Rozdział 1Wprowadzenie i przegląd głównych tematówThomas M. HessGrzegorz SędekDayna R. Touron
W ostatnich 50 latach jesteśmy świadkami ogromnego postępu w obszarze empirycznych badań nad starzeniem się i poznaniem. Wiele klasycznych ujęć było zakorzenionych w medycynie; w tym kontekście badacze głównie starali się scharakteryzować deficyty poznawcze towarzyszące starzeniu się. W przeważającej części badania te bazowały na modelu biomedycznym, zgodnie z którym starzenie się utożsamiano ze stanem chorobowym. Skupiano się w nich przede wszystkim na odkrywaniu deficytów i rozumieniu ich natury, przyjmując, że to one wyznaczają proces starzenia się (Hess, Blanchard-Fields, 1996). Rzeczywiście, starzenie się często badano w taki sposób, że porównywano wykryte wzorce deterioracji z tymi, które rozpoznano u atypowych populacji ze specyficznymi chorobami lub zmianami (ew. uszkodzeniami) korowymi w mózgu (np. West, 1996). Badania starzenia się i zmian poznawczych zostały wpisane do głównego nurtu psychologii eksperymentalnej w latach 60. i 70. minionego wieku. Wówczas to badacze usiłowali lepiej poznać normalny przebieg starzenia się w obszarach uczenia się werbalnego i psychologii poznawczej (przegląd zob. Kausler, 1982, 1991). Spośród ich wielu osiągnięć warte podkreślenia jest opracowanie złożonych modeli do badania pamięci i funkcji poznawczych, a także metod umożliwiających ocenę konkretnych procesów będących składowymi analizowanych modeli. W tym podejściu starzenie zwykle było badane w typowym schemacie eksperymentalnym, do którego wprowadzano zmienną wieku w dwóch przedziałach (młodsi i starsi dorośli). Początkowo grupy obejmowały jedynie chętnych z grona studentów, ale z czasem rozszerzono przedział wiekowy i osoby badane rekrutowano również z lokalnej społeczności.
Ryzykując znacznym uproszczeniem, można przyjąć, że w tych badaniach skupiono się na dwóch ogólnych celach. Po pierwsze, weryfikowano, czy wiek może stanowić wskaźnik dla pewnych procesów psychologicznych, aby testować, czy dana teoria jest "prawdziwa". Stąd np., jeśli założono, że pamięć robocza warunkuje poziom realizacji określonego zadania, wprowadzenie wieku jako gwaranta zróżnicowania pamięci roboczej umożliwiało weryfikację takiej hipotezy (np. Hasher, Zacks, 1979). Drugi, zbieżny cel polegał na badaniu, za pomocą skrupulatnie zaprojektowanych metod i eksperymentów, źródeł warunkowanego wiekiem pogarszania się funkcjonowania poznawczego. Na przykład, jeśli zakłada się, że zmiana w szybkości przetwarzania jest charakterystyczna dla procesu starzenia się i stanowi czynnik, przez który poznanie się pogarsza, to należy się spodziewać, że w późnym wieku wszelkie deficyty w funkcjach wykonawczych nasilą się w sytuacji, w której szybkie przetwarzanie informacji będzie niezbędne (np. Stine i in., 1986). Metody te wydają się również użyteczne przy weryfikacji hipotezy dotyczącej natury zmian warunkowanych wiekiem. Manipulując kontekstem, można przecież imitować efekty starzenia się u młodych dorosłych (np. badanie funkcji wykonawczych w relacji do zakresu podzielności uwagi; Rabinowitz i in., 1982).
W tym samym okresie w psychologii rozwoju człowieka i dyscyplinach z nią związanych uformowała się perspektywy ujmowania rozwoju człowieka jako procesu trwającego przez całe życie (ang. life-span development). Skupiono się w niej na złożonych interakcjach pomiędzy własnościami jednostki i środowiska, w jakim funkcjonuje (np. por. Goulet, Baltes, 1970; Nesselroade, Reese, 1973). Przyjęto, że biologicznie uwarunkowane procesy towarzyszące starzeniu się należy analizować w szerszym kontekście - poszerzonym o czynniki środowiskowe, z którymi mogą one wchodzić w interakcje (obejmując zarówno normatywne, jak i nienormatywne zmiany w życiu jednostki i pokolenia). Perspektywa biegu życia (Baltes, 1987) uwzględnia, że zmiany w ludzkim poznaniu zachodzą w wielu wymiarach i w wielu kierunkach, a przy tym zachowują specyfikę jednostkową, bo dzieją się w kontekście rozwoju konkretnej osoby. W związku z tym należy postawić pytanie, czy dominujące przekonanie o uniwersalnych wzorcach rozwoju w biegu życia ludzkiego, obejmujące także okres późnej dorosłości, jest zasadne. W efekcie postawienia takiego pytania uwaga badaczy skupiła się bardziej na szukaniu jednostkowych różnic we wzorcach zmian poznawczych oraz ich uwarunkowań (np. Schaie, 2013). W tej perspektywie rozwój w ciągu życia przynosi zarówno zyski (np. mądrość), jak i straty. Odrzuca się więc uogólnienie, zgodnie z którym starzenie się to jedynie spadek i degradacja funkcji poznawczych. Następnie rozwija się pojęcie pomyślnego starzenia się. Jeśli chodzi o narzędzia stosowane do pomiaru zmian w procesach poznawczych i zakresu autoregulacji w codziennym funkcjonowaniu jednostki w biegu jej życia, badacze podają w wątpliwość ich trafność. Argument, jakim się najczęściej posługują, to ten, że większość z owych narzędzi była skonstruowanya z udziałem i dla młodych osób (np. Labouvie-Vief, 1985). W rezultacie uczeni zrewidowali i poszerzyli swoje badania nad zmianami poznawczymi w dorosłości. Wykroczyli poza proste procedury opisowe, w których różnice w wykonaniu zadania traktowano jako funkcję wieku, i podjęli się badania zachowań adaptacyjnych w późnej dorosłości.
Obie przytoczone tradycje stanowiły urodzajny grunt, na którym przeprowadzono wiele wartościowych badań, przy czym obserwowano również ich wzajemne "zapładnianie się" zarówno ideami, jak i metodami, co jeszcze mocniej przyczyniło się do rozwoju wiedzy. Na przykład Wiktoriańskie Badania Podłużne (ang. Victoria Longitudinal Study; VLS) (np. Dixon, de Frias, 2004) miały na celu badanie zachodzących w czasie zmian w konkretnych funkcjach poznawczych z zastosowaniem rygorystycznych narzędzi pomiarowych, zaczerpniętych z psychologii poznawczej; jednocześnie pomiar został poszerzony o różne inne zmienne (takie jak zdrowie, osobowość). Ten projekt umożliwił określenie funkcji zmiennej wieku, która w dotychczas przeprowadzonych badaniach poprzecznych była niejednoznaczna, bo nie dało się rozstrzygnąć, czy uzyskiwane różnice wiążą się faktycznie z wiekiem, czy też z różnicą pokoleń. Ponadto pozwalał na zbadanie, czy i w jakim zakresie zmiany w procesach poznawczych były wyjaśniane przez własności jednostki. Na przykład badacze potrafili zbadać, czy zmiany w obszarze codziennej aktywności wiążą się ze zmianami w określonych funkcjach poznawczych, takich jak pamięć robocza i szybkość przetwarzania (np. Hultsch i in., 1999).
Kolejny wart odnotowania trend zaczął się wyłaniać w latach 80. i 90. - polegał na wykorzystaniu pojęć i teorii z psychologii społecznej, a w szczególności z poznania społecznego (ang. social cognition) (Hess, Blanchard-Fields, 1999). W rezultacie w obszarze poznawczego starzenia się badania wzbogaciły się o przynajmniej trzy aspekty. Po pierwsze, naukowcy coraz bardziej koncentrowali się na tym, jak kontekst społeczny i przekonania ludzi oddziałują na ich sprawność poznawczą. Na przykład stwierdzono, że stereotypowe przekonania o samym starzeniu mogą wpływać na sprawność poznawczą starszych osób i na to, jak się ona zmienia w czasie (np. Levy i in., 2012). Wiele badań pokazało również, że wyniki osób starszych często zależą od ich podatności na zagrożenie stereotypem (zob. Barber, Lui, 2020). W każdym ze wskazanych zakresów badań podkreślano wpływ kulturowo uwarunkowanych stereotypów starzenia się na sprawność poznawczą, akcentując potencjalne znaczenie kontekstu społecznego dla przebiegu zmian poznawczych. Po drugie, ponieważ modele poznania społecznego usiłowały badać poznanie w kontekście społecznym, badacze zainteresowali się tym, jak zmiany w funkcjonowaniu poznawczym mogą wpływać lub manifestować się w codziennych sytuacjach, co następnie uczynili przedmiotem swoich pomiarów. Prace te zaowocowały pogłębioną eksploracją poznania w różnych, codziennych jego przejawach (np. Berg, 2008). Wreszcie, modele poznania społecznego podkreślały, że ważna jest interakcja wiedzy, motywacji i emocji dla wyznaczania poziomu wykonania, co w rezultacie oznaczało, że dopuszcza się, iż czynniki te mogą odpowiadać za pewną część związanej z wiekiem zmienności wyników poznawczych, a jednocześnie zapewniać kontekst do badania przejawów adaptacyjnego funkcjonowania osób w późnym wieku (zob. Hess, 2020; Wolfe, Isaacowitz, rozdział 4).
Ostatnim z ważnych i stosunkowo nowych jest trend badający związki mózgu i poznania, a także to, w jaki sposób regulują one przebieg starzenia się. Podobnie jak i w innych obszarach psychologii tak i tu postęp technologii umożliwił uzyskanie statycznych i dynamicznych obrazów mózgu, które pozwalają uruchamiać rygorystyczne procedury testowania bardzo specyficznych hipotez dotyczących funkcjonowania mózgu i starzenia się (np. hipoteza starzenia się wysuwająca na pierwszy plan znaczenie płatów czołowych; West, 1996). Przeprowadzono zupełnie nowe obserwacje tego, jak starzejący się mózg zmienia się i adaptuje; np. pokazujące nadmierną aktywację struktur korowych, by wspomóc działanie, co prawdopodobnie jest formą przystosowania (np. Cabeza, 2002). Odkrycie istotnych przejawów funkcjonalnej zmienności, kompensacji i plastyczności ludzkiego mózgu nawet w bardzo późnej starości podważyło tezę o tym, że podstawowym wyznacznikiem starzenia się poznawczego jest stopniowy ubytek w funkcjach poznawczych (Jäncke, 2009; Lövdén i in., 2010; Reuter-Lorenz, Cappell, 2008). Obrazowanie mózgu pozwala ponadto na identyfikację określonych wpływów wzbogaconych i/lub zubożonych środowisk, podobnie jak tych wynikających z interwencji, na zmiany w funkcjonowaniu i strukturze mózgu (np. Kramer, Colcombe, 2018; McDonough i in., 2015). Wart podkreślenia jest fakt, iż te badania ewoluowały od prostych korelacyjnych obserwacji dotyczących związku wyników poznawczych z wiekiem do bardziej złożonych, szukających relacji między zachodzącymi w czasie zmianami i wzorcami pobudzeń towarzyszącymi określonym cechom osobniczym czy kontekstom społecznym (zob. Gutchess, Samanez-Larkin, 2019; Su, Goh, 2020).
Podsumowując, w przeciągu ostatnich pięćdziesięciu lat badania nad starzeniem się i poznaniem ogromnie się rozwinęły i proces ten trwa. Początkowo był to obszar zdominowany przez stosunkowo wąskie tradycje, ale później się rozrósł, by zarówno koncepcyjnie jak, i metodologicznie stać się zdecydowanie bardziej dojrzały i złożony. Na przykład szybki przegląd badań z ostatnich 10 lat pokazuje rosnącą popularność podejść integracyjnych łączących informacje behawioralne, neuropsychologiczne i społeczne. W tym samym mniej więcej czasie środowisko badaczy porozumiało się w kwestii ograniczeń, jakie towarzyszą prostym badaniom przekrojowym dla różnych grup wiekowych i upowszechniło stosowanie złożonych metod pomiarowych, co w rezultacie przyczyniło się do rozwoju zdecydowanie bardziej rozbudowanych projektów badawczych i narzędzi analitycznych (np. Bosworth, Hertzog, 2009). To wszystko przyczyniło się do odejścia od jednoznacznego - często negatywnego - ujmowania poznawczego starzenia się i wypracowania bardziej wieloznacznych podejść, wrażliwych na niuanse i czynniki kontekstowe. Te historyczne przeobrażenia łatwo dostrzec, analizując treści książek stanowiących przegląd literatury o poznaniu i starzeniu się. Na przykład oryginalny tom opiniotwórczego Podręcznika starzenia się i poznania (ang. Handbook of Aging and Cognition) Craika i Salthouse'a z 1992 r. zawierał 12 rozdziałów. Spośród nich dziewięć poświęcono dość tradycyjnym zagadnieniom z psychologii poznawczej (np. uwadze, pamięci), a jedynie dwa dotyczyły innych tematów (np. emocji, poznania społecznego). Stanowi to kontrast z niedawno opublikowanym Podręcznikiem starzenia się poznawczego wydanym przez Cambridge (ang. Cambridge Handbook of Cognitive Aging, Thomas, Gutchess, 2020), który składa się z 39. rozdziałów poświęconych bardzo szerokiej problematyce, gdzie porusza się tematy takie jak np.: wpływ genetyczny, społeczne oddziaływanie, motywacja, sen, kontrola przekonań czy wczesne doświadczenia. To dowód na rezygnację z uproszczonych poglądów na temat starzenia się i otwarcie się na wielorakość złożonych wpływów, mogących wyznaczać różnice indywidualne w starzeniu się poznawczym.
Aktualny trend
Opisane zmiany w dyscyplinie wyznaczają kontekst, a jednocześnie stanowią impuls do opracowania niniejszego tomu. Zmiana, która niedawno dokonała się w psychologii starzenia się, polegająca na odejściu od opisu jedynie ograniczeń poznawczego starzenia się i dostrzeżeniu różnego rodzaju możliwości (Fernández-Bellesteros i in., 2019; Hess i in., 2015; Verhaeghen, Hertzog, 2014), stanowi pierwszą inspirację dla aktualnej pracy. Obserwowane z wiekiem zmiany w skuteczności rozwiązywania złożonych zadań są uwarunkowane kontekstem i różnicami indywidualnymi (zob. obszerne monografie: Craik, Salthouse, 2008; Hofer, Alwin, 2008; Perfect, Maylor, 2000; Schaie, Willis, 2016). Wzmacniając tę tezę, aktualne badania i publikacje pokazują wiele ograniczeń i nieścisłości w klasycznych badaniach nad funkcjonowaniem poznawczym osób dorosłych. I tak oto jest znany z literatury światowej i badawczo udokumentowany liniowy trend postępującego z wiekiem (od wczesnej do późnej dorosłości) pogarszania się podstawowych zdolności poznawczych mierzonych za pomocą klasycznych testów poznawczych (takich jak szybkość przetwarzania, wydolność pamięci roboczej, inteligencja płynna) (np. Schaie, 2013). Tymczasem, co dostrzegło wielu naukowców (np. Hertzog i in., 2008; Salthouse, 2012; Scheibe, Blanchard-Fields, 2009; Verhaeghen i in., 2012), większość osób starszych stosunkowo dobrze radzi sobie z wyzwaniami w życiu zawodowym, a niektórzy z powodzeniem realizują się w pracy wymagającej bardzo wysokich kompetencji intelektualnych. Obserwacje te zwróciły uwagę na różnice indywidualne w trajektoriach zmian w funkcjonowaniu poznawczym osób w późnym wieku. Dalej przekierowały dociekania na znaczenie mechanizmów kompensacyjnych wytworzonych przez rozwiązywanie złożonych zadań u najbardziej wydajnych i czynnych osób z okresu średniej i późnej dorosłości dla ich późniejszej sprawności poznawczej.
Kolejną inspiracją jest lawinowy przyrost badań pokazujący istotne znaczenie motywacji dla związanych z wiekiem ograniczeń i możliwości ich kompensacji. Zaproponowano wiele różnych pojęć z zakresu motywacji ułatwiających zrozumienie procesów adaptacyjnych towarzyszących zmianom poznawczym. Niektóre skupiają się na przesunięciu celów w ich hierarchii na skutek zachodzących w życiu zmian (Baltes, Baltes, 1990), inne analizują sposób, w jaki zmienia się z wiekiem przypisywane celom znaczenie, co wiąże się z poczuciem osobistego upływu czasu (Carstensen i in., 2006). Jeszcze inne podkreślają znaczenie różnic indywidualnych w zasobach motywacyjnych (Forstmeier, Maercker, 2008) lub zmian w procesach selekcji uruchamianych przy specyficznych działaniach dla przebiegu normatywnych modyfikacji kosztów angażowania zasobów poznawczych (Hess, 2014). We wszystkich tych przypadkach zmiany w zasobach osobistych, okoliczności, w jakich starsi dorośli funkcjonują, i ich sposób postrzegania swojego miejsca w życiu przekładają się na ich motywację do angażowania się w aktywność poznawczą, w tym na decyzję o poziomie i rodzaju aktywności, którą chcą wykonywać. To z kolei wpływa zarówno na ich aktualne funkcjonowanie (np. poświęcanie ograniczonych zasobów do realizacji znaczących zadań), jak i przyszłe zdrowie poznawcze (np. chęć do realizowania zaangażowanego stylu życia).
Ostatnia inspiracja do napisania tego tomu zrodziła się w gronie badaczy reprezentujących sześć różnych krajów w trakcie warszawskiej konferencji (7-9 IV 2019, Polska) pod tytułem "Nowe ujęcia natury uwarunkowanych wiekiem ograniczeń w realizacji złożonych zadań i ich kompensacji" (ang. New Insights on the Nature of Age-Related Limitations and Compensations in Performance of Complex Tasks). W jej trakcie prowadzono dyskusję na temat prezentacji dotyczących uwarunkowań motywacyjnych i kontekstowych starzenia się i funkcjonowania poznawczego osób starzejących się. Omawiano znaczenie różnic indywidualnych i procesów kompensacyjnych. Prelegenci zgodzili się na autorstwo lub współautorstwo rozdziałów do niniejszej publikacji.
Przegląd treści
Rozdziały w tej książce podzielone są na trzy działy, chociaż omawiane w nich tematy i poruszane zagadnienia w dużym zakresie się przenikają. Wszystkie one zostały napisane przez badaczy aktywnie zaangażowanych w badania nad starzeniem się i funkcjonowaniem poznawczym, którzy prezentują wiele różnych perspektyw. Każdy z rozdziałów stanowi próbę omówienia najbardziej aktualnego przeglądu prac zarówno w zakresie poruszanych problemów, jak i metod zastosowanych do ich rozstrzygania.
Motywacja i jej wpływ na poznanie u starszych dorosłych
W tym dziale zaprezentowano aktualny stan wiedzy o procesach motywacyjnych, które kryją się za warunkowanymi wiekiem zmianami w procesach poznawczych. W rozdziałach wskazano również nowe kierunki badań sprzyjające dynamicznemu rozwojowi owej dziedziny. Hess uważa, że angażowanie się w bardziej wymagające poznawczo aktywności w późnym wieku jest predyktorem zdrowia mózgu, przyczynia się do zachowania zdolności na odpowiednim poziomie i obniża ryzyko demencji. Niezbędne staje się rozpoznanie tych czynników, które wpływają na prawdopodobieństwo, że osoby starsze zaangażują się w owe dobroczynne aktywności. Odwołując się do autorsko sformułowanej teorii selektywnego zaangażowania zasobów poznawczych (ang. selective engagement theory, SET) (Hess, 2014), Hess pokazuje, że korzystaniu z zasobów poznawczych towarzyszy normatywny i warunkowany wiekiem wzrost kosztów. Ten zaś negatywnie oddziałuje na motywację do angażowania się w bardziej wymagające poznawczo aktywności, co przekłada się zasadniczo na ich rzadsze wykonywanie, a jeśli już są podejmowane, to przy wyraźnie większej wartości przypisywanej korzyściom z nich płynącym. W tym rozdziale wyjaśnia (a) determinanty subiektywnych kosztów - ze specjalnym uwzględnieniem postaw wobec starości i stereotypów; (b) związek pomiędzy obiektywnymi i subiektywnymi kosztami i (c) różnice w sile predykcji owych dwóch kategorii kosztów prawdopodobieństwa angażowania się w aktywność.
Z kolei znaczenie motywacyjnych procesów dla pamięci tłumaczą Whatley, Murphy, Silaj i Castel (2022). W swoim artykule porównują podejścia, które zmiany w procesach mentalnych osób starszych przypisują potrzebie regulacji emocji, do tych, które skupiają się na zachowaniu sprawności funkcjonalnej i minimalizowaniu strat. Autorzy zauważają, że związane z wiekiem zmiany zakłócające procesy pamięciowe często można zredukować, a nawet wyeliminować. Dzieje się tak, gdy starsi dorośli postrzegają jako ważne te informacje, które chcą przyswoić. To przykład skutecznej kompensacji. Whatley i wsp. uważają ponadto, że kompensacja ubytków pamięci okaże się skuteczna, jeśli osoby starsze dysponują wiedzą związaną z informacjami, które muszą przyswoić, lub gdy informacja ma dla nich sens i ważność. Ta forma kompensacji jest możliwa dzięki zachowanej zdolności metapoznawczego monitorowania sprawności pamięci.
Istnieją mocne dowody na funkcjonalną współzależność emocji, motywacji i poznania. Te związki coraz bardziej interesują badaczy, próbujących odkryć, jak na funkcjonowanie poznawcze dorosłych wpływają zmiany w zakresie zdolności do kontroli emocji czy nacisk na doświadczanie emocji, z którymi łączą się cele. W rozdziale 4 Wolfe i Isaacowitz prezentują przegląd badań, w którym skupiają się szczególnie na znaczeniu, jakie dla poznania mają cele emocjonalne. Wychodzą od teorii społeczno-emocjonalnej selektywności (Carstensen i in., 1999), zgodnie z którą w późnej dorosłości znaczenie emocjonalnych celów rośnie ze względu na ograniczoną perspektywę czasu, jaką mają starsi ludzie. To ona skłania ich do koncentrowania się na pozytywnej informacji i dbania w ten sposób o swój emocjonalny dobrostan. W ocenie Wolfego i Isaacowitza argumenty przemawiające za słusznością tej teorii są niejednoznaczne. Autorzy ci nie zgadzają się z uproszczeniem przyjętym w tej koncepcji, zgodnie z którym starzeniu się towarzyszy koncentracja na pojedynczym, stałym celu emocjonalnym. Ich zdaniem nie oddaje to złożoności procesu starzenia się, który zachodzi w różnych kontekstach. Badacze podkreślają, że zgodnie z perspektywą rozwoju w biegu życia ludzkiego zarówno cele, jak i sposób, w jaki one wpływają na poznanie, są modyfikowane przez kulturę i czynniki osobowe w okresie późnej dorosłości.
W podobnym duchu bogaty przegląd aktualnej literatury o efekcie pozytywności prezentują Barber i Kim. Na tej podstawie przekonują, że wydajność procesów poznawczych osób starszych jest często lepsza w sytuacji, w której ludzie ci realizują zadania będące źródłem pozytywnych emocji lub zawierające w swej treści pozytywny komponent emocjonalny, w porównaniu do sytuacji, w której zadania są postrzegane negatywnie czy neutralnie (przegląd, por. Reed i in., 2014). Jeden z możliwych mechanizmów tłumaczących to zjawisko nawiązuje do wcześniej opisanej hipotezy, zgodnie z którą ograniczony horyzont czasu zwiększa ważność celów zorientowanych na regulację emocji. Barber i Kim zauważyli, że związek horyzontu czasu i pozytywności występuje również u osób młodych. Stąd, chociaż zmiany zakresu horyzontu czasu w kierunku jego skracania korespondują z opisywaną zależnością, to już przy subiektywnych szacunkach długości horyzontu czasu często nie ma istotnego statystycznie związku z natężeniem efektu pozytywności. Barber i Kim uwzględniali również znaczenie zasobów poznawczych w zakresie regulacji emocji odpowiedzialnych za efekty pozytywności. Natomiast wielkość korzyści dawanych przez pozytywność zależy od tego, do jakiej zdolności poznawczej się odnosi i w jakim zakresie, manipulując podzielnością uwagi, zredukowano zasoby poznawcze. Podkreślając złożoność zjawiska pozytywności, Barber i Kim zwracają uwagę na prace, według których droga wzmacniania przetwarzania pozytywnych informacji jest bardziej automatyczna. Odwołują się do mechanizmów takich jak: wzbudzenie, wartości zależne od kultury czy znaczenie społeczne warunkujące uwagę i wydajność poznawczą osób przetwarzających treści dla nich istotne. W podsumowaniu przeglądu autorzy podkreślają, że wiele różnych mechanizmów odpowiada za to, kiedy i jak znak emocji (walencja) oddziałuje na przebieg procesów mentalnych u osób starzejących się.
Kolejny problem, który skupia uwagę badaczy, dotyczy zakresu, w jakim starzenie związane jest ze zwiększaniem się wysiłku towarzyszącego procesom regulującym intensywność aktywności zorientowanej na osiągnięcie celu (np. Inzlicht i in., 2018). W swoim rozdziale Czarnek, Kossowska i Richter odnoszą się do przeglądu literatury, zgodnie z którym osoby starsze w porównaniu z młodszymi wykazują więcej stereotypów i uprzedzeń wobec innych grup społecznych. Opierając się na sugestiach, że te efekty mają podłoże poznawcze (np. związane z wiekiem pogorszenie hamowania), badają możliwość, na ile mogą być one moderowane również przez czynniki motywacyjne. Korzystając z założeń teorii Brehma i Selfa (1989) dotyczącej intensywności motywacji (ang. motivational intensity theory) oraz teorii selektywnego zaangażowania zasobów poznawczych (ang. selective engagement theory, Hess, 2014), podają pod dyskusję wyniki badań nad modyfikacją podatności osób starszych na bazowanie na stereotypach. Konkretnie przedstawili dowody, że nasilające się z wiekiem stereotypizowanie da się obniżyć poprzez aktywację ważnych celów osobistych i poprzez wzrost intensywności towarzyszącego jej wysiłku. Tezę tę oparli na przekonaniu, że widoczne deficyty w uwarunkowanych poznawczo procesach (np. stereotypizacji) mogą mieć podłoże motywacyjne.
Forstmeier, Thoma i Maercker dopełniają całości działu. W swoim rozdziale weryfikują model rezerwy motywacyjnej zdefiniowanej przez nich jako zestaw zdolności motywacyjnych służących wzmacnianiu rezyliencji jednostki wobec zmian neuropatologicznych. W części pierwszej rozdziału skupiają się na wynikach badania podłużnego, którego celem było sprawdzenie, czy procesy motywacyjne mogą stanowić czynnik chroniący we wczesnym stadium choroby Alzheimera (ang. Alzheimer's disease, AD) i w łagodnych zaburzeniach poznawczych (ang. mild cognitive impairements, MCI). Następnie prezentują przegląd innych badań, których wyniki wskazują na to, że pacjenci z MCI i AD z wyżej ocenianym poziomem zdolności motywacyjnych jednocześnie częściej prezentowali stabilne funkcjonowanie poznawcze. W podsumowaniu rozdziału autorzy przekonują, że lepsze poznanie i zrozumienie mechanizmów warunkujących związek zdolności motywacyjnych i ubytku funkcji poznawczych może się przyczynić się do opracowania nowych strategii opóźniających objawy AD.
Wpływ czynników kontekstowych na poznanie i mechanizmy kompensujące w starości
Badania omawiane w tej części książki pokazują aktualny stan wiedzy w zakresie roli czynników kontekstowych i mechanizmów kompensacyjnych w starzeniu się. Na początku Gutchess, Rosa i Schwartz rozpatrują, w jakim zakresie self i znaczenie społeczne (w tym czynniki kulturowe) motywują i wzmacniają sprawność umysłową osób starszych. Zauważają, że w późnej dorosłości samoodnoszenie się (ang. self-referencing) jest nadal korzystne, a zachowania prospołeczne, empatyczne i budowanie dobrego wrażenia wciąż są bardzo ważne dla osób starszych. Analizują różne podejścia do znaczenia czynników kulturowych w strategiach poznawczych i przetwarzaniu informacji. Dyskutują o tym, jak w dorosłości czynniki te przejawiają się w różnego rodzaju zmianach poznawczych. Perspektywa kulturowa zaniża znaczenie wartości społecznych i motywacji dla poznania osób starszych np. wykazano, że torowanie (ang. priming) uwarunkowanych wiekiem stereotypów w różny sposób oddziałuje na funkcje poznawcze u starych Chińczyków. Efekt zagrożenia stereotypem w przypadku pamięci daje gorsze wyniki, natomiast jego działanie jest przeciwne, jeśli stereotypy odwołują się do wartości konfucjańskich w sposób szczególny podkreślających mądrość osób starych (Tan, Barber, 2020). Gutchess i wsp. zastanawiali się nad zakresem, w którym miary behawioralne i nerwowe korespondują ze sobą, po to żeby łatwiej zróżnicować udział self i społeczno-kulturowych czynników w warunkowanych wiekiem zmianach w poznaniu.
Hertzog i Touron szczegółowo opisują kwestię wolniejszego u osób starszych nabywania nowych umiejętności poznawczych. Dzieje się to przy przełączaniu się z kontrolowanego przetwarzania na automatyczną reakcję poprzez odtwarzanie (ang. retrieval) nowo przyswojonych informacji. Przegląd badań pokazuje, że opóźnione przełączanie się osób starszych na strategię odtwarzania nie jest jedynie konsekwencją warunkowanego wiekiem spowalniania. Odpowiada typowemu dla tych ludzi unikaniu przełączania się na odtwarzanie, o ile użycie przez nich pamięci gwarantuje pożądany wynik. Interesujące jest to, że unikanie przez starsze osoby odtwarzania pamięciowego może zostać ograniczone poprzez finansowe zachęty do szybkiego reagowania i inne eksperymentalne manipulacje. Hertzog i Touron omawiają przesłanki natury motywacyjnej stojące za strategią unikania odtwarzania i wskazują szereg praktycznych konsekwencji wiążących się z tą uporczywą praktyką.
Wpływ starzenia się na podejmowanie decyzji jest zagadnieniem cieszącym się dużym zainteresowaniem. Poświęcony mu został odrębny tom (Hess i wsp., 2015). Jego znaczenie wynika m.in. z tego, że ma bezpośrednie przełożenie na codzienne funkcjonowanie (np. stanowczość decyzji dotyczących zdrowia i finansów). W kolejnym rozdziale Rydzewska, Kościelniak, von Helversen i Sędek badają znaczenie, jakie mają czynniki motywacyjne i osobowe dla warunkowanych wiekiem różnic w podejmowaniu decyzji. Dokonują przeglądu znaczenia bodźców finansowych, potrzeby poznania i potrzeby domknięcia poznawczego (ang. cognitive closure), a także informacji zwrotnej w oddziaływaniu na wyniki, a czasem również w poprawie wyników, które uzyskują osoby starsze w zadaniach decyzyjnych. Ponadto analizują wyniki badań dotyczących wpływu bezradności intelektualnej i umiejętności liczenia (ang. numeracy) (a) na adaptację osób starszych do nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych; (b) jako predyktorów warunkowanych wiekiem różnic w poziomie wykonania zadań wielokryterialnych (ang. multiattribute tasks). W obu przypadkach podkreślają, że czynniki te mogą warunkować decyzje starszych dorosłych o korzystaniu ze złożonych technologii oraz efektywność, z jaką z nich korzystają.
Strough i Smith kontynuują temat, dokonując przeglądu badań nad podejmowaniem decyzji przez osoby starsze w kontekście motywacji oraz zdolności poznawczych, zaangażowania społecznego, doświadczeń życiowych i regulacji emocji. Zauważają, że motywacja, cele i skrystalizowana inteligencja mogą ułatwiać proces decyzyjny pomimo jednoczesnego spadku inteligencji płynnej. Owa rezerwa w podejmowaniu decyzji często staje się możliwa dzięki selektywnemu angażowaniu zasobów, poszukiwaniu "wystarczająco dobrych" rozwiązań (ang. satisficing) szczególnie wówczas, gdy podejmowane decyzje są mniej istotne dla danej osoby. Jak już wspomniano w kilku innych rozdziałach tego tomu, osoby starsze często opierają się w swoich decyzjach na pozytywności, bardziej skupiając się na pozytywnych informacjach i afektywnych rezultatach. Co ważne, wiele z podejmowanych przez starszych dorosłych decyzji dotyczy sytuacji społecznych i współpracy, co umożliwia im kompensację swoich jednostkowych ubytków lub częściowe delegowanie decyzji na innych.
Następny rozdział zawiera przegląd prac dotyczących błądzenia myślami (ang. mind wandering), w czym osoby starsze uzyskują lepsze wyniki od młodszych. Touron usiłuje wyjaśnić dobrze zachowaną, a często nawet większą niż u ludzi młodych, umiejętność regulacji błądzenia myślami u osób starszych podłożem motywacyjnym. A dokładnie chodzi o to, że starsi bywają bardziej zmotywowani i usilniej chcą uzyskać właściwy wynik, co przekłada się na ich większe skupienie na działaniu i rzadsze błądzenie myślami. To zaś z kolei może zwiększyć trafność metapoznawczą. Touron uważa, że warunkowany wiekiem wzrost liczby myśli oceniających może wskazywać na to, że zdolności monitorowania u starszych osób są w procesie starzenia się w dużej mierze zachowane.
Jeśli przyjmiemy za normatywne zachodzące z wiekiem ubytki w pewnych funkcjach poznawczych, ważnym obszarem badań staje się określenie, czy i w jakim zakresie da się je złagodzić i/lub opóźnić poprzez potencjał behawioralnych ścieżek. Badacze sądzą, że pozostawanie aktywnym lub zaangażowany styl życia są istotne dla zachowania zdrowia poznawczego (zob. Hertzog i in., 2008). W swoim rozdziale Stine-Morrow, Worm, Barbey i Morrow dowodzą, że istnieje przyczynowy związek między aktywnością i społeczną integracją a zmianami poznawczymi w dorosłości. Zwracają uwagę, że interpretacja dostępnych wyników badań na potrzeby polityki socjalnej i praktyki stanowi wyzwanie. Podkreślają wagę mechanizmów neurokognitywnych, społeczno-emocjonalnych i motywacyjnych we wzmacnianiu wpływu zachowania aktywności i integracji społecznej na zdrowie poznawcze. Na koniec przekonują o użyteczności podejścia ekologicznego w rozwijaniu zasad zdrowia poznawczego w ciągu biegu życia jednostki.
Zachowanie zdolności poznawczych a współczesne formy interwencji
Ostatnia część książki analizuje, które czynniki wiąże się z zachowaniem zdolności poznawczych w późnej dorosłości, oraz interwencje wykorzystujące nowoczesne technologie. Verhaeghen, opierając się na obszernym przeglądzie literatury z zakresu poznawczego starzenia, dochodzi do wniosku, że wiele spośród przyjętych obszarów wyraźnego spadku stanowi artefakt wynikający z nierzetelnego pomiaru i przeskalowania. Na przykład, wnikliwie analizując uwarunkowane wiekiem zmiany w funkcjach wykonawczych, pokazuje, że radzenie sobie z interferencją i przełączanie uwagi w procesie starzenia się zostają zachowane, natomiast pogarsza się koordynacja w wielozadaniowości czy przełączaniu celów. Ponadto wskazuje, że zmieniająca się motywacja nie jest obojętna dla sposobu zarządzania zasobami poznawczymi, a w pewnym stopniu może też odpowiadać za obserwowane spadki. Na przykład osoby starsze bardziej skupiają się na percepcyjnych własnościach zadań w pamięci roboczej. Kiedy zadanie jest ograniczone w taki sposób, że alokacja zasobów okazuje się niemożliwa, wówczas poziom jego wykonania przez osoby starsze i młodsze staje się porównywalny. Verhaeghen, posiłkując się literaturą, ustosunkował się również do wartości treningu mentalnego i różnych form interwencji. Jego zdaniem wyniki badań wskazują na ograniczone korzyści płynące z treningów poznawczych w ujęciach strategicznym i praktycznym (ang. practice and strategic approaches), natomiast korzyści są wyraźniejsze dla interwencji obejmujących dietę, ćwiczenia i medytację.
Ballesteros w swoim rozdziale rozpoczyna od przeglądu badań dotyczących procesów poznawczych, których sprawność jest zachowana w okresie późnej dorosłości. Następnie przeciwstawia je funkcjom poznawczym, ulegającym pogorszeniu z upływem czasu, ale i w tym kontekście sięga po empiryczne dowody na to, że mózg człowieka zachowuje pewien stopień plastyczności nawet w bardzo zaawansowanym wieku. Opierając się na szerokim przeglądzie literatury interwencyjnej i interdyscyplinarnych badań, stara się pokazać, że ćwiczenia fizyczne i trening poznawczy mogą w dużym stopniu zapobiegać spadkowi poznawczemu u starszych osób. Szuka odpowiedzi na kluczowe pytanie, czy połączenie treningu poznawczego i aktywności fizycznej da synergiczny rezultat zsumowanych pozytywnych efektów. W dalszej części rozdziału zastanawia się, czy w usprawnianiu funkcjonowania poznawczego zdrowych starszych osób trening wielodomenowy (ang. multidomain) jest skuteczniejszy niż trening pojedynczej domeny (ang. uni-domain). W konkluzji stwierdza, że pomimo wieloznacznych wyników interwencje wielodomenowe wydają się obiecujące.
Kolejny rozdział to przykład wykorzystania danych dotyczących starzenia się poznawczego w konkretnym kontekście. Nielek, Pawłowska, Rydzewska i Wierzbicki zauważają, że wraz ze starzeniem się populacji światowej rośnie liczba starszych użytkowników Internetu. Jednakże systemy rekomendacji opracowane dla wyszukiwarek opierają się na potrzebach młodych dorosłych. W popularnych algorytmach rekomendacyjnych dla osób starszych w e-handlu Autorzy dostrzegają poważną wadę: błędne (lub przynajmniej nieoptymalne) decyzje podejmowane przez starszych dorosłych są wykorzystywane do tworzenia rekomendacji, co zwiększa prawdopodobieństwo podejmowania kolejnych złych decyzji. Ich zdaniem rozwiązaniem problemu w istniejących systemach technologii informacyjnych i komunikacyjnych byłoby skorzystanie z heurystyk opracowanych przez osoby starsze wraz z symulacjami komputerowymi, aby przezwyciężyć niedostatek danych behawioralnych od nich pochodzących. W podsumowaniu twierdzą, że istnieje pilna potrzeba opracowania ram (dla projektowania odpowiednich algorytmów rekomendacji lub personalizacji), które zbudują pomost pomiędzy psychologią starzenia się a informatyką.
Główne tematy
Poza odrębną treścią prezentowaną w każdym z rozdziałów Czytelnik odnajdzie szereg ważnych tematów, które badacze podejmują przez całą książkę. Jeden z nich dotyczy rosnącego zainteresowania motywacją i jej znaczeniem dla właściwego rozumienia związku procesu starzenia się i funkcji poznawczych. Normatywne zmiany w realizacji stałych celów (długotrwałych, ang. chronic goals), w tym pogarszanie się fizycznych i poznawczych mechanizmów je wspierających, wiąże się z warunkowanymi wiekiem różnicami w motywacji. To na nie nierzadko powołują się badacze, próbując wyjaśnić pojawiające się z wiekiem różnice w sposobie wykonywania określonych czynności, w tym preferowanie określonego rodzaju informacji (np. bodźców, którym przypisuje się znaczenie, lub odnoszących się do self), rozmaity stopień mobilizacji wysiłku (np. ważność). Tę selekcję postrzega się często jako adaptacyjną, bo promuje cele (takie jak regulacja emocji, zapobieganie stratom) i zachowuje zasoby. Może również wykazywać oddziaływanie niekorzystne, jak np. wpływ negatywnych postaw wobec starości na ocenę zadania. To wszystko wiąże się z różnorodnością warunkowanych wiekiem wyników w zakresie sprawności poznawczej, której nie da się wyjaśnić tylko poziomem zdolności.
Znaczenie czynników motywacyjnych podkreśla się również w wielu innych kontekstach. Na przykład motywacyjna rezerwa rozwijana przez całe życie jednostki może sprzyjać zdrowiu poznawczemu i opóźniać pogarszanie się funkcji poznawczych. Ponadto rozwijanie interwencji poznawczych odpowiadających uwarunkowanym wiekiem czynnikom motywacyjnym (np. podkreślającym zgodność z celami osobistymi) często przesądza o ich sukcesie w takim samym stopniu jak rodzaj konkretnych zadań w nich zaplanowanych i realizowanych. Zróżnicowane wiekowo czynniki motywacyjne uwzględniane przy ocenie zdolności poznawczych czasem wyjaśniają gorsze wyniki starszych osób, ale nie tylko. Nieco na przekór intuicji okazuje się, że mogą również sprzyjać uzyskiwaniu lepszych wyników i zwiększać zdolności w późnym wieku (np. skupianie się na poprawnym działaniu w zadaniach ukierunkowanych na błądzenie myślami wzmacnia wiedzę metapoznawczą). W skrócie, badacze, by zrozumieć i wyjaśnić różnorodne aspekty poznawczego funkcjonowania osób w okresie późnej dorosłości - zarówno mające znamiona adaptacyjnych, jak i dezadaptacyjnych procesów - coraz częściej i z coraz większym powodzeniem odwołują się do motywacji.
Inny temat, który podejmują w książce Autorzy, dotyczy znaczenia kontekstu dla oceny procesów poznawczych, ale i jako uwarunkowania zachowania sprawności i utraty funkcji poznawczych. W tym przypadku kontekst definiowany jest bardzo szeroko i obejmuje zarówno czynniki środowiskowe (np. sytuację pomiarową, warunki bytowe, kulturę), jak i indywidualne (np. osobowość, jednostkowe potrzeby, status społeczny). Przykładowo zakłada się, że starzenie się wiąże się ze wzrostem znaczenia czynników emocjonalnych, samoregulacyjnych i społecznych, co z kolei może skutkować warunkowanymi wiekiem różnicami w koncentracji uwagi na różnych typach informacji i sposobie ich zapamiętywania. Ponadto kultura nierzadko modyfikuje sposób i zakres, w jakim te czynniki przełożą się na kontekst funkcjonowania poznawczego. Na przykład poleganie na sobie i odwoływanie się do siebie (ang. self-relevance) może mieć inne znaczenie w kulturach wschodnioazjatyckich, a inne w zachodnich. Jednostkowe charakterystyki przekładają się zarówno na poziom wykonania, jak i czynniki motywacyjne. Na przykład osobowość jednostki i jej poczucie kontroli mogą mieć wpływ na stopień, w którym angażuje się w zachowania mające potencjalnie dobroczynny wpływ na procesy poznawcze i codzienne funkcjonowanie. Podobnie osobiste uwarunkowania z wcześniejszych okresów życia (np. ekologiczny styl życia) często skutkują poważnymi konsekwencjami dla sprawności funkcji poznawczych w późnej dorosłości. Wszystkie wspomniane czynniki kontekstowe zmieniają nasze patrzenie na proces starzenia się, w tym poznawczego. Zachęcają do rozwijania kreatywnych i złożonych podejść w ocenie procesów poznawczych i w odkrywaniu kolejnych uwarunkowań zmian poznawczych w dorosłości. Kontekst jest również ważny dla poznania środowisk, w których osoby starsze najlepiej funkcjonują dzięki zwiększaniu szans na wykorzystanie dostępnych im zdolności.
W wielu rozdziałach podkreśla się ponadto wartość interwencji i działań aplikacyjnych. W przeszłości cel wielu interwencji ograniczał się do konkretnej modalności (np. pamięci, rozumienia przestrzennego), a ich efekty sprawdzano w obszarze transferu bliskiego i dalekiego. Badania i koncepcje przedstawione w tej książce skłaniają do porzucenia tej zawężonej perspektywy przy formułowaniu celów, sposobów ich oceny czy samego problemu. Odwołując się do omówionych motywacyjnych i kontekstowych uwarunkowań starzenia się i sprawności procesów poznawczych, należy przyjąć, że tylko podejście wielowymiarowe/wielomodalne w interwencjach zwiększa ich skuteczność. Stąd interwencje ukierunkowane na określone zdolności muszą być realizowane w kontekście, który dla osób starzejących się ma znaczenie i jest motywujący, a to podnosi ich zaangażowanie. W tym podejściu efektywność będzie optymalnie mierzona, o ile i na tym etapie uwzględni się wielowymiarowość, a sam pomiar zostanie przeprowadzony w różnych domenach (np. behawioralnej, fizycznej, neurologicznej). Warto podkreślić, że znaczenie kryterium wieku w doborze czynników motywacyjnych zostało potwierdzone również w warunkach eksperymentalnych, w których sprawdzono skuteczność konkretnych motywów, na przykład w przełączaniu się z nieefektywnych na bardziej efektywne strategie podczas wykonywania zadań.
Aplikacje mogą również stanowić rodzaj interwencji, w której codzienne narzędzia i sposoby ich użycia dostosowane będą do specyficznych dla osób starszych zdolności i potrzeb. Tymczasem wiele dostępnych online programów komputerowych zostaje ukierunkowanych na młodych odbiorców. Ich niezamierzone uprzywilejowanie obserwuje się w wyszukiwarkach internetowych, z których zdecydowanie częściej właśnie oni korzystają. W efekcie tworzone automatycznie algorytmy w bazach danych, oparte na wyszukiwaniach zrealizowanych przez młodych użytkowników, dla starszych dają wyraźnie gorsze w dopasowaniu rezultaty. To z kolei prowadzi do nie najlepszych wyborów, ponieważ wstępne wyniki wyszukiwania są bardziej sprofilowane pod kątem osób młodszych i nie zostają skorygowane, bo starsi użytkownicy sieci zwykle mniej angażują się w kompleksowe wyszukiwania ze względu na szereg uwarunkowań, w tym ich męczliwość. Warto zaznaczyć, że możliwe jest, i to w prosty sposób, przeciwdziałanie takim sytuacjom. Wystarczy stworzyć jako inicjujące procedury, w których ludzie dostarczą dane o wieku czy sytuacji życiowej docelowego odbiorcy usługi/produktu. Oczywiście koniecznie trzeba zadbać, by taka procedura nie skutkowała stereotypizacją osób starszych oraz nie sprzyjała ich stygmatyzacji.
Ostatni z podejmowanych tematów dotyczy innowacynych metod i narzędzi pomiaru wykorzystywanych do badania funkcjonowania poznawczego osób dorosłych. Jako elementarną regułę stosuje się ujednolicenie, czyli pilnowanie, by instrumenty używane do oceny zdolności poznawczych miały podobne zasady pomiaru i były równie motywujące w różnych grupach. Innymi słowy, zawsze dąży się do określenia głównych źródeł wariancji błędu, co skutkuje obciążeniem modelu i uzyskiwaniem gorzej dopasowanych wyników w przypadku osób starszych. To komplikuje interpretację wyników i zwiększa ryzyko otrzymania artefaktów dla efektów wieku. Tradycyjnie niewiele uwagi poświęcano czynnikom motywacyjnym jako potencjalnym źródłom wariancji błędu. Tymczasem jest coraz więcej dowodów - jak wykazano w tej książce - że nieuwzględnienie ich może prowadzić do błędnych wniosków na temat wieku i związanych z nim różnic w wynikach.
Zebrane w książce rozdziały podkreślają również fakt, że nowe ujęcia procesu starzenia się uzyskano dzięki zastosowaniu nowych metod. Jedną z tych innowacji było uwzględnienie w pomiarze kontekstów trafnie odpowiadających warunkom codziennego życia. Na przykład zastosowanie mobilnego urządzenia śledzącego wzrok (ang. eye-tracking) w sytuacjach, w których badani mają dowolność poruszania się i selektywnego wyboru zadań przez nich wykonywanych, umożliwia lepszą zewnętrzną ocenę trafności teorii motywowanego poznania (ang. motivated cognition), tak jak w przypadku warunkowanych wiekiem różnic w koncentracji uwagi na informacjach z różnym ładunkiem emocjonalnym. Podkreśla to sensowność ogólnego trendu stosowania przenośnych urządzeń umożliwiających pomiar zachowania uczestnika badań w naturalnym środowisku. Kolejna innowacja polega na łączeniu tradycyjnych metod eksperymentalnych z pomiarami fizjologicznymi, co pozwala na przeprowadzenie oceny ważnych psychologicznych mechanizmów z jeszcze większą precyzją. Stąd np. zbadanie reakcji układu sercowo-naczyniowego przy aktywacji układów przywspółczulnego i współczulnego pozwoliło uzyskać nowe informacje o warunkowanych wiekiem różnicach w mobilizacji do wysiłku.
Cztery wyróżnione powyżej tematy wydają się szczególnie istotne, chociaż bystry Czytelnik z pewnością dostrzeże szereg innych interesujących wątków. Książka jednak aspiruje przede wszystkim do pokazania adaptacyjnych procesów w okresie późnej dorosłości i tego, jak starzejący się dorośli wykorzystują swoje zdolności poznawcze, by zachować sprawność w codziennym funkcjonowaniu. Wszystkie cztery tematy służą lepszemu zrozumieniu funkcji adaptacyjnych i podkreśleniu sposobów, za pomocą których takie funkcjonowanie można promować w okresie starzenia się i starości. Autorzy mają nadzieję, że ich praca nad przygotowaniem tej książki pozwoli przybliżyć się do osiągnięcia tego celu.
Uwaga od Autorów
Opracowanie tego rozdziału było sfinansowane z grantów: NIH/NIA AG05552 (Hess); Narodowe Centrum Nauki, Polska, 2015/17/B/HS6/04185 (Sedek); oraz NIH/NIA AG061436 (Touron).
Bibliografia
Baltes, P. B. (1987). Theoretical propositions of life-span developmental psychology: On the dynamics between growth and decline. Developmental Psychology, 23(5), 611-626. http://dx.doi.org/10.1037/0012-1649.23.5.611
Baltes, P. B., Baltes, M. M. (1990). Psychological perspectives on successful aging: The model of selective optimization with compensation. [W:] P. B. Baltes, M. M. Baltes (red.), Successful aging: Perspectives from the behavioral sciences (s. 1-34). Cambridge University Press. http://dx.doi.org/10.1017/CBO9780511665684.003
Barber, S. J., Lui, K. (2020). Stereotype threat and the cognitive performance of older adults. [W:] A. K. Thomas, A. Gutchess (red.), The Cambridge handbook of cognitive aging: A life course perspective (s. 400-416). Cambridge University Press.
Berg, C. A. (2008). Everyday problem solving in context. [W:] S. M. Hofer, D. F. Alwin (red.), Handbook of cognitive aging: Interdisciplinary perspectives (s. 207-223). Sage Publications. http://dx.doi.org/10.4135/9781412976589.n13
Bosworth, H. B., Hertzog, C. (red.). (2009). Aging and cognition: Research methodologies and empirical advances. American Psychological Association. http://dx.doi.org/10.1037/11882-000 Brehm, J. W., Self, E. A. (1989). The intensity of motivation. [W:] M. R. Rosenzweig, L. W. Porter (red.), Anual review of psychology (Vol. 40, s. 109-131). Annual Reviews. http://dx.doi.org/10.1146/annurev.ps.40.020189.000545
Cabeza, R. (2002). Hemispheric asymmetry reduction in older adults: The HAROLD model. Psychology and Aging, 17(1), 85-100. http://dx.doi.org/10.1037/0882-7974.17.1.85
Carstensen, L. L., Isaacowitz, D. M., Charles, S. T. (1999). Taking time seriously: A theory of socioemotional selectivity. American Psychologist, 54(3), 165-181. http://dx.doi.org/10.1037/0003-066X.54.3.165
Carstensen, L. L., Mikels, J. A., Mather, M. (2006). Aging and the intersection of cognition, motivation, and emotion. [W:] J. E. Birren, K. W. Schaire (red.), Handbook of the psychology of aging (6 wyd., s. 343-362). Elsevier. http://dx.doi.org/10.1016/B978-012101264-9/50018-5
Craik, F. I. M., Salthouse, T. A. (1992). The handbook of aging and cognition. Lawrence Erlbaum Associates.
Craik, F. I. M., Salthouse, T. A. (2008). The handbook of aging and cognition (3 wyd.). Psychology Press.
Dixon, R. A., de Frias, C. M. (2004). The Victoria longitudinal study: From characterizing cognitive aging to illustrating changes in memory compensation. Aging, Neuropsychology, and Cognition, 11(2-3), 346-376. http://dx.doi.org/10.1080/13825580490511161
Fernández-Ballesteros, R., Benetos, A., Robine, J.-M. (2019). The Cambridge handbook of successful aging. Cambridge University Press. http://dx.doi.org/10.1017/9781316677018
Forstmeier, S., Maercker, A. (2008). Motivational reserve: Lifetime motivational abilities contribute to cognitive and emotional health in old age. Psychology and Aging, 23(4), 886-899. http://dx.doi.org/10.1037/a0013602
Goulet, L. R., Baltes, P. B. (1970). Life-span developmental psychology: Research and theory. Academic Press.
Gutchess, A., Samanez-Larkin, G. R. (2019). Social function and motivation in the aging brain. [W:] G. R. Samanez-Larkin (red.), The aging brain: Functional adaptation across adulthood (s. 165-184). American Psychological Association. http://dx.doi.org/10.1037/0000143-007
Hasher, L., Zacks, R. T. (1979). Automatic and effortful processes in memory. Journal of Experimental Psychology: General, 108(3), 356-388. http://dx.doi.org/10.1037/0096-3445.108.3.356
Hertzog, C., Kramer, A. F., Wilson i in. (2008). Enrichment effects on adult cognitive development: Can the functional capacity of older adults be preserved and enhanced? Psychological Science in the Public Interest, 9(1), 1-65.
Hess, T. M. (2014). Selective engagement of cognitive resources: Motivational influences on older adults' cognitive functioning. Perspectives on Psychological Science, 9, 388-407. http://dx.doi.org/10.1177/1745691614527465
Hess, T. M. (2020). Aging and cognitive functioning: The impact of goals and motivation. [W:] A. K. Thomas, A. Gutchess (red.), The Cambridge handbook of cognitive aging (s. 332-349). Cambridge University Press.
Hess, T. M., Blanchard-Fields, F. (1996). Introduction to the study of cognitive change in adulthood. [W:] F. Blanchard-Fields, T. M. Hess (red.), Perspectives on cognitive change in adulthood and aging (s. 3-24). McGraw-Hill.
Hess, T. M., Blanchard-Fields, F. (1999). Social cognition and aging. Academic Press.
Hess, T. M., Strough, J., Löckenhoff, C. E. (red.). (2015). Aging and decision making: Empirical and applied perspectives. Elsevier Academic Press.
Hofer, S. M., Alwin, D. F. (2008). Handbook of cognitive aging: Interdisciplinary perspectives. Sage Publications.
Hultsch, D. F., Hertzog, C., Small, B. J. i in. (1999). Use it or lose it: Engaged lifestyle as a buffer of cognitive decline in aging? Psychology and Aging, 14(2), 245-263. http://dx.doi.org/10.1037/0882-7974.14.2.245
Inzlicht, M., Shenhav, A., Olivola, C. Y. (2018). The effort paradox: Effort is both costly and valued. Trends in Cognitive Sciences, 22, 337-349. http://dx.doi.org/10.1016/j.tics.2018.01.007
Jäncke, L. (2009). The plastic human brain. Restorative Neurology and Neuroscience, 27, 521-538.
Kausler, D. H. (1982). Experimental psychology and human aging. Wiley.
Kausler, D. H. (1991). Experimental psychology, cognition, and human aging (2 wyd.). SpringerVerlag Publishing. http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4613-9695-6
Kramer, A. F., Colcombe, S. (2018). Fitness effects on the cognitive function of older adults: A meta-analytic study-revisited. Perspectives on Psychological Science, 13(2), 213-217. http:// dx.doi.org/10.1177/1745691617707316
Labouvie-Vief, G. (1985). Intelligence and cognition. [W:] J. E. Birren, K. W. Schaie (red.), Handbook of the psychology of aging (2 wyd., s. 500-530). Van Nostrand Reinhold Co.
Levy, B. R., Zonderman, A. B., Slade, M. D. i in. (2012). Memory shaped by age stereotypes over time. Journals of Gerontology: Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 67(4), 432-436. http://dx.doi.org/10.1093/geronb/gbr120
Lövdén, M., Bäckman, L., Lindenberger, U., Schaefer, S. i in. (2010). A theoretical framework for the study of adult cognitive plasticity. Psychological Bulletin, 136(4), 659-676. http://dx.doi.org/10.1037/a0020080
McDonough, I. M., Haber, S., Bischof, G. N. i in. (2015). The Synapse Project: Engagement in mentally challenging activities enhances neural efficiency. Restorative Neurology and Neuroscience, 33(6), 865-882. http://dx.doi.org/10.3233/RNN-150533
Nesselroade, J. R., Reese, H. W. (1973). Life-span developmental psychology: Methodological issues. Academic Press.
Perfect, T. J., Maylor, E. A. (2000). Models of cognitive aging. Oxford University Press.
Rabinowitz, J. C., Craik, F. I. M., Ackerman, B. P. (1982). A processing resource account of age differences in recall. Canadian Journal of Psychology/Revue Canadienne de Psychologie, 36(2), 325-344. http://dx.doi.org/10.1037/h0080643
Reed, A. E., Chan, L., Mikels, J. A. (2014). Meta-analysis of the age-related positivity effect: Age differences in preferences for positive over negative information. Psychology and Aging, 29(1), 1-15. http://dx.doi.org/10.1037/a0035194
Reuter-Lorenz, P. A., Cappell, K. A. (2008). Neurocognitive aging and the compensation hypothesis. Current Directions in Psychological Science, 17, 177-182. http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-8721.2008.00570
Salthouse, T. (2012). Consequences of age-related cognitive declines. Annual Review of Psychology, 63, 201-226. http://dx.doi.org/10.1146/annurev-psych-120710-100328
Schaie, K. W. (2013). Developmental influences on adult intelligence: The Seattle Longitudinal Study (2 wyd.). Oxford University Press.
Schaie, K. W., Willis, S. L. (red.). (2016). Handbook of the psychology of aging (8 wyd.). Elsevier Academic Press.
Scheibe, S., Blanchard-Fields, F. (2009). Effects of regulating emotions on cognitive performance: What is costly for young adults is not so costly for older adults. Psychology and Aging, 24(1), 217-223. http://dx.doi.org/10.1037/a0013807
Stine, E. L., Wingfield, A., Poon, L. W. (1986). How much and how fast: Rapid processing of spoken language in later adulthood. Psychology and Aging, 1(4), 303-311. http://dx.doi.org/10.1037/0882-7974.1.4.303
Su, Y.-S., Goh, J. O. S. (2020). Cognitive aging and culture: Older brain predictions about different environments. [W:] A. K. Thomas, A. Gutchess (red.), The Cambridge handbook of cognitive aging (s. 457-479). Cambridge University Press.
Tan, S. C., Barber, S. J. (2020). Confucian values as a buffer against age-based stereotype threat for Chinese older adults. Journals of Gerontology: Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 75(3), 504-512. http://dx.doi.org/10.1093/geronb/gby049
Thomas, A. K., Gutchess, A. (2020). The Cambridge handbook of cognitive aging. Cambridge University Press.
Verhaeghen, P., Hertzog, C. (2014). The Oxford handbook of emotion, social cognition, and problem solving in adulthood. Oxford University Press. http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199899463.001.0001
Verhaeghen, P., Martin, M., Sedek, G. (2012). Reconnecting cognition in the lab and cognition in real life: The role of compensatory social and motivational factors in explaining how cognition ages in the wild. Aging, Neuropsychology, and Cognition, 19(1-2), 1-12. http://dx.doi.org/10.1080/13825585.2011.645009.
Whatley, M. C., Murphy, D. H., Silaj, K. M., Castel, A. D. (2022). Motivated memory for what matters most: How older adults (selectively) focus on important information and events using schematic support, metacognition, and meaningful goals. [W:] G. Sedek, T. M. Hess, D. R. Touron (red.), Multiple pathways of cognitive aging: Motivational and contextual influences (s. 40-65). Oxford University Press.
West, R. L. (1996). An application of prefrontal cortex function theory to cognitive aging. Psychological Bulletin, 120(2), 272-292. http://dx.doi.org/10.1037/0033-2909.120.2.272
Rozdział 2Subiektywna ocena kosztów poznawczych. Uwarunkowania motywacji i zaangażowaniaThomas M. Hess
Badania nad zmianami poznawczymi w dorosłości zostały zdominowane przez podejścia, w których uwaga skupia się na normatywnych zmianach w podstawowych zdolnościach i ich następstwach dla funkcjonowania jednostki. Chociaż są wyjątki, to większość z tych prac została poświęcona spadkowi towarzyszącemu starzeniu się, który, jak się zasadniczo przyjmuje, ma źródło w deterioracji struktur neurologicznych. Chociaż nie można negować pogarszania się pewnych zdolności poznawczych, to jednak proste próby wyznaczania normatywnych trendów w obserwowanych z wiekiem zmianach zdolności prowadzą do niepełnego rozumienia funkcjonowania poznawczego osób w okresie późnej dorosłości. Ponadto próby te tendencyjnie warunkują oczekiwania wobec nich i tego, co są oni w stanie (lub nie) robić w swoim codziennym życiu. Na przykład osoby starsze mogą kompensować pogarszanie się pewnych zdolności przez rozwijanie alternatywnych sposobów realizacji zadania. Dlatego też normatywne pogarszanie się pewnych zdolności, które we wcześniejszym okresie dorosłości odpowiadały za wykonanie konkretnego zadania, nie oznacza koniecznie utraty zdolności realizacji tego zadania w późniejszym wieku. Na przykład wykorzystanie inteligencji skrystalizowanej może wzrastać wraz ze słabnięciem płynnych umiejętności (np. Li i in., 2013). Ponadto uważa się, że niektóre związane, wydawałoby się, z wiekiem różnice zaobserwowane w warunkach pomiaru laboratoryjnego, mogą w pewnym stopniu wynikać z odmiennego podejścia do zadania czy różnego znaczenia nadawanego na podstawie innych aniżeli poznawcze czynników (np. celów). To czyni owe różnice problematycznymi dla oceny trendów normatywnych (np. Labouvie-Vief, 1985). Podobną trudność napotykamy w przypadku zdolności, które pogarszają się w wyniku nieużywania (w przeciwieństwie do neurologicznych strat). Dzieje się tak, gdy w dorosłości następują zmiany w kontekstach działania i w ich rezultacie określone zdolności tracą swoją użyteczność. Na przykład tranzycja z wczesnej dorosłości do jej późniejszych stadiów może skutkować pogorszeniem zdolności do mechanicznego zapamiętywania, ponieważ maleje nacisk na zdobywanie wiedzy, natomiast ważniejsze stają się umiejętności wykorzystania i przekazywania wiedzy (np. Mergler, Goldstein, 1983).
W związku ze wskazanymi problemami badacze coraz chętniej uzupełniają pomiar normatywnych zmian w zdolnościach dorosłych o wpływy motywacyjne i stopnień, w jakim przyczyniają się one zarówno do modyfikacji, jak i stabilności funkcjonowania poznawczego w późniejszym życiu (zob. szerzej: Hess, 2020). Na przykład procesy motywacyjne nasilają kompensację w sytuacji, w której jednostki dążą do zachowania sprawności działania na możliwie wysokim poziomie w określonych kontekstach. Podobnie zmiana celów w dorosłości może zmienić zainteresowanie czy interpretację poszczególnych aktywności, wpływając na poziom zaangażowania w ich realizację czy stosunek do nich. Zmiany w zasobach osobistych, postawach wobec starości czy przekonaniach dotyczących zdolności oddziałują również na motywację do podejmowania poznawczo wymagających zadań, co z kolei ma swoje następstwa dla zdrowia poznawczego. W niniejszym rozdziale omawiam te i inne procesy motywacyjne regulujące selekcję (czyli np. pobudzające, ukierunkowujące i podtrzymujące zachowania zorientowane na cel). Aby lepiej zrozumieć procesy motywacyjne w dorosłości, wybrałem teorię selektywnego zaangażowania zasobów poznawczych (ang. selective engagement theory, SET; Hess, 2014) będącą szczególnym ujęciem selektywności. Zakłada ona, że zyski i koszty związane ze szczególnie trudnymi zadaniami poznawczymi warunkują to, czy jednostka zdecyduje się w te zadania zaangażować. Przy czym w okresie późnej dorosłości koszty rosną i to one stają się głównym czynnikiem różnicującym wzorce aktywności ze względu na wiek. Dlatego też skupienie się na uwarunkowaniach kosztów jest niezbędne, by właściwie rozpoznać zmiany motywacyjne w okresie późnej dorosłości. Szczególnie interesujący w tym kontekście jest zakres, w jakim subiektywne czynniki związane ze starzeniem się warunkują postrzeganie kosztów - i powiązane z nimi procesy motywacyjne - niezależnie od normatywnych zmian w zdolności czy zdrowiu.
Procesy selekcji
Myślenie o procesach motywacyjnych i ich wpływie na funkcjonowanie poznawcze osób dorosłych obejmuje m.in. kwestie dotyczące wyboru. Selekcja to fundamentalny aspekt ludzkiego zachowania. Wybieramy spośród różnorodnych możliwości ludzi, z którymi wchodzimy w interakcję, obiekty zwracające uwagę w środowisku i działania, w jakich uczestniczymy. Procesy selekcji ponadto stanowią ważną składową na wielu płaszczyznach rozwoju w ciągu całego życia, gdyż selekcja wpisana jest w cele i związane z nimi procesy motywacyjne obecne w normatywnych zmianach okoliczności życia. Na tym założeniu opiera się model selektywnej optymalizacji z kompensacją (SOK) (ang. selection, optimization, and compensation, SOC; Baltes, 1997). Zgodnie z nim dokonujące się w dorosłości zmiany w zasobach osobistych skutkują rekonstrukcją celów w taki sposób, by odpowiadały aktualnemu poziomowi owych zasobów, natomiast procesy selekcji koncentrują się na działaniach zgodnych z tymi celami. Według tej zasady uznano np. że pogarszające się zasoby poznawcze w późnej dorosłości powodują przesunięcie z działań skoncentrowanych na wzroście na takie, które skupiają się na utrzymaniu sprawności funkcjonalnej lub zapobieganiu stratom (np. Freund, Ebner, 2005).
Procesy selekcji można ująć bardziej ogólnie: jako pełniące funkcję ukierunkowującą i mobilizującą (Hess, Emery, 2012). ). Efekty selekcji związane z ukierunkowywaniem można zaobserwować w: (a) wyborze działań (np. preferowanie działań zgodnych z osobistymi celami); (b) procesach uwagi (np. nieproporcjonalne skupianie się na informacjach zgodnych z celem) oraz (c) podejściu do zadania (np. stosowanie strategii pozwalających na osiągnięcie osobistych celów). Natomiast mobilizacja/wzmacnianie wyraża się w stopniu zaangażowania w realizację konkretnego zadania i ilości wysiłku przeznaczonego na działanie w konkretnej sytuacji zadaniowej. Znaczenie wzmacniania dobrze obrazują czynności, które niekoniecznie są podejmowane z wyboru jednostki. Wówczas stopień zaangażowania w ich realizację będzie tym wyższy, im bardziej okażą się one zgodne z jej celami osobistymi.
W wielu teoretycznych koncepcjach starzenia się tego rodzaju procesy selekcji postrzega się jako adaptacyjne, ponieważ jednostki dostosowują swoje zachowania do zmieniających się w dorosłości celów. Przykładem jest teoria społeczno-emocjonalnej selektywności (ang. socioemotional selectivity theory, SST; Carstensen i in., 1999). Przyjmuje się w niej, że w percepcji starzejącego się dorosłego skraca się perspektywa przyszłościowa, co zwiększa znaczenie celów emocjonalnych w późniejszym życiu. Hipoteza zakłada, że prowadzi to do procesów selekcji zarówno w sferze społecznej (np. koncentracja na emocjonalnie bliskich partnerach społecznych), jak i psychologicznej (np. wyraźna reorientacja na pozytywne informacje), które uprzywilejowują takie cele. Podobnie z perspektywy SOK podejmowanie działań służących utrzymaniu obecnego poziomu funkcjonowania jest zgodne z wyraźnie rosnącym znaczeniem celów ukierunkowanych na zapobieganie stratom w późniejszym życiu (np. Freund, 2006).
Selekcja bywa również postrzegana jako zjawisko niekorzystne. Na przykład jednostki mogą uparcie dążyć do celów, których już nie są w stanie zrealizować, co grozi obniżeniem ich dobrostanu (np. Brandtstädter, Rothermund, 2002). Negatywne efekty występują również w sytuacjach, w których osoby albo przyjmują cele zbyt selektywne (np. restrykcyjne), albo błędnie interpretują pewne zachowania jako nadmiernie wymagające, co blokuje podejmowanie potencjalnie korzystnych działań. Na przykład starsze osoby mogą starać się nie angażować w poznawczo wymagające zadania - które, jak wykazano, mają pozytywny wpływ na zdrowie poznawcze w okresie późnej dorosłości (zob. Hertzog i in., 2008; Smith, 2016) - ponieważ przeszacowują ich poziom trudności i zakres wymagań im przypisanych albo nie ufają wystarczająco swoim możliwościom, by stawić czoła tym wyzwaniom.
Selektywne zaangażowanie
Chcąc zrozumieć mechanizmy towarzyszące zarówno pozytywnym, jak i negatywnym efektom selekcji, można odwołać się do teorii selektywnego zaangażowania zasobów poznawczych (SET) (Hess, 2014). Podobnie jak w wielu innych ogólnych koncepcjach zachowania czy aktywności SET przyjmuje, że jednostki, zanim podejmą jakiekolwiek działanie, rozpoczynają od przeprowadzenia analizy możliwych zysków i strat. Jeśli ich bilans przekroczy określony hipotetycznie próg, wówczas jednostka podejmie się wykonania zadania. Ta zależność pokazana jest na rycinie 2.1a, gdzie stosunek korzyści do kosztów wyznacza funkcję korzyści inaczej przebiegającą dla trzech różnych poziomów trudności zadania.
Kilka kwestii wartych jest odnotowania. Po pierwsze, wraz ze wzrostem stosunku korzyści do kosztów rośnie prawdopodobieństwo przekroczenia progu zaangażowania. Po drugie, prawdopodobieństwo zaangażowania się w proste zadania jest wysokie i niezależne od korzyści. I po trzecie, im wyższy jest poziom trudności zadania, tym korzyści stają się lepszym predyktorem zaangażowania. Oznacza to, że w porównaniu z prostą czynnością korzyści dla czynności trudnej muszą być większe, aby osiągnąć takie samo prawdopodobieństwo zaangażowania.
Rycina 2.1. Wpływ stosunku korzyści do kosztów na mobilizację wysiłku (tj. zaangażowanie) jako funkcja korzyści, kosztów i progu zaangażowania. Ilustracja (a) pokazuje ogólny trend, zgodnie z którym wraz ze wzrostem stosunku korzyści do kosztów rośnie prawdopodobieństwo przekroczenia progu zaangażowania i samego zaangażowania. Próg zaangażowania jest przekraczany dla większości łatwych zadań bez względu na przynoszone korzyści; natomiast przy trudnych zadaniach prawdopodobieństwo przekroczenia progu staje się wyraźnie niższe i dotyczy zadań dających wysokie korzyści. Druga część rysunku (b) ilustruje hipotetyczny wpływ starzenia się. Normatywne zmiany kosztów tak jak poziom trudności zadania (trudne zadania = starsi dorośli) warunkują, czy stosunek korzyści do kosztów uzyska wartość powyżej progu zaangażowania. Jak widać, korzyści mają wyższą wartość predyktywną od potencjalnego zaangażowania (tj. stosunek korzyści do kosztów przekracza próg zaangażowania) u osób starszych niż u młodszych. Rysunek pokazuje również, jak podwyższanie lub obniżanie progu zaangażowania zmienia prawdopodobieństwo zaangażowania.
W tym ujęciu korzyści zasadniczo można sprowadzić do zakresu, w jakim zaangażowanie się w określone zachowanie będzie zgodne z osobistymi celami. SET jest agnostyczny wobec natury celów. Na przykład mogą to być trwałe idiosynkratyczne cele osobiste (jak nauka gry na pianinie) lub cele odzwierciedlające normatywne zmiany związane z wiekiem (np. zapobieganie stratom). W grę wchodzą też mniej stabilne cele sytuacyjne (np. uzyskanie 8 na 10 poprawnych odpowiedzi w teleturnieju).
Z kolei koszty rozumiane są jako stawiane osobistym zasobom wymagania, których spełnienie warunkuje realizację określonego zadania. SET szczególnie odnosi się do zasobów poznawczych, zatem koszty opisują wówczas ilość wysiłku, jaki jednostka musi zainwestować w działanie, wraz z konsekwencjami będącymi skutkiem tej mobilizacji (np. zmęczeniem). Ponadto zakłada się, że koszty w okresie dorosłości wzrastają z wiekiem, będąc przejawem normatywnej zmiany. Młodzi dorośli mogą doświadczać zwiększonych kosztów w sytuacjach szczególnych, działając przy dużej presji czasu czy zmęczenia (np. Webster i in., 1996). Dla starszych osób wyższy poziom kosztów towarzyszący ich działaniu uznawany jest za normatywny, a przez to bardziej trwały i im właściwy. Dlatego o ile poziom korzyści jest stały, to przy określonym poziomie obiektywnych wymagań związanych z realizacją zadania (takich jak pojemność pamięci operacyjnej) w kolejnych grupach wiekowych zmienia się stosunek korzyści do kosztów i w porównaniu z młodymi dla starszych wypada gorzej. Wynikają z tego dwie ogólne, związane z selekcją prawidłowości regulujące udział w wymagających poznawczo działaniach. Zgodnie z pierwszą u osób starszych, w porównaniu z młodszymi, powinno spadać wraz z wiekiem uczestnictwo w działaniach, ponieważ dla każdego poziomu kosztów proporcja korzyści do strat będzie się pogarszać, co w rezultacie obniża prawdopodobieństwo przekroczenia progu zaangażowania. Reguła ta wydaje się szczególnie trafna dla nieobowiązkowych aktywności. Druga prawidłowość zakłada, że w okresie późnej dorosłości znaczenie korzyści dla podjęcia działania wyraźnie wzrasta. Jest tak, gdyż aby zrównoważyć normatywny wzrost kosztów i przekroczyć próg zaangażowania, korzyści z określonej aktywności muszą być stosunkowo duże. Oba warunkowane wiekiem efekty przedstawia rycina 2.1b. Pokazano na nim osobno dla młodszych i starszych dorosłych wykresy ilustrujące zależność między kosztami aktywności poznawczej a proporcją korzyści do kosztów i prawdopodobieństwem zaangażowania - przebiegały podobnie do tych opisujących różnice między łatwymi i trudnymi zadaniami pokazanymi na rycinie 2.1a.
Inny mechanizm, jakim dodatkowo można się posłużyć, tłumacząc warunkowane wiekiem różnice w zaangażowaniu, polega na modyfikacji progu uczestnictwa. Konkretnie podnoszenie progu wymagałoby zwiększania korzyści płynących z działania, by uzasadnić zaangażowanie - niezależnie od faktycznej zmiany kosztów - a wywoływałoby podobne konsekwencje jak te omówione powyżej (zob. rycina 2.1b). Tak jak w przypadku hipotetycznych efektów warunkowanego wiekiem wzrostu kosztów normatywny wzrost w progu zaangażowania również prowadziłby do sytuacji, w której dla osób starszych znaczenie korzyści stawałoby się krytycznym warunkiem alokacji zasobów poznawczych. Takie warunkowane wiekiem dostosowania mogą wyrażać negatywne postawy wobec starości lub negatywne przekonania o zasobach osobistych (np. postrzeganiu energii; Cardini, Freund, 2020), które potencjalnie mogą obniżać zaangażowanie - niezależnie od zmiany kosztów - poprzez negatywne sądy o możliwości działania.
Trafność SET została zweryfikowana przez badania na kilka sposobów. Po pierwsze, pojawia się coraz więcej dowodów potwierdzających, że koszty doświadczane przez dorosłych przy angażowaniu się w wymagające poznawczo działania rosną z wiekiem. Bazując na hipotezie aktywnego radzenia sobie Obrista (1981) i integracji tej hipotezy (Wright, 1996) z teorią intensywności motywacji (ang. motivational intensity theory, MIT; Brehm, Self, 1989), wykorzystaliśmy wartości ciśnienia skurczowego (ang. systolic blood pressure, SBP), aby zbadać warunkowane wiekiem różnice w wydatkowanym wysiłku oraz to, czy i w jakim zakresie te różnice wiążą się z motywacją i zaangażowaniem. SBP reguluje odpowiedź ß-adrenergicznego współczulnego układu nerwowego towarzyszącą aktywnemu radzeniu sobie ze stresem (Obrist, 1981). Badania z udziałem młodych dorosłych pokazały również, że SBP wykazuje wrażliwość na to, jak bardzo zadanie jest wymagające (np. systematyczny wzrost wraz z obciążeniem poznawczym), w jakim zakresie wykonanie zadania postrzega się jako wartościowe i czy mieści się ono w zakresie możliwości jednostki (np. Richter i in. 2008). Innymi słowy, SBP to stosunkowo wiarygodny wskaźnik aktywacji współczulnej przy radzeniu sobie z wyzwaniami i dlatego ma przewagę nad większością innych miar behawioralnych (takich jak ilość czasu poświęconego zadaniu, ang. time-on-task) oceniających zaangażowanie. W naszym laboratorium przeprowadzaliśmy pomiar SBP uczestników w różnym wieku w trakcie wykonywania wymagających poznawczo zadań na pamięć roboczą. Sprawdzaliśmy, jak wydatkowany jest wysiłek w zadaniach o różnym poziomie trudności i przy różnym poziomie motywacji. Badania te pokazały, że w porównaniu z młodymi dorosłymi starsi dorośli (a) wydatkują więcej wysiłku na realizację zadania bez względu na obiektywny poziom jego trudności (np. Hess, Ennis, 2012; Ennis i in., 2013); (b) wykazują gwałtowniejszy wzrost SBP przy zadaniach z rosnącym poziomem trudności aż do poziomu umiarkowanie trudnego, natomiast wyraźny spadek SBP (tj. utratę zaangażowania) przy zadaniach o najwyższym poziomie trudności (np. Ennis i in., 2013; Hess i in., 2016); (c) pokazują mocniej objawy zmęczenia w następstwie wydatkowanego wysiłku (Hess, Ennis, 2012; Smith, Hess, 2015).
Wyniki badań potwierdzają również, że korzyści mają zdecydowanie większy udział w podejmowaniu decyzji o zaangażowaniu się przez starszych dorosłych aniżeli młodszych. Przeprowadzane badania zwykle polegają na porównaniu różnic w wykonaniu określonych zadań u dorosłych w różnym wieku przy założeniu, że poziom realizacji owych zadań odpowiada wysiłkowi, który wydatkują wykonujące je osoby. Przy czym w tych procedurach stosuje się różne instrukcje lub zdywersyfikowane treści, aby manipulować korzyściami wynikającymi z określonego zadania - korzyści ujmowane są tu szeroko, obejmując np. kryterium znaczenia osobistego. I tak Germain i Hess (2007) zastosowali procedurę podobną do tej, którą Carlson i in. (1995) posłużyli się przy ocenie procesów hamowania. Poprosili więc uczestników, by przeczytali fragment tekstu, ignorując losowo zamieszczone w nim słowa-dystraktory, zapisane innym rodzajem czcionki. Treść paragrafu została dopasowana odpowiednio do młodszych lub starszych dorosłych. W sytuacji, w której pasowała bardziej do osób młodszych (np. odnosiła się do przewidywanych na najbliższą przyszłość trendów na rynku pracy), obserwowano typowe warunkowane wiekiem różnice, czyli młodsi czytali szybciej i więcej zapamiętywali niż starsi dorośli. Przeciwnie, jeśli treść była bardziej adekwatna dla późnego wieku (np. odnosiła się do zmian w świadczeniach z opieki społecznej), starsi dorośli lepiej radzili sobie z zadaniem, a warunkowane wiekiem różnice okazywały się mniejsze (zob. rycina 2.2). Podobne efekty uzyskano w wielu różnych zadaniach i odpowiedziach behawioralnych (np. dotyczących pamięci, poszukiwania informacji, rozpoznawania emocji, wyboru partnera społecznego; zob. m.in.: Czarnek i in., 2019; Hess i in., 2001, 2013; Stanley, Isaacowitz, 2015; O'Brien, Hess, 2020; Zhang i in., 2013), stosując w procedurze manipulację korzyściami z zadania. Analogiczne efekty wystąpiły przy zadaniach na wydatkowanie wysiłku (Czarnek i in., 2019; Smith, Hess, 2016). Co ważne, ten różnicujący wpływ nie wydaje się obciążony efektem sufitowym w rezultatach młodych dorosłych, którzy wpływy motywacyjne sprowadziliby do artefaktów.
Rycina 2.2. Warunkowane wiekiem różnice w czasie czytania (na górze: wartości poddane standaryzacji, by kontrolować uwarunkowane wiekiem spowalnianie) i w rozumieniu (na dole: stosunek prawidłowych odpowiedzi do zadanych pytań ze zrozumienia treści) dla tekstu neutralnego niezawierającego dystraktorów (kontrolny), dla tekstu treściowo dopasowanego do młodych dorosłych z dystraktorami i dla tekstu treściowo dopasowanego do starszych z dystraktorami.
Źródło: Germain, Hess, 2007, Eksperyment 2.
Innym założeniem wynikającym z SET jest to, że różnice indywidualne i uwarunkowane wiekiem zmiany w zasobach leżące u podłoża kosztów poznawczych (np. zdrowia) wyznaczą zróżnicowanie wskaźnika uczestnictwa w poznawczo wymagających zadaniach, które częściowo będzie również mediowane przez wewnętrzną motywację do angażowania się w tego rodzaju aktywności. Hipoteza ta została potwierdzona przez wyniki zarówno badań poprzecznych (Hess i in., 2018; Queen, Hess, 2018), jak i podłużnych (Growney, Hess, 2020; Hess i in., 2012; Lothary, 2020). Na przykład, wykorzystując dane z badań nad zdrowiem i emeryturą (ang. the Health and Retirement Study) Queen i Hess (2018) wykazali, że osobiste zasoby związane ze zdolnościami i zdrowiem przewidywały zaangażowanie w aktywność. Efekt ten był częściowo mediowany przez wewnętrzną motywację do podejmowania zadań złożonych poznawczo. Występował również przy połączeniu potrzeby poznawczej (Cacioppo i in., 1996) i otwartości na doświadczenie. Zgodnie z oczekiwaniami zależności były silniejsze dla zadań bardziej wymagających poznawczo. Na przykład efekty mediacji uzyskiwano przy czynnościach wymagających wysiłku, m.in. przy pisaniu, używaniu komputera, ale nie przy zadaniach biernych, takich jak oglądanie telewizji (zob. rycina 2.3).
Obecnie mamy niewiele badań, w których za cel przyjmuje się weryfikację bezpośredniego wpływu kosztów na motywacje i zaangażowanie. Warto zaznaczyć, że skupiające się na tej zależności badania są kluczowe dla rozstrzygnięcia, czy obserwowane efekty selekcji przy podejmowaniu działania, te uwarunkowane wiekiem, wynikają z założonych normatywnych wzrostów kosztów, czy też ze zmiany progu angażowania się, a może z obu... Badania już przeprowadzone wnoszą pierwsze rozstrzygnięcia problemu. Na przykład Ennis i wsp. (2013) badali uwarunkowane wiekiem różnice w wydatkowaniu wysiłku w zadaniach na pojemność pamięci. Wykorzystali ćwiczenia wymagające pięciu różnych zakresów pamięci, a do każdego z poleceń zastosowano instrukcję maksymalizującą motywację. Badacze stwierdzili, że starsi dorośli wydatkowali większy wysiłek na wszystkich pięciu poziomach trudności zadań, przy czym w miarę wzrostu wymagań początkowy stopień mobilizacji tego wysiłku był większy niż u młodszych uczestników. Z kolei zaangażowanie uczestników w każdym wieku obniżało się wraz ze wzrostem trudności zadania, przy czym u osób starszych efekt pojawiał się szybciej niż u młodszych i dotyczył niższego poziomu trudności zadania. Jeśli przyjmiemy, że motywujące instrukcje wyznaczają stabilny poziom korzyści, to uzyskany rozkład wyników obrazuje hipotezę wyprowadzoną w SET - tę, w której założono, że z wiekiem rosną koszty, co zmienia stosunek korzyści do kosztów. W rezultacie wzrasta prawdopodobieństwo, że nie uda się przekroczyć progu zaangażowania i motywacja do działania zasadniczo się obniża. Hess i wsp. (2018) badali ponadto koszty, których miarą była ilość wysiłku użyta do realizacji wymagającego poznawczo zadania. Wykryte w tym obszarze różnice indywidualne, mające wpływ na postawy wobec starości, również oddziałują na motywację i podejmowaną aktywność. A mówiąc precyzyjnie, osoby, które miały większe koszty poznawcze, prezentowały bardziej negatywne postawy wobec starości. Dalej uzyskiwały niższy poziom motywacji wewnętrznej i zaangażowania w poznawczo wymagające zadania.
Rycina 2.3. Związek zasobów osobistych (zdrowia, zdolności), motywacji i zaangażowania w codzienne aktywności, które różnią się pod względem wymogów poznawczych i obejmują fizyczne (np. ćwiczenia), praktyczne (np. czytanie), rozwojowe (np. edukacyjne zadania), społeczne (np. przynależność do klubów) i pasywne (np. oglądanie telewizji) czynności. Linie ciągłe pokazują istotne (p < 0,001) związki; dla wszystkich ścieżek przedstawione są wartości standaryzowane współczynników.
Źródło: na podst. Queen, Hess, 2018.
Wreszcie, w nowszym badaniu dotyczącym pamięci roboczej (Hess i in., 2021), odkryliśmy, że poziom zaangażowania starszych osób w zadanie był negatywnie skorelowany z oceną trudności zadania je poprzedzającego (np. wysoka ocena trudności dla zadania na zapamiętanie pięciu elementów skutkowała słabszym zaangażowaniem w kolejne zadanie, w którym obciążenie pamięci wzrastało do sześciu pozycji). Oznacza to, że gdy tylko koszt zadań przekroczył określony krytyczny poziom trudności, zaangażowanie malało.
Podsumowując, omówione wyniki potwierdzają trafność hipotez sformułowanych w koncepcji SET o wpływie normatywnego wzrostu kosztów na motywację i podejmowanie zadań bardziej wymagających poznawczo. Odkrycia te mają również zastosowanie przy identyfikacji czynników, które zwiększają lub ograniczają szanse na to, że osoby starsze zaangażują się w czynności potencjalnie korzystne, ale trudne. Uwzględniając nieproporcjonalność we wpływie korzyści na wzorce zaangażowania starszych dorosłych, przyjmuje się, że zarówno znaczenie korzyści, jak i sposób ich optymalizacji powinny uwzględniać osobiste cele jednostki. Należy jednak pamiętać, że nieproporcjonalność wpływu korzyści zostaje faktycznie spowodowana hipotetycznym wzrostem kosztów w okresie późnej dorosłości. Dlatego też ważne jest pogłębienie wiedzy o tym, jak wymagania konkretnego zadania przekładają się na koszty, co wyraża się poprzez ilość wysiłku wydatkowanego na jego realizację.
Subiektywne uwarunkowania w wydatkowaniu wysiłku
Na podstawie oryginalnej koncepcji SET i zgodnie z teorią MIT (Brehm, Self, 1989) oraz integracyjną teorią Wrighta (1996) sformułowano hipotezę, że wydatkowanie wysiłku będzie proporcjonalne do wymagań zadania. Jednostki zachowują energię, wydatkując tylko tyle wysiłku, ile jest absolutnie konieczne do realizacji zadania i pod warunkiem, że jego wykonanie jest postrzegane jako wartościowe oraz zgodne z posiadanymi zdolnościami. Ponadto w SET przyjmuje się, że wydatkowanie wysiłku różni się w zależności od uwarunkowanych wiekiem jednostkowych kosztów poznawczych. Mogą one stanowić następstwo np. normatywnych zmian w zasobach fizjologicznych wspierających mobilizację do wysiłku. Jeśli te hipotezy są trafne, wówczas należałoby oczekiwać, że głównymi predyktorami wydatkowania wysiłku będą (a) obiektywne wymagania zadania (np. pojemność pamięci) i (b) indywidualny status czynników, które łączy się z zasobami leżącymi u podstaw kosztów (tj. wiek, zdrowie). Oznacza to, że zaangażowanie to przede wszystkim wypadkowa wymagań i indywidualnych charakterystyk.
Istnieją dowody wskazujące na to, że czynniki inne niż koszty w zasobach indywidualnych również odpowiadają za wydatkowanie wysiłku. Kilka badań dostarczyło rezultatów niezgodnych z założeniem MIT o zachowaniu energii. Pokazały one, że jednostki często wydatkują więcej wysiłku, niż jest to konieczne do osiągnięcia sukcesu. Na przykład zbadani młodzi dorośli (np. Richter, 2015; Stanek, Richter, 2016) zwiększali wydatkowanie wysiłku na zadania, w których wymagania sukcesywnie rosły, ale nadmiarowo. Ilość włożonego przez nich wysiłku w realizację zadania przekroczyła zakres gwarantujący powodzenie. Tego rodzaju odkrycia są ważne, ponieważ wydatkowanie wysiłku w zakresie "większym niż potrzebny" w określonych sytuacjach może zawyżyć postrzegane - lub faktyczne - koszty przypisywane danej czynności. Ma to oczywiste przełożenie na stosunek korzyści do kosztów, a ten z kolei potrafi znacząco obniżyć motywację do realizacji zadania.
Biorąc pod uwagę potencjalne konsekwencje dla motywacji, ważne staje się pytanie o naturę czynników mogących podnieść poziom zaangażowania powyżej progu potrzebnego do działania. Poszukiwaniu tej odpowiedzi sprzyja aktualne i niesłabnące zainteresowanie procesem starzenia się. Wiadomo, że u osób starszych angażowanie się w działanie przynosi szereg korzystnych efektów, dlatego tak ważne jest odkrycie czynników, które nie wiążą się z kosztami fizycznymi (tj. z minimalnym wysiłkiem potrzebnym do działania) i które albo są swoiste dla osób starszych, albo wywierają na nie nieproporcjonalnie duży wpływ. Obok korzyści właśnie te czynniki mogłyby zagwarantować najprostszy sposób wpływania na motywację. To kompensowałoby względną nieodwracalność kosztów i malejących zasobów.
Subiektywna percepcja wymagań zadania
Percepcja trudności zadania w przeciwieństwie do doświadczania trudności jest uważana za czynnik niezwiązany z zasobami (ang. non-resource-related factor). Ma swój udział w warunkowaniu wydatkowania wysiłku przez starszych dorosłych i pośrednio w ich motywacji do mobilizacji wysiłku. W kilku badaniach podjęliśmy ten problem. Procedury pomiaru objęły nie tylko szacowanie wydatkowanego wysiłku, lecz także dokonywane przez młodszych i starszych dorosłych oceny poziomu trudności zadań. Stanowiły one albo ogólną ocenę zakresu wymagań konkretnego zadania, albo (zastosowany w większości badań) wynik skali mierzącej subiektywną percepcję obciążenia pracą. Użyto The NASA Task Load Index (TLX) (Indeks Trudności Zadań), która ma dobre wyniki walidacji (Hart, Staveland, 1988). Skala ocenia subiektywne doświadczenia osób związane z zadaniem na sześciu różnych podskalach. Są to: wymagania umysłowe, wymagania fizyczne, wymagania czasowe, zarejestrowana wydajność, wysiłek potrzebny do osiągnięcia określonego poziomu wykonania i frustracja doświadczana przy realizacji zadania. Analizując wyniki badań, zasadniczo widzimy, że starsi dorośli w porównaniu z młodszymi uzyskują istotnie wyższe wyniki w różnych aspektach oceny wymagań zadania. Na przykład w jednym z badań (Hess i in., 2016) poproszono osoby młodsze (20-42 lata) i starsze (64-82 lata) o wykonanie zadania, polegającego na sekwencjonowaniu liter i cyfr, które w różnym zakresie (od dwóch do dziewięciu pozycji) obciążało pamięć. Podobne zadanie występuje w Skali Inteligencji Wechslera dla Dorosłych (Wechsler, 1997). Po wykonaniu standardowej liczby powtórzeń dla każdej wielkości zestawu uczestnicy wypełniali skale TLX, by ocenić obiektywne wymagania zadania w odniesieniu do właśnie zakończonego poziomu. Stwierdzono, że starsi dorośli w porównaniu do młodych wyżej oceniali zadania na podskalach: wymagania umysłowe, fizyczne i czasowe. Podobnie ich ocena wielkości wysiłku potrzebnego do realizacji zadania była wyższa niż u osób młodych. Ponadto stwierdzono, że im silniej obciążana jest pamięć, tym bardziej rosną warunkowane wiekiem różnice w wynikach w poszczególnych skalach (np. wymagania fizyczne). Podobne wyniki dotyczące percepcji wymagań zadania uzyskano w kilku innych badaniach (Ennis i in., 2013; Hess, Knight, 2021, 2020; Smith, Hess, 2015). Co więcej, przy realizacji takich samych zadań starsi dorośli w porównaniu z młodszymi deklarują niższe poczucie kontroli i gorzej oceniają własną wydajność (np. Ennis i in, 2013; Hess i in., 2018).
Subiektywna percepcja jako predyktor zaangażowania
Biorąc pod uwagę, że uwarunkowane wiekiem różnice w pewnym zakresie wydają się odpowiadać różnicom w wydatkowaniu wysiłku, subiektywne oceny można wstępnie uznać za przekształcenie rzeczywistych kosztów w ich oszacowanie.Jeśli to prawda, spodziewalibyśmy się dwóch rzeczy. Po pierwsze, że możliwe jest zastąpienie obiektywnych wskaźników wymagań zadania (np. obciążenia pamięci) subiektywnymi ocenami. Wówczas te - jako predyktory wydatkowania wysiłku - powinny przynieść efekty podobne do tych, które zaobserwowano przy użyciu obiektywnych wskaźników. Po drugie, owe oceny nie powinny zwiększać uzyskanej wariancji ponad tę związaną z obiektywnymi wymaganiami zadania, gdy są dodawane do tego samego równania. Oznacza to, że gdy obiektywne wymagania dotyczące zadania są dołączone do modelu już wykorzystującego subiektywne oceny, by przewidzieć wysiłek, efekty związane z tymi ocenami powinny być osłabione lub zredukowane do nieistotnych.
Trafność pierwszego założenia sprawdziliśmy w kilku badaniach. Pierwsze analizy dotyczące wpływu subiektywnej oceny trudności zadania przeprowadzili Ennis i wsp. (2013). Stwierdzili, że prognozowane wartości ciśnienia skurczowego (SBP) tworzyły podobny wzór odpowiedzi dla dwóch sposobów szacowania trudności zadania pamięciowego - subiektywnych ocen trudności i obiektywnych wskaźników wymagań zadania (np. zakres materiału pamięciowego). Ukonkretniając, w miarę wzrostu ocen na pięciu poziomach wymagań reakcje SBP rosły, a następnie, przy najwyższych poziomach trudności, spadały. Przyjmuje się, że właśnie ta spadkowa tendencja odzwierciedla utratę zaangażowania w sytuacji, w której jednostka ocenia, że nie jest już w stanie zrealizować zadania, więc jej dalsze zaangażowanie staje się bezcelowe. W innym badaniu (Smith, Hess, 2015) stwierdzono zależność subiektywnej oceny wysiłku i reakcji SBP, ale jedynie u starszych osób i pod warunkiem, że miały wysoką motywację do działania. Wyniki te są sensowne, gdyż wrażliwość na kontekst zadania powinna być większa u osób z wyższą motywacją do podjęcia działania. Natomiast stwierdzenie, że subiektywne oceny trudności zadania mają wartość predykcyjną tylko w przypadku osób starszych, nie zgadza się z wynikającymi z badania wnioskami Ennisa i wsp. (2013), sugerując, że subiektywne oceny mogą w jakimś zakresie być uwarunkowane wiekowo. Podobne wyniki Hess i wsp. (2016) uzyskali w kolejnej analizie. Dotyczyła pamięci roboczej. Stwierdzono, że subiektywne oceny wysiłku i predyspozycji umysłowych stanowią istotne predyktory wydatkowania wysiłku w zadaniu na pamięć roboczą zarówno u młodych, jak i starszych dorosłych. Uzyskane zależności w pewnym sensie korespondowały z wcześniejszymi badaniami nad predykcyjną wartością obiektywnych wymagań zadania. Jednakże wpływ subiektywnych ocen okazał się silniejszy u starszych niż u młodszych dorosłych, a różnica ta manifestowała się tu bardziej niż w zadaniach, w których predyktorem był zakres zapamiętywanego materiału. Kumulując powyższe rezultaty, można zakładać, że w przypadku osób starszych ich subiektywne oceny trudności zadania nie są prostym przekształceniem kosztów stanowiących odpowiedź na obiektywne wymogi zadania.
W kolejnych badaniach szukano odpowiedzi na drugie pytanie - czy subiektywne oceny tłumaczą wariancję wydatkowanego wysiłku niezależnie od obiektywnych wymagań zadania. W procedurze badawczej wydatkowanie wysiłku szacowano zarówno na podstawie obiektywnych wymagań zadania, jak i subiektywnych ocen jego trudności, a następnie starano się określić różnice wiekowe we wpływie obu tych czynników. Przy tym kontrolowano wydajność, gdyż wydatkowanie wysiłku oceniano na różnych poziomach wykonania zadania. Na tej podstawie efekty przypisane obiektywnym wymaganiom zadania wraz z ich zmiennością można tłumaczyć albo różnicami indywidualnymi, albo uwarunkowaną wiekiem, normatywną wariancją kosztów poznawczych. W jednej z takich analiz Hess i wsp. (2016) wykazali, że poszerzenie zakresu czynników o subiektywne oceny wymagań umysłowych (TLX) i wysiłku nie podniosło ani nie obniżyło wartości wariancji wydatkowanego wysiłku przez osoby młode w porównaniu do tej uzyskanej przy obiektywnych wymaganiach zadania. Tymczasem u osób starszych zarówno obiektywne wymagania, jak i subiektywne oceny okazały się istotnymi predyktorami. Podobne rezultaty uzyskali w swoich badaniach Hess i Knight (2021). Zgromadzili wartości SBP od starszych respondentów (którzy uczestniczyli w pięcioletnich badaniach podłużnych) w trakcie realizacji zadania pamięciowego i porównali je z wartościami SBP z próby młodszych dorosłych. W skrócie - okazało się, że u starszych osób obok wymagań zadania również subiektywne oceny TLX miały istotny wpływ na poziom wydatkowania wysiłku, nie dotyczyło to jednak ludzi młodszych. Jak zaznaczono na rycinie 2.4, w porównaniu z niższymi ocenami trudności zadania, wyższe oceny powodują, że starsi dorośli wydatkują więcej wysiłku przy niższym obciążeniu pamięci, ale mniej przy wyższym obciążeniu pamięci. Ten ostatni efekt sugeruje utratę zaangażowania. Jedna z interpretacji owych różnic wiekowych zakłada, że postrzeganie trudności zadania przez młodszych dorosłych wiąże się mocniej z obiektywnymi wymaganiami aniżeli u osób starszych. Percepcja tych ostatnich jest bowiem zależna od innych czynników aniżeli tylko proste warunki zadania. Możliwe więc, że przy transformacji wymagań obiektywnych w subiektywne ma zastosowanie specyficzny dla wieku filtr.
Zaobserwowane, związane z wiekiem różnice w subiektywnych ocenach trudności zadania i w ich udziale w mobilizacji wysiłku mogą mieć istotne znaczenie dla procesów motywacyjnych w późnej dorosłości. Jak wcześniej wspomniano, osoby, które angażują się w poznawczo wymagające zadania w okresie późnej dorosłości, częściej cieszą się zdrowiem mózgu, zachowaniem zdolności poznawczych na odpowiednim poziomie i zmniejszonym ryzykiem demencji. Dlatego podtrzymywanie u osób starszych motywacji do angażowania się w tego rodzaju aktywności to warunek promowania zdrowia poznawczego w okresie późnej dorosłości. Tymczasem zdarza się, że koszty tych działań są zawyżane w późniejszym wieku na skutek (a) ich nierealistycznego postrzegania. Inną przyczyną może być doświadczenie nadmiarowej trudności, gdy (b) sposób postrzegania wymagań dotyczących zadania nieproporcjonalnie zwiększa wydatkowanie wysiłku powyżej poziomu potrzebnego do jego skutecznej realizacji. Wówczas motywacja do podejmowania tych działań może być negatywnie dezorganizowana (np. stosunek korzyści do kosztów nie przekroczy progu zaangażowania). W pewnym zakresie tę tendencję ilustrują wyniki badań Esposita i wsp. (2014). Przeprowadzone przez nich analizy danych pokazały, że subiektywne oceny trudności zadania są mediatorem pomiędzy poczuciem skuteczności i apatią. Uzyskaną zależność zinterpretowali oni jako gotowość do angażowania się w zachowania zorientowane na cel. Licząc się z ich wynikiem, należy adekwatnie rozumieć czynniki związane z subiektywnym postrzeganiem wymagań i ich wpływ na zaangażowanie.
Rycina 2.4. Wpływ subiektywnych ocen trudności zadania (średnia ocen Indeksu Trudności Zadań [ang. Task Load Index; TLX]) i obiektywnego poziomu trudności zadania (obciążenie pamięci) na wydatkowanie wysiłku (wartości ciśnienia skurczowego [ang. systolic blood pressure, SBP] przekraczają wartość wyjściową przy wykonywaniu zadania).
Subiektywna percepcja i jej determinanty
Badania z udziałem osób młodych mogą dać pewne wskazówki odnośnie do możliwych mechanizmów zawyżających percepcję kosztów. Jedna z hipotez dotyczy afektywnych przesłanek i ich związku z percepcją trudności zadania. Silvestrini i Gendolla (2019) uważają, że afekt wpływa na mobilizację wysiłku dzięki swojej wartości diagnostycznej. Ewidentnie negatywny nastrój pojawia się przy realizacji trudnych zadań, podczas gdy pozytywny towarzyszy łatwiejszemu przetwarzaniu. Stąd doświadczanie tych różnych stanów afektywnych skutkuje odmiennymi ocenami trudności zadania i innym zakresem wydatkowania wysiłku, o ile zadanie traktowane jest jako opłacalne. Na przykład Gendolla i in. (2001) najpierw wzbudzali pozytywny lub negatywny nastrój u młodych dorosłych, a następnie prosili ich o wykonanie pięciominutowego zadania - anulowania listu. Osoby doświadczające negatywnego nastroju zakładały, że zadanie będzie trudniejsze, a w konsekwencji w trakcie jego realizacji uzyskiwały wyższe wartości ciśnienia skurczowego (SBP) w porównaniu z osobami w pozytywnym nastroju. W innym badaniu (Gendolla, Krüsken, 2002) młodzi dorośli, u których wzbudzono nastrój pozytywny lub negatywny, zostali poproszeni o zrealizowanie łatwego i trudnego zadania. Po wykonaniu każdego z nich następował pięciominutowy okres relaksacji zależny albo niezależny od poprawności ich działania. W wariancie niezwiązanym z wynikiem działania uczestnicy, u których wzbudzono negatywny nastrój, uzyskiwali wyższe wartości ciśnienia skurczowego (SBP) przy realizacji prostego zadania w porównaniu z tymi z nastrojem pozytywnym. Natomiast przy wykonywaniu zadania trudnego zależność okazała się odwrotna. Tymczasem w wariancie warunkowanym poprawnością działania wartości SBP były wyższe u osób w negatywnym nastroju przy realizacji obu zadań. Uzyskane wyniki sugerują, że negatywny nastrój wpływa na postrzeganie zadań jako trudniejszych, zwiększając poziom wydatkowanego wysiłku, ale pod warunkiem, że zadania postrzegane są jako warte zachodu. Tymczasem w przypadku trudnego zadania w sytuacji w której sposób jego wykonania nie miał dalszych konsekwencji, osoby w negatywnym nastroju ograniczały wysiłek (tj. nie angażowały się). Z kolei kiedy okres relaksu zależał od poprawności działania, uczestnicy w stanie pozytywnego nastroju prezentowali podobne wzorce zaangażowania dla obu zadań. Prawdopodobnie oceniali oni trudność zadań w obu przypadkach relatywnie niżej niż osoby w negatywnym nastroju.
Przyjmując tezę o diagnostycznej wartości nastroju, można oczekiwać, że prymowanie afektem będzie wpływać na wydatkowanie wysiłku poprzez aktywację wiedzy o zależności stanów afektywnych (pozytywnego i negatywnego) i poziomu trudności zadania. Zgodnie z tą hipotezą przeprowadzono szereg badań (np. Chatelain, Gendolla, 2015; Gendolla, Sivestrini, 2011). Ich rezultaty potwierdziły, że prymowanie smutku w porównaniu z sytuacją prymowania szczęścia skutkowało wyższą oceną trudności zadania, a także większym wydatkowaniem wysiłku do jego realizacji. Jednakże zadanie musiało być postrzegane jako wartościowe i dające możliwość osiągnięcia sukcesu. Podsumowując, uzyskane wyniki wskazują na to, że jednostki nie tylko przeżywają swoje nastroje, lecz także wykorzystują je jako podpowiedź w szacowaniu trudności zadania. W ten sposób nastroje wpływają na percepcję zadania i poziom angażowania się w nie. Wreszcie, te wszystkie zależności wydają się koncepcyjnie powiązane z afektem, ponieważ nastrój nie musi być doświadczany przez człowieka wprost, aby bazująca na nim diagnostyczna informacja wpływała na jego zaangażowanie.
Starzenie się a oddziaływania afektywne
Odnosząc omówione już wyniki do procesu starzenia się, można przyjąć, że percepcja trudności zadania i poziomy zaangażowania będą powiązane z aktualnym stanem afektywnym lub tym przeżywanym podczas realizacji zadania. Jeśli osobom starszym trudniej podejmować aktywność niż młodszym, mogą one silniej doświadczać negatywnego nastroju, co często prowadzi do przeszacowania poziomu trudności zadania i kosztowniejszej mobilizacji wysiłku. Innym rozwiązaniem jest przyjęcie, że warunkowane wiekiem różnice we wpływie subiektywnych czynników na mobilizację wysiłku da się tłumaczyć indywidualnymi charakterystykami. Można również odwołać się do właściwych kategorii, która są albo stale dostępne, albo szczególnie łatwo aktywują się u osób starszych. Jeden z takich mechanizmów to ten związany z przekonaniami i postawami wobec starości. Inny odnosi się do poprzedzających stanów afektywnych, takich jak te związane ze zmęczeniem poznawczym (ang. cognitive fatigue).
Postawy wobec starości i stereotypy. Istnieje wiele dowodów na to, że stereotypy niosą negatywny przekaz o zdolnościach poznawczych osób starszych (zob. Hess, 2006; Hummert, 2011). Stąd wiadomo, że takie osądy są u nich z wiekiem uwewnętrzniane (internalizowane; np. Levy, 2009) lub łatwo aktywowane u przez odpowiednie wskazówki sytuacyjne. Przyjmuje się, że tak właśnie się dzieje w sytuacji zagrożenia stereotypem (ang. stereotype threat) (Barber, Lui, 2020). Ponadto badania nad zjawiskiem prymowania (inaczej poprzedzania/torowania, ang. priming) przeprowadzane z udziałem ludzi młodych (Zafeiriou, Gendolla, 2017, 2018) pokazały, że ekspozycja na bodźce związane ze starością skutkowała u osób z wysoką motywacją większą mobilizacją wysiłku niż w sytuacji, kiedy prezentowane im bodźce były neutralne lub związane z młodością. Zakładano, że efekty te wynikają z aktywacji konstruktów, w których starzenie się oznacza trudności w działaniu, co skutkuje większą mobilizacją wysiłku. Jednakże, co zastanawia, w tym samym badaniu subiektywne oceny trudności zadania i afektu okazały się tylko minimalnie związane z prymowaną treścią. Pomimo ograniczeń praca ta wskazuje na potencjalny mechanizm regulujący wpływ starzenia się na subiektywne oceny trudności zadania i na późniejsze zaangażowanie.
Przegląd literatury przedmiotu dostarcza dowodów na istnienie wpływu postaw wobec starości i stereotypów na reaktywność i zaangażowanie. Na przykład Levy i wsp. (2000) udowodnili, że prymowanie treści utrwalających negatywny stereotyp starości skutkowało wzrostem wartości SBP u osób starszych wykonujących trudne zadanie poznawcze. Podobnie w innych badaniach (Weiss, 2018; Weiss, Weiss, 2016) pokazano, że głębokie przekonanie o nieuniknionym w procesie starzenia pogarszaniu się sprawności poznawczej powodowało w trakcie wykonywania zadań poznawczych wzrost SBP i wyrzut kortyzolu. Działo się tak szczególnie po aktywacji negatywnego stereotypu o starości. Zaprezentowane wyniki zgadzają się z tezą, że negatywnym przekonaniom o starości towarzyszą podwyższone wyniki w miarach, które często stosuje się do oceny zaangażowania. Jednak trzeba również podkreślić, że nie są one wystarczające, by formułować ostateczne wnioski o poziomie zaangażowania, gdyż wszystkie odpowiedzi respondentów zostały uzyskane nie w trakcie realizacji zadania, ale po jego ukończeniu (ang. posttask).
W pierwszym (Hess i in., 2018) sprawdzaliśmy zależność wydatkowania wysiłku, ocenianego podczas realizacji trudnego poznawczo zadania przez 153 starsze osoby, od ich przekonań o starości. Te wyniki szacowaliśmy na podstawie skali Oczekiwań wobec Starzenia się (ang. Expectations Regarding Aging Scale, ERA; Sarkisian i in., 2005). Stwierdziliśmy, że koszty poznawcze - mierzone wydatkowaniem wysiłku - były negatywnie skorelowane z postawami wobec starości (tzn. wyższym kosztom towarzyszyły bardziej negatywne oczekiwania wobec starości na skali ERA). Te natomiast pozytywnie korelowały z wewnętrzną motywacją do angażowania się w poznawczo wymagające zadania. W kolejnym badaniu (Hess i in., 2019) sprawdzono wpływ negatywnych stereotypów dotyczących starzenia się na wydatkowanie przez osoby starsze wysiłku przy realizacji trudnego poznawczo zadania. Pomiar przeprowadzono w dwóch schematach badawczych: eksperymentalnym i quasi-eksperymentalnym (inaczej: różnicowym) w warunkach związanych z wysoką lub niską motywacją. Stwierdzono, że kiedy motywacja była wysoka, przy negatywnych stereotypach dotyczących starości (zarówno osobistych, jak i wzbudzonych eksperymentalnie) poziom zaangażow ania okazywał się wyższy aniżeli ten towarzyszący pozytywnym stereotypom. Natomiast nie dostrzeżono takiego wpływu stereotypów przy niskiej motywacji. Rezultaty te są zgodne z wynikami Zafeiriou i Gendolli (2017) i sugerują wpływ przekonań związanych ze starzeniem się na ocenę trudności zadania. Dokładnie ujmując, rosnący poziom zaangażowania w odpowiedzi na negatywne stereotypy wpisuje się w koncepcję, zgodnie z którą negatywne przekonania o zdolnościach mogą wpływać na postrzeganie poziomu trudności i w rezultacie prowadzić do większej mobilizacji wysiłku. Natomiast zróżnicowanie wpływu w zależności od poziomu motywacji można wyjaśnić, odwołując się do założeń MIT, czyli że wysiłek zostanie zredukowany lub wycofany (tj. nastąpi utrata zaangażowania), gdy postrzegana trudność okaże się wysoka, a wartość zadania niewystarczająca. Interesującym jest to, że podobnie jak Zafeiriou i Gendolla (2017) uzyskaliśmy słaby związek postaw wobec starości i subiektywnych ocen trudności zadania (stosując TLX). Jeśli wpływ postaw na zaangażowanie w wysiłek bazuje na podwyższonej ocenie trudności zadania, można by się spodziewać, że negatywne postawy również wiążą się z wyższymi ocenami TLX.
Zmęczenie poznawcze (ang. cognitive fatigue). Inną drogą, przez którą afekt wpływa na zaangażowanie, bywa zmęczenie poznawcze lub umysłowe. Zmęczenie poznawcze można opisać jako przewlekły stan, któremu towarzyszą uczucia wykończenia psychicznego, zmęczenia, niskiej motywacji i słabej koncentracji (np. Matthews, 2011; Kanfer, 2011). Badania udowodniły, że to konstrukt złożony, obejmujący zarówno afektywne, jak i motywacyjne składowe. Interesujące jest, że związek zmęczenia poznawczego i zdolności jawi się słaby. Sugeruje to, że uczucie zmęczenia nie stanowi odzwierciedlenia niskich zasobów poznawczych. Początkowo, badając ten konstrukt w kontekście starzenia się i wydatkowania wysiłku (Hess, Knight, 2021), zastosowaliśmy dostępne narzędzia do pomiaru zmęczenia poznawczego (Johansson i in., 2010), funkcjonowania afektywnego (takie jak Geriatryczna Skala Oceny Depresji, ang. Geriatric Depression Scale [Sheikh, Yesavage, 1986]) i motywacji (np. Potrzeba Poznania, ang. Need for Cognition [Cacioppo i in., 1984]). Chcieliśmy skonstruować dwa latentne czynniki odpowiadające afektywnym i motywacyjnym (np. trend podejścia) aspektom zmęczenia poznawczego u młodych i starszych dorosłych. Następnie badaliśmy zależności pomiędzy tymi dwoma czynnikami, wydatkowaniem wysiłku (tj. wartości SBP) i subiektywną percepcją wymagań zadania (tj. wyniki TLX) w warunkach realizacji trudnego poznawczo zadania. W kontekście dyskutowanego problemu tylko czynnik afektywny zmęczenia poznawczego warunkował efekt wieku.
Odnośnie do subiektywnego postrzegania wymagań zadania stwierdziliśmy, że wiek był moderatorem wpływu zmęczenia poznawczego na wyniki TLX bez względu na poziom trudności zadania. Zmęczenie poznawcze pozytywnie korelowało z percepcją wymagań zadania u osób starszych, chociaż efekt był słaby. Natomiast u młodych nie wystąpił. Wynik ten zgadza się z odkryciem Esposita i wsp. (2013), że u osób starszych apatia jest pozytywnie skorelowana z postrzeganiem trudności zadania. Badając wydatkowanie wysiłku, odkryliśmy jeszcze ciekawszą prawidłowość, a mianowicie, że schemat wykonania u młodszych osób zgadzał się z przewidywaniami Silvestriniego i Gendolli (2019). Porównując osoby z wysokim poziomem afektywnego zmęczenia poznawczego do osób z niskim poziomem, stwierdzili oni, że u pierwszych wzrost wydatkowania wysiłku na różnych poziomach obiektywnych wymagań zadania jest wyraźnie większy. My ponadto odkryliśmy, że osoby starsze mają inny wzorzec wydatkowania wysiłku w zależności od poziomu (wysoki vs. niski) ich afektywnego zmęczenia poznawczego. Jednak zamiast pozytywnej zależności silnego zmęczenia i zwiększającego się wysiłku zaobserwowaliśmy negatywny związek wartości SBP i pojemności pamięci. Innymi słowy, zamiast zwiększać wysiłek, negatywne afektywne zmęczenie wiązało się z wzorcem braku zaangażowania przy zadaniach o rosnącym poziomie trudności. Tak więc, choć wstępne, wyniki te sugerują, że afekt może odgrywać ważną rolę w określaniu warunkowanych wiekiem różnic w postrzeganiu wymagań zadania i związanego z tym wydatkowania wysiłku.
Ogólne spostrzeżenia i problemy. W sumie, wykorzystując nasze badania nad subiektywnymi czynnikami towarzyszącymi wydatkowaniu wysiłku i kosztami, które temu towarzyszą, możemy poczynić kilka obserwacji. Po pierwsze, starsi dorośli w porównaniu z młodszymi postrzegają koszty - zwłaszcza te związane z wymaganiami psychicznymi i wysiłkiem - jako bardziej znaczące. Po drugie, w porównaniu z młodymi te subiektywne wyobrażenia są silniejszymi predyktorami poziomu zaangażowania osób starszych, wyjaśniając dodatkowy zakres wariancji ponad ten, który można przypisać obiektywnym wymaganiom zadania. Po trzecie, negatywne postawy wobec starości zwiększają poziom wydatkowania wysiłku. Wynik ten jest zgodny z założeniem, że postawy zawierające negatywne informacje o zdolnościach osób starszych zwiększają postrzegany poziom trudności zadania. Podniesienie wysiłku można uznać za próbę dostosowania się do tych zawyżonych ocen wyzwania. Przeciwnie, negatywne stany afektywne wydają się obniżać wydatkowanie wysiłku u osób starszych, co prawdopodobnie wiąże się z ich wpływem na percepcję wymagań dotyczących zadania. Wreszcie, zakres empirycznych rozstrzygnięć o naturze zależności pomiędzy subiektywną percepcją trudności zadania i stereotypami dotyczącymi starzenia się czy poprzedzającymi stanami afektywnymi jest ograniczony.
Ostatnie wyniki wydają się nieco kłopotliwe. Na przykład, jeśli zwiększony poziom zaangażowania towarzyszący negatywnym postawom wobec starości przekłada się na subiektywną ocenę zadania, to powstaje pytanie o przyczynę niepowielania się tych efektów przy zależności subiektywnej oceny trudności i wysiłku. Jednym z możliwych wyjaśnień jest to, że prymowanie postaw zachodzi w sposób minimalizujący świadomość istniejącej manipulacji. Stąd prymowanie może wywierać bardziej bezpośredni efekt na zachowanie (np. reakcja ideomotoryczna) z niewielkim świadomym wpływem na inne procesy. Alternatywne wyjaśnienie zakłada, że skoro oceny zbiera się po wykonaniu zadania, są one przez to mniej podatne na procesy zachodzące równolegle do działania. Z pewnością, należy kontynuować badania, by właściwie rozpoznać mechanizmy regulujące wpływ postaw wobec starości i afekt na wydatkowanie wysiłku.
Podobnie brakuje jednoznaczności w kontekście czynników odpowiadających za różnice w predykcji zakresu wpływu subiektywnych ocen na wydatkowanie wysiłku u starszych vs. młodszych dorosłych. Na przykład jeśli ocenom nie towarzyszą negatywne stereotypy dotyczące starości, wówczas rosnącego wpływu subiektywnych ocen trudności nie można bezpośrednio wyjaśniać mechanizmem wyolbrzymianej oceny trudności zadania związanej z malejącymi oczekiwania wobec zdolności osób starszych. Oczywiście ocena zadania może być uwarunkowana również przez inne czynniki związane ze starzeniem się, takie jak poczucie własnej skuteczności czy poczucie kontroli (np. Esposito i in., 2013; Ennis i in., 2013). Ponadto istnieje możliwość, że osoby starsze są słabsze w szacowaniu ilości wysiłku potrzebnego do wykonania konkretnej czynności, co w rezultacie prowadzi do nadmiernej mobilizacji wysiłku lub spadku gotowości do zaangażowania się w nią. W pewnym zakresie ilustrują to ostatnio przeprowadzone w naszym laboratorium badania (Hess i wsp., 2021). Starsze osoby najpierw wykonywały zadania na pamięć roboczą o różnych poziomach trudności. Następnie, bazując na tym doświadczeniu, miały zdecydować, czy zaangażują się w zadanie, za które dostaną zapłatę. Badano, jaka kwota przekona uczestników, by podjęli zmagania z łatwiejszymi vs. trudniejszymi wyzwaniami. Uzyskano interesujący obraz zależności opisujący predyktory gotowości do zaangażowania. A konkretnie jednostki, które wydatkowały więcej wysiłku przy zadaniu z wstępnej fazy badań, na późniejszym etapie niżej oceniały trudność kolejnych wyzwań i były bardziej skłonne angażować się w ich trudniejsze wersje aniżeli osoby z niższym poziomem zaangażowania. Sugeruje to, że zdobyte doświadczenie może stanowić ważny czynnik w przeprowadzeniu przez jednostkę adekwatnej oceny wymagań zadania. Także badania z udziałem młodszych dorosłych pokazały, że powtarzające się doświadczenie realizacji zadania obniża wydatkowanie energii (np. Brener, 1987; Lay i wsp. 2002). Sugeruje to, że powtórki warunkują bardziej adekwatne oceny wymagań wyzwania. Warto również zaznaczyć, że stwierdzony pozytywny związek wydatkowania wysiłku i następnie angażowania się w poznawczo wymagające zadania (Hess i wsp, 2021) może mieć pozytywne konsekwencje dla motywacji. Inzlicht i wsp. (2018) uważają, że wysoki poziom wydatkowania wysiłku przy konkretnym działaniu potrafi zwiększyć postrzeganą wartość obu - zarówno tej aktywności, jak i wysiłku w ogóle. Zatem zaangażowanie jest w stanie nie tylko zwiększyć adekwatność oceny zadania, lecz także motywację do angażowania się w inne wymagające poznawczo czynności. Tym samym potencjalnie wzmacnia zdrowie poznawcze i dobrostan.
Konkluzje
Wyniki badań coraz dobitniej wskazują na ważną rolę, jaką odgrywają procesy motywacyjne w regulowaniu zakresu i sposobu wykorzystania przez osoby starsze ich zasobów poznawczych. Integracja teoretycznych koncepcji celów i motywacji z wynikami badań nad ich wpływem na procesy poznawcze i funkcjonowanie dała lepszy wgląd w adaptacyjną zmianę sposobu wykorzystywania zdolności poznawczych u starszych dorosłych. Postęp okazał się możliwy dzięki wyjaśnieniu specyficznych mechanizmów motywacyjnych i rozwojowi zaawansowanych metod ich badania (np. manipulacje instrukcjami czy treścią zadań testowych mające na celu zidentyfikowanie różnic warunkowanych wiekiem). Ponadto coraz szersze zastosowanie miar ułatwiających bardziej precyzyjną ocenę behawioralnych procesów selekcji (np. pomiarów fiksacji oczu, reakcji sercowo-naczyniowych) zwiększyło nasze możliwości testowania konkretnych hipotez dotyczących mechanizmów motywacyjnych w późniejszym okresie życia.
W rozdziale tym analizowano procesy motywacyjne w kontekście SET (Hess, 2014), przy czym założono, że to koszty towarzyszące korzystaniu z zasobów odgrywają kluczową rolę w determinowaniu motywacji. Przytoczone wyniki badań wspierają hipotezę zakładającą, że normatywne zmiany zachodzące w systemach zawiadujących poznaniem zwiększają ponoszone koszty. Te wyrażają się poprzez wysiłek niezbędny do wykonania danej aktywności i konsekwencje wykorzystania zasobów do zagwarantowania jego efektywności. Ponadto zmiany te skłaniają osoby starsze do przemyślanej selekcji zasobów poznawczych, z których korzystają. Nie ulega wątpliwości, że koszty te są powodowane przez czynniki związane z integralnością struktur fizjologicznych (np. zdrowiem), ale badania wskazują, że ważne są tu również czynniki subiektywne (np. postawy wobec starości, przekonania o własnej skuteczności) - one także mają udział w wyznaczaniu kosztów poprzez ich oddziaływanie na sposób, w jaki jednostki ustosunkowują się do zadań. U osób starszych zwykle wiąże się to z przeszacowaniem ilości zasobów potrzebnych do realizacji działania, co w rezultacie pociąga za sobą przynajmniej dwie ważne negatywne konsekwencje dla motywacji. Pierwsza wiąże się z ryzykiem, że zawyżone oceny sprawią, iż osoby starsze będą mniej skłonne do angażowania się w działanie ze względu na niewłaściwie określony poziom trudności zadania. Druga powoduje, że niepotrzebnie zawyżony poziom wydatkowanego wysiłku do realizacji zadania może potęgować doświadczane koszty, a dalej obniżać prawdopodobieństwo angażowania się w przyszłości. Obie wiążą się z niepotrzebnymi negatywnymi skutkami dla zdrowia poznawczego osób starszych, ograniczając ich szanse na angażowanie się w korzystne formy aktywności. Potencjalny negatywny wpływ zwiększonego wydatkowania wysiłku na angażowanie się, wyrażony funkcją niski-wysoki poziom trudności zadania, przedstawiony został na rycinie 2.5. Widać na nim, że zawyżone oczekiwania wobec kosztów powodują wyższy ogólny poziomem wydatkowania wysiłku. To z kolei prowadzi do utraty zaangażowania na niższych poziomach trudności zadania, skutkując obniżoną chęcią do podejmowania potencjalnie korzystnych aktywności.
Rycina 2.5. Hipoteza o dostosowaniu zakresu wydatkowania wysiłku do subiektywnej oceny trudności zadania. Kiedy trudność jest postrzegana jako duża, wydatkowanie wysiłku będzie zwiększone i przekroczy najpierw progowy poziom motywacji, a następnie poziom, przy którym dojdzie do utraty zaangażowania, oba dla niższego poziomu trudności zadania niż w przypadku, gdy oczekiwania dotyczące trudności są niższe.
Założenia SET nie tylko dostarczają istotnej ogólnej wiedzy na temat motywacji i jej roli w wyjaśnianiu uwarunkowanych wiekiem różnic w przebiegu procesów poznawczych, lecz także mają ważne implikacje w promowaniu zdrowia poznawczego. Obejmują one przede wszystkim czynniki, które mogą ułatwiać lub utrudniać osobom starszym podejmowanie decyzji związanychz angażowaniem się w wymagające, ale potencjalnie korzystne aktywności. Wczesne prace koncentrowały się głównie na postrzeganiu zysków jako najbardziej bezpośredniego sposobu zmiany poziomu zaangażowania. Jednak wyniki badań przedstawione w tym rozdziale sugerują, że postrzegane lub doświadczane koszty zwiększone przez błędne oszacowania również warunkują zaangażowanie. To pokazuje nową możliwą drogę interweniowania. Co istotne, wszystkie wskazówki dotyczące możliwych sposobów wzmacniania zdrowia poznawczego zostały sformułowane na podstawie dogłębnego wyjaśnienia oraz analizy mechanizmów motywacyjnych i poznania.
Informacja od Autora
Przygotowanie rozdziału zostało sfinansowane z grantu AG05552 z Narodowego Instytutu Starzenia się (ang. National Institute of Aging). Korespondencja powinna być kierowana na adres Autora [email protected]
Bibliografia
Baltes, P. B. (1997). On the incomplete architecture of human ontogeny: Selection, optimization, and compensation as foundation of developmental theory. American Psychologist, 52, 366-380. doi:10.1037/0003-066X.52.4.366
Barber, S. J., Lui, K. (2020). Stereotype threat and the cognitive performance of older adults. [W:] A. K. Thomas, A. Gutchess (red.), The Cambridge handbook of cognitive aging: A life course perspective (s. 400-416). Cambridge University Press.
Brandtstädter, J., Rothermund, K. (2002). The life-course dynamics of goal pursuit and goal adjustment: A two-process framework. Developmental Review, 22, 117-150. doi:10.1006/ drev.2001.0539
Brehm, J. W., Self, E. A. (1989). The intensity of motivation. Annual Review Psychology, 40, 109-131. doi:10.1146/annurev.psych.40.1.109
Brener, J. (1987). Behavioural energetics: Some effects of uncertainty on the mobilization and distribution of energy. Psychophysiology, 24, 499-512. doi:10.1111/j.1469-8986.1987.tb00326.x
Cacioppo, J. T., Petty, R. E., Feinstein i in. (1996). Dispositional differences in cognitive motivation: The life and times of individuals varying in need for cognition. Psychological Bulletin, 119, 197-253. doi.org/10.1037/0033-2909.119.2.197
Cacioppo, J. T., Petty, R. E., Kao, C. F. (1984). The efficient assessment of need for cognition. Journal of Personality Assessment, 48, 306-307. doi:10.1207/s15327752jpa4803_13
Cardini, B. B., Freund, A. M. (2020). More or less energy with age? A motivational life-span perspective on subjective energy, exhaustion, and opportunity costs. Psychology and Aging, 35, 369-384. doi:10.1037/pag0000445
Carlson, M. C., Hasher, L., Connelly, S. L. i in. (1995). Aging, distraction, and the benefits of predictable location. Psychology and Aging, 10, 427-436. doi:10.1037/0882-7974.10.3.427
Carstensen, L. L., Isaacowitz, D. M., Charles, S. T. (1999). Taking time seriously: A theory of socioemotional selectivity. American Psychologist, 54, 165-181. doi:10.1037/ 0003-066X.54.3.165
Chatelain, M., Gendolla, G. H. E. (2015). Implicit fear and effort-related cardiac response. Biological Psychology, 111, 73-82. doi:10.1016/j.biopsycho.2015.08.009
Czarnek, G., Kossowska, M., Richter, M. (2019). Aging, effort, and stereotyping: The evidence for the moderating role of self-involvement. International Journal of Psychophysiology, 138, 1- 10. doi:10.1016/j.ijpsycho.2019.01.009
Ennis, G. E., Hess, T. M., Smith, B. T. (2013). The impact of age and motivation on cognitive effort: Implications for cognitive engagement in older adulthood. Psychology and Aging, 28, 495-504. doi:10.1037/a0031255
Esposito, F., Gendolla, G. H. E., Van der Linden, M. (2014). Are self-efficacy beliefs and subjective task demand related to apathy in aging? Aging, Mental Health, 18, 521-530. doi:10.1080/ 13607863.2013.856865
Freund, A. M. (2006). Age-differential motivational consequences of optimization versus compensation focus in younger and older adults. Psychology and Aging, 21, 240-252. doi:10.1037/ 0882-7974.21.2.240
Freund, A. M., Ebner, N. C. (2005). The aging self: Shifting from promoting gains to balancing losses. [W:] W. Greve, K. Rothermund, D. Wentura (red.), The adaptive self: Personal continuity and intentional self-development (s. 185-202). Hogrefe, Huber Publishers.
Gendolla, G. H. E., Abele, A. E., Kru?sken, J. (2001). The informational impact of mood on effort mobilization: A study of cardiovascular and electrodermal responses. Emotion, 1, 12-24. doi:10.1037/0022-3514.83.2.271
Gendolla, G. H., Kru?sken, J. (2002). The joint effect of informational mood impact and performance-contingent consequences on effort-related cardiovascular response. Journal of Personality and Social Psychology, 83, 271-283. doi:1037/0022-3514.83.2.271
Gendolla, G. H. E., Silvestrini, N. (2011). Smiles make it easier and so do frowns: Masked affective stimuli influence mental effort. Emotion, 11(2), 320-328. doi:10.1037/a0022593
Germain, C. M., Hess, T. M. (2007). Motivational influences on controlled processing: Moderating distractibility in older adults. Aging, Neuropsychology, and Cognition, 14, 462-486. doi:10.1080/13825580600611302
Growney, C. M., Hess, T. M. (2021). Longitudinal relationships between resources, motivation, and cognitive engagement. Artykuł przekazany do publikacji.
Hart, S. G., Staveland, L. E. (1988). Development of NASA-TLX (task load index): Results of empirical and theoretical research. [W:] P. A. Hancock, N. Meshkati (red.), Human mental workload (s. 139-183). North-Holland Press. doi.org/10.1016/S0166-4115(08)62386-9
Hertzog, C., Kramer, A. F., Wilson, R. S. i in. (2008). Enrichment effects on adult cognitive development: Can the functional capacity of older adults be preserved and enhanced? Psychological Science in the Public Interest, 9, 1-65. doi:10.1111/j.1539-6053.2009.01034.x
Hess, T. M. (2006). Attitudes toward aging and their effects on behavior. [W:] J. E. Birren, K. W. Schaie (red.), Handbook of the psychology of aging (6. wyd., s. 379-406). Academic Press.
Hess, T. M. (2014). Selective engagement of cognitive resources: Motivational influences on older adults' cognitive functioning. Perspectives on Psychological Science, 9, 388-407. doi:10.1177/ 1745691614527465
Hess, T. M. (2020). Aging and cognitive functioning: The impact of goals and motivation. [W:] A. K. Thomas, A. Gutchess (red.), The Cambridge handbook of cognitive aging: A life course perspective (s. 332-349). Cambridge University Press.
Hess, T. M., Emery, L. (2012). Memory in context: The impact of age-related goals on performance. [W:] M. Naveh-Benjamin, N. Ohta (red.), Perspectives on memory and aging (s. 183- 214). Psychology Press.
Hess, T. M., Emery, L., Neupert, S. D. (2012). Longitudinal relationships between resources, motivation, and functioning. Journals of Gerontology, Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 67, 299-308. doi:10.1093/geronb/gbr100
Hess, T. M., Ennis, G. E. (2012). Age differences in the effort and cost associated with cognitive activity. Journals of Gerontology, Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 67, 447- 455. doi:10.1093/geronb/gbr129
Hess, T. M., Growney, C. M., Lothary, A. F. (2019). Motivation moderates the impact of aging stereotypes on effort expenditure. Psychology and Aging, 34, 56-67. doi:10.1037/pag0000291
Hess, T. M., Growney, C. M., O'Brien, E. L. i in. (2018). The role of cognitive costs, attitudes about aging, and intrinsic motivation in predicting engagement in demanding and passive everyday activities. Psychology and Aging, 33, 953-964. doi:10.1037/ pag0000289
Hess, T. M., Knight, R. C. (2021). Adult age differences in the effects of chronic mental fatigue on task-related fatigue, appraisals, and performance. Motivation Science. doi:10.1037/ mot0000216
Hess, T. M., Lothary, A., O'Brien, E. L. i in. (2021). Age differences in predictors of engagement: The role of specific activity experience. Psychology and Aging, 36(2), 131-142. doi: 10.1037/pag0000561
Hess, T. M., Queen, T. L., Ennis, G. E. (2013). Age and self-relevance effects on information search during decision making. Journals of Gerontology, Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 68, 703-711. doi:10.1093/geronb/gbs108
Hess, T. M., Rosenberg, D. C., Waters, S. J. (2001). Motivation and representational processes in adulthood: The effects of social accountability and information relevance. Psychology and Aging, 16, 629-642. doi:10.1037//0882-7974.16.4.629
Hess, T. M., Smith, B. T., Sharifian, N. (2016). Aging and effort expenditure: The impact of subjective perceptions of task demands. Psychology and Aging, 31, 653-660. doi:10.1037/ pag0000127
Hummert, M. L. (2011). Age stereotypes and aging. [W:] K. W. Schaie, S. L. Willis (red.), Handbook of the psychology of aging (7. wyd., s. 249-262). Elsevier Academic Press. doi:10.1016/ B978-0-12-380882-0.00016-4
Inzlicht, M., Shenhav, A., Olivola, C. Y. (2018). The effort paradox: Effort is both costly and valued. Trends in Cognitive Sciences, 22, 337-349. doi:10.1016/j.tics.2018.01.007
Johansson, B., Starmark, A., Berglund, P. i in. (2010). A self-assessment questionnaire for mental fatigue and related symptoms after neurological disorders and injuries. Brain Injury, 24, 2-12. doi:10.3109/02699050903452961
Kanfer, R. (2011). Determinants and consequences of subjective cognitive fatigue. [W:] P. L. Ackerman (red.), Cognitive fatigue: Multidisciplinary perspectives on current research and future applications (s. 189-207). American Psychological Association. doi:10.1037/12343-009
Labouvie-Vief, G. (1985). Intelligence and cognition. [W:] J. E. Birren, K. W. Schaie (red.), Handbook of the psychology of aging (2. wyd., s. 500-530). Van Nostrand Reinhold Co.
Lay, B. S., Sparrow, W. A., Hughes, K. M. i in. (2002). Practice effects on coordination and control, metabolic energy expenditure, and muscle activation. Human Movement Science, 21, 807-830. doi:10.1016/S0167-9457(02)00166-5
Levy, B. (2009). Stereotype embodiment: A psychosocial approach to aging. Current Directions in Psychological Science, 18, 332-336. doi:10.1111/j.1467-8721.2009.01662.x
Levy, B. R., Hausdorff, J. M., Hencke, R., Wei, J. Y. (2000). Reducing cardiovascular stress with positive self-stereotypes of aging. Journals of Gerontology, Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 55, P205-P213. doi:10.1093/geronb/55.4.P205
Li, Y., Baldassi, M., Johnson, E. J. i in. (2013). Complementary cognitive capabilities, economic decision making, and aging. Psychology and Aging, 28, 595-613. doi.org/10.1037/ a0034172
Lothary, A. F. (2020). Changes in views of aging in older adulthood: The importance of activity engagement [Nieopublikowana rozprawa doktorska]. North Carolina State University.
Matthews, G. (2011). Personality and individual differences in cognitive fatigue. [W:] P. L. Ackerman (red.), Cognitive fatigue: Multidisciplinary perspectives on current research and future applications (s. 209-227). American Psychological Association. doi:10.1037/12343-010
Mergler, N. L., Goldstein, M. D. (1983). Why are there old people? Senescence as biological and cultural preparedness for transmission of information. Human Development, 26, 72-90. doi:10.1159/000272872
O'Brien, E. L., Hess, T. M. (2020). Perceived benefits and costs contribute to young and older adults' selectivity in social relationships. GeroPsych: Journal of Gerontopsychology and Geriatric Psychiatry, 33(1), 42-51. doi:10.1024/1662-9647/a000218
Obrist, P. A. (1981). Cardiovascular psychophysiology: A perspective. Plenum. doi:10.1007/ 978-1-4684-8491-5
Queen, T. L., Hess, T. M. (2018). Linkages between resources, motivation, and engagement in everyday activities. Motivation Science, 4, 26-38. doi:10.1037/mot0000061
Richter, M. (2015). Goal pursuit and energy conservation: Energy investment increases with task demand but does not equal it. Motivation and Emotion, 39, 25-33. doi:10.1007/ s11031-014-9429-y
Richter, M., Friedrich, A., Gendolla, G. H. E. (2008). Task difficulty effects on cardiac activity. Psychophysiology, 45, 869-875. doi:10.1111/j.1469-8986.2008.00688.x
Sarkisian, C. A., Steers, W. N., Hays, R. D. i in. (2005). Development of the 12- items expectation regarding aging survey. The Gerontologist, 45, 240-248. doi:10.1093/geront/ 45.2.240
Sheikh, J. I., Yesavage, J. A. (1986). Geriatric Depression Scale (GDS): Recent evidence and development of a shorter version. [W:] T. L. Brink (red.), Clinical gerontology: A guide to assessment and intervention (s. 165-173). Hawthorne Press.
Silvestrini, N., Gendolla, G. H. E. (2019). Affect and cognitive control: Insights from research on effort mobilization. International Journal of Psychophysiology, 143, 116-125. doi:10.1016/ j.ijpsycho.2019.07.003
Smith, B. T., Hess, T. M. (2015). The impact of motivation and task difficulty on resource engagement: Differential influences on cardiovascular responses of young and older adults. Motivation Science, 1, 22-36. doi:10.1037/mot0000012
Smith, G. E. (2016). Healthy cognitive aging and dementia prevention. American Psychologist, 71(4), 268-275. doi:10.1037/a0040250
Stanek, J., Richter, M. (2016). Evidence against the primacy of energy conservation: Exerted force in possible and impossible handgrip tasks. Motivation Science, 2, 49-65. doi:10.1037/ mot0000028
Stanley, J. T., Isaacowitz, D. M. (2015). Caring more and knowing more reduces age-related differences in emotion perception. Psychology and Aging, 30, 383-395. doi:10.1037/ pag0000028
Webster, D. M., Richter, L., Kruglanski, A. W. (1996). On leaping to conclusions when feeling tired: Mental fatigue effects on impressional primacy. Journal of Experimental Social Psychology, 32, 181-195. doi:10.1006/jesp.1996.0009
Wechsler, D. (1997). Wechsler Adult Intelligence Scale. Psychological Corporation.
Weiss, D. (2018). On the inevitability of aging: Essentialist beliefs moderate the impact of negative age stereotypes on older adults' memory performance and physiological reactivity. Sciences and Social Sciences Journals of Gerontology, Series B: Psychological, 73, 925-933. doi:10.1093/ geronb/gbw087
Weiss, D., Weiss, M. (2016). The interplay of subjective social status and essentialist beliefs about cognitive aging on cortisol reactivity to challenge in older adults. Psychophysiology, 53, 1256-1262. doi:10.1111/psyp.12667
Wright, R. A. (1996). Brehm's theory of motivation as a model of effort and cardiovascular response. [W:] P. M. Gollwitzer, J. A. Bargh (red.), The psychology of action: Linking cognition and motivation to behavior (s. 424-453). Guilford.
Zafeiriou, A., Gendolla, G. H. E. (2017). Implicit activation of the aging stereotype influences effort-related cardiovascular response: The role of incentive. International Journal of Psychophysiology, 119, 79-86. doi:10.1016/j.ijpsycho.2017.01.011
Zafeiriou, A., Gendolla, G. H. E. (2018). Implicit aging: Masked age primes influence effort-related cardiovascular response in young adults. Adaptive Human Behavior and Physiology, 4, 1-20. doi:10.1007/s40750-017-0074-z
Zhang, X., Fung, H. H., Stanley, J. T. i in. (2013). Perspective taking in older age revisited: A motivational perspective. Developmental Psychology, 49, 1848-1858. doi:10.1037/a0031211
