Strategia wojskowa w środowisku bezpieczeństwa pierwszej połowy XXI wieku. Wstęp do wydania polskiego
Do rąk polskiego czytelnika trafia kolejny tom z serii Krótkie Wprowadzenie, wydawanej przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, który wcześniej ukazał się w prestiżowej serii Very Short Introductions publikowanej przez Oxford University Press. Jest on poświęcony problematyce strategii wojskowej. Stanowi go przekład drugiego wydania dzieła Military Strategy: A Very Short Introduction autorstwa Antulia Josepha Echevarrii II. To książka dotycząca bardzo ważnego obszaru funkcjonowania państwa i instytucji z nim związanych, ponieważ przyjęcie dobrej strategii, w tym strategii wojskowej, jest bardzo ważnym determinantem sukcesu. Z tego powodu tematyka poruszana w tej publikacji cieszy się nieustannym zainteresowaniem wielu osób. Ponadto warto podkreślić, że pojęcie strategii występuje w wielu różnych dziedzinach nauki, nie tylko w tych związanych bezpośrednio z bezpieczeństwem.
Książka jest adresowana do osób pragnących pogłębić swą wiedzę z zakresu wojskowości, ze szczególnym uwzględnieniem strategii wojskowej. Będzie ona dobrym źródłem informacji zarówno dla czytelników, którzy dopiero zaczynają poznawać prezentowane zagadnienia, jak i dla tych, którzy posiadają już ugruntowane poglądy dotyczące przedstawianego tematu. Uporządkowane, spójne i całościowe ujęcie omawianej problematyki pozwoli im lepiej zrozumieć istotę oraz znaczenie strategii wojskowej w osiąganiu celów politycznych i strategicznych.
O wartości tej publikacji świadczy nie tylko prezentowana w niej problematyka, lecz także doświadczenie i wiedza autora w przedstawionym obszarze. Antulio J. Echevarria II (ur. 1959) służył w Siłach Zbrojnych Stanów Zjednoczonych. Obecnie jest redaktorem naczelnym wydawnictwa US Army War College Press, które wydaje również czasopismo "Parameters". Ukończył Akademię Wojskową Stanów Zjednoczonych, Kolegium Dowództwa i Sztabu Generalnego Armii Stanów Zjednoczonych oraz Kolegium Wojenne Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych. Doktoryzował się z historii nowożytnej na Uniwersytecie Princeton. Jest autorem sześciu książek: After Clausewitz (2001), Imagining Future War (2007), Clausewitz and Contemporary War (2007), Reconsidering the American Way of War (2014), Military Strategy: A Very Short Introduction (2017) oraz War's Logic: Strategic Thought and the American Way of War (2021). Napisał również ponad sto artykułów i monografii z zakresu myślenia strategicznego oraz teorii i historii wojskowości. W latach 2000-2001 był stypendystą Fulbrighta NATO, a w latach 2011-2012 - Visiting Research Fellow na Uniwersytecie Oksfordzkim. Jest pracownikiem naukowym w Instytucie Badań nad Polityką Zagraniczną oraz adiunktem w Instytucie Wojny Nowoczesnej. Wcześniej profesor Echevarria był kierownikiem Katedry Studiów Wojskowych im. Elihu Roota w US Army War College, a także zajmował się krytyczną analizą współczesnej myśli strategicznej Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej dla Cambridge University Press. Przedstawiona sylwetka i dotychczasowe osiągnięcia autora niech będą zachętą do zapoznania się z jego dorobkiem naukowym oraz wnioskami z badań, które zostały przedstawione w tej publikacji.
Prezentowana książka stanowi syntetyczne opracowanie tego, czym jest strategia wojskowa oraz nie tylko obrazuje jej znaczenie w kontekście osiąganych celów, lecz także uwypukla konieczność posiadania określonych zdolności niezbędnych do przyjęcia najlepszej możliwej strategii. Wartością dodaną przedstawionej publikacji jest wskazanie przez autora ryzyka wynikającego z przyjęcia takiej, a nie innej strategii.
W pierwszej kolejności autor podjął się próby zdefiniowania pojęcia strategii. Jest to punkt wyjściowy do zrozumienia istoty tego terminu, tym bardziej że w świetle mnogości jego definicji granica pomiędzy pojęciem strategii a pojęciem strategii wojskowej może być niejasna. Echevarria podkreśla, że ostatecznie strategia wojskowa jest warunkowana tak zwaną wielką strategią, która współcześnie dotyczy strategii sojuszniczej, koalicyjnej lub państwowej, a nie odwrotnie. Strategia wojskowa przyjmuje zatem pozycję strategii sektorowej w działalności państwa. Autor zwraca uwagę, że obecnie strategię wojskową przedstawia się, stosując następujący schemat: cele - sposoby ich osiągania - środki ich osiągania - ryzyko związane z przyjęciem danej strategii, a co za tym idzie, z prowadzeniem działań charakterystycznych dla tejże strategii. Jest to typowy paradygmat planistyczny nawiązujący do racjonalizmu technicznego. Podejście to ukierunkowuje tok myślenia i analiz prowadzących do opracowania najtrafniejszych założeń strategii wojskowej.
Strategia wojskowa stanowi niejako spiritus movens koncepcji osiągania celów, jednak nie może ignorować pewnych ogólnie przyjętych norm dotyczących przygotowania i działania wojsk, które ujęte są w zasadach sztuki wojennej. Echevarria nie pomija tego aspektu. Zwraca uwagę na znaczenie właściwego rozumienia zasad sztuki wojennej w kontekście doboru i sposobu praktykowania określonej strategii wojskowej, co świadczy o kompleksowym ujęciu omawianej problematyki. Do najważniejszych zasad sztuki wojennej zalicza: celowość, manewr, zaskoczenie, koncentrację, ekonomię sił, aktywność, ubezpieczenie, prostotę oraz jednoosobowe kierowanie i dowodzenie.
Jak już wspomniano, autor uwypukla wagę określonych zdolności do prowadzenia działań przez siły zbrojne we wszystkich domenach. Posiadanie tych zdolności warunkowane jest stopniem rozwoju naukowego i technologicznego. Czynniki te mają istotny wpływ na wybór i wdrożenie najtrafniejszej w danych warunkach strategii wojskowej. Jest to, jak wskazuje Echevarria, praktyczny wymiar strategii wojskowej.
W poszczególnych rozdziałach autor charakteryzuje, w sposób przejrzysty, zidentyfikowane rodzaje strategii wojskowej. Często odnosi się do przykładów historycznych, co ułatwia czytelnikowi zrozumienie istoty opisywanych strategii. Odwołuje się przy tym nie tylko do kanonów sztuki wojennej, takich jak bitwa pod Kannami z roku 216 p.n.e., lecz także przybliża mniej znane okoliczności stosowania specyficznych strategii wojskowych, na przykład te, które wynikają z działalności różnorodnych grup terrorystycznych czy powstańczych. Takie podejście umożliwia pogłębienie wiedzy z zakresu historii wojen oraz historii wojskowości i jest zachętą dla czytelnika do dalszej eksploracji omawianego obszaru. Dodatkowo ciekawym zabiegiem inspirującym odbiorców do poszerzania horyzontów w obrębie praktycznych uwarunkowań wdrażania założeń strategii wojskowej jest odwołanie się autora do modelu pięciu pierścieni Johna Wardena oraz do tak zwanej pętli OODA.
Środowisko bezpieczeństwa pierwszej połowy XXI wieku jest coraz bardziej złożone i dynamiczne. Treści zawarte w tej książce odnoszą się do tej skomplikowanej sytuacji i identyfikują warunki konieczne do skutecznej implementacji konkretnej strategii wojskowej, co jest istotne w szczególności dla tych czytelników, którzy są już po części zaznajomieni z zasadami projektowania i planowania użycia sił zbrojnych. Jest to bardzo istotne, ponieważ teoria i praktyka projektowo-planistyczna wymaga od oficerów i specjalistów z dziedziny bezpieczeństwa "wychodzenia poza dostarczone informacje". Publikacja Echevarrii może stanowić zachętę dla odbiorców do nabywania zdolności do wieloaspektowego postrzegania strategii wojskowych. Pomaga również w kształtowaniu umiejętności przewidywania tego, czym może skutkować zastosowanie takiej, a nie innej strategii wojskowej. Wynika to zarówno ze statycznego, jednostronnego przedstawienia analizowanych strategii, jak i z ujęcia ich w relacjach między sobą. Autor stara się w ten sposób wyczulać czytelnika na to, że strategie wojskowe nie funkcjonują w oderwaniu od siebie nawzajem, lecz mogą się przeplatać i uzupełniać.
Proces osiągania celów, w szczególności politycznych i strategicznych, bardzo rzadko zachodzi wskutek jednostkowych czy krótkoterminowych działań. Najczęściej wymaga czasu i tak zwanego fazowania, czyli dochodzenia do celów w sposób stopniowy. Wiąże się to ze wspomnianą złożonością środowiska bezpieczeństwa. Dobór właściwej strategii, a następnie jej odpowiednie fazowanie w planie działania, nie jest tylko czynnością mechaniczną, ale wyraża głębokie zrozumienie istoty i konsekwencji wdrożenia danej strategii. Oznacza to, że wybór najlepszej z możliwych strategii wynika z umiejętności przewidywania efektów jej zastosowania. Dobrym zilustrowaniem tej sytuacji i wymogu jest postawa wobec Mu'ammara Kaddafiego i skutki podjętych względem niego działań. Jak zauważył ekspert francuskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych i Strategicznych Jean-Vincent Brisset, po obaleniu Mu'ammara Kaddafiego w 2011 roku międzynarodową koalicję "zaskoczył duży opór sił Kaddafiego oraz słabość libijskich sił powstańczych". Spodziewano się, że Kaddafi jest znienawidzony przez całą ludność, podobnie jak Ben Ali w Tunezji i Mubarak w Egipcie. Okazało się jednak, że niemało ludzi pozostało mu wiernych mimo wielu dni walki i licznych ofiar w jego oddziałach. Powstańcy nie reprezentowali więc całej ludności libijskiej. W efekcie zdestabilizowanie Libii i regionu przynosi dziś Europie rosnące zagrożenia wynikające choćby z nielegalnej migracji. W tym przypadku strategia dekapitacji, którą zastosowano, okazała się zatem złym wyborem z punktu widzenia bezpieczeństwa regionalnego w perspektywie średnio- i długoterminowej.
Echevarria w swojej publikacji wychodzi naprzeciw wymogom projektowania i planowania działań z użyciem sił zbrojnych w złożonym środowisku bezpieczeństwa. Wskazuje na potencjalne skutki stosowania określonych strategii wojskowych. Określa warunki ich wdrożenia, a także tworzy przydatne schematy ich użycia. Jego książka może być cenna i przydatna dla osób zajmujących się problematyką projektowania i planowania użycia sił i środków, w szczególności militarnych, ale także pozamilitarnych, w obszarze kształtowania środowiska bezpieczeństwa państwa.
Podsumowując, prezentowana książka bardzo syntetycznie ujmuje tematykę strategii wojskowej. Porządkuje w sposób wieloaspektowy zasady stosowania określonych rodzajów strategii wojskowej. Inspiruje czytelników, a nie zniechęca trudnym językiem czy skomplikowanymi, zbyt szczegółowymi opisami. Wskazuje na istotę podjętej problematyki, nie gubiąc przy tym najważniejszych szczegółów. To bardzo cenne opracowanie dla każdego teoretyka i praktyka wojskowości - zarówno początkującego, jak i bardziej zaawansowanego. Jest wartościowym źródłem wiedzy i kształtowania potencjału intelektualnego, który obok potencjału materiałowo-technicznego oraz morale do walki ma ogromne znaczenie w nabywaniu kompetencji w zakresie projektowania i planowania użycia sił zbrojnych w procesie osiągania celów polityki państwa.
Robert Rosa
