Tło historyczne
Traktat napisany przez Św. Augustyna z Hippony zatytułowany: O łasce i wolnej woli, powstał w związku ze sporem jaki miał miejsce w jednym z klasztorów. Tematem jest łaska i uczynki. Pod wpływem odłamu Pelagian lub samego Augustyna z pisma do Sykstusa mnisi przyjęli poglądy, że człowiek nie ma wolnej woli. Augustyn posługując się Pismem Świętym, wysłał opracowanie, w którym przedstawia biblijne stanowisko między łaską a wolą człowieka.
Synod w Kartaginie (411 i 418 r.) - Potępił Pelagiusza: Episkopat pod przewodnictwem św. Augustyna przeanalizował nie wcześniejsze deklaracje Pelagiusza, lecz jego rzeczywiste, opublikowane pisma (m.in. dzieło O naturze). Biskupi uznali, że jego nauka uderza w fundamenty chrześcijaństwa, a głównymi przyczynami potępienia były:
- Zaprzeczenie grzechowi pierworodnemu: Odrzucenie faktu, że grzech Adama przechodzi na całą ludzkość i deprawuje ludzką naturę.
- Unieważnienie konieczności wewnętrznej łaski: Twierdzenie, że człowiek o własnych siłach, mocą samej wolnej woli i rozumu, może całkowicie unikać grzechu i osiągnąć zbawienie, przez co ofiara Chrystusa staje się de facto zbędna (Boża łaska sprowadza się jedynie do pouczenia i stworzenia natury).
Pelagiusz - kim był?
Pelagiusz urodził się prawdopodobnie w Brytanii. Był wykształconym, bardzo pobożnym ascetą i mnichem. Około 380-390 r. przeniósł się do Rzymu, gdzie zdobył sporą reputację jako nauczyciel życia chrześcijańskiego.
Szczególnie mocno podkreślał, że chrześcijanin powinien rzeczywiście żyć zgodnie z Ewangelią, a nie traktować grzechu jako czegoś nieuniknionego. Uważał, że człowiek otrzymał od Boga wolną wolę i jest zdolny odpowiadać za swoje czyny. To nie spodobało się Augustynowi.
Spór z Augustynem
Pelagiusz sprzeciwiał się poglądowi, który jego zdaniem mógł prowadzić do usprawiedliwiania grzechu słowami: "jestem tylko człowiekiem, nic nie mogę na to poradzić". Twierdził, że Bóg nie nakazywałby człowiekowi czegoś, czego człowiek nie może wykonać.
W tym samym czasie Augustyn z Hippony rozwijał znacznie bardziej pesymistyczną wizję ludzkiej kondycji po grzechu Adama. Według Augustyna człowiek potrzebuje łaski Bożej, ponieważ samą swoją wolą nie jest w stanie osiągnąć zbawienia. I właśnie tutaj doszło do zasadniczego konfliktu.
Pelagiusz: człowiek ma wolność i może wybierać dobro; Boże przykazania są możliwe do wypełnienia.
Augustyn: człowiek jest głęboko dotknięty grzechem i bez uprzedzającej łaski Boga nie może zwrócić się ku Bogu w sposób prowadzący do zbawienia. Gdzie leży prawda? Obaj mają rację, Człowiek może przestrzegać przykazań i zwrócić się do Boga o pomoc, i nie może o własnych siłach wypełnić całego prawa. Aby człowiek był posłuszny, musi narodzić się na nowo, i Duch Boży daje mu siłę do wypełnienia woli Bożej. Jak to mówi powiedzenie: "jakby obie strony nie miały racji nie byłoby kłótni".
Konflikt narasta
Około 410 r., po zdobyciu Rzymu przez Wizygotów, Pelagiusz opuścił Italię i udał się na Wschód. Jego zwolennikiem został m.in. Celestiusz. To właśnie nauczanie Celestiusza zostało szczególnie ostro zaatakowane. W Afryce odbyły się synody, które potępiły poglądy przypisywane Pelagiuszowi i jego zwolennikom. Pelagiusz próbował się bronić. W 415 r. został przesłuchany podczas synodu w Diospolis (Lyddzie) w Palestynie i został wówczas uniewinniony od przedstawionych mu zarzutów, ponieważ odrzucił poglądy uznawane za heretyckie.
Potępienie
To Augustyn jako jego największy wróg doprowadził do potępienia Pelagiusza, wykazując na jego pismach zarzuty. Ostatecznie w 418 r. potępiono kluczowe twierdzenia pelagianizmu. Sobór w Efezie w 431 r. również potępił pelagianizm. Pelagiusz prawdopodobnie zmarł, około 420-425 r., choć dokładne miejsce i data jego śmierci nie są znane.
Dlaczego jego historia jest ważna?
Spór Pelagiusza z Augustynem stał się jednym z najważniejszych sporów w historii chrześcijańskiej myśli o:
- wolnej woli,
- grzechu pierworodnym,
- łasce Bożej,
- naturze człowieka,
- oraz relacji między ludzkim wysiłkiem a Bożym działaniem w zbawieniu.
Co ciekawe, istnieje też problem historyczny: nie wszystkie poglądy przypisywane Pelagiuszowi rzeczywiście znajdowały się w jego własnych pismach. Część obrazu "pelagianizmu" pochodzi z polemik jego przeciwników. Dlatego współcześni historycy starają się rozróżniać między rzeczywistym nauczaniem Pelagiusza a bardziej radykalnymi poglądami jego zwolenników. Augustyn porusza szerzej zagadnienie, mówiąc o tych co nie uznają wolnej woli człowieka, to raczej nie jest pogląd Pelagiusza, który uznaje wolną wolę, więc oskarżenie Augustyna jest szkalowaniem Pelagiusza. Ten do papieża Innocentego I, napisał Wyznanie Wiary, w którym stwierdza, że Augustyn mówi o nim nieprawdę; "Niech przeczytają także mój ostatni mały traktat, który niedawno musieliśmy opublikować w obronie wolnej woli, i niech uznają, jak niesprawiedliwa jest ich determinacja, by nas dyskredytować za negowanie łaski, podczas gdy my w niemal całej pracy w pełni i szczerze uznajemy zarówno wolną wolę, jak i łaskę".
Potępienie nauk Augustyna
Może nam się wydawać nieco dziwne, ale Augustyn uznany z świętego, ale jego niektóre nauczania zostały potępione przez synod w Orange w 529 roku. Synod uznał absolutną konieczność łaski do każdego dobrego czynu (odrzucając pogląd Kasjana, że pierwszy krok może wykonać sama natura), ale odrzucając też augustyńską predestynację do potępienia. Żyjący w tym samym czasie Kasjan nie zgadzał się poglondami Augustyna
Jan Kasjan nie zgadzał się z św. Augustynem głównie w kwestii łaski Bożej a wolnej woli człowieka w procesie zbawienia oraz w nauce o predestynacji. Pod koniec życia Augustyna teolog z Hippony wypracował skrajnie rygorystyczny system, z którym mnich z Marsylii nie mógł się w pełni zgodzić, obawiając się, że niszczy on ludzką odpowiedzialność i moralny wysiłek człowieka. Synod potępił skrajny pogląd Augustyna.
Strona krytyczna
Jeżeli Augustyn mówi nieprawdę, przypisując Pelagiuszowi negowanie wolnej woli, zatem jego dzieło nie ma wartości. To Pelagiusz stał się tu ofiarą. Potępienie w późniejszym czasie nauk Pelagiusza, dotyczy bardziej jego uczniów, którzy poszli w skrajność, już za życia Pelagiusza Celestiusz przedstawiał własne teorie, od których odciął się Pelagiusz na Synodzie w Palestynie. Dzisiaj całość odstępstwa przypisuje się Pelagiuszowi. Zatem wiemy, że Augustyn znał poglądy Pelagiusza i znał poglądy Celestiusza. De gratia Christi et de peccato originali omawia osobno "dzieła Celestiusza", a następnie analizuje pisma Pelagiusza. Pisząc do mnichów, u których doszło do sporu, potępia pelagianizm, przedstawia nauki pelagianizmu, a nie same nauki Pelagiusza. Nieuczciwe z jego strony jest to, że cytuje obie strony sugerując czytelnikom, że Pelagiusz reprezentuje te same poglądy, co Celestiusz. Jako wróg Pelagiusza Augustyn chce, aby mnisi zerwali kontakty nie tylko z Pelagianizmem, ale i samym Pelagiuszem. W nienawiści, przedsłowia się tylko złe strony, i dodaje się jeszcze od siebie opis negatywny. Zatem to opracowanie Augustyna, nie jest dokumentem historycznym, który przedstawia prawdziwy obraz Pelagiusza i jego zwolenników. To dzieło poglądowe, manipulacja aby osiągnąć u mnichów swój cel. Czytając dzieło Augustyna trzeba być świadomym, że nie wszystko jest zgodne z prawdą, co poświadczył Synod w Orange, odrzucając niektóre poglady Augustyna.
Jak zatem Augustyn mógł zostać świętym, z heretyckimi poglądami i oficjalnym kościelnym potępieniem. Otóż w tamtym czasie nie było kanonizacji na wzór dzisiejszej, gdzie sprawdza się zgodnośc z nauczaniem KrK. Zwolennikiem Augustyna był papież Bonifacy VIII oficjalnie ogłosił go Doktorem Kościoła, miało to miejsce w 1298 (lub według niektórych źródeł w 1303) roku, co formalnie potwierdziło jego pozycję w całym Kościele Katolickim.
