Siła woli. Autonomia, samoregulacja i kontrola działania - Romana Kadzikowska-Wrzosek

"Jakkolwiek na to spojrzeć, historia psychologii to historia powstawania różnych koncepcji, które charakteryzowały się nadmiernym podkreślaniem bądź to znaczenia jednostki, bądź środowiska: [...] psychoanaliza i teoria S-R, introspekcjonizm i behawioryzm, teoria potrzeb i teoria ról, kontrowersja natura czy wychowanie. Obecnie dysponujemy wystarczającą wiedzą, aby móc stwierdzić, że próby rozstrzygnięcia tego typu kontrowersji są bezużyteczne, a obydwie perspektywy mają swoje uzasadnienie" - napisał Lawrence Pervin, jeden z najbardziej znanych współcześnie psychologów osobowości, autor wielu artykułów oraz podręczników akademickich w tej dziedzinie (Pervin, 1968, s. 65). W cytowanym artykule, pochodzącym z 1968 roku, amerykański psycholog przedstawia analizy mające wykazać, że dla poziomu osiągnięć oraz satysfakcji duże znaczenie ma dopasowanie dyspozycji jednostki oraz uwarunkowań środowiskowych. Przytacza również wyniki licznych badań prowadzonych w obszarze psychologii edukacyjnej oraz psychologii organizacji, które potwierdzają, że wyjaśnienie tak poziomu osiągnięć, jak i satysfakcji, uzyskiwanych przez jednostkę w analizowanych dziedzinach wymaga odwołania się zarówno do właściwości osoby, jak i cech sytuacji, a także do interakcji między nimi. Tym samym Pervin przywołuje obecne w psychologii od lat trzydziestych stanowisko interakcjonizmu, które ma stwarzać większe szanse na wyjaśnienie zachowania jednostki niż redukcjonistyczne propozycje zwolenników sytuacjonizmu i personologii. Sytuacjonizm, którego dobrą ilustrację stanowią słowa Burrhusa Skinnera, że "to nie osoba oddziałuje na świat, ale świat na osobę", oraz personologia, za której przedstawiciela uważany był Zygmunt Freud, a potwierdzeniem tego mogą być słowa psychoanalityka, iż "nasze zachowanie znajduje się pod kontrolą nieznanych wewnętrznych sił" (za: Pervin i John, 2002, s. 16), reprezentują skrajne podejścia, których wartość polega przede wszystkim na tym, że prowokują ożywioną dyskusję, przyczyniając się do zwrócenia uwagi na argumenty przeciwnej strony, a w konsekwencji pozwalają na wypracowanie bardziej wyważonego stanowiska. Tak jak wskazują na to przytoczone na początku słowa Pervina, w psychologii można wyróżnić okresy, w których psycholodzy reprezentujący różne podejścia przypisywali większe znaczenie jednemu z dwóch czynników (czy też kładli większy nacisk na jeden z tych czynników): dyspozycjom indywidualnym bądź uwarunkowaniom sytuacyjnym, jako głównym determinantom zachowania jednostki. Skrajnym przykładem podejścia akcentującego znaczenie indywidualnych dyspozycji, a zarazem podejścia całkowicie pomijającego wpływ uwarunkowań sytuacyjnych, jest ujęcie osobowości w ramach teorii cech. Rozczarowanie możliwościami przewidywania zachowań na podstawie oferowanych przez teorie cech kwestionariuszy osobowości, diagnozujących ogólne dyspozycje wywołało w psychologii wyjątkowo ożywioną dyskusję na temat wpływu właściwości osoby oraz sytuacji na zachowanie.

Krytyka pojęcia cechy, przeprowadzona przez Waltera Mischela i zaprezentowana w jego książce Personality and Assessment (1968), rozpoczęła trwającą długie lata debatę nad wpływem czynników sytuacyjnych i osobowościowych na zachowanie. Debata ta znana jest w literaturze psychologicznej jako kontrowersja "osoba czy sytuacja" (person-situation controversy). W krytycznym stanowisku Mischela większość badaczy dostrzegła przede wszystkim argumenty wskazujące na zasadniczą opozycję między badaniami prowadzonymi przez psychologów osobowości oraz psychologów społecznych. W ciągu lat dyskusja, w której ta opozycja się ujawniała, zmieniła charakter, a zaangażowani "po obu stronach barykady" autorzy zwracali uwagę na różne elementy istotne dla rozstrzygnięcia toczącego się sporu. Joachim Krueger zauważa, że o ile interpretacja klasycznych badań z zakresu psychologii społecznej zmierzała do wykazania braku podstaw do posługiwania się w wyjaśnianiu zachowania kategorią dyspozycji indywidualnych, o tyle interpretacja współczesnych badań, szczególnie tych akcentujących rolę automatyzmów - czy też ogólnie nieświadomych mechanizmów regulacji działania - ma na celu przede wszystkim odrzucenie idei świadomej kontroli i związanej z nią koncepcji człowieka jako aktywnego podmiotu (Krueger, 2009).

Początkowo psychologowie społeczni, wspierając stanowisko Mischela w kwestii małej przydatności ogólnych cech w przewidywaniu zachowania, powoływali się na powszechną skłonność do deformacji w spostrzeganiu społecznym, spowodowaną tak zwanym podstawowym błędem atrybucji (Jones i Nisbett, 1972; Ross, 1977). Tym samym uznano, że psychologia osobowości, tak jak i naiwna, potoczna psychologia, w sposób nieuzasadniony wynikami badań naukowych przecenia wpływ osoby, a nie docenia wpływu sytuacji na zachowanie. Uważa się, że skłonność tak zwanego przeciętnego człowieka z ulicy do przypisywania większej wagi dyspozycjom osobowym niż czynnikom sytuacyjnym stanowi szczególny przypadek bardziej ogólnej tendencji do spostrzegania stałości we wszystkich zdarzeniach i jest wyrazem dążenia do zdobycia poznawczej kontroli nad otoczeniem. Daryl Bem i Andrea Allen (1974) wskazali dodatkowo wiele czynników, które można uznać za odpowiedzialne za tego rodzaju tendencje ujawniające się w spostrzeganiu społecznym. Poza tym inni badacze podkreślają, że na co dzień ludzie w większym stopniu zainteresowani są wyjaśnianiem aniżeli przewidywaniem zachowania, a oddzielenie wpływu osoby od wpływu sytuacji na zachowanie stanowi jeden z przykładów reguły opisującej potoczne wnioskowanie. Zgodnie z tą regułą wskazanie znaczenia jednej z przyczyn zachowania powoduje, że druga z ewentualnych przyczyn staje się mniej prawdopodobna (Krueger, 2009). Dobrze wyjaśniają mechanizm tego typu wnioskowania opisane przez Harolda Kelleya "reguły pomniejszania i powiększania", które często wpływają na wnioskowanie o przyczynach zachowania własnego i innych ludzi. Zgodnie z regułą pomniejszania ludzie wykazują skłonność do zmniejszania roli danego czynnika w sytuacji, kiedy obecne są także inne przyczyny. Z kolei reguła powiększania powoduje zwiększanie znaczenia danej przyczyny, jeżeli jednocześnie działają czynniki hamujące dane zachowania (Kelley, 1972, 1973, za: Wojciszke, 2002). Można stąd wnosić, że w potocznej psychologii obowiązuje pogląd, zgodnie z którym na ogół mamy do czynienia z pewnego rodzaju rywalizacją między zmiennymi osobowościowymi i sytuacyjnymi o wpływ na zachowanie. Silne oddziaływanie jednej z tych zmiennych oznacza wykluczenie oddziaływania drugiej.

W podobny sposób wpływ zmiennych osobowościowych i sytuacyjnych na zachowanie rozumiany jest przez psychologów, którzy wskazują na sprzeczność między podejściem proponowanym przez psychologię osobowości a podejściem psychologii społecznej. Jak zauważa David Funder (2012), opowiadanie się za którąś ze stron w tak ujmowanym sporze ma u podstaw pewne założenia filozoficzne czy też głęboko zakorzeniony system wartości i przekonań, związanych z kwestią wolności, równości, odpowiedzialności. Pogląd, zgodnie z którym o zachowaniu decyduje przede wszystkim sytuacja, wydaje się znosić ograniczenia ludzkich możliwości i konsekwencją jego przyjęcia jest optymistyczne założenie, że w sprzyjających okolicznościach ludzie są w stanie nieustannie, w sposób pozytywny zmieniać swoje zachowanie. Z kolei dla tych, którzy przyczyny zachowania upatrują głównie w zmiennych osobowościowych, pogląd na temat wolności ściśle wiąże się z przekonaniem o zdolności osoby do podejmowania pewnych zachowań niezależnie od uwarunkowań sytuacyjnych, a nawet wbrew tym uwarunkowaniom.

Konsekwencją tego typu różnic między psychologami, różnic w pewnym sensie filozoficznych, jest ujmowanie relacji między zmiennymi osobowościowymi i sytuacyjnymi jako relacji o charakterze rywalizacyjnym. Prowadzi to przede wszystkim do pytań o to, który z tych czynników jest ważniejszy. W ten sposób na przykład uleganie oddziaływaniu sytuacji eksperymentalnej interpretowane jest nie tylko jako świadczące o sile sytuacji, ale także jako dowód słabości zmiennych osobowościowych, które to nie pozwalają na stawianie oporu siłom sytuacyjnym. Jak konkluduje John Bargh: "Wiele wyników klasycznych badań z psychologii społecznej, takich jak eksperyment Stanleya Milgrama, badania Solomona Asha czy też Philipa Zimbardo, wydaje się potwierdzać, że na ogół zewnętrzne siły pokonują siły wewnętrzne" (Bargh, 2007, s. 555). W odpowiedzi Krueger (2009) zauważa, że badania eksperymentalne dają większe szanse na ujawnienie wpływu sytuacji niż zmiennych zróżnicowania indywidualnego. Na ogół sytuacje eksperymentalne stanowią przykład tak zwanych "sytuacji silnych", które w przeciwieństwie do "sytuacji słabych" zmuszają wszystkich ludzi do takich samych zachowań. Sytuacje słabe umożliwiają większą różnorodność zachowań. Silne sytuacje regulują zachowanie na podstawie wyraźnych społecznych norm i rytuałów, z kolei słabe stwarzają poczucie wolności i skłaniają do tego, aby zachowywać się swobodnie. Jak pisze Krueger: "Możesz śpiewać hymn w barze, ale nie możesz pić piwa w kościele" (Krueger, 2009, s. 130).

David Funder zauważa, że spór między psychologami osobowości a psychologami społecznymi częściowo jest konsekwencją metodologii badań prowadzonych w ramach tych dwóch dziedzin psychologii. Badania, które mają na celu wykazanie wpływu dyspozycji, na ogół uniemożliwiają wykrycie wpływu sytuacji, ponieważ ich wyniki są uśredniane między sytuacjami. Z kolei badania skoncentrowane na wykazaniu wpływu sytuacji nie pozwalają na ujawnienie wpływu dyspozycji, ponieważ badacze uśredniają wyniki oceny zachowania badanych w poszczególnych warunkach eksperymentalnych (Funder, 2009, 2012).

Psychologowie, którzy zainteresowani są pomiarem indywidualnych dyspozycji, oceniają zachowanie danej osoby w różnych sytuacjach, a następnie obliczają średnią. Tę średnią korelują ze średnią zachowania tej samej osoby w kilku odmiennych sytuacjach lub z jej wynikiem w zakresie danej cechy osobowości. Pierwsza z tych korelacji jest miarą spójności zachowania, druga stanowi miarę siły związku między określonym zachowaniem a specyficznym aspektem osobowości. W obydwu przypadkach wartość współczynnika korelacji opisuje wpływ dyspozycji na zachowanie. Badacze prowadzący badania w taki sposób, po określeniu istotnych zmiennych zróżnicowania indywidualnego, mogą w dalszej kolejności skoncentrować się albo na wykazaniu wpływu owych dyspozycji na różne ważne konsekwencje, takie jak sukces zawodowy, relacje z innymi ludźmi czy też dobrostan psychofizyczny, albo na określeniu genezy różnic, która w dzisiejszej psychologii najczęściej wiązana jest z interakcją czynników genetycznych i środowiskowych. Mówiąc inaczej, badania dotyczące różnic indywidualnych przeprowadzane są według następującego schematu (czy też składają się z następujących pięciu kroków):

(zob. Wojciszke, 2003, s. 16).

Z kolei badacze, którzy zmierzają do wykazania wpływu sytuacji na zachowanie, przyjmują odmienną strategię. Mianowicie zamiast uśredniać oceny zachowania tej samej osoby w różnych sytuacjach, uśredniają oceny zachowania różnych ludzi w tych samych sytuacjach. Różnica między średnimi oceny zachowania w różnych sytuacjach odzwierciedla wpływ sytuacji na zachowanie. Literatura z zakresu eksperymentalnej psychologii społecznej zawiera ogromną liczbę danych na temat wpływu sytuacji na zachowanie, ale dane te nie dają podstaw do ogólnych wniosków na temat tego, który aspekt sytuacji jest ważny w determinowaniu jakich zachowań lub w jaki sposób odbywa się wpływ sytuacji na zachowanie. Konkluzja w zasadzie sprowadza się do stwierdzenia, że sytuacja stanowi ważną determinantę zachowania. Warto także zwrócić uwagę, że wpływ sytuacji na zachowanie bywa wyjątkowo silny, ale niekiedy okazuje się, że jest on znacznie słabszy, niż można by się tego spodziewać czy też sobie życzyć. Często zdziwienie budzi fakt, że pełne zaangażowania i dobrej woli oddziaływania, aby zmienić czyjeś zachowanie - począwszy od haseł promowanych w różnych kampaniach społecznych, a skończywszy na badaniach eksperymentalnych prowadzonych przez psychologów - przynoszą rozczarowująco niewielkie efekty. Dodatkowo Funder zauważa, że psycholodzy nie dysponują dostatecznie zadowalającym systemem opisu sytuacji, który pozwoliłby na ujęcie jej istotnych psychologicznie właściwości. Autor stwierdza, że psycholodzy potrzebują tak samo dobrych zmiennych do opisu sytuacji, jak te, które są dostępne w przypadku opisu osoby (Funder, 1999, 2009; Funder, Guillaume, Kumagai, Kawamoto i Sato, 2012; Sherman, Nave i Funder, 2012).

Problem siły woli, samoregulacji i kontroli działania, który przez całe lata był pomijany milczeniem, stanowi obecnie jeden z najważniejszych tematów we współczesnej psychologii. Podkreśla się, że problematyka ta ma doniosłe znaczenie teoretyczne, a także niesie ze sobą istotne implikacje praktyczne. W jej zakres wchodzi poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o czynniki odpowiedzialne za między innymi skuteczność osiągania celów, radzenie sobie z własnymi słabościami czy - ujmując to zagadnienie na poziomie bardziej ogólnym - określenie psychologicznego mechanizmu, który pozwala człowiekowi aktywnie wpływać zarówno na kształt osobowości, jak i na bieg własnego życia.

W tym miejscu chciałabym wyrazić wdzięczność promotorowi mojej pracy doktorskiej, nieżyjącemu już Profesorowi Tadeuszowi Mądrzyckiemu, którego koncepcja "osobowości jako systemu tworzącego i realizującego plany" wpłynęła na moje zainteresowania badawcze i istotnie przyczyniła się do powstania zaprezentowanego w tej książce sposobu analizy relacji między osobowościowymi i sytuacyjnymi wyznacznikami procesu samoregulacji. Profesor Tadeusz Mądrzycki podkreślał, że najbardziej specyficzną właściwością człowieka jest zdolność do poznawczego konstruowania przyszłości, formułowania celów, budowania planów oraz organizowania zasobów umożliwiających ich urzeczywistnienie. Aktywność intencjonalną, czyli działanie, uznawał za podstawowy czynnik rozwoju osobowości.

Na ostateczny kształt niniejszej monografii wpływ miały uwagi i komentarze Recenzentów, Profesorów Wiesława Łukaszewskiego i Dariusza Dolińskiego. Dzięki tym uwagom mogłam wprowadzić odpowiednie poprawki oraz rozwinąć pewne zagadnienia, co wzbogaciło argumentację. Jednocześnie pragnę podkreślić, że prace dotyczące problematyki motywacji oraz poznawczego ujęcia osobowości, których autorami są Profesorowie Wiesław Łukaszewski oraz Dariusz Doliński, stanowiły dla mnie cenną inspirację.

Zaprezentowana monografia jest wynikiem realizacji projektu badawczego w ramach grantu przyznanego mi przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego 2820/B/H03/2010/39. Wydanie tej książki zostało dofinansowane ze środków wydziałowych Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej, Wydziału Zamiejscowego w Sopocie. Bardzo dziękuję zarówno wymienionym instytucjom, jak i osobiście Dziekanowi Sopockiego Wydziału SWPS, Profesorowi Bogdanowi Wojciszke.

Serdecznie dziękuję za pomoc w realizacji części badań Jarkowi Piotrowskiemu, a także studentom uczestniczącym w prowadzonym przeze mnie seminarium magisterskim w Sopockim Wydziale Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w latach 2010-2012, w szczególności zaś Agnieszce Sablińskiej, Magdalenie Ługowskiej i Annie Skobiej, Joannie Rządkowskiej oraz Katarzynie Mierzejewskiej.

Gorące podziękowania składam moim Bliskim za wsparcie, nieustanne dostarczanie motywacji oraz za ich wyrozumiałość.

Biorąc pod uwagę zarówno liczbę badań, jak i powstających w ich wyniku publikacji, można uznać, że samoregulacja stała się jednym z najważniejszych zagadnień we współczesnej psychologii. Rezultaty badań prowadzonych w tak różnych dziedzinach, jak: psychologia rozwojowa, psychologia kliniczna, psychologia osobowości, psychologia społeczna, neuropsychologia czy psychologia poznawcza, pozwalają spojrzeć na procesy samoregulacji wieloaspektowo i tym samym uświadamiają wyjątkową złożoność badanego zjawiska (por. Baumeister i Vohs, 2004, 2011). W świetle wyników uzyskanych przez badaczy reprezentujących różne podejścia ograniczanie analiz dotyczących procesu samoregulacji wyłącznie do jednej perspektywy wydaje się dzisiaj nadmiernym uproszczeniem, które ostatecznie utrudnia zrozumienie badanego zjawiska. Jednocześnie warto podkreślić, że duża liczba badań, których przedmiotem jest samoregulacja, oraz wielość proponowanych w tym obszarze ujęć teoretycznych rodzi także problemy z integracją różnych podejść, a także nastręcza trudności w poszukiwaniu porozumienia z innymi dziedzinami badań psychologicznych czy też z ogólną wiedzą na temat funkcjonowania umysłu (por. także Śpiewak, 2013).

Roy Baumeister, jeden z najbardziej znanych obecnie badaczy procesów samoregulacji, podkreśla, że badania psychologiczne prowadzone w tym obszarze mają znaczenie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. Samoregulacja rozumiana jako zdolność do sprawowania kontroli nad funkcjonowaniem psychiki stanowi wyraz tak zwanej wykonawczej czy też zarządczej funkcji (executive function) Ja (por. także Śpiewak, 2013). Tym samym można uznać, że badania nad samoregulacją przyczyniają się do lepszego zrozumienia funkcjonowania systemu Ja. Z drugiej strony zdolność do samoregulacji odpowiada za pomyślność zarówno w życiu jednostek, jak i społeczeństw. Analiza różnego rodzaju problemów w funkcjonowaniu przyczynia się do wyjaśnienia mechanizmu samoregulacji, a rozpatrywanie tego rodzaju problemów z perspektywy samoregulacji stwarza szanse na znalezienie skutecznych rozwiązań.

W jednej ze swoich prac popularyzatorskich Roy Baumeister i John Tierney (2011) nazywają siłę woli "największą ludzką siłą", która - patrząc z perspektywy ewolucyjnej - zadecydowała o sukcesie gatunku ludzkiego. Autorzy podkreślają, że tak jak naukowa psychologia przez długi czas nie doceniała roli zdolności do samoregulacji w optymalnym funkcjonowaniu jednostki, tak też w życiu codziennym ludzie ciągle jeszcze nie zdają sobie sprawy z tego, jak duże znaczenie dla uzyskiwanych przez nich rezultatów ma tego rodzaju zdolność. Zapytani o swoje mocne strony na ogół wymieniają cechy takie, jak: odwaga, uczciwość, kreatywność czy też poczucie humoru, i rzadko wspominają o umiejętności samokontroli. Kiedy jednak zastanawiają się nad przyczynami niepowodzenia, często wydają się wskazywać na powody, które można powiązać ze słabością samokontroli czy też z brakiem umiejętności samoregulacji. Baumeister i Tierney stwierdzają, że pomimo dużego zainteresowania współczesnej naukowej psychologii procesami samoregulacji, ciągle jeszcze w zbyt małym stopniu ludzie uświadamiają sobie, że zdolność do samoregulacji decyduje o ich życiowym powodzeniu (Baumeister i Tierney, 2011).

Badania prowadzone przez Baumeistera i jego zespół dowodzą, że szczególne znaczenie dla powodzenia procesu samoregulacji mają wewnętrzne zasoby energetyczne, określane przez badaczy jako "siła ego" (ego strength). W ramach tej koncepcji zasoby ego utożsamiane są z pojęciem siły woli. Jednocześnie prowadzone przez zespół Baumeistera badania zdają się sprowadzać wykonawczą funkcję Ja do zarządzania dystrybucją zasobów energetycznych. Widać w tym podejściu wyraźne nawiązanie do tak zwanego modelu ekonomicznego Zygmunta Freuda (Freud, 1930/1995; por. Drat-Ruszczak, 2003), a także zgodny z freudowską koncepcją natury ludzkiej bardziej ogólny pogląd na przede wszystkim restrykcyjny, ograniczający ludzkie skłonności charakter norm społecznych (por. Kadzikowska-Wrzosek 2010a, b). Model Baumeistera co prawda uwzględnia rolę standardów w procesie samoregulacji, ale prowadzone na podstawie tego modelu poszukiwania empiryczne koncentrują się niemal wyłącznie na znaczeniu zasobów energetycznych. Podkreślenie roli standardów, a szczególnie zwrócenie uwagi na ich poziom integracji z Ja pozwala wyróżnić dwa tryby regulacji działania: samoregulację i samokontrolę, oraz umożliwia analizę procesu samoregulacji i jego konsekwencji przy uwzględnieniu szerszej perspektywy, wykraczającej poza aspekt energetyczny (por. Kadzikowska-Wrzosek, 2010a, 2012a, c; Ryan i Deci, 2000, 2008).

Baumeister i współpracownicy starają się wykazać, że główną przyczynę niepowodzeń w samoregulacji stanowi ograniczony charakter zasobów energetycznych i ich nieustanne wyczerpywanie się w wyniku następujących po sobie aktów samoregulacji. Kwestią podejmowaną dotychczas przez badaczy tylko w niewielkim stopniu jest próba określenia osobowościowych i sytuacyjnych moderatorów potwierdzanej w licznych badaniach prawidłowości dotyczącej wyczerpywania się zasobów ego (ego depletion). A tymczasem, jak zauważa Bogdan Wojciszke, "każda prawidłowość występuje tylko w pewnych granicach, a znajomość granic jest równie ważna jak znajomość samej prawidłowości" (Wojciszke, 2011, s. 41). Na przykład badania przeprowadzone kilka lat temu przez Marka Muravena i współpracowników, a także przez Arlena Mollera, Edwarda Deciego i Richarda Ryana wskazują, że poziom wyczerpania zasobów energetycznych jest modyfikowany przez stopień autonomii regulacji (Moller, Deci i Ryan, 2006; Muraven, 2008; Muraven, Rosman i Gagné, 2007). Wyniki innych badań dowodzą z kolei znaczenia pewnych zmiennych osobowościowych jako moderatorów wyczerpania zasobów ego w wyniku procesu samoregulacji (Kadzikowska-Wrzosek, 2010b; Sato, Harman, Donohoe, Weaver i Hall, 2010).

Zasoby ego traktowane są po części jako pewnego rodzaju indywidualna dyspozycja, o czym świadczą na przykład korelacyjne badania June Tangney i współpracowników (Tangney, Baumeister i Boone, 2004). W tym miejscu warto przywołać obecne od pewnego czasu w psychologii osobowości ujęcie określane mianem architektury osobowości, wskazujące na znaczenie podejścia intraindywidualnego oraz podkreślające wartość badań idiograficznych. Jego zwolennicy opowiadają się za uzupełnieniem typowej dla podejścia nomotetycznego orientacji na zmienną (variable approach) o obecną w podejściu idiograficznym orientację na osobę (person approach; Cervone, 2005; por. Drat-Ruszczak, 2008; Eliasz i Klonowicz, 2001; Klonowicz i Eliasz, 2003; Kuhl, 2000; Shadel, Cervone, Niaura i Abrams, 2004). Zgodnie z tym ujęciem zrozumienie wpływu określonej właściwości na zachowanie wymaga uwzględnienia - poza innymi dyspozycjami osoby - również kontekstu sytuacyjnego, ponieważ to od niego zależy sposób, w jaki dana właściwość wpływa na zachowanie. Na przykład osoby o określonym poziomie siły woli, wykonując zadanie, mogą uzyskiwać różne rezultaty w zależności od tego, czy wykonują je dobrowolnie, z pełnym przekonaniem o zasadności swojej pracy, czy też w warunkach zewnętrznej presji i przymusu. Badania prowadzone przez Juliusa Kuhla i współpracowników potwierdzają, że osoby o słabej woli działają skutecznie w warunkach zewnętrznej presji, a osoby o silnej woli osiągają lepsze rezultaty w warunkach stwarzających możliwość wyboru (Baumann i Kuhl, 2005; Fuhrmann i Kuhl, 1998). Propozycja modelu osobowości w ramach architektury osobowości nawiązuje do dyskusji na temat wpływu czynników osobowościowych i sytuacyjnych na zachowanie oraz wskazuje na konieczność uwzględnienia interakcji obydwu zmiennych w celu wyjaśnienia różnych aspektów funkcjonowania jednostki. Należy stąd wnosić, że badania dotyczące procesu samoregulacji powinny obejmować zarówno wewnętrzne dyspozycje jednostki, jak i zewnętrzny kontekst sytuacyjny, w którym ów proces samoregulacji się odbywa. Z tego powodu tak analizy teoretyczne, jak i badania przedstawione w niniejszej książce wskazują na znaczenie obu rodzajów zmiennych dla zrozumienia przebiegu procesu samoregulacji oraz jego konsekwencji.

Pierwszy rozdział prezentuje po części historyczną debatę na temat wpływu czynników sytuacyjnych i osobowościowych na zachowanie. Rozdział ten ma stanowić teoretyczne uzasadnienie sposobu konstruowania badań własnych, w których próbując wyjaśnić różne aspekty samoregulacji, uwzględniano zarówno indywidualne dyspozycje, jak i kontekst sytuacyjny. Zawarte w tej części rozważania dotyczą kwestii takich, jak spójność osobowości, ale także różnych prób rozwiązania kontrowersji związanych głównie ze spójnością międzysytuacyjną. Podejście określane jako interakcjonizm dostarczyło przekonujących argumentów za tym, że dowodem wpływu właściwości osoby na zachowanie niekoniecznie musi być spójność międzysytuacyjna zachowania. Badacze nurtu społeczno-poznawczego w intraindywidualnej zmienności zachowania dostrzegli potwierdzenie aktywnej funkcji osobowości, zorientowanej na osiąganie celów. Zarazem współczesne badania nad rolą automatyzmów i nieświadomych mechanizmów regulacji działania wydają się podważać tę wywodzącą się z podejścia społeczno-poznawczego koncepcję człowieka jako aktywnego podmiotu (Trzópek, 2012). Szczególnie ważne ze względu na poruszane w niniejszej publikacji zagadnienie samoregulacji wydaje się zaprezentowane w tym rozdziale odniesienie do kwestii podmiotowości w świetle badań nad udziałem mechanizmów nieświadomych w procesie regulacji działania.

W rozdziale drugim przedstawione zostały poszczególne elementy modelu samoregulacji w ujęciu Baumeistera i współpracowników oraz wyniki prowadzonych przez tych badaczy poszukiwań empirycznych. Rozdział ten kończy wskazanie dwóch trybów regulacji działania: samokontroli oraz samoregulacji.

Dwa kolejne rozdziały dotyczą sytuacyjnych oraz osobowościowych uwarunkowań danego trybu regulacji działania. W rozdziale trzecim zaprezentowano podstawy teoretyczne oraz wyniki badań prowadzonych w ramach teorii autodeterminacji (Self Determination Theory). Richard Ryan i Edward Deci, autorzy teorii autodeterminacji, podkreślają znaczenie autonomii rozumianej jako stopień integracji standardów z Ja dla przebiegu procesu regulacji działania, sposobu jego doświadczania oraz jego konsekwencji. Rozdział czwarty z kolei przedstawia koncepcję mechanizmów kontroli działania autorstwa Kuhla. Autor ten rozpatruje mechanizmy kontroli działania w ramach teorii interakcji systemów osobowościowych (Personality Systems Interactions Theory). Analizy teoretyczne oraz prowadzone przez Kuhla i jego zespół badania koncentrują się na wykazaniu różnic w procesach psychologicznych zaangażowanych w dwa odmienne tryby regulacji działania: samokontrolę oraz samoregulację.

W ostatnim rozdziale tej części omówiono modele teoretyczne oraz rezultaty badań dotyczące analizy takich konsekwencji samoregulacji, jak poziom osiągnięć oraz subiektywny odbiór aktywności. Wspomniani w tym rozdziale autorzy sugerują konieczność wyodrębnienia w badaniach nad konsekwencjami samoregulacji kolejnych etapów działania, w których zmienia się rola i znaczenie poszczególnych zmiennych uważanych za istotne dla powodzenia procesu regulacji działania. Rozdział kończy podsumowanie zaprezentowanych koncepcji teoretycznych oraz poszukiwań empirycznych, a także zarysowanie problematyki badań przedstawionych w drugiej części książki. Na zakończenie sformułowane zostały wnioski z przeprowadzonych badań oraz wynikające z nich implikacje zarówno o charakterze teoretycznym, jak i praktycznym.