Sekrety życia seksualnego zwierząt - Andrzej G. Kruszewicz, Katarzyna Burda

WSTĘP

PO CO SĄ DWIE PŁCIE?

Na początku płci nie było. Pierw­sze orga­ni­zmy, jakie poja­wiły się na naszej pla­ne­cie 4 miliardy lat temu, nie miały poję­cia o dobo­rze płcio­wym czy popę­dzie sek­su­al­nym. O niczym takim nie mogło być mowy, bo były to pry­mi­tywne jed­no­ko­mór­kowce. Natura jesz­cze długo nie "wpa­dła na pomysł" roz­mna­ża­nia płcio­wego - naj­wcze­śniej w ten spo­sób zaczęły roz­mna­żać się grzyby, około 1,2 miliarda lat temu. Ale zwie­rzęta jesz­cze wtedy nie ist­niały. Pierw­sze, które poja­wiły się na ziemi około 635 milio­nów lat temu, rów­nież nie miały płci. Były to pry­mi­tywne gąbki spę­dza­jące życie na dnie mor­skim. Przy­twier­dzone do niego, falo­wały razem z wodą, odży­wia­jąc się pochła­nia­nymi z niej jed­no­ko­mór­ko­wymi żyjąt­kami, i to była jedyna rzecz, na jakiej im zale­żało.

Takie zwie­rzęta jak gąbki roz­mna­żały się przez podział lub "rodziły" iden­tyczne pod wzglę­dem gene­tycz­nym osob­niki. To nie sprzy­jało prze­trwa­niu gatun­ków i ewo­lu­cji. Gdy poja­wiał się jakiś szko­dliwy czyn­nik, wszyst­kie bez­pł­ciowe osob­niki reago­wały bowiem tak samo nega­tyw­nie, nie umiały się przy­sto­so­wać przez wykształ­ce­nie nowych cech, więc w skraj­nych przy­pad­kach takie gatunki lub popu­la­cje cał­ko­wi­cie wymie­rały. Iden­tycz­ność gene­tyczna nie przy­czy­niała się też do zdro­wia kolej­nych poko­leń, bo w mate­riale gene­tycz­nym, który już wów­czas sta­no­wiły nici kwasu deok­sy­ry­bo­nu­kle­ino­wego, takiego samego jak w naszych komór­kach, łatwo poja­wiały się muta­cje. W przy­padku orga­ni­zmów bez­pł­cio­wych były one prze­ka­zy­wane z poko­le­nia na poko­le­nie, bez moż­li­wo­ści ich usu­nię­cia. Nic więc dziw­nego, że ewo­lu­cja, dążąc do mak­sy­mal­nej róż­no­rod­no­ści, pro­mo­wała te gatunki lub popu­la­cje, które w pro­ce­sie roz­mna­ża­nia sty­kały się z podob­nymi for­mami i wymie­niały z nimi mate­riał gene­tyczny.

Zapo­cząt­ko­wało to powsta­nie gamet, czyli komó­rek płcio­wych. Mogły one być takie same u odmien­nych osob­ni­ków lub też mieć różną wiel­kość czy kształt, ale musiały do sie­bie paso­wać jak klucz do zamka. Gamety two­rzą się w efek­cie spe­cy­ficz­nego podziału komó­rek, pod­czas któ­rego nie powstaje komórka iden­tyczna jak rodzi­ciel­ska, ale zawie­ra­jąca tylko połowę jej mate­riału gene­tycz­nego w postaci chro­mo­so­mów. Jeżeli więc jakiś orga­nizm ma - dajmy na to - 20 chro­mo­so­mów, to jego gamety będą miały po 10. A po połą­cze­niu się gamet dwóch osob­ni­ków powsta­nie orga­nizm zawie­ra­jący 20 chro­mo­so­mów, czyli tyle, ile trzeba. Taki poto­mek będzie pod wzglę­dem gene­tycz­nym nieco odmienny od obu form wyj­ścio­wych. To wła­śnie otwiera bramę dla bio­róż­no­rod­no­ści i szyb­kiego postępu ewo­lu­cji. Potrzeba jak naj­więk­szej gene­tycz­nej róż­no­rod­no­ści osob­ni­ków w obrę­bie gatunku jest powo­dem wykształ­ce­nia się dwóch płci (choć może ich być wię­cej).

Zanim jed­nak poja­wiły się osob­niki męskie i żeń­skie, były takie, które pro­du­ko­wały gamety i męskie, i żeń­skie. Dla zacho­wa­nia róż­no­rod­no­ści gene­tycz­nej lepiej jest jed­nak, aby gamety nie pocho­dziły od jed­nego, dwu­pł­cio­wego osob­nika, ale żeby dwa osob­niki obu­pł­ciowe, zwane też oboj­na­kami (albo bar­dziej naukowo her­ma­fro­dy­tami), wymie­niały ze sobą odpo­wied­nie gamety: męskie z żeń­skimi i odwrot­nie. Her­ma­fro­dyty prze­ja­wiają dwie stra­te­gie zbli­żeń. Osob­nik może być raz sam­cem, a raz samicą, ale może być i tak, że dwa osob­niki odby­wają jed­no­cze­śnie dwie kopu­la­cje, zara­zem jako samce i samice. Możemy to zoba­czyć w ogro­dzie czy w parku, pod­pa­tru­jąc śli­maki. W wol­nej chwili pro­szę spró­bo­wać sobie wyobra­zić, co by było, gdyby ludzie tak potra­fili...

Poja­wie­nie się u zwie­rząt obu­pł­cio­wo­ści uła­twiało wymianę gamet pomię­dzy osob­ni­kami. Bo gdyby taki śli­mak czu­jący się aku­rat sam­cem jakimś nie­szczę­śli­wym tra­fem w bez­mia­rze rafy kora­lo­wej lub pusz­czy spo­tkał w końcu dru­giego przed­sta­wi­ciela swo­jego gatunku, który także czułby się sam­cem, to nic sen­sow­nego by z takiego spo­tka­nia dla zacho­wa­nia gatunku nie wynik­nęło. Ważna jest więc komu­ni­ka­cja pomię­dzy osob­ni­kami, jakiś sygnał: jestem sam­cem! Albo: jestem samicą! A można także prze­ka­zać komu­ni­kat: dosto­suję się do potrzeb! Woody Allen stwier­dził kie­dyś, że osoby bisek­su­alne mają w piąt­kowy wie­czór dwa razy więk­sze szanse na seks. A jak się żyje w dużym roz­pro­sze­niu, to szansy na zbli­że­nie nie można zmar­no­wać. Stąd sygnały optyczne, aku­styczne i zapa­chowe, pozwa­la­jące kochan­kom się odna­leźć i zbu­do­wać sek­su­alne napię­cie. Jak powie­dział Boy-Żeleń­ski: "Bo w tym cały jest amba­ras, aby dwoje chciało naraz".

Zwie­rzęta, w prze­ci­wień­stwie do roślin czy grzy­bów, potra­fią się prze­miesz­czać i czyn­nie szu­kać part­nera płcio­wego. Rośliny są pod tym wzglę­dem raczej samo­wy­star­czalne. W efek­cie około 95% roślin to gatunki obu­pł­ciowe, grzyby potra­fią roz­mna­żać się zarówno płciowo, jak i bez­pł­ciowo, a u zwie­rząt oboj­nac­two doty­czy zale­d­wie 5% gatun­ków. Na doda­tek u tej nie­wiel­kiej grupy obu­pł­cio­wych zwie­rząt her­ma­fro­dy­tyzm bywa sekwen­cyjny: w ciągu życia osob­nik jest naj­pierw jed­nej płci, a potem dru­giej. Bła­ze­nek, pier­wo­wzór ani­mo­wa­nej postaci Nemo, tak zmie­nia płeć. Wię­cej o bła­zen­kach piszemy w roz­dziale o rybach. Zama­wia­jąc sma­żo­nego strzę­piela pod­czas urlopu na egzo­tycz­nej plaży, można się zasta­no­wić, czy był on aku­rat sam­cem czy samicą, a może miał cechy obu płci, ponie­waż to także się zda­rza u strzę­pieli. To, jakiej płci było nasze danie, zależy u tych ryb od roz­mia­rów i wieku. To samo doty­czy też na przy­kład dorady, wystę­pu­ją­cej w Morzu Śród­ziem­nym lub hodo­wa­nej tam w wydzie­lo­nych base­nach. O niej rów­nież piszemy nieco wię­cej w roz­dziale o rybach.

Bez­pł­cio­wość tu i ówdzie pozo­stała jesz­cze wśród bez­krę­gow­ców. Ich świat nie jest jed­nak nudny, cho­ciaż z naszego punktu widze­nia życie bez płci musi wyda­wać się co naj­mniej miał­kie. Krę­gowce, poza nie­licz­nymi wyjąt­kami, aby prze­ka­zać swoje geny kolej­nym poko­le­niom, nie mogą się obyć bez płci i zwią­za­nego z nią seksu.

A jak to się dzieje, że z nie­któ­rych zarod­ków powstają dziew­czynki, a z innych chłopcy? Jest to efek­tem tzw. deter­mi­na­cji płci. Roz­wój płci może zale­żeć od tem­pe­ra­tury oto­cze­nia (u ryb i gadów), od pory roku (u mszyc i paty­cza­ków), inte­rak­cji spo­łecz­nych (u psz­czół i mró­wek oraz innych błon­kó­wek), od pH pod­łoża i zagęsz­cze­nia popu­la­cji, a także od genów (u pta­ków i ssa­ków).

U nie­któ­rych owa­dów, w tym u wielu gatun­ków nale­żą­cych do błon­ko­skrzy­dłych, deter­mi­na­cja płci odbywa się przez haplo­di­plo­idal­ność. Co to ozna­cza? Mniej wię­cej tyle, że samce roz­wi­jają się z nie­za­płod­nio­nych komó­rek jajo­wych, a samice z zapłod­nio­nych, jak to się dzieje u psz­czół. Dodajmy jesz­cze, że kró­lowa i robot­nice to samice, a larwy sam­ców są w więk­szo­ści przez robot­nice zja­dane! Są oszczę­dzane tylko wów­czas, gdy w psz­cze­lim roju zaist­nieje taka potrzeba. Całe szczę­ście, że w mio­dzie nie jest wyczu­walny smak cier­pie­nia mło­dych sam­ców...

Bywa też tak, że na świat przy­cho­dzą wyłącz­nie dziew­czynki, które mają tylko mamy. Dzie­wo­ródz­two, czyli par­te­no­ge­neza (od grec­kich słów parthénas - "dzie­wica" i génesis - "powsta­nie", "naro­dziny"), polega na tym, że samice rodzą samice bez udziału sam­ców. Taka futu­ry­styczna wizja ludz­ko­ści została przed­sta­wiona w fil­mie Juliu­sza Machul­skiego Sek­smi­sja z 1983 roku. Pamię­tamy, że męż­czyźni zna­leźli jed­nak spo­sób, by taki kobiecy świat "napra­wić" (nota­bene i tak był on zarzą­dzany przez męż­czy­znę).

Wróćmy jed­nak do rze­czy­wi­sto­ści. Par­te­no­ge­neza pozwala na szyb­kie zwięk­sze­nie liczeb­no­ści popu­la­cji w sprzy­ja­ją­cych ku temu warun­kach, czyli w dobro­by­cie i dostatku. Kiedy popu­la­cja składa się z samych samic, to wszyst­kie mogą skła­dać jaja lub rodzić potom­ków, a samce tylko by zja­dały zasoby. W ogól­nym dobro­sta­nie samce nie są więc sami­com potrzebne. Dla­tego wio­sną i latem pospo­lite w naszych ogro­dach mszyce, a także na przy­kład paty­czaki, to zazwy­czaj wyłącz­nie samice. Przy­cho­dzi jed­nak wresz­cie kres żeń­skiej domi­na­cji. Zbliża się jesień i zima (w przy­padku egzo­tycz­nych paty­cza­ków pora sucha), a bez sam­ców zgi­nie nie tylko żeń­ski ród, ale nawet cały gatu­nek oparty wyłącz­nie na sami­cach. W sytu­acji kry­zy­so­wej natura powraca do wspa­nia­łego osią­gnię­cia ewo­lu­cji, jakim jest samiec. Czyli na kło­poty samiec... I cudow­nym zrzą­dze­niem natury jesie­nią w popu­la­cji mszyc poja­wiają się samce, które zapład­niają wszyst­kie samice, by te zło­żyły jaja zdolne prze­trwać mrozy. A na wio­snę znów zaczyna się dzie­wo­rodne sza­leń­stwo i klu­czowa dla prze­trwa­nia gatunku rola samca popada w zapo­mnie­nie. O sam­cach zupeł­nie zapo­mniały mszyce i paty­czaki żyjące w tro­pi­kal­nych lasach, gdzie stale panuje dobro­byt i nie ma pór roku zmniej­sza­ją­cych szanse prze­ży­cia dzie­wo­rod­nych popu­la­cji.

Histo­ria badań nad par­te­no­ge­nezą zaczyna się od Szwaj­cara fran­cu­skiego pocho­dze­nia Char­les'a Bon­neta, który w poło­wie XVIII wieku odkrył takie roz­mna­ża­nie się mszyc. Z kolei zasługi dla pozna­nia par­te­no­ge­nezy u psz­czół ma Jan Dzier­żon, pol­ski psz­cze­larz o nauko­wym zacię­ciu. To on odkrył, że trut­nie, samce psz­czół, rodzą się z nie­za­płod­nio­nych jaj. Było to w poło­wie XIX wieku, kiedy bogo­boj­nie wie­rzono, że każda istota żywa musi mieć ojca i matkę. Potem naukowcy prze­pro­wa­dzali eks­pe­ry­menty, w któ­rych poprzez elek­trow­strząsy i sto­so­wa­nie tok­syn udało się dopro­wa­dzić do zaini­cjo­wa­nia roz­woju nie­za­płod­nio­nych jaj żab, ryb, a nawet kró­lika.

W efek­cie kolej­nych badań odkryto par­te­no­ge­nezę u roz­wie­li­tek, czyli dafni, u os, chru­ści­ków, jedwab­nika mor­wo­wego, roz­to­czy i wielu innych bez­krę­gow­ców, a następ­nie u ryb, pła­zów i gadów. Od początku XXI wieku w ogro­dach zoo­lo­gicz­nych zda­rzały się dzie­wo­rodne naro­dziny reki­nów mło­tów, reki­nów czar­no­płe­twych i wara­nów. Warany "upra­wiają" par­te­no­ge­nezę rów­nież w natu­rze. Wyłącz­nie żeń­skie ich osob­niki potra­fią kolo­ni­zo­wać całe wyspy na Pacy­fiku. Gatun­kom dużych wara­nów natura poską­piła urody, a paskudne z wyglądu i cha­rak­teru samce mogą jedy­nie wymu­szać seks na mniej­szych sami­cach. Uwieść ich nie potra­fią. Nic więc dziw­nego, że jest wiele dzie­wo­rod­nych, czyli roz­mna­ża­ją­cych się jed­no­pł­ciowo, samic wara­nów, które two­rzą izo­lo­wane, żeń­skie kolo­nie oby­wa­jące się bez sam­ców i nie­ma­jące potrzeby zbli­żeń z umi­zga­ją­cymi się do nich agre­syw­nymi pasku­dami.

Naukowcy bada­jący zja­wi­sko par­te­no­ge­nezy pro­wa­dzili także eks­pe­ry­menty na ssa­kach, usi­łu­jąc stwo­rzyć wyłącz­nie żeń­ską, roz­mna­ża­jącą się bez udziału sam­ców kolo­nię myszy czy nawet więk­szych zwie­rząt. Przez długi czas dzie­wo­rodne zarodki myszy obumie­rały, gdy miały 10 dni, a w przy­padku owiec i świń 21 dni. Jed­nak w końcu roku 2004 donie­siono o naro­dzi­nach par­te­no­ge­ne­tycz­nej myszy. Pano­wie, to niczego dobrego nie wróży!

Można tu jesz­cze wspo­mnieć o kara­siach sre­brzy­stych, które zwane są japoń­cami i licz­nie zasie­dlają sto­jące i pły­nące wody znacz­nej czę­ści Europy, gdzie nie­gdyś je spro­wa­dzono z Azji. Otóż wszyst­kie kara­sie sre­brzy­ste w naszych wodach są sami­cami. Odby­wają tarło z sam­cami innych gatun­ków ryb kar­pio­wa­tych, by wyko­rzy­stać ich plem­niki tylko do zain­du­ko­wa­nia roz­woju zarod­ków w ikrze. Wię­cej o tym inte­re­su­ją­cym przy­padku piszemy w roz­dziale o sekre­tach życia sek­su­al­nego ryb. Może roz­ja­śni to nieco sprawę węd­ka­rzom, któ­rzy łowiąc kara­sie pod koniec wio­sny, nie mogą pojąć, dla­czego biorą tylko samice pełne ikry. Zacho­dzą w głowę i pró­bują wydu­mać przy­nętę na samce, bo ponoć są więk­sze od samic. A sam­ców po pro­stu nie ma!

Tak więc wiemy już, że obu­pł­cio­wość, czyli oboj­nac­two, to przej­ściowy etap ewo­lu­cji fauny, zmie­rza­jący do uzy­ska­nia peł­nej zdol­no­ści roz­mna­ża­nia płcio­wego poprzez roz­wój sam­ców i samic. Ludzie zawsze z nie­po­ko­jem pod­cho­dzili do zwie­rząt będą­cych her­ma­fro­dy­tami, a rodzące się obu­pł­ciowe dzieci zabi­jano. W Ate­nach wrzu­cano je do morza, a w Rzy­mie do Tybru. Zgod­nie z grecką mito­lo­gią okre­śle­nie her­ma­fro­dyta wywo­dzi się od imie­nia syna Her­mesa i Afro­dyty, który połą­czył się z nimfą Sal­ma­kis w jedno ciało o fizycz­nych cechach zarówno męskich, jak i żeń­skich. Współ­cze­śnie nim­fami okre­ślamy mło­do­ciane sta­dia roz­wo­jowe nie­któ­rych bez­krę­gow­ców, w tym klesz­czy.

Potem przez wieki nie zaj­mo­wano się her­ma­fro­dy­tami, aż odkryto hieny (teraz zwane kro­ku­tami), u któ­rych domi­nu­jące samice mają narząd do złu­dze­nia przy­po­mi­na­jący penis - tylko bar­dziej oka­zały. Opi­sy­wano te ssaki jako obrzy­dli­wych padli­no­żer­ców o dwu­pł­cio­wej postaci - co nie jest prawdą, bo zupeł­nie kon­wen­cjo­nal­nie dzielą się one na samce i samice. W poszu­ki­wa­niu praw­dzi­wych her­ma­fro­dy­tów nie trzeba jed­nak jechać do Afryki, wystar­czy­łoby uważ­nie prze­ko­pać ogró­dek, by odkryć, że żyjące w gle­bie dżdżow­nice mają jed­no­cze­śnie narządy męskie i żeń­skie i kopu­lują dubel­towo, obu­pł­ciowo. To samo można by zaob­ser­wo­wać, pod­glą­da­jąc ogro­dowe śli­maki. Tak samo jest u tasiem­ców, ale kto by tam je pod­glą­dał?

U ryb war­ga­czo­wa­tych, któ­rych ponad 500 gatun­ków zasie­dla morza i oce­any, młode osob­niki są naj­pierw sami­cami, a potem sam­cami. Zmianę płci można zoba­czyć nawet w domo­wym akwa­rium z ryb­kami z rodziny pięk­nicz­ko­wa­tych, na przy­kład u mie­czy­ków, moli­ne­zji i gupi­ków. U więk­szo­ści krę­gow­ców, rów­nież u czło­wieka, płeć wynika z geno­typu danego osob­nika i nie jest zmienna. Okre­śla się to mia­nem gene­tycz­nej deter­mi­na­cji płci. Czy­tel­ni­ków bar­dziej docie­kli­wych, zain­te­re­so­wa­nych sys­te­mem XY (wystę­puje u ludzi), ZW (u pta­ków) czy też XO (u owa­dów), odsy­łamy do pod­ręcz­ni­ków zoo­lo­gii. Warto pamię­tać, że znana jest także tem­pe­ra­tu­rowa deter­mi­na­cja płci, którą odkryto dopiero w roku 1966, naj­pierw u agamy pospo­li­tej, a potem u niektó­rych innych jasz­czu­rek, więk­szo­ści żółwi, kro­ko­dyli i hat­te­rii. Ozna­cza to, że w zależ­no­ści od tem­pe­ra­tury oto­cze­nia w jaju roz­wija się samiec albo samica. Naukowcy odkryli na przy­kład, że u żółwi samice rodzą się przy bar­dzo niskich lub bar­dzo wyso­kich tem­pe­ra­tu­rach panu­ją­cych w gnieź­dzie w środ­ko­wej fazie roz­woju. W tem­pe­ra­tu­rach umiar­ko­wa­nych rodzą się samce.

U wielu zwie­rząt hodo­wa­nych w ogro­dach zoo­lo­gicz­nych wystę­puje prze­waga jed­nej płci. U noso­roż­ców indyj­skich w popu­la­cji euro­pej­skiej zna­cząco domi­nują samce i nikt nie wie dla­czego. W war­szaw­skim zoo przy­szło kie­dyś na świat dobrze ponad sto pro­por­czy­kow­ców czer­wo­no­prę­gich (Aphy­ose­mion stria­tum) i wszyst­kie, poza jed­nym osob­ni­kiem, były sami­cami. Nie jest też cał­kiem jasne, w jaki spo­sób natura regu­luje pro­por­cje płci u gatun­ków, u któ­rych liczba sam­ców i samic jest zawsze zrów­no­wa­żona - a tak jest u więk­szo­ści ssa­ków, rów­nież u ludzi. Jak to się dzieje, że w naszym gatunku rodzi się mniej wię­cej tyle samo dziew­czy­nek co chłop­ców (choć potem bywa róż­nie - wia­domo, brzyd­sza płeć kocha wojny i nie­zdrowy tryb życia). Jak natura osiąga tę pier­wotną rów­no­wagę płci, nie wiemy, choć to bar­dzo mądre wyj­ście, z ewo­lu­cyj­nego punktu widze­nia naj­ko­rzyst­niej­sze dla gatunku.

Wia­domo też, że w świe­cie zwie­rząt, nawet przy okre­so­wych waha­niach liczeb­no­ści przy­cho­dzą­cych na świat sam­ców i samic, natura zawsze dąży do osią­gnię­cia spra­wie­dli­wej zasady 1:1 w repre­zen­ta­cji pań i panów. Może warto uznać mądrość natury i wpro­wa­dzić tę zasadę rów­nież w poli­tyce? Mówi się o pary­te­tach i rów­no­upraw­nie­niu, ale głów­nie tylko mówi, bo efek­tów w skła­dzie roz­ma­itych rad i par­la­men­tów jakoś nie widać. Sprawy płci na pewno kryją jesz­cze wiele tajem­nic. Roz­wią­zać je kie­dyś mogą naukowcy, ale na pewno nie będą to sek­su­olo­dzy, raczej gene­tycy.

Czy to pan, czy pani?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki