WPROWADZENIE
Stepan Bandera, jeden z głównych przywódców i symboli radykalnych nacjonalistów ukraińskich, urodził się w 1909 roku w Uhrynowie Starym. Jego kult powstał w połowie lat trzydziestych i przetrwał aż do dziś, chociaż on sam zamordowany został w 1959 roku w Monachium przez służby radzieckich organów bezpieczeństwa. Osoba i kult wodza OUN pozostawały w stanie wzajemnej zależności. Nie funkcjonowały one w próżni, ale w konkretnych kulturowych, społecznych i politycznych kontekstach. Zbadanie tych kontekstów i wyjaśnienie ich złożoności było jednym z głównych motywów dla przeprowadzenia moich badań. Wiedza uzyskana w tym studium pozwoli nam zrozumieć relacje między życiem Bandery i procesami tworzącymi i otaczającymi jego mitologizację. Dlatego też książka ta stanowi połączenie biografii politycznej legendarnego wodza ukraińskich radykalnych nacjonalistów z analizą pisarzy, historyków, ideologów, reżyserów, polityków i działaczy politycznych, którzy byli zaangażowani w proces tworzenia tego kultu między połową lat trzydziestych a końcem pierwszej dekady bieżącego stulecia.
Osoba
Nawet bez kultu, który zrodził się za jego życia i rozkwitł po jego śmierci, Stepan Bandera był postacią intrygującą. Nie przez przypadek stał się on jednym z centralnych symboli nacjonalizmu ukraińskiego, choć roli przypadków w tworzeniu historii nie powinno się nie doceniać. Ze względu na swoją radykalną naturę, doktrynerską determinację i silną wiarę w nacjonalistyczną rewolucję, która miała doprowadzić do "odrodzenia" narodu ukraińskiego, spełniał on ideologiczne oczekiwania swoich zwolenników. Już w wieku 26 lat był podziwiany nie tylko przez ukraińskich rewolucyjnych ultranacjonalistów, ale również przez innych członków społeczeństwa ukraińskiego zamieszkującego w II Rzeczpospolitej. Te same czynniki uczyniły z niego wodza (ukr. prowidnyk albo wożd') i symbol najbardziej brutalnego dwudziestowiecznego zachodnioukraińskiego ruchu politycznego: Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (Orhanizacija Ukrajinśkych Nacionalistiw, OUN), która pod koniec 1942 i na początku 1943 roku uformowała Ukraińską Powstańczą Armię (Ukrajinśka Powstanśka Armija, UPA). Pomimo, a być może ze względu na fakt, że znaczną część swojego życia spędził w więzieniu, innych miejscach odosobnienia albo poza Ukrainą, stał się on postacią legendarną. Tysiące jego zwolenników, sympatyków, a nawet zwykłych mieszkańców zachodniej Ukrainy nazywanych było banderowcami (ukr. banderiwci, ros. banderowci). Niektórzy badacze twierdzili nawet, że to jego osobliwie brzmiące nazwisko, oznaczające po polsku i hiszpańsku "banderę" (flagę), przyczyniło się do tego, że stał się on symbolem ukraińskiego nacjonalizmu.
Badania nad biografią Bandery nie były łatwym zajęciem z uwagi na to, że jego mit polityczny zakorzeniony jest w różnych ideologiach, które zniekształciły i utrudniły postrzeganie i rozumienie jego osoby. Nie bez powodu biografie, które po 1990 roku ukazały się w Polsce, Rosji i na Ukrainie, różnią się znacznie od siebie i zawierają niewiele istotnych informacji o osobie Bandery i powiązanej z nią historii. Tylko niektóre z nich opierają się na dokumentach archiwalnych. Wiele zakorzenionych zostało w różnych postradzieckich dyskursach nacjonalistycznych. Ich autorzy przedstawiają Banderę jako bohatera narodowego, niekiedy nawet jako świętego, i ignorują albo zaprzeczają jego radykalnemu światopoglądowi i praktykowaniu przez jego zwolenników przemocy etnicznej i politycznej. Inni przedstawiają wodza nacjonalistów jako biblijnego króla zła i zaprzeczają zbrodniom wojennym popełnionym na ukraińskiej ludności cywilnej przez Polaków, Niemców i Rosjan. Wcześniejsze publikacje z czasów zimnej wojny były albo osadzone w dyskursie radzieckim, albo - znacznie częściej - w nacjonalistycznym dyskursie diaspory ukraińskiej.
Zatem badania nad życiem Bandery wymagają nie tylko porównania jego różnorodnych biografii i innych publikacji powiązanych z historią ruchu, którego był przywódcą, ale też - co ważniejsze - zbadania licznych dokumentów archiwalnych, wspomnień spisanych przez osoby, które go znały, oraz dokumentów i publikacji napisanych przez niego osobiście. Przebadanie tych dokumentów pokazuje, jak działał na różnych etapach swojego życia i jak był postrzegany przez innych. Ta metoda pomoże nam zrozumieć rolę, jaką odegrał w dwudziestowiecznej historii Ukrainy, i pomoże nam też znaleźć odpowiedzi na trudne pytania dotyczące jego biografii, takie jak: czy i w jakim stopniu był on odpowiedzialny za okrucieństwa popełniane przez OUN i UPA, w które nie był osobiście zaangażowany, ale które aprobował i które dokonane zostały przez zbrodniarzy utożsamiających się z jego osobą i poglądami.
Kult, mit, charyzma i rytuały
Kult przywódcy jest zjawiskiem tworzonym i zakorzenionym w konkretnym społeczeństwie, grupie albo wspólnocie, które są gotowe zaakceptować ideologiczne wymiary tego kultu. Lider często pojawia się w czasie kryzysu, a jego zwolennicy wierzą, że pomoże on wspólnocie ów kryzys przezwyciężyć. Jego siła i charyzma tylko w części pochodzą od niego samego albo jego osobistości. W znacznej mierze są one produktem społecznym i wytworem oczekiwań, jakie są w nim pokładane1. Osoby, wokół których rodzą się kulty jednostek, mogą być zatem charyzmatyczne same w sobie albo charyzma może być im tylko przypisywana przez ich zwolenników i wielbicieli. Jak pisze Aristotle Kallis, charyzma może być "darem osobowości, zbiegiem okoliczności albo konkretnym paktem między przywódcą i jego zwolennikami"2.
Charyzmatyczny wódz nie może istnieć bez "charyzmatycznej wspólnoty", która zaakceptuje i będzie podziwiać jego "nadzwyczajność". Aby osiągnąć ten stan rzeczy, powstać musi emocjonalna więź między przywódcą i wspólnotą. Wspólnota musi poczuć się związana ze swoim wodzem, który - jak wierzą jego zwolennicy - będzie się nimi opiekował i będzie ich prowadził ku lepszej przyszłości3. Jednym z najskuteczniejszych sposobów tworzenia emocjonalnej więzi pomiędzy przywódcą i wspólnotą jest wytwarzanie i świętowanie rytuałów. Branie udziału w rytuałach politycznych ma kluczowe znaczenie dla kształtowania zbiorowej tożsamości. Zrytualizowane uroczystości polityczne wpływają na moralność i wartości osób, które w nich uczestniczą, i przekształcają tożsamość, jak i światopogląd świętującej grupy4.
W praktyce proces tworzenia charyzmy wokół wodza może następować na różne sposoby, w zależności od charakteru ruchu. Małe ruchy w państwach wieloetnicznych - takie jak OUN w Polsce albo chorwaccy ustasze w Jugosławii - będą wykorzystywały metody odmienne niż ugrupowania, które przejęły kontrolę nad państwem albo stworzyły reżim, jak włoscy faszyści albo niemieccy narodowi socjaliści. Charyzma natomiast nie musi umrzeć razem z przywódcą. Wspólnota charyzmatyczna może po śmierci wodza wciąż czuć się z nim emocjonalnie związana i w ten sposób nadal podziwiać go i upamiętniać. Nie tylko ciało przywódcy, ale też należące do niego przedmioty, w tym jego ubrania, biurko albo pióro, mogą zostać uduchowione i pomagać w utrzymaniu albo reaktywowaniu kultu. Członkowie wspólnoty charyzmatycznej mogą traktować je jako relikwie, ostatnie pozostałości po swoim słynnym wodzu, który opuścił gromadę5.
Kulty faszystowskich i innych totalitarnych wodzów pojawiły się w Europie po I wojnie światowej. Pojawienie się ich związane było ze zniknięciem monarchii oraz kultów cesarzy uznawanych za przedstawicieli Boga na ziemi. Ich zniknięcie utworzyło pustkę w życiu wielu ludzi w państwach utworzonych na terenach monarchii6. Niektóre ruchy faszystowskie uznawały Kościół rzymskokatolicki za ważną instytucję do naśladowania, ponieważ głowa Kościoła nie musiał mieć własnej charyzmy, żeby jawić się charyzmatyczną7. W jednym ze swoich prywatnych listów w 1927 roku sekretarz partii nazistowskiej Rudolf Hess napisał: "Wielki przywódca narodu jest podobny do wielkiego twórcy religii: swoim słuchaczom musi komunikować apodyktyczną wiarę. Tylko wtedy bowiem rzesze zwolenników powiedzie się tam, dokąd powinny być poprowadzone. Wówczas pójdą za przywódcą także wtedy, gdy pojawią się trudności, ale tylko kiedy zakomunikuje on im bezwarunkową wiarę w absolutną słuszność swojego ludu"8. Filozof prawa Julius Binder dowodził w 1929 roku: "Wodza nie można stworzyć, a w tym sensie nie można go również wybrać. Wódz tworzy się sam, ujmując w sobie historię swojego ludu"9. Historyk Emilio Gentile zauważył, że "charyzmatyczny przywódca traktowany jest przez swoich zwolenników z czcią i oddaniem jako przewodnik, któremu są posłuszni, ponieważ uważają, że zostało mu powierzone zadanie zrealizowania misji; przywódca jest żywym wcieleniem mitycznej interpretacji swojej misji"10. W tym sensie wódz jako wcielenie misji albo jako charyzmatyczna osobowość może zyskać cechy świętego albo mesjasza11. Jego zwolennicy wierzą, że przychodzi on jako "przeznaczenie [...] z najgłębszej istoty ludu"12, ponieważ ucieleśnia ideę ruchu i uosabia jego politykę. Roger Eatwell zauważył, że wódz może pomóc ludziom "zrozumieć skomplikowane wydarzenia" i "poradzić sobie ze złożonością świata dzięki obrazowi jednej osoby, która uważana jest za specjalną, ale w pewien sposób także odpowiedzialną"13.
Od faszystowskiego wodza oczekuje się, że będzie idealistyczną, dynamiczną, pełną pasji i rewolucyjną jednostką. Jest on "nosicielem misji", próbującym obalić status quo, i ma bardzo jasną ideę swoich wrogów. Jego posłanie rozumiane jest jako rewolucyjna interwencja. Często przedstawia siebie jako osobę, która jest gotowa do poświęcenia życia swojego i swoich zwolenników dla idei ruchu. Jego przekształcenie się w mit jest niemal nieuniknione, a on sam może się stać więźniem swojej własnej sławy14.
Okres międzywojenny był świadkiem narodzin całego wachlarza różnych charyzmatycznych wodzów i kultów jednostek. Nieliczni spośród nich, jak Tomáš Masaryk w Czechosłowacji, nie byli ani faszystowscy, ani autorytarni15. Niektórzy z nich, na przykład Józef Piłsudski w Polsce, byli autorytarni, ale nie faszystowscy, i można by ich nazwać przywódcami wojskowymi16. Kulty przywódców wynikały w różnych kontekstach politycznych, kulturowych i społecznych. Najbardziej znane europejskie kulty jednostek powstały wokół Adolfa Hitlera w Niemczech, Benito Mussoliniego we Włoszech i Józefa Stalina w Związku Radzieckim. Inne kulty otaczały Francisco Franco w Hiszpanii, Antónia de Oliveirę Salazara w Portugalii, Ante Pavelicia w Chorwacji, Corneliu Zeleę Codreanu i Iona Antonescu w Rumunii, Miklósa Horthy'ego na Węgrzech, Engelberta Dolfussa i Kurta Schuschnigga w Austrii, Andreja Hlinkę i Józefa Tiso na Słowacji i wielu innych totalitarnych albo faszystowskich przywódców17.
W przeciwieństwie do tych jednostek Bandera nigdy nie rządził państwem, a jego kult nie został zinstytucjonalizowany w suwerennym państwie za jego życia. Zmieniło się to, dość ironicznie, pół stulecia po jego śmierci, kiedy nie tylko jego kult pojawił się na nowo w zachodniej Ukrainie, ale też prezydent Juszczenko ogłosił go Bohaterem Ukrainy. Od połowy lat trzydziestych XX wieku Bandera był czczony przez różne grupy jako prowidnyk, bohater narodowy albo romantyczny rewolucjonista. Pod względem ideologii kult Bandery nie różnił się zasadniczo od innych kultów nacjonalistycznych, faszystowskich albo autorytarnych wodzów, ale okoliczności, w których funkcjonował, były specyficzne. Co więcej, długi okres, w jakim był praktykowany, nie był typowy dla większości tego rodzaju kultów przywódców europejskich. Po jego zabójstwie diaspora ukraińska upamiętniła Banderę, nie tylko jako prowidnyka, ale też jako męczennika, który poległ za wolność ojczyzny. Po rozpadzie Związku Radzieckiego jego kult pojawił się na nowo na Ukrainie. Zatem jednym z głównych celów tego studium jest wyjaśnienie zarówno ciągłości fascynacji bohaterem tej książki, jak i jej różnych wariantów.
Mit przywódcy jest zjawiskiem powiązanym z kultem przywódcy, ale te dwa fenomeny nie są tym samym zjawiskiem. Mit jest opowieścią, która redukuje osobowość i historię przywódcy do ograniczonej liczby wyidealizowanych cech i wydarzeń. Może być wyrażany za pomocą hagiograficznego artykułu, książki, obrazu, filmu, pieśni albo innej formy przekazu. Zazwyczaj przedstawia wodza jako bohatera, odważnego rewolucjonistę, ojca narodu albo męczennika. Opisuje go w wybiórczy sposób, który zaspokaja i potwierdza oczekiwania "charyzmatycznej" albo "zaczarowanej" wspólnoty. Jak każda legenda mobilizuje on emocje i zniewala umysły.
Mit przywódcy należy do gatunku bardziej nowoczesnych zjawisk, osadzonych w konkretnej ideologii. Mity te powstały wraz z nowoczesną polityką, pod koniec XVIII i na początku XIX wieku. Według Christophera Flooda istnieje wzajemna zależność między mitami politycznymi i ideologiami. Ideologia wyposaża je w ramę znaczenia i nadaje im kontekst, a same mity są sposobami wizualizacji i manifestacji danej ideologii18.
Dla celów niniejszego studium ideologia charakteryzowana będzie jako zbiór idei dotyczących autorytatywnych zasad, które zapewniają orientację polityczną i kulturową grupom cierpiącym z powodu czasowej dezorientacji kulturowej, społecznej albo politycznej19. Ideologia znacznie upraszcza złożoność świata, aby uczynić go zrozumiałym i przejrzystym. Dezaktywuje ona również krytyczne i racjonalne myślenie20. Zdaniem Clifforda Geertza "Jest to utrata orientacji, która prowadzi bezpośrednio do powstania działalności ideologicznej"21. Ideologie są trwalsze i bardziej radykalne w społeczeństwach, które mają silną potrzebę mobilizacji i legitymizacji, takich jak państwa totalitarne i ruchy faszystowskie, niż w społeczeństwach, które nie mają takich potrzeb. Z uwagi na wymienione powyżej cechy ideologie można również opisać jako systemy przekonań, które jednoczą społeczeństwa albo grupy, zapewniając im wartości i inspirując je do realizacji swoich celów politycznych22.
Polityczny mit Stepana Bandery był początkowo osadzony w ideologii ukraińskiego nacjonalizmu, który w latach dwudziestych, trzydziestych i na początku lat czterdziestych XX wieku przeszedł proces faszyzacji. Ideologia ta wytworzyła całą mitologię składającą się ze zbioru różnych mitów politycznych, spośród których mit Bandery był przypuszczalnie najważniejszy. Przykłady innych ważnych mitów politycznych osadzonych w ideologii ukraińskiego nacjonalizmu to mit proklamowania państwowości ukraińskiej 30 czerwca 1941 roku we Lwowie; mity militarne, obejmujące mit tragicznej, ale bohaterskiej UPA; mity innych członków OUN i powstańców z UPA, takich jak Jewhen Konowalec, Roman Szuchewycz, Wasyl Biłas i Dmytro Danyłyszyn. Wreszcie, należy dodać, że mit Bandery był ważnym składnikiem ideologii radzieckiej i ideologii polskiego nacjonalizmu, które oceniały go bardzo odmiennie od sposobu, w jaki definiowała go ideologia ukraińskiego nacjonalizmu.
Ukraiński nacjonalizm i nacjonalizm integralny
Pojęcie nacjonalizmu integralnego fascynowało wielu historyków badających dzieje i ideologię Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Koncepcja ta została sformułowana około 1900 roku przez Charlesa Maurrasa, przywódcę i ideologa Action Française, rojalistycznego, konserwatywnego i antydemokratycznego ruchu francuskiego. Pięćdziesiąt lat później John Armstrong opublikował Ukrainian Nationalism, pierwsze obszerne i autorytatywne studium poświęcone OUN i II wojnie światowej. Amerykański historyk zaklasyfikował skrajne formy ukraińskiego nacjonalizmu jako "nacjonalizm integralny" i sprecyzował, że "teoria i nauczanie nacjonalistów [ukraińskich] były bardzo zbliżone do faszyzmu, a pod pewnymi względami, jak na przykład nacisk położony na "czystość rasową", wykraczały nawet poza oryginalną doktrynę faszystowską"23. Według tego badacza nacjonalizm integralny "nigdy nie zyskał większego oddźwięku we Francji i innych krajach Europy Zachodniej, ale w zmodyfikowanych postaciach stał się dominującą siłą w niektórych krajach Europy Środkowej i Południowej w latach dwudziestych XX wieku"24. Przed Armstrongiem historycy tacy jak Carlton Joseph Huntley Hayes zastosowali pojęcie nacjonalizmu integralnego do ruchów skrajnie prawicowych i reżimów autorytarnych na Węgrzech i w Polsce, jak również do faszystowskich Włoch i nazistowskich Niemiec. Ta metoda pozwoliła wspomnianym badaczom na uniknięcie kontrowersyjnego terminu "faszyzm", ale nie przyczyniła się do analitycznego i porównawczego zrozumienia analizowanych ruchów i reżimów. Jak wyjaśnił Armstrong, nacjonalizm integralny był "z definicji ruchem raczej poszczególnych narodów niż ideologią uniwersalną", co nie pozwalało na ukontekstualizowanie historii OUN25.
W początkowym okresie swojej kariery naukowej Armstrong opracował pewną liczbę istotnych cech charakterystycznych dla ideologii ukraińskich nacjonalistów, a także kilka znaczących różnic i podobieństw między OUN i innymi wschodnioeuropejskimi ruchami skrajnie prawicowymi. Zdefiniował on "nacjonalizm integralny" za pomocą pięciu cech: "(1) wiara w naród jako najwyższa wartość, której muszą zostać podporządkowane wszystkie inne wartości, co jest w zasadzie koncepcją totalitarną; (2) odwołanie do mistycznie pojętych idei solidarności wszystkich jednostek tworzących naród, zazwyczaj przy założeniu, że biologiczne cechy charakterystyczne albo nieodwracalne skutki wspólnego rozwoju historycznego połączyły je w jedną organiczną całość; (3) podporządkowanie racjonalnego, analitycznego myślenia "intuicyjnie trafnym" emocjom; (4) wyrażanie "woli narodowej" przez charyzmatycznego przywódcę i elitę nacjonalistycznych entuzjastów zorganizowanych w jedną partię; (5) gloryfikacja działania, wojny i przemocy jako wyrazu wyższej biologicznej witalności narodu"26.
Analizując ideologię ukraińskiego nacjonalizmu, Armstrong dowodził, że "zasadniczy irracjonalizm tej ideologii wyrażał się w fanatycznym romantyzmie, który jednak wśród stosunkowo niewyrafinowanych Ukraińców był bardziej spontaniczny i prawdziwy niż cyniczne reakcje rozumu u Niemców i Włochów"27. W artykule opublikowanym w 1968 roku poszerzył on zakres swoich analiz, uwzględniając inne ruchy z Europy Środkowo-Wschodniej, takie jak partia Hlinki i chorwaccy ustasze. Przyznał, że wszystkie one znajdowały się pod wpływem włoskiego faszyzmu, ale podkreślił, że "przynajmniej na początku wydaje się, że lepiej będzie nie nazywać ideologii OUN "faszyzmem", lecz określać ją jako "nacjonalizm integralny""28.
Cytowany uczony słusznie analizował ukraińską organizację w kontekście ustaszów, ale klasyfikacja ideologii OUN, ustaszów albo partii Hlinki jako "nacjonalizmu integralnego" wydaje się, przynajmniej ze współczesnego punktu widzenia, nieadekwatna. Po pierwsze, OUN w zasadzie nie używała określenia "nacjonalizm integralny" ani nie identyfikowała się z tą ideologią29. Po drugie, przywódcy tej organizacji nie głosili "tradycyjnej monarchii dziedzicznej" i wielu innych cech typowych dla nacjonalizmu integralnego, jak robił to Maurras, ojciec tej ideologii. OUN była integralna w sensie wykluczającym: przewidywała utworzenie etnicznego państwa ukraińskiego bez Żydów, Polaków, Rosjan i innych mniejszości. Skrajny nacjonalizm ukraiński obejmował niektóre z elementów nacjonalizmu integralnego, takie jak stawianie kraju ponad wszystko inne. Podobnie, w reżimach Horthy'ego na Węgrzech, Piłsudskiego w Polsce, Mussoliniego we Włoszech czy Hitlera w Niemczech można dopatrzyć się pewnych cech typowych dla Action Française i publikacji Maurrasa, ale nie jednoczył ich tylko "integralny nacjonalizm" ani nie były one jego formą, jak twierdzili Armstrong i Hayes30.
Jeśli podejście teoretyczne Armstronga do tego tematu jest przynajmniej z dzisiejszego punktu widzenia nie całkiem przekonywujące i przydatne dla kontekstualizacji OUN, empiryczna część jego studium - która w znacznej mierze wpłynęła na późniejsze studia poświęcone OUN i UPA i rozumienie tego ruchu - jest problematyczna albo nawet propagandowa. Ograniczony dostęp do źródeł dotyczących zarówno OUN, jak i UPA oraz niektóre z przyjętych przez niego metod badania i wyboru dokumentów spowodowały, że część historii ruchu zaprezentował jako całość, pomijając wiele kluczowych wydarzeń i czynników. Jak wielu historyków w tym czasie Armstrong nie miał dostępu do archiwów radzieckich i nie wykorzystał świadectw i wspomnień pozostawionych przez tych, którzy przeżyli zbrodnie ukraińskich nacjonalistów. Armstrong oparł swoje studium głównie na dokumentach niemieckich i wywiadach z weteranami OUN i UPA. Badając w ten sposób przeszłość, nie był on w stanie wykryć, przeanalizować i zrozumieć wielu zbrodni popełnionych przez OUN i UPA podczas II wojny światowej. Podejście to wpłynęło na zrozumienie i ocenę tego ruchu i skanalizowało późniejsze badania nad nacjonalizmem ukraińskim w błędnym kierunku.
OUN i faszyzm
Spośród wszystkich ideologii przeanalizowanych w tej książce najbardziej kontrowersyjną, zwłaszcza w powiązaniu z Banderą i OUN, jest faszyzm. Constantin Iordachi trafnie zwrócił uwagę na to, że "faszyzm nadal jest jednym z najbardziej intrygujących i najżywiej dyskutowanych radykalnych zjawisk politycznych XX wieku"31. Aby używać tego pojęcia świadomie i uniknąć nieporozumień, niezbędne jest naświetlenie jego znaczenia i wyjaśnienie, jak będzie on stosowany w tym studium. Pozwoli to nam określić, w jakim sensie OUN była organizacją faszystowską, a Bandera przywódcą ruchu faszystowskiego. Umożliwi nam to również ulokowanie tej organizacji na mapie międzywojennych ruchów i reżimów skrajnie prawicowych i faszystowskich. Takie podejście nie powinno zawęzić naszych analiz, tylko stworzyć właściwy kontekst analityczny.
Termin "faszyzm" wywodzi się od łacińskiego słowa "fasces" oznaczającego pęk rózg obwiązanych wokół topora. Fasces noszone było przez rzymskich liktorów, co symbolizowało władzę sądową tych urzędników oraz reprezentowało jedność i siłę wspólnoty. Pod koniec XVIII wieku włoscy jakobini używali słowa "faszyzm" na wyrażenie wolności politycznej i jedności narodowej. W XIX wieku termin ten używany był przez różne grupy polityczne socjalistyczne i nacjonalistyczne. W marcu 1919 roku w Mediolanie Mussolini użył go, gdy zakładał Fascio di Combattimento, w których szeregi zrekrutował byłych żołnierzy, syndykalistów i futurystów. Pod koniec października 1922 roku Narodowa Partia Faszystowska (Partito Nazionale Fascista, PNF) poprowadziła marsz na Rzym, w wyniku którego Mussolini został premierem Włoch. Sprawując to stanowisko, zaczął przejmować władzę i tworzyć pierwszy reżim faszystowski. Choć ustanowienie pełnej dyktatury we Włoszech zakończyło się dopiero w 1926 roku, ideologia głoszona przez duce była podziwiana przez licznych polityków, pisarzy i intelektualistów europejskich, przynajmniej od czasu zamachu stanu w 1922 roku32.
W okresie międzywojennym termin "faszyzm" używany był przynajmniej na trzy sposoby. Po pierwsze, opisywał on reżim polityczny we Włoszech. Po drugie, rozciągano go na inne skrajnie prawicowe ruchy i reżimy, które wyznawały wartości i idee podobne do wartości i idei włoskich faszystów. Pod koniec lat dwudziestych XX wieku Mussolini ogłosił faszyzm "produktem eksportowym", przedsięwziął jego popularyzację i podjął próby jego globalizacji. Twierdził, że jest on "włoski w swojej szczególnej formie - uniwersalny w duchu"33. Przejęcie władzy przez narodowych socjalistów w Niemczech 1933 roku znacząco wzmocniło ekspansję i popularyzację tej ideologii w Europie i na innych kontynentach. Po trzecie, termin "faszyzm" używany był zwłaszcza przez komunistów i socjalistów do dyskredytowania przeciwników politycznych różnych orientacji34.
Najwcześniejsze interpretacje i potępienia faszyzmu pochodziły od marksistowskich intelektualistów, komunistów i liberalnych myślicieli. Na początku lat dwudziestych XX wieku Międzynarodówka Komunistyczna (Komintern) używała tego terminu w odniesieniu do członków ruchu Mussoliniego we Włoszech i nazistów w Niemczech. Niebawem jednak zaczęła używać go w odniesieniu do różnych reżimów konserwatywnych, autorytarnych albo wojskowych, takich jak rządy Józefa Piłsudskiego w Polsce, reżim Antanasa Smetony na Litwie, autorytarny rząd Miklósa Horthy'ego na Węgrzech i dyktatura Iona Antonescu w Rumunii. Choć wszystkie one zapożyczały w mniejszym lub większym stopniu pewne elementy z faszyzmu, pozostawały w niezgodzie z ruchami faszystowskimi w swoich krajach, a czasami nawet otwarcie je zwalczały. Nazywając autorytarne rządy Piłsudskiego "faszystowskimi", Komintern chciał podkreślić, jak bardzo rozczarowany był polskim wodzem, który we wcześniejszym okresie życia był socjalistą, ale po przejęciu władzy w 1926 roku nie wykazywał żadnego zainteresowania współpracą z komunistami i nie był przyjaźnie nastawiony do Związku Radzieckiego35. Podobnie, socjaliści w innych krajach nazywani niekiedy byli "faszystami", ze względu na ich odmienne poglądy dotyczące systemów politycznych i ekonomicznych. W 1924 roku Stalin ogłosił, że "socjaldemokracja jest obiektywnie umiarkowanym skrzydłem faszyzmu". Ponieważ socjaldemokratyczny rząd w Niemczech podjął działania przeciwko pochodom pierwszomajowym w 1929 roku, podczas których kilku komunistów zostało zabitych, Komintern stwierdził, że "socjaldemokracja jest gotowa do [...] ustanowienia dyktatury faszystowskiej"36.
Równie ważne dla ortodoksyjnych marksistów było utożsamienie faszyzmu z kapitalizmem. W raporcie Kominternu z 1935 roku Georgi Dimitrow twierdził, że reżimy faszystowskie były "jawnie terrorystyczną dyktaturą najbardziej reakcyjnych, najbardziej szowinistycznych i najbardziej imperialistycznych elementów kapitału finansowego"37. Tylko nieliczni myśliciele marksistowscy, na przykład Antonio Gramsci i Palmiro Togliatti, interpretowali tę ideologię w bardziej zniuansowany sposób. Niektórzy liberalni komentatorzy postrzegali natomiast faszyzm jako "swojego rodzaju chorobę kultury narodowej"38.
Po II wojnie światowej kraje demokratyczne bloku zachodniego były w dyskursach radzieckich z reguły przedstawiane jako faszystowskie. Poza Związkiem Radzieckim niektóre grupy lewicowe używały pojęcia "faszystowski" jako obraźliwego określenia mającego na celu zdyskredytowanie ich wrogów39. W latach pięćdziesiątych XX wieku zyskała na popularności teoria totalitaryzmu, która utożsamiała, a niekiedy nawet zrównywała komunizm z faszyzmem, koncentrując się na Związku Radzieckim i nazistowskich Niemcach. Podejście to wyjaśniało źródła i cechy reżimów totalitarnych, ale pomijało ogromne różnice polityczne, społeczne i kulturowe dzielące oba systemy40.
Pierwsze teoretycznonaukowe studia na temat europejskich ruchów i reżimów faszystowskich pojawiły się w latach sześćdziesiątych XX wieku. Autorzy ich, między innymi Ernst Nolte, Eugen Weber i George L. Moose, badali to zjawisko w krajach takich, jak Austria, Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Włochy, Rumunia, Hiszpania, i zajmowali się takimi ruchami, jak Rosyjska Partia Faszystowska (Rossijskaja Faszystskaja Partija, RFP) i chorwaccy ustasze41.
Od samego początku skrajna i ludobójcza forma ukraińskiego nacjonalizmu, która pojawiła się po pierwszej wojnie światowej, nie była klasyfikowana i badana jako ruch faszystowski, choć OUN, zwłaszcza w latach trzydziestych i na początku lat czterdziestych, odczuwała ideologiczne pokrewieństwo z włoskim faszyzmem, narodowym socjalizmem, ustaszami, Brytyjską Unią Faszystów, rumuńską Żelazną Gwardią i innymi pokrewnymi ruchami. Badacze, którzy w latach pięćdziesiątych XX wieku rozpoczęli badania nad OUN, w których dominowały antykomunistyczne dyskursy zimnej wojny, podkreślali, jak na przykład John Armstrong, że OUN w swojej ideologii kładła nacisk na swoją odrębność narodową i kulturową. Jednak ta cecha była typowa dla wszystkich ruchów faszystowskich. W szczególności małe i słabe ruchy wykazywały tendencję do podkreślania wyjątkowości tradycji narodowych, ponieważ ich przywódcy i ideolodzy byli zainteresowani niepodległością swoich krajów i chcieli uniknąć zaszufladkowania jako narodowi "zdrajcy" albo agenci takich ruchów międzynarodowych jak faszyzm42.
Podobnie jak narodowi socjaliści i ustasze, ale inaczej niż Brytyjska Unia Faszystów i Rosyjska Partia Faszystowska, OUN nie używała określenia "faszystowska" w swojej nazwie. Członkowie i ideolodzy tej organizacji nazywali się nacjonalistami, chociaż odczuwali, zwłaszcza pod koniec lat trzydziestych i na początku lat czterdziestych, że nacjonalizm ukraiński był tego samego rodzaju ruchem co niemiecki narodowy socjalizm albo włoski faszyzm. Równocześnie postrzegali samych siebie jako "ruch wyzwoleńczy". Ich głównymi celami było zwalczanie i usunięcie "okupantów" z terytoriów ukraińskich oraz ustanowienie niezależnego państwa ukraińskiego. W tym sensie OUN była blisko związana z "ruchami wyzwoleńczymi", takimi jak ustasze i partia Hlinki, które również były zakorzenione w społeczeństwach pozbawionych państw narodowych.
Interpretowanie i rozumienie faszyzmu uległo zmianie w latach dziewięćdziesiątych XX wieku za sprawą między innymi Roberta Paxtona, Rogera Griffina, Rogera Eatwella i Stanleya G. Payne'a, którzy starali się stworzyć pojęcie rodzajowego faszyzmu (generic fascism). Wielką trudnością przy tworzeniu tej koncepcji była heterogeniczność międzywojennych ruchów skrajnie prawicowych, autorytarnych i faszystowskich, nierównomierny rozwój badań empirycznych nad poszczególnymi ruchami i reżimami oraz niespójny charakter samego faszyzmu. Pojęcie rodzajowego faszyzmu wywodzono z wczesnych badań Noltego, Mossego i Webera. Zapewniło ono podstawowe ramy teoretyczne dla porównawczych badań nad tą ideologią, jednak nie zakończyło ono debat nad faszyzmem, w tym na przykład nad kwestią, czy pojawił się on tylko w Europie i tylko w okresie międzywojennym, czy też był zjawiskiem globalnym, nieograniczonym w czasie albo czy istniała wyraźna różnica między ruchami faszystowskimi i rewolucyjnymi ultranacjonalistycznymi ruchami o niefaszystowskim charakterze43.
Omawiając pojęcie i znaczenie faszyzmu, należy wskazać różnice między ruchem i reżimem faszystowskim. Tylko niewiele ruchów stało się reżimami, tak jak włoscy faszyści i narodowi socjaliści. Inne ruchy, takie jak ustasze i partia Hlinki, stworzyły reżim tylko z pomocą nazistowskich Niemiec i były od nich zależne. Istniały również długotrwałe dyktatury, takie jak Franco w Hiszpanii i Salazara w Portugalii, które w pewnych okresach czasu - przede wszystkim latach trzydziestych i wczesnych latach czterdziestych - sfaszyzowały się, ale ogólnie były reżimami narodowo-konserwatywnymi. Robert Paxton zaproponował wyróżnienie pięciu stadiów rozwoju faszyzmu: "(1) powstanie ruchu faszystowskiego; (2) zakorzenienie go jako partii w systemie politycznym; (3) zdobycie władzy; (4) sprawowanie władzy i, wreszcie, w długiej perspektywie (5) radykalizacja albo entropia". Choć logiczna i pouczająca, koncepcja Paxtona nie pomoże nam zbytnio w zrozumieniu i badaniu ruchów wschodnioeuropejskich typu ustaszów albo OUN, ponieważ te najpierw musiały stworzyć państwo, żeby stworzyć reżim. Paxton utworzył swoją koncepcję na podstawie ruchów faszystowskich w krajach demokratycznych. Pewnie dlatego zasugerował on, że "faszyzm może się pojawić zawsze, gdy demokracja jest wprowadzona w życie w wystarczającym stopniu, by zrodziło się rozczarowanie nią". Z tego samego powodu twierdził on, że Ku Klux Klan był "najwcześniejszym zjawiskiem, które wydaje się funkcjonalnie związane z faszyzmem"44.
Griffin, który przyjął Weberowską metodologię typu idealnego, kładł nacisk na mit, jego siłę mobilizującą i jego rewolucyjne, populistyczne i ultranacjonalistyczne ramy odniesienia: "Faszyzm jest rodzajem ideologii politycznej, której mityczny rdzeń w jego różnych permutacjach jest palingenetyczną formą populistycznego ultranacjonalizmu"45. Kluczowe dla koncepcji stworzonej przez Griffina jest pojęcie palingenezy, co oznacza odrodzenie albo wybawienie narodu środkami nowej populistycznej i ultranacjonalistycznej polityki po okresie rzekomego upadku. Griffin wskazywał zarazem na ograniczenia definicji opartej na typie idealnym i sugerował, że "taki model jest zasadniczo utopią, ponieważ nie może odpowiadać ściśle niczemu w rzeczywistości, która jest zawsze nieredukowalnie złożona, "nieuporządkowana" i wyjątkowa. Definicje terminów rodzajowych nie mogą być zatem nigdy "prawdziwe" w odniesieniu do rzeczywistości, ale mogą być mniej lub bardziej użyteczne w jej badaniu ("heurystycznie użyteczne"), kiedy stosuje się je jako pojęciowe narzędzia analizy"46.
Roger Eatwell zauważył, że wczesna definicja Griffina pominęła ""negację" faszyzmu", sześć punktów "faszystowskiego minimum" sformułowanego po raz pierwszy przez Noltego. Te punkty to: antymarksizm, antyliberalizm, antykonserwatyzm, Führerprinzip, armia partii i dążenie do totalitaryzmu47. Wydaje się, że Griffin pominął te punkty, ponieważ stworzył "podejście empatyczne", inspirowane pismami George'a Mossego i Emilio Gentilego48. Była to jedna ze słabości koncepcji przedstawionej przez Griffina, ponieważ odrywała faszyzm od jego przesiąkniętej przemocą i destruktywnej natury, podkreślając jego siły twórcze związane z palingenezą49. Poszukując właściwej definicji faszyzmu, powinniśmy nie tylko uzupełnić definicję Griffina "faszystowskim minimum" Noltego, ale również wskazać dalsze negatywne cechy typowe dla tej ideologii, takie jak antydemokratyczność, ultranacjonalizm, populizm, rasizm, antysemityzm, militaryzm oraz kult przemocy etnicznej i politycznej.
Podobnie jak Griffin, inny czołowy badacz, Stanley G. Payne, położył w swojej definicji nacisk na rewolucyjny i ultranacjonalistyczny rdzeń: "Faszyzm można zdefiniować jako formę rewolucyjnego ultranacjonalizmu dążącego do odrodzenia narodowego, która opiera się przede wszystkim na filozofii witalistycznej i jest zorganizowana wokół elitaryzmu, mobilizacji mas i Führerprinzip, pozytywnie ocenia przemoc jako cel, a także jako środek oraz dąży do znormalizowania wojny i/lub cnót wojskowych"50. Podobnie jak Griffin również Payne doradzał, by takie definicje wspólnych cech charakterystycznych wykorzystywać z wielką ostrożnością. Omawiając palingenezę, wskazał on kolejny słaby punkt teorii Griffina. Payne wyjaśnił, że palingeneza jest typowa nie tylko dla faszystowskich, ale również dla lewicowych, umiarkowanych, konserwatywnych i skrajnie prawicowych nacjonalizmów i że istniały też "niefaszystowskie, populistyczne, rewolucyjne formy nacjonalizmu, takie jak Rewolucyjny Ruch Nacjonalistyczny (Movimiento Nacionalista Revolucionario, MNR) w Boliwii. Według Payne'a niezbędne jest "jasne rozróżnienie ruchów faszystowskich per se i niefaszystowskiej (albo niekiedy protofaszystowskiej) autorytarnej prawicy". Takie rozróżnienie jest jednak trudne do przeprowadzenia, ponieważ "szczytowy okres faszyzmu pokrywa się z ogólną epoką politycznego autorytaryzmu" i dlatego, że "byłoby niezmiernie nietrafne twierdzić, że ten proces przebiegał niezależnie od niego, ale nie był on jedynie synonimem faszyzmu". W tabeli obejmującej ruchy faszystowskie, radykalnie prawicowe i konserwatywno-prawicowe Payne nie uwzględnia OUN i Ukrainy, ale klasyfikuje podobne i lepiej znane ruchy, takie jak: ustasze, Żelazną Gwardię i polski Obóz Narodowo-Radykalny Falanga jako faszystowskie51.
Ian Kershaw, autor kilku doskonałych studiów poświęconych III Rzeszy, w tym biografii Hitlera, naznaczył granice pojęcia powszechnego faszyzmu. Twierdził on, że nie miał "trudności z opisaniem niemieckiego narodowego socjalizmu zarówno jako specyficznej formy faszyzmu, jak i szczególnego przejawu totalitaryzmu", zauważył jednak, że "jeśli chodzi o wyjaśnienie istoty zjawiska nazizmu, nie jest ono zadowalające". To spostrzeżenie jest bardzo ważne, ponieważ wszystkie ruchy i reżimy faszystowskie miały swoje unikatowe cechy, których nie powinno się pomijać, analizując je w ramach tej teorii52.
W sposób do pewnego stopnia podobny do Kershawa George Mosse wypowiadał się za badaniem faszyzmu "od wewnątrz", czyli za próbą zrekonstruowania, jak był on postrzegany i rozumiany przez swoich zwolenników. Zdefiniował go on jako złożone zjawisko, które nie może zostać zredukowane tylko do polityki i które można najlepiej zrozumieć poprzez empatię: "Faszyzm traktowany jako ruch kulturowy oznacza postrzeganie go tak, jak widzi on sam siebie i jak widzą go jego zwolennicy, próbę zrozumienia ruchu w jego własnych kategoriach. Dopiero wtedy, kiedy uchwycimy faszyzm od wewnątrz, możemy prawdziwie ocenić jego atrakcyjność i jego siłę. [...] Kulturowa interpretacja faszyzmu otwiera przed nami możliwość przeniknięcia samodefinicji faszyzmu, a takie empatyczne podejście ma zasadnicze znaczenie dla zrozumienia, jak ludzie postrzegali ten ruch"53.
Michael Mann przypomniał nam o bardzo prostym, ale niezmiernie ważnym aspekcie. Napisał on, że "ideologię faszystowską należy traktować na serio i postrzegać ją w jej własnych kategoriach. Nie można jej odrzucać jako szalonej, sprzecznej wewnętrznie albo niejasnej". Dowodził on również, że historycy idei muszą traktować wartości faszyzmu poważnie; nie powinni usprawiedliwiać ich albo relatywizować, ale dążyć do zrozumienia światopoglądów i czynów faszystów. Co więcej, zauważył on, że "faszyzm był ruchem wzniosłych ideałów, zdolnych przekonać znaczną część dwóch pokoleń młodych ludzi (zwłaszcza dobrze wykształconych), że może zaprowadzić bardziej harmonijny porządek społeczny" i że ruchy z nim związane były "hierarchiczne, ale mimo to traktowały swoich członków jak towarzyszy"54.
Bardzo ważnym elementem faszyzmu była rewolucja. Niemieccy narodowi socjaliści przejęli władzę i stworzyli reżim w wyniku współpracy z politykami konserwatywnymi. Hitler postrzegał ten proces, podobnie jak swój wcześniejszy nieudany pucz w Monachium, jako "rewolucję narodową"55. Inne ruchy przejmowały władzę w drodze zamachu stanu, takiego jak marsz na Rzym włoskich faszystów, który został zainscenizowany, by przerazić liberalnych i konserwatywnych polityków, i wyniósł Mussoliniego do władzy. Ruchy i reżimy faszystowskie postrzegały rewolucję jako środek nie tylko do przejęcia władzy, ale również do przemiany społeczeństwa poprzez zmianę jego wartości i sposobu myślenia oraz zniszczenia przeciwników. Griffin nazywa ten proces "permanentną rewolucją"56. Jak pokażę w tym studium, przywódcy OUN, w tym Bandera, używali obu pojęć - "rewolucja narodowa" i "rewolucja permanentna" - na przygotowanie aktu rewolucyjnego, przejęcie władzy i stworzenie dyktatury faszystowskiej.
Choć ruchy i reżimy faszystowskie podzielały podobne wartości i miały poczucie, że należą do tej samej rodziny ruchów politycznych, z pewnością nie powinniśmy patrzeć na nie jak na polityczno-ideologiczne monolity. Kevin Passmore podkreślił niespójną i wewnętrznie sprzeczną naturę faszyzmu. Przypomniał nam, że ideologia ta łączyła różne elementy, również wzajemnie sprzeczne, takie jak modernizm i fascynacja tradycjami albo sekularyzm i obsesja na punkcie religii. Ruchy faszystowskie jednoczyły również bardzo odmienne typy ludzi ulicznych bojówkarzy, intelektualistów i terrorystów57.
Zeev Sternhell zauważył, że faszyzm był "zjawiskiem paneuropejskim", które "istniało na trzech poziomach - jako ideologia, jako ruch polityczny i jako forma rządów"58. Z uwagi na to, że pojawił się on w różnych krajach i w różnych społeczeństwach, musiał różnić się na wszystkich trzech poziomach w kategoriach kultury, tradycji narodowej, gospodarki, struktury społecznej i kultury politycznej. Ruchy faszystowskie pojawiły się zarówno w krajach uprzemysłowionych, na przykład w Wielkiej Brytanii i Niemczech, jak i w rolniczych i mniej rozwiniętych gospodarczo - Rumunii, Chorwacji i Słowacji. Pojawił się w państwach narodowych - Włoszech, Francji i Niemczech, a także w społeczeństwach pozbawionych państw - Chorwacji i Słowacji. Antysemityzm i inne formy rasizmu miały podstawowe znaczenie dla narodowego socjalizmu i kilku środkowoeuropejskich ruchów faszystowskich, ale nie były centralne dla włoskich faszystów. Romantyzm, mistycyzm i irracjonalność były bardziej typowe dla OUN i Żelaznej Gwardii niż dla włoskiego faszyzmu.
Należy tutaj podkreślić, że ruchy i reżimy faszystowskie - pomimo ich kulturowych i ideologicznych podobieństw - nie zawsze ze sobą współpracowały i nie zawsze ze sobą sympatyzowały. Większe i mniejsze konflikty między faszystowskimi, skrajnie prawicowymi i autorytarnymi przywódcami, ruchami i reżimami nie były niczym niezwykłym, ponieważ sprawy praktyczne, takie jak kontrola nad konkretnym terytorium, postrzegane były jako ważniejsze niż powiązania ideologiczne. Starcie między austriackimi narodowymi socjalistami z Frontem Ojczyźnianym (Vaterländische Front) i jego Heimwerą (Heimwehr), które po II wojnie światowej nazwano "austrofaszystami", może tu służyć jako jeden z wielu przykładów. W lipcu 1934 roku, podczas zakończonego niepowodzeniem puczu narodowych socjalistów przeciwko reżimowi austrofaszystów, kanclerz Engelbert Dollfuss został zamordowany przez swoich faszystowskich oponentów. Niemal cztery lata później, w marcu 1938 roku, nazistowskie Niemcy najechały Austrię. Po anszlusie, wchłonięciu Austrii przez nazistowskie Niemcy, agresorzy aresztowali następcę Dollfussa, Kurta Schuschnigga, i przetrzymywali go jako specjalnego więźnia politycznego (Ehrenhäftling albo Sonderhäftling). Od 1941 roku przetrzymywany on był wraz z rodziną w domu położonym w specjalnej strefie obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Do tego samego obozu koncentracyjnego trafił także Bandera i siedział tam jako specjalny więzień polityczny ulokowany w innym budynku zwanym Zellenbau59. W tym samym budynku przetrzymywany był również Horia Sima - wódz rumuńskiej faszystowskiej Żelaznej Gwardii założonej w 1927 roku przez Corneliu Zeleę Codreanu jako Legion Archanioła Michała60.
Z jednej strony nowy konsensus co do teorii faszyzmu - a w szczególności koncepcja Griffina zawierająca teorię rodzajowego faszyzmu - rozbudził nowe zainteresowanie tą ideologią, zainspirował nowe badania nad nieprzebadanymi, zaniedbanymi albo silnie zmitologizowanymi ruchami faszystowskimi i innymi cechami europejskiego i globalnego faszyzmu oraz posunął naprzód porównawcze i transnacjonalne badania nad nim. Z drugiej strony nowy konsensus spotkał się z krytyką. Jednym z ważnych argumentów jego krytyków było to, że palingeneza, czyli odrodzenie narodowe, jest typowa nie tylko dla ruchów faszystowskich, ale również dla niemal wszystkich form nacjonalizmu. Inna krytyka dotyczyła tego, że badacze faszyzmu wykazywali tendencję do niwelowania różnic między różnymi ruchami i reżimami faszystowskimi. W szczególności historycy niemieccy i wschodnioeuropejscy kwestionowali znaczenie studiów nad faszyzmem, ponieważ ingerowały one w narodowe interpretacje historii61.
W tym studium będę nazywał ruch, reżim albo ideologię faszystowskimi, jeśli spełniają główne kryteria zawarte w wymienionych wyżej koncepcjach faszyzmu. Po pierwsze, będę uznawał ruchy za faszystowskie, tylko jeśli przyjmowały one Führerprinzip, praktykowały kult przemocy etnicznej i politycznej, uznawały masową przemoc za rozszerzenie polityki i były w całości albo w znacznej części antydemokratyczne, antymarksistowskie, antyliberalne, antykonserwatywne, totalitarne, ultranacjonalistyczne, populistyczne, rasistowskie, antysemickie i militarystyczne. Po drugie, będę uznawał ruchy za faszystowskie, tylko jeśli planowały one przejęcie władzy i zamierzały wprowadzić dyktaturę faszystowską oraz jeśli planowały palingenezę albo radykalne polityczne i kulturowe odrodzenie narodu w celu zapobieżenia jego "degeneracji". Po trzecie, należy pamiętać o różnicach między konserwatywnymi albo militarystycznymi reżimami, takimi jak reżim Antonescu, Horthy'ego albo Piłsudskiego, a reżimami faszystowskimi, takimi jak faszystowskie Włochy Mussoliniego i narodowosocjalistyczne Niemcy Hitlera, a także reżimami, które w pewnym okresie przechodziły okres faszyzacji, ale w długiej perspektywie wierne były ideologii narodowego konserwatyzmu, jak w przypadku Franco i Salazara. Podobnie, powinniśmy być również świadomi, że skrajnie prawicowe ruchy nacjonalistyczne, które próbowały przejąć władzę i ustanowić dyktaturę, mogły z biegiem lat zmienić swoje ideologie i swoją postawę wobec faszyzmu. Kiedy było to dla nich wygodne, mogły prezentować się jako faszystowskie. Później mogły twierdzić, że nigdy nie były faszystowskie. Podobnie, mogły łączyć nacjonalizm z faszyzmem i innymi skrajnie prawicowymi ideologiami, takimi jak rasizm albo antysemityzm w różnych proporcjach, a tym samym nie być ani typowo faszystowskie, ani typowo nacjonalistyczne albo rasistowskie.
Faszyzm, nacjonalizm i radykalna prawica
Po naświetleniu i uściśleniu definicji faszyzmu niezbędne jest krótkie wyjaśnienie różnicy między faszyzmem i nacjonalizmem, dwoma dość blisko związanymi zjawiskami. Współczesna postać nacjonalizmu, zdefiniowanego jako program polityczny, który instrumentalizuje i mistyfikuje przeszłość, by stworzyć wspólnotę narodową i ustanowić państwo narodowe, ma swoje początki na przełomie XVIII i XIX wieku62. Nacjonalizm był produktem ubocznym rewolucji francuskiej i nowoczesnej polityki, którą ona wytworzyła. W dodatku pozostawał również pod wpływem romantyzmu. Ruchy nacjonalistyczne przybierały bardzo zróżnicowane formy, w zależności od społecznych i politycznych grup, które formowały albo przyjęły tę ideologię. Nacjonalizm zradykalizował się, zwłaszcza pod koniec XIX i na początku XX wieku. Według George'a Mossego stał się "systemem życia, który zapewnił fundament dla wszystkich ruchów faszystowskich". Masowa przemoc, wywołana przez I wojnę światową i doświadczana podczas niej, przyczyniła się do rozwoju faszyzmu, który w pierwszym stadium swojego rozwoju był, według Sternhella, "połączeniem organicznego nacjonalizmu i antymarksistowskiego socjalizmu". Faszyzm stał się najbardziej radykalną formą nacjonalizmu, ale jego własna ideologia i cele różniły się od ideologii i celów nacjonalizmu. Choć oba te nurty pozostawały pod wpływem rasizmu i antysemityzmu, nie były rasistowskie albo antysemickie w takim samym stopniu. Wreszcie, powinniśmy pamiętać, że choć nacjonalizm i faszyzm są odrębne pod względem charakteru, granice między nimi zamazywały się, zwłaszcza w przypadkach takich ruchów jak OUN i ustasze, które rozumiały same siebie jako nacjonalistyczne "ruchy wyzwoleńcze" związane z innymi ruchami faszystowskimi63.
W okresie międzywojennym Bandera i OUN nazywali siebie "nacjonalistami", ale uważali organizację nacjonalistów za ruch związany z włoskimi faszystami, narodowymi socjalistami, Żelazną Gwardią i podobnymi ruchami. W tym studium będę ich zatem nazywał albo nacjonalistami, albo faszystami w zależności od kontekstu. Jednostki i grupy, które podczas zimnej wojny albo po rozpadzie Związku Radzieckiego nawiązały kulturową, duchową lub emocjonalną ciągłość między nimi samymi i międzywojenną OUN, jej przywódcami i członkami albo jej polityką, będę nazywał "nacjonalistami", "neofaszystami", "radykalną prawicą" lub "skrajną prawicą" w zależności od kontekstu. "Neofaszyzm" oznacza w tym studium odrodzenie faszystowskich idei i estetyki po zakończeniu II wojny światowej, kiedy główne państwa faszystowskie zniknęły, a sam faszyzm jako ideologia został zdyskredytowany z uwagi na okrucieństwa popełnione przez nazistowskie Niemcy i inne ideologicznie spokrewnione ruchy i reżimy.
Terminy "faszyzm" i "radykalna prawica" albo "skrajna prawica" nie są tożsame, a pojęcie "radykalna prawica", podobnie jak faszyzm i nacjonalizm, nie jest jednoznaczne. Z jednej strony używane ono było od lat pięćdziesiątych XX wieku, zwłaszcza przez politologów, do opisu partii ultranacjonalistycznych, fundamentalistycznych albo populistycznych. Z drugiej strony badacze używali pojęć radykalna prawica" albo "skrajna prawica" w odniesieniu do współczesnych radykalnych ruchów nacjonalistycznych, które pojawiały się w Europie od końca XIX wieku. Ogólnie rzecz biorąc, termin "radykalna prawica" jest szerszy niż "faszyzm". "Faszyzm" niesie ze sobą bardziej skonkretyzowane znaczenie. Odnosi się do specyficznego rodzaju "radykalnie prawicowych" ruchów, które pojawiły się po I wojnie światowej, takich jak włoscy faszyści, narodowi socjaliści i wiele innych mniejszych partii i organizacji, które dążyły do przejęcia władzy i wprowadzenia dyktatury faszystowskiej64.
Sakralizacja polityki i dychotomia heroizacji-demonizacji
Sakralizacja polityki jest kategorią teoretyczną związaną z omówionymi wyżej pojęciami kultu, mitu, charyzmy i faszyzmu. Emilio Gentile, jeden z czołowych teoretyków tej kategorii, twierdził, że ruchy i reżimy totalitarne wykazują tendencję do sakralizacji polityki i tworzenia religii politycznych. Według Gentilego "sakralizacja polityki następuje, gdy polityka pojmowana jest, przeżywana i przedstawiana poprzez mity, rytuały i symbole, które wymagają wiary w świecki byt poddany sakralizacji, oddania od wspólnoty wiernych, entuzjazmu do działania oraz bojowego ducha i poświęcenia w celu zapewnienia jego obrony i tryumfu"65.
Analizując radykalną i rewolucyjną formę nacjonalizmu ukraińskiego, który pozostawał pod głębokim wpływem religii, ważne jest zwrócenie uwagi na to, że "sakralizacja polityki niekoniecznie prowadzi do konfliktu z tradycyjnymi religiami ani nie prowadzi do zaprzeczenia istnienia jakiejś nadnaturalnej najwyższej istoty"66. Przeciwnie, związek między polityką i tradycyjną religią jest bardzo złożony. Religie polityczne przejmują elementy religijne i "przekształcają je w system wierzeń, mitów i rytuałów", w konsekwencji czego granice między nimi często się zacierają: zwykłe jednostki przekształcane są w wyznawców, symbole polityczne ulegają sakralizacji, a bohaterowie narodowi postrzegani są jako świeccy święci67.
Gentile trafnie zauważył, że sakralizacja polityki w XX wieku została wywołana przez I wojnę światową, podczas której kilka krajów wykorzystywało Boga i religię do legitymizowania przemocy. Po wojnie nawet te ruchy, które deklarowały się jako ateistyczne i antyreligijne, wykorzystywały symbole religijne do legitymizowania swoich ideologii i przyciągnięcia mas. Kult poległych na polu bitwy, bohaterów i męczenników, symbolika śmierci i zmartwychwstania, oddanie narodowi i jego wsławienie oraz mistyczne cechy krwi i poświęcenia były bardzo powszechnymi elementami ruchów militarystycznych i totalitarnych68. Sakralizacja państwa albo narodu była kolejną ważną odmianą religii politycznej, która stała się szczególnie ważna w kontekście ukraińskim. Kiedy Ukraińcom nie udało się utworzyć państwa po pierwszej wojnie światowej, próby uczynienia tego stały się dla ukraińskich rewolucyjnych nacjonalistów sprawą życia i śmierci69.
Po II wojnie światowej, z uwagi na specyficzne okoliczności polityczne, pewne grupy ukraińskich rewolucyjnych nacjonalistów nadal sakralizowały politykę, zwłaszcza w diasporze. Zarówno przed, jak i po zamordowaniu Bandery w konsystencję jego kultu włączane były różne elementy religijne. Przekształcenie go po śmierci w męczennika było jednym z nich. Aby zbadać tę kwestię, połączę podejście Gentilego z wprowadzonym przez Clifforda Geertza pojęciem "opisu gęstego". Wykorzystując opisową analizę rytuałów i tworzenia hagiograficznych elementów kultu Bandery, spróbuję zrozumieć rolę, jaką odegrał on w procesie wynajdowania ukraińskich tradycji narodowych70.
Z kwestią sakralizacji związana jest dychotomia heroizacji-demonizacji. Pojęcie to będzie badane w tym studium, ale nie powinno nam to przeszkadzać przy badaniu życia bohatera naszej książki i historii kierowanego przez niego ruchu. Przedstawienie jednostek jako bohaterów i łajdaków albo jako przyjaciół i wrogów stanowi nieodłączny element ideologii totalitarnych. Najważniejszym pytaniem, jakie należy zbadać w tym kontekście, jest: która ideologia zaspokajała konkretne rodzaje potrzeb propagandowych, przedstawiając wodza ukraińskich nacjonalistów jako bohatera albo jako nędznika, i jakiego rodzaju bohaterem albo łajdakiem stał się Bandera?71
Badania nad Banderą, OUN i ukraińskim nacjonalizmem muszą uwzględniać również historię Związku Radzieckiego, jego ideologię i ich wpływ na życie Bandery. OUN postrzegała Związek Radziecki jako swojego głównego wroga, zarówno przed, jak i po tym, gdy Żydzi i Polacy w znacznej mierze zniknęli z Ukrainy. Na przykład ultranacjonalistyczna rewolucja planowana przez Banderę po II wojnie światowej miała wybuchnąć na radzieckiej Ukrainie i była skierowana przeciwko władzy radzieckiej. Co więcej, propaganda radziecka stworzyła swój własny obraz Bandery, który w czasie zimnej wojny wpłynął na postrzeganie go przez ukraińską diasporę, a po rozpadzie Związku Radzieckiego przyczynił się do jego heroizacji na Ukrainie zachodniej. Toteż wpływ historii i ideologii Związku Radzieckiego na ukraiński rewolucyjny nacjonalizm jest jednym z ważniejszych aspektów tego studium72.
Pamięć, tożsamość, symbol i negacja
Ostatnim pojęciem teoretycznym, które należy krótko wprowadzić - zanim przejdziemy do empirycznej części tej pracy - jest pamięć. Obraz Bandery w pamięci zbiorowej różnych wspólnot zmieniał się od samego początku. Był przypominany i prezentowany w wyidealizowany i heroiczny sposób przez ludzi, którzy tworzyli i wyznawali jego kult i którzy wierzyli w jego mit. Sposób, w jaki Polacy, Żydzi i inne grupy, które przeżyły terror OUN i UPA, pamiętali Banderę, bardzo różnił się od sposobu, w jaki zapamiętali go członkowie ukraińskiej diaspory, w szczególności grupy emigrantów ukraińskich propagujące jego kult. Propaganda radziecka ukształtowała negatywny i wręcz obraźliwy sposób przedstawiania wodza ukraińskich nacjonalistów, a po rozpadzie Związku Radzieckiego pamięć o nim podzieliła postradziecką Ukrainę.
W celu przeanalizowania różnych pamięci o Banderze musimy rozróżnić przynajmniej trzy pojęcia: pamięć indywidualną, pamięć zbiorową i politykę pamięci. Pewna liczba ludzi znała Banderę bezpośrednio, a tym samym posiadała pewnego rodzaju osobistą pamięć o nim. Publikacja i upowszechnienie ich wspomnień pozwoliły innym jednostkom, które nie miały z nim kontaktów, na zaznajomienie się z jego życiem i wytworzenie pewnej emocjonalnej więzi z nim. To oczywiście wpłynęło na pamięć zbiorową społeczności, która miała wspólną tożsamość albo wspólne doświadczenia. Oba rodzaje pamięci pozostawały pod wpływem polityki pamięci, która definiowała, jak przeprowadzać oficjalne uroczystości upamiętniające, albo jak biografia, film lub wystawa powinny prezentować prowidnyka, aby zaspokoić oczekiwania polityczne danej wspólnoty, społeczeństwa albo państwa73.
Badanie pamięci - podobnie jak badanie kultu i mitu - nie powinno jednak przeszkadzać nam przy odkrywaniu "realnej" historii ukraińskiego nacjonalizmu i "realnej" osobowości Bandery. Zaniedbywanie faktycznej historii albo próby zrozumienia historii poprzez pamięć są niebezpieczną tendencją we współczesnej historiografii, która zwłaszcza na polach takich jak II wojna światowa albo Holokaust otwiera drzwi dla różnych aktywistów radykalnej prawicy i innych jednostek dopuszczających się nadużyć względem historii. Aby uniknąć tego rodzaju problemów, powinniśmy badać pamięć również w świetle negowania i zniekształcania Holokaustu. Powinniśmy zwrócić szczególną uwagę na kwestię, czy skrajnie prawicowe grupy, wspólnoty nacjonalistyczne albo historycy, które upamiętniały Banderę, OUN albo UPA, ignorowały albo celowo zaprzeczały roli Ukraińców w zagładzie Żydów albo innym okrucieństwom popełnianym przez ukraińskich nacjonalistów74. Pamiętając o tym, powinniśmy przestudiować również "archiwa milczenia", które są rezultatem zbiorowego przemilczania albo ukrywania "niewygodnej" historii. Te archiwa są pełne wypartych i zapomnianych - ale bardzo ważnych - elementów dziejów narodowych, w szczególności materiałów o zdarzeniach związanych z przemocą etniczną i polityczną, oraz innych dokumentów, które nie odpowiadają patriotycznej interpretacji historii75. ""Zrobiłeś to", mówi mi moja pamięć. "Nie mogłem tego zrobić", mówi mi moja duma - i pozostaje nieubłagana. W końcu - pamięć ulega" - zauważył Fryderyk Nietzsche już w 1886 roku76.
Ludobójstwo, masowa przemoc i złożoność Holokaustu
"Ludobójstwo" jest terminem kontrowersyjnym, który jest unormowany w dyskursie prawnym i odgrywa ważną rolę w dyskursach politycznych. Używanie tego terminu przy analizie wydarzeń historycznych może natomiast kolidować z analizą naukową, zaciemniając związki między różnymi formami masowej przemocy dokonywanymi przez tę samą grupę sprawców przeciwko różnym wrogom etnicznym i politycznym77. Celem tej książki nie jest dowiedzenie, że pewne okrucieństwa popełnione przez OUN, nazistów albo ustaszów miały charakter ludobójczy, a inne nie, albo porównywanie Holokaustu z innymi masowymi zbrodniami w celu wywyższenia statusu cierpienia konkretnej grupy. Moje użycie terminu "ludobójstwo" zakłada u sprawców intencję zniszczenia grupy albo wspólnoty z uwagi na jej tożsamość narodową, kulturową albo etniczną. Z tego samego względu należy podkreślić niejednoznaczny charakter przemocy dokonanej przez OUN, która była skierowana przeciwko różnym rodzajom wrogów etnicznych i przeciwników politycznych, ale nie w takim samym stopniu. W zależności od kontekstu używam też terminów takich jak "masowa przemoc", "czystka etniczna" albo "zbrodnia przeciwko ludzkości". W ostatnich dwóch rozdziałach wyjaśniam, jak różne grupy działaczy politycznych, a nawet badaczy nadużywały terminu "ludobójstwo" do promowania narracji wiktymizacji.
Przez długi czas historycy, którzy badali Holokaust albo ruchy takie jak OUN, koncentrowali się na dokumentach sprawców i przeoczali świadectwa, wspomnienia, raporty i inne sprawozdania pozostawione przez tych, którzy przeżyli Zagładę i inne zbrodnie. Historycy ci byli przekonani, że dokumenty sprawców zawierają bardziej wiarygodne dane niż dokumenty pozostawione przez ocalałych, ofiary i postronnych świadków. Z punktu widzenia tych historyków sprawcy byli obiektywni, dokładni i emocjonalnie zdystansowani. Ocaleni uznawani byli natomiast za emocjonalnych, straumatyzowanych i niezdolnych do sporządzenia wiarygodnego opisu wydarzeń. To podejście było typowe dla specjalistów od OUN takich jak John Armstrong i promowane także przez niemieckich historyków Martina Broszata, Thilo Vogelsanga i Andreasa Hillgrubera, którzy dorastali w nazistowskich Niemczech i służyli w niemieckiej armii lub innych formacjach. Podobnie, niektórzy czołowi historycy Holokaustu, między innymi Raul Hilberg i pierwszy dyrektor Yad Vashem Ben-Zion Dinur, również stosowali takie podejście. Natomiast Joseph Wulf, Philip Friedman, Szymon Datner, Léon Poliakov i kilku innych badaczy, którzy sprzeciwiali się podejściu zorientowanemu na sprawców, sami byli w większości ocalałymi z Holokaustu. Za sprzeciw przeciwko jednostronnym interpretacjom opartym tylko na materiałach sprawców byli oni dyskredytowani, zwłaszcza przez historyków niemieckich, jako "nienaukowcy", a niektórzy nawet, jak Wulf, byli poniżani i przezywani jak "schmutzige Ostjuden" (nieczyści Żydzi wschodni) między innymi przez kolegów z Instytutu Historii Współczesnej (Institut für Zeitgeschichte) w Monachium78.
Pierwsza publiczna dyskusja nad jednostronną i niemieckocentryczną interpretacją historii Holokaustu odbyła się w latach 1987-1988 między dyrektorem Instytutu Historii Współczesnej, Martinem Broszatem, który wstąpił do NSDAP 4 kwietnia 1944 roku, i ocalałym z Zagłady Saulem Friedländerem, zaliczanym do grona czołowych badaczy Zagłady. Jednym z głównych zagadnień w tej debacie było przeciwstawienie "racjonalnej" niemieckiej nauki "mitycznej pamięci" ofiar79. Dyskusja ta nie odbudowała zaufania do sprawozdań ocalałych, ale sytuacja zaczęła się zmieniać dekadę później. W 1997 roku Friedländer wrócił do tej debaty w swoim studium Nazi Germany and the Jews (Niemcy Nazistowskie i Żydzi). Wskazał on problemy metodologiczne, które wynikały z ignorowania perspektywy i przeżyć ocalałych, i wypowiadał się za wykorzystaniem dokumentów zarówno sprawców, jak i ocalałych w celu osiągnięcia zintegrowanej i całościowej historii80. Czternaście lat później Jan Tomasz Gross opublikował studium o polskim miasteczku Jedwabne. Opierając się na świadectwach ocalałych, Gross dowiódł, że miejscowa ludność polska zamordowała swoich żydowskich sąsiadów z własnej inicjatywy i praktycznie bez żadnej pomocy Niemców81. W następnych latach Christopher Browning i Omer Bartov, którzy wcześniej skupiali się na badaniu sprawców, zakwestionowali rzekomą bezużyteczność sprawozdań pozostawionych przez ofiary i ocalałych oraz opracowali metodologiczne podstawy dla badań nad zaniedbanymi zagadnieniami Holokaustu za pomocą tych dokumentów82.
W tym studium pójdę śladem sformułowanej przez Friedländera formuły historii zintegrowanej i będę wykorzystywał dwa rodzaje dokumentów: dokumenty pozostawione przez sprawców i dokumenty pozostawione przez ofiary i ocalałych. To podejście umożliwi uzyskanie pełnego obrazu wydarzeń. Oczywiście, oba rodzaje dokumentów będę traktował krytycznie. W odniesieniu do dokumentów sprawców konieczne jest odróżnienie dokumentów propagandowych, wewnętrznych dokumentów dotyczących spraw organizacyjnych i apologetycznych wspomnień powojennych. Pracując z tymi dokumentami, musimy zbadać intencje ich autorów oraz rozważyć okoliczności, w których one powstały. Świadectwa i wspomnienia ocalałych należy natomiast porównywać ze sobą i skonfrontować z dokumentami sprawców i świadków. Podobnie, analizując akta z przesłuchań NKWD, powinniśmy zdawać sobie sprawę, że takie przesłuchania były niekiedy przeprowadzane przy użyciu środków przymusu, a nawet tortur, co wpłynęło na ich przebieg i treść akt83.
Dokumenty, interpretacje i manipulacje
Badania nad życiem Bandery, jego kultem i historią OUN i UPA w znacznej mierze muszą opierać się na dokumentach archiwalnych i oryginalnych publikacjach. Z uwagi na ekstremistyczny charakter OUN i jej zaangażowanie w Holokaust i inne rodzaje masowej przemocy podczas II wojny światowej i po niej emigranci z OUN i weterani UPA zaczęli podczas zimnej wojny produkować sfałszowane albo zmanipulowane dokumenty, za pomocą których wybielali swoją własną historię. Usunęli niepożądane albo niewygodne sformułowania z wydanych ponownie dokumentów, zwłaszcza tych związanych z faszyzmem, Holokaustem i innymi zbrodniami. Na przykład w 1955 roku w nowym wydaniu dokumentów zatytułowanym The OUN in the Light of the Resolutions of Great Congresses (OUN w świetle rezolucji Wielkiego Kongresu) przedrukowano rezolucje II Wielkiego Kongresu, który odbył się w Krakowie w kwietniu 1941 roku. Według oryginalnych rezolucji organizacja przyjęła na tym kongresie faszystowskie pozdrowienie składające się z podniesienia prawej ręki "trochę na prawo i trochę powyżej głowy", wygłoszenia słów "Chwała Ukrainie!" (Sława Ukrajini!) i odpowiedzi "Chwała bohaterom!" (Herojam sława!). Wydanie z 1955 roku pominęło tę konkretną część tekstu84.
Takie podejście do historii przypomina podejście radzieckie, również do kwestii przedstawiania Bandery i OUN. Na przykład Wydział Kultury Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Ukrainy (Komunistyczna Partija Ukrajiny, KPU) doradził producentom filmu Zabójca jest znany, by pokazywać go, kiedy przekształca się w swastykę85. Jednak nie tylko dyskurs OUN albo publikacje radzieckie dotyczące Bandery zawierają zafałszowane przedstawienia przeszłości. Książka Alliance for Murder: The Nazi-Ukrainian Nationalist Partnership in Genocide (Współdziałanie w mordowaniu. Partnerstwo między nazistami i ukraińskimi nacjonalistami podczas czystek etnicznych) zawiera zdjęcie arcybiskupa Andrzeja Szeptyckiego ze swastyką i sugeruje, że głowa Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego nosił ją w czasie II wojny światowej, ponieważ sympatyzował z nazistowskimi Niemcami. Zdjęcie to jednak musiało zostać zrobione w latach dwudziestych. Przedstawia ono bowiem Szeptyckiego z dwoma mężczyznami w mundurach Płastu, ukraińskiej organizacji skautowskiej. Płast używał swastyki jako symbolu w latach dwudziestych, a organizacja została zakazana w 1930 roku. Co więcej, Szeptycki pokazany jest w pozycji stojącej, podczas gdy był on przykuty do wózka inwalidzkiego już przed rozpoczęciem II wojny światowej86.
Inne przejawy tego procesu można znaleźć w powojennych wspomnieniach. Mykoła Kłymyszyn, bliski towarzysz Stepana Bandery, był autorem kilku ważnych publikacji historycznych i autobiograficznych dotyczących swojego przyjaciela i ważnym prekursorem jego kultu. Kłymyszyn był wystarczająco uczciwy, żeby przyznać, że ciemne plamy w jego publikacjach zostały wybielone na osobistą prośbę opisywanego. Przyznał to, by ostrzec przyszłe pokolenia, które mogły kwestionować pominięcie pewnych aspektów w jego opisach87. Jewhen Stachiw, inny członek OUN i autor ważnych publikacji autobiograficznych, przyznaje, że Mykoła Łebed', inny ważny przywódca organizacji, prosił go, by przemilczał i nie opisywał niewygodnych elementów przeszłości, takich jak dyrektywa Bandery skierowana do ruchu pod koniec 1941 roku, by naprawić stosunki z nazistowskimi Niemcami i spróbować dalszej kolaboracji z nimi88. Do omówienia różnych rodzajów "zapomnianej" albo zinstrumentalizowanej historii niezbędne jest przestudiowanie oryginalnych dokumentów. Niektóre z nich, jak również ich lokalizację, omówię krótko tutaj.
Archiwum Akt Nowych w Warszawie przechowuje zbiór materiałów dotyczących historii UWO i OUN w okresie przedwojennym. Dokumenty dotyczące śledztwa w sprawie członków organizacji zaangażowanych w zabójstwo Bronisława Pierackiego oraz procesu warszawskiego i lwowskiego można znaleźć w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym we Lwowie (Centralnyj Derżawnyj Istorycznyj Archiw Ukrajiny u Lwowi, CDIA) i w Państwowym Archiwum Okręgu Lwowskiego (Derżawnyj Archiw Lwiwśkoji Obłasti, DALO). Wiele dokumentów - w tym 24 tomów akt śledczych przygotowanych na proces warszawski - najprawdopodobniej uległo zniszczeniu podczas II wojny światowej.
Wiele ważnych dokumentów dotyczących Bandery i OUN-UPA podczas II wojny światowej znajduje się w dwóch kijowskich archiwach: Centralnym Państwowym Archiwum Wyższych Organów Władzy i Rządu Ukrainy (Centralnyj Derżawnyj Archiw Wyszczych Orhaniw Włady ta Uprawlinnja Ukrajiny, CDAWOW) i Centralnym Państwowym Archiwum Organizacji Publicznych Ukrajiny (Central'nyj Derżawnyj Archiw Hromadśkych Objednań Ukrajiny, CDAHO). Archiwum Państwowe Służby Bezpieczeństwa Ukrainy (Hałuzewyj Derżawnyj Archiw Służby Bezpeky Ukrajiny, HDA SBU) przechowuje zbiory akt z przesłuchań NKWD, które zawierają również pewne informacje o ukraińskich nacjonalistach. Ponieważ przesłuchania NKWD były prowadzone z użyciem przemocy, a w niektórych przypadkach stosowano tortury, takie dokumenty powinny być wykorzystywane z ostrożnością i porównywane z innymi źródłami. Archiwum Prowincji Alberta w Edmonton również ma w swoich zbiorach istotne dokumenty o "Ukraińskiej Rewolucji Narodowej" i postępowaniu OUN i UPA podczas II wojny światowej89.
Inne ważne dokumenty dotyczące Bandery, OUN-UPA i niemieckiej okupacji Ukrainy znajdują się w Niemieckim Archiwum Federalnym (Bundesarchiv, BA) w Berlinie i Koblencji, w Archiwum Wojskowym (Militärarchiv, MA) we Freiburgu i w Archiwum Politycznym Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Berlinie (Politisches Archiv des Auswärtigen Amtes, PAAA). W Archiwum Landu Nadrenii Północnej-Westfalii (Landesarchiv Nordrhein-Westfalen, LN-W) można studiować materiały z postępowania przygotowawczego przeciwko Theodorowi Oberländerowi. Akta te są ważne dla badania pogromu lwowskiego z 1941 roku i kampanii przeciwko ministrowi federalnemu ds. przesiedleńców, uchodźców i ofiar wojennych w rządzie Adenauera.
Dwa kolejne ważne źródła zbiorów dokumentów dotyczących Ukrainy podczas II wojny światowej to Archiwum Państwowe Federacji Rosyjskiej (Gosudarstwennyj Archiw Rossiiskoj Fiederacyi, GARF) i Rosyjskie Archiwum Państwowe Historii Społeczno-Politycznej (Rossiiskij Gosudarstwennyj Archiw Social'no-Politiczeskoj Istorii, RGASPI) w Moskwie. Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie (AŻIH) przechowuje ogromny zbiór świadectw ocalałych Żydów, głównie zebranych między 1944 i 1947 rokiem w Polsce przez Centralną Żydowską Komisję Historyczną (CŻKH)90. Dwa inne ważne zbiory świadectw ocalałych znajdują się w archiwach Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie i w archiwum Yad Vashem. Shoah Foundation Institute Visual History Archive, które zostało założone w 1994 roku, również zgromadziło ogromną liczbę świadectw ocalałych. Wczesne dokumenty zgromadzone przez AŻIH są szczególnie ważne dla tego studium91.
Bawarskie Główne Archiwum Państwowe (Bayerisches Hauptstaatsarchiv, BayHStA) i Monachijskie Archiwum Państwowe (Staatsarchiv München, StM) przechowują głównie dokumenty policyjne dotyczące Bandery i OUN podczas II wojny światowej. Kolejne ważne źródło do badań stanowią dokumenty znajdujące się w posiadaniu służb wywiadowczych, ale nie wszystkie z nich udzielają do nich dostępu. Dokumenty dotyczące wodza ukraińskich nacjonalistów w czasach zimnej wojny można znaleźć w National Archives and Records Administration w Waszyngtonie. Wiele ważnych protokołów przesłuchań członków OUN i partyzantów UPA i inne dokumenty dotyczące okresu zimnej wojny znajdują się w HAD SBU. Federalna Służba Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej (Fedieral'naja Służba Bezopasnosti Rossijskoj Fiedieracyi, FSB) poinformowała mnie, że jej archiwa nie zawierają żadnych dokumentów dotyczących zabójstwa Bandery. Federalna Służba Wywiadowcza Niemiec (Bundesnachrichtendienst, BND) nie udostępniła większości istotnych dokumentów dotyczących ich współpracy z OUN.
Archiwum Muzeum Stepana Bandery w Londynie przechowuje pewne dokumenty dotyczące jego zabójstwa i emigrantów z OUN w okresie zimnej wojny. W ciągu ostatnich dwóch dekad kilka ważnych edycji dokumentów dotyczących Bandery i OUN-UPA ukazało się na Ukrainie. Niektóre z nich, takie jak trzytomowe Stepan Bandera w dokumentach radzieckich organów bezpieczeństwa państwa, wraz z dokumentami z Archiwum Państwowego Służby Bezpieczeństwa Ukrainy były ważnym źródłem informacji dla tego studium92.
Literatura
Do czasu powstania niniejszego opracowania nie napisano żadnej naukowej biografii Bandery ani studium jego kultu, ale w ostatnich dwóch dekadach powstało wiele ważnych prac dotyczących tematów związanych z tymi zagadnieniami. Publikacje te zostały opublikowane po niemiecku, angielsku, polsku, rosyjsku, ukraińsku i w innych językach. Obejmują one takie tematy, jak OUN, UPA, II wojna światowa i Holokaust na Ukrainie, okupacja radziecka Ukrainy i konflikt polsko-ukraiński w okresie międzywojennym. Z uwagi na ich ogromną objętość tylko te najważniejsze z punktu widzenia celów tej książki zostaną krótko omówione w tym miejscu.
Złożoność okresu międzywojennego i stosunków między Żydami, Polakami i Ukraińcami w II Rzeczypospolitej oraz sytuacja polityczna Ukraińców w szczególności były przedmiotem badań między innymi Christopha Micka, Maksyma Hona, Timothy Snydera, Jerzego Tomaszewskiego i Roberta Potockiego93. Frank Golczewski opublikował monumentalną monografię stosunków niemiecko-ukraińskich w latach 1914-193994. Los Ukraińców w Cesarstwie Habsburskim i Imperium Rosyjskim oraz temat nacjonalizmu ukraińskiego w XIX wieku był badany w latach osiemdziesiątych XX wieku między innymi przez Johna-Paula Himkę, a później przez historyków takich jak Jarosław Hrycak95. Wieloetniczny charakter terytoriów ukraińskich został przedstawiony między innymi przez Andreasa Kappelera, Natalię Jakowenko, Marka von Hagena i wielu innych uczonych96. Bohdan Bociurkiw opublikował ważną monografię o Ukraińskim Kościele Greckokatolickim97. Antony Polonsky napisał trzytomowe studium poświęcone Żydom w Polsce, na Ukrainie i w Rosji98.
Do chwili obecnej trzech badaczy opublikowało monografie OUN. W 1955 roku John Armstrong wydał swoje klasyczne, a zarazem problematyczne studium. Monografie Romana Wysockiego i Franziski Bruder ukazały się po rozpadzie Związku Radzieckiego, kiedy możliwe stały się badania w archiwach postradzieckich. Wysocki skoncentrował się na OUN w Polsce w latach 1929-1939. Bruder napisała krytyczne i oparte na wszechstronnych studiach opracowanie omawiające ideologię ukraińskich nacjonalistów, zwracając szczególną uwagę na antysemityzm oraz przemoc polityczną i etniczną99. Innym solidnym naukowcem, który zajmuje się antysemityzmem OUN, jest Marco Carynnyk100. Alexander Motyl w 1980 roku i Tomasz Stryjek w 2000 roku opublikowali prace poświęcone ukraińskim myślicielom politycznym, w tym Dmytro Doncowowi, głównemu ideologowi pokolenia Bandery101. Grzegorz Motyka opublikował najpełniejszą monografię o UPA, w której zbadał również konflikt polsko-ukraiński w czasie II wojny światowej, wymierzone w Polaków okrucieństwa we wschodniej Galicji i na Wołyniu oraz konflikt między OUN-UPA i władzami radzieckimi. Jednak studium Motyki tylko marginalnie zbadało przemoc nacjonalistów ukraińskich skierowaną przeciwko Żydom102. Ważne artykuły o ukraińskiej policji, OUN, UPA i przemocy etnicznej zostały napisane przez Alexandra Prusina103. Jeffrey Burds opublikował artykuły o konflikcie między nacjonalistami ukraińskimi i UPA oraz o początkach zimnej wojny na Ukrainie104. Alexander Statiev wydał opartą na solidnych badaniach monografię konfliktu między ukraińskimi nacjonalistami i władzami radzieckimi, a Katrin Boeckh o stalinizmie na Ukrainie105.
Ważna publikacja o niemieckiej okupacji wschodniej Ukrainy (Reichskommisariat Ukraine) w czasie II wojny światowej, która poświęca również uwagę przemocy etnicznej realizowanej przez OUN i UPA na Wołyniu, została napisana przez Karela Berkhoffa106. Dieter Pohl wydał monografię o niemieckiej okupacji wschodniej Galicji, w której opisał dogłębnie, jak Niemcy z pomocą lokalnej policji ukraińskiej prześladowali i eksterminowali Żydów. Jednak rola OUN, UPA i lokalnej ludności w Holokauście jest niedostatecznie uwzględniona107. Thomas Sandkühler, który również opublikował monografię o niemieckiej okupacji zachodniej Galicji, potraktował rolę organizacji nacjonalistów do pewnego stopnia bardziej poważnie niż Pohl, ale również skoncentrował się na niemieckich sprawcach108. Zarówno Diether Pohl, jak i Frank Golczewski opublikowali kilka ważnych artykułów o policji ukraińskiej i o kolaboracji Ukraińców z Niemcami109. Shmuel Spector zbadał Holokaust na Wołyniu, zwracając szczególną uwagę na sprawozdania ocalałych, na podstawie których opracował ważne studium, które nie marginalizuje nieniemieckich sprawców110. Dekadę temu Hans Heer poświęcił artykuł o pogromie lwowskim w 1941 roku, a John-Paul Himka, Christoph Mick i ja zrobiliśmy to samo ostatnio, bardziej dokładnie i mniej jednostronnie111. W 2015 roku, po ukazaniu się tej książki, Kai Struve opublikował obszerne studium pogromów na Ukrainie zachodniej112. Ocalali z Holokaustu historycy Philip Friedman i Eliyahu Yones również przeprowadzili ważne badania nad różnymi aspektami eksterminacji Żydów na zachodniej Ukrainie, w tym nad pogromem lwowskim, oraz nad postawą UPA wobec Żydów113. Jeden z tych historyków Aharon Weiss napisał ważny artykuł analityczny o Ukraińcach, którzy popełniali zbrodnie, i tych, którzy szli na ratunek ofiarom114. W 2012 roku Witold Mędykowski opublikował transnacjonalne studium o pogromach, które miały miejsce w lecie 1941 roku na Białorusi, w państwach bałtyckich, Polsce, Rumunii i na Ukrainie115. Omer Bartov, Wendy Lower, Kai Struve i Timothy Snyder przedłożyli z kolei publikacje na temat różnych zagadnień związanych z Zagładą na zachodniej Ukrainie116.
Kilkunastu badaczy zapoznało czytelników z materiałami na temat ukraińskiej diaspory, ale z wyjątkiem artykułów autorstwa Johna-Paula Himki, Pera Andersa Rudlinga i moich historia OUN i ukraińskiego nacjonalizmu w diasporze pozostała nietknięta117. O postradzieckich aktach z przesłuchań i procesów oraz o problemach metodologicznych związanych z ich analizą pisali Diana Dumitru, Tanja Penter, Alexander Prusin i Vladimir Solonari118. Tarik Cyril Amar opublikował artykuł o Holokauście w dyskursie radzieckim na zachodniej Ukrainie119. Per Anders Rudling, Anton Szechowcow i Andreas Umland przedstawili kilka artykułów o radykalnych grupach i partiach prawicowych po 1990 roku na Ukrainie120. Problem, czy ukraiński nacjonalizm jest formą faszyzmu, był omawiany w publikacjach Franka Golczewskiego, Antona Szechowcowa, Ołeksandra Zajcewa i moich121.
Jak już wspomniałem, w ostatnich dwóch dekadach ukazało się na Ukrainie wiele tomów przedrukowanych dokumentów archiwalnych122. Obejmują one wiele ważnych materiałów i nie powinno się ich wykluczać wyłącznie dlatego, że ich autorzy, tacy jak Wołodymyr Serhijczuk, zaprzeczają, że OUN i UPA stosowały przemoc etniczną i polityczną, albo jak Iwan Patryljak cytują byłego Wielkiego Czarownika Ku Klux Klanu Davida Duke'a jako "eksperta" od "kwestii żydowskiej" w Związku Radzieckim123. Poza wspomnianymi wyżej studiami akademickimi wiele książek napisali weterani z OUN, UPA i Waffen-SS Galizien, z których część została profesorami na zachodnich uniwersytetach. Po rozpadzie Związku Radzieckiego apologetyczna i wybiórcza narracja, zainicjowana przez tych historyków i innych autorów, została przejęta przez większość młodych ukraińskich patriotycznie nastawionych pracowników nauki i działaczy mieszkających na zachodniej Ukrainie. Z jednej strony prace historyków takich jak Mykoła Posiwnycz i weteranów OUN jak Petro Mirczuk zawierają ważne materiały do biografii Bandery. Z drugiej strony propagują one kult prowidnyka i dlatego analizowane są w rozdziałach dziewiątym i dziesiątym, w których omawiam kult Bandery124. W 1997 roku prezydent Łeonid Kuczma utworzył komisję do badania historii OUN i UPA pod kierownictwem Stanisława Kulczyckiego, która opublikowała kilka zbiorów dokumentów i prac dotyczących ukraińskiego nacjonalizmu i II wojny światowej125.
Cele, możliwości i ograniczenia
W książce tej badam życie i kult Bandery. Koncentruję się w niej na jego życiu politycznym, a nie prywatnym. Zwracam uwagę na jego myśli i światopogląd, które można zrekonstruować na podstawie książek i gazet, które czytał, publikował albo redagował, opinie, które żywił i które publicznie głosił, jak również na podstawie działalności bojowej i propagandowej, którą organizował i w której uczestniczył. Historia OUN i UPA zajmuje znaczną część tego studium, by zapewnić wiedzę dla ram życia i działalności przywódcy tych organizacji. Forma tej książki zdeterminowana jest przez interesy badawcze, długi okres objęty narracją i zastosowane metody. Różni się zatem od studiów, które rozważają i zalety, i wady nacjonalizmu albo socjalizmu w życiu narodu, albo eksplorują krótkookresowe procesy, takie jak kolaboracja w konkretnym regionie albo kraju w czasie II wojny światowej.
Książka ta jest napisana "pod prąd" w celu ujawnienia kilku ukrytych, zapomnianych, ignorowanych albo zaciemnionych aspektów historii Ukrainy i innych historii narodowych. Oczywiście nie dąży do usprawiedliwienia okrucieństw popełnionych przez Niemców, Rosjan, Polaków czy jakikolwiek inny naród albo grupę podczas II wojny światowej lub po wojnie, ale nie może zaprezentować - ani nie pretenduje do tego, aby pokazać - wszystkich istotnych aspektów w pełni całościowy sposób. Poświęcam w niej więcej uwagi tematom etnicznej i politycznej przemocy popełnionej przez OUN i UPA niż niemieckiej i radzieckiej polityce okupacyjnej na Ukrainie. Metoda prezentowania historii zdeterminowana jest przez główny temat tego studium, którym jest Bandera i jego rola w ukraińskim ruchu ultranacjonalistycznym. Niektóre części tej książki mogą zatem pozostawiać wrażenie, że głównymi sprawcami Holokaustu na zachodniej Ukrainie byli ukraińscy nacjonaliści, a nie okupujący ją Niemcy i policja ukraińska. Celem tej publikacji nie jest dowodzenie takiej tezy. W opracowaniu tym jasno podaję szacunki dotyczące odsetka ludzi, którzy zostali zabici przez Niemców i ukraińską policję z jednej strony oraz przez OUN i UPA, a także innych ukraińskich sprawców z drugiej strony.
Nie jest celem tej książki dowodzenie, że wszyscy Ukraińcy ze wschodniej Galicji i Wołynia (a tym bardziej nie wszyscy Ukraińcy w ogóle) popierali politykę OUN, walczyli w UPA, byli zaangażowani w Zagładę, czystki etniczne przeciwko ludności polskiej i inne formy przemocy etnicznej i politycznej, których dopuściły się nacjonalistyczne organizacje, albo że zgadzali się z takimi działaniami. Zgłębiam wzajemne związki między nacjonalizmem i przemocą popełnianą w jego imię, ale nie pomijam czynników ekonomicznych, społecznych i politycznych, które przyczyniły się do konfliktów etnicznych albo tworzenia się ruchów faszystowskich.
Nie neguję też faktu, że podczas II wojny światowej Ukraińcy byli zarówno ofiarami, jak i sprawcami i że te same osoby, które były zaangażowane w przemoc etniczną i polityczną, mogły stać się ofiarami reżimu radzieckiego. Co więcej, nie twierdzę, że wszyscy Ukraińcy, którzy należeli do OUN albo UPA, byli faszystami albo radykalnymi nacjonalistami. Do OUN albo UPA wstępowano z różnych powodów i przyłączali się do nich różni ludzie, część z nich pod przymusem. Co za tym idzie, nie zakładam, że wszyscy Ukraińcy, którzy wstąpili do nich, popełnili mordy albo że wśród Ukraińców tylko członkowie OUN i UPA byli zaangażowani w Holokaust albo inne okrucieństwa. Takie założenie zniekształciłoby rzeczywistość i usprawiedliwiałoby takie grupy jak nienacjonalistycznie nastawieni Ukraińcy, policja ukraińska i Ukraińcy, którzy uczestniczyli w Zagładzie przede wszystkim ze względów ekonomicznych i innych pozapolitycznych powodów. Wreszcie, ukraińskie partie polityczne i organizacje inne niż OUN pojawiają się w prezentowanych rozważaniach tylko marginalnie, ponieważ monografia ta koncentruje się na Banderze i OUN. W rezultacie czytelnicy mogą odnieść wrażenie, że OUN było organizacją, która zdominowała całe życie polityczne Ukrainy i jej historię. To, oczywiście, nie jest prawdą. Wiele innych organizacji i partii nacjonalistycznych, demokratycznych, konserwatywnych i komunistycznych istniało na Ukrainie przed II wojną światową, a także wywierało wpływ na tamtejsze życie polityczne, ale nie są one tematem tej książki.
CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI
PEŁNY SPIS TREŚCI:
PRZEDMOWA I PODZIĘKOWANIA
LISTA SKRÓTÓW
NOTA O JĘZYKU, NAZWACH I TRANSLITERACJI
WPROWADZENIE
