folia Turistica, nr 54/2020, s. 9-44.
[24] A. Bukowska, Czynniki determinujące jakość pracy pilotów wycieczek, Kraków 2023, s. 58
[25] Stanowisko Krajowego Samorządu Przewodników PTTK w sprawie deregulacji zawodów przewodnika turystycznego i pilota wycieczek, https://prawoturystyczne.com/2012/03/08/stanowisko-krajowego-samorzadu-pttk-w-sprwie-deregulacji-zawodow-przewodnika-turystycznego-i-pilota-wycieczek/ - dostęp na dzień 24 marca 2025.
[26] Kto zadba o kwalifikacje pilotów i przewodników?, http://www.tur-info.pl/p//ak_id,34822,,deregulacja,pilot_wycieczek,przewodnik,wroclaw,dot,dolnoslaska_organizacja.html - dostęp na dzień 24 marca 2025.
[27] A. Bukowska, Czynniki determinujące jakość pracy pilotów wycieczek, Kraków 2023, s. 9
[28] Ustawa z dnia 13 czerwca 2013 roku o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów, Dz. U. z 2013 roku, poz. 829.
[29] PIT będzie certyfikował nowych pilotów, http://www.tur-info.pl/p/ak_id,34639,,pilot_wycieczek,certyfikacja,urzad_marszalkowski,polska_izba_turystyki,egzamin.html - dostęp na dzień 24 marca 2025.
