Słowa uznania dla książki Świat według Xi Jinpinga

"Urzędnik państwowy, premier, dyplomata, uczony - życiorys Kevina Rudda przypomina doskonały wzorzec kariery elity biurokratyczno-intelektualnej, która przez ponad tysiąc lat zarządzała chińskim imperium. W książce Świat według Xi Jinpinga Rudd wykorzystuje doświadczenie polityka, który od czasów młodości pozostaje zaangażowany w relacje z Chinami, by przeanalizować partyjne imperium Xi Jinpinga oraz jego globalne ambicje. Autor podejmuje się także pozornie niemożliwego zadania - formułuje słowa przestrogi i nadziei na czasy pełne niepokoju".

- Geremie R. Barmé, redaktor China Heritage

"W tej książce Kevin Rudd oddaje ogromną przysługę wszystkim, którym zależy na pokoju. Opierając się na swojej niezwykłej wiedzy o Chinach i chińskim systemie, Rudd odsłania stronę Xi Jinpinga, którą można zrozumieć jedynie dzięki jego obszernym pracom ideologicznym - dając nam wszystkim unikalny wgląd w człowieka, od którego zależy w dużej mierze przyszłość, i pomagając zarówno naukowcom, jak i decydentom lepiej zrozumieć motywy Xi i przewidywać jego działania. Niezwykła lektura!"

- Meghan L. O'Sullivan, dyrektor Centrum Nauki i Spraw Międzynarodowych Belfera i profesor praktyki stosunków międzynarodowych im. Jeane Kirkpatrick w Szkole Rządowej im. Kennedy'ego na Uniwersytecie Harvarda

"Zrozumienie światopoglądu Xi Jinpinga i jego znaczenia dla Chin oraz dla nas jest teraz ważniejsze niż kiedykolwiek. Znakomita analiza Rudda oferuje czytelnikowi kompleksowy przewodnik po myśleniu Xi na temat polityki wewnętrznej i spraw międzynarodowych. Rudd traktuje słowa Xi poważnie i opisuje konsekwencje, które wywołują: politykę i gospodarkę, które przesunęły się w lewo, oraz politykę zagraniczną, która przekształciła się w formę prawicowego nacjonalizmu. Rudd podsumowuje te procesy terminem "nacjonalizm marksistowsko-leninowski". To opracowanie jest lekturą obowiązkową dla każdego, kto chce zrozumieć, skąd wzięły się Chiny, dokąd zmierzają i jakie wywoła to konsekwencje dla nas wszystkich".

- Anthony J. Saich, profesor stosunków międzynarodowych w Daewoo, Harvard Kennedy School

"Zrozumienie Xi Jinpinga, jego planów wobec Chin i ich wpływu na świat jest głównym wyzwaniem dla Stanów Zjednoczonych i decydentów na całym świecie. Jako praktyk polityki zagranicznej, uczony, osoba mówiąca po chińsku i były światowy przywódca, Kevin Rudd jest wyjątkowo dobrze przygotowany, aby odpowiedzieć na pytanie, w co tak naprawdę wierzy Xi Jinping. Robi to znakomicie, czerpiąc z chińskich źródeł, dogłębnych badań i wieloletniego doświadczenia w kontaktach z chińskim przywództwem".

- Stephen J. Hadley, doradca ds. bezpieczeństwa narodowego prezydenta George'a W. Busha

Dane oryginału

ON XI JINPING: HOW XI'S MARXIST NATIONALISM IS SHAPING CHINA AND THE WORLD

Kevin Rudd

Copyright ? Kevin Rudd 2024

All rights reserved

ON XI JINPING: HOW XI'S MARXIST NATIONALISM IS SHAPING CHINA AND THE WORLD was originally published in English in 2024. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Naukowe PWN SA is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon.

ON XI JINPING: HOW XI'S MARXIST NATIONALISM IS SHAPING CHINA AND THE WORLD została pierwotnie opublikowana w języku angielskim w 2024 roku. Niniejszy przekład został opublikowany za zgodą Oxford University Press. Wydawnictwo Naukowe PWN SA ponosi wyłączną odpowiedzialność za niniejsze tłumaczenie oryginalnego dzieła, a Oxford University Press nie ponosi odpowiedzialności za błędy, pominięcia, nieścisłości lub niejednoznaczności występujące w tłumaczeniu ani za jakiekolwiek straty wynikające z polegania na jego treści.

Projekt okładki Anna Kulikowska

Wydawca Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji Renata Ziółkowska

Redakcja Katarzyna Kusojć

Korekta Anna Wasilewska

Produkcja Anna Badura

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Zdjęcie na okładce JSS DZGN/Shutterstock

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl.

Polska Izba Książki

Polish edition copyright ? Wydawnictwo Naukowe PWN SA

ISBN: 978-83-01-25286-1

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Przedmowa

Powodem napisania tej książki jest próba odpowiedzi na pytania, które wiele osób na całym świecie nieustannie zadaje mi na temat Chin. W co tak naprawdę wierzy Xi Jinping? I jakie są jego plany wobec przyszłości Chin i świata? Na te pytania trudno odpowiedzieć, ale nie jest to niemożliwe. Dzieje się tak, ponieważ znaczna część systemu przekonań Xi Jinpinga jest zarysowana w jego pismach na temat ideologii Komunistycznej Partii Chin (KPCh). Ideologia partii zawiera w sobie ukryty zbiór znaczeń, który wyjaśnia, jak partia faktycznie postrzega świat i co zamierza z nim zrobić. Komunistyczna Partia Chin zawsze traktowała ideologię poważnie i Xi nie jest wyjątkiem. Czas zatem, abyśmy zrobili to samo. Niniejsza książka stara się pomóc zrozumieć, jak partia komunikuje się sama ze sobą, rozszyfrowując złożony język kodów swojego wewnętrznego dyskursu marksistowsko-leninowskiego.

Książka różni się zakresem i stylem od mojego poprzedniego dzieła pod tytułem Wojna, której można uniknąć. Opublikowane w 2022 roku, przedstawia zarys tego, co postrzegam jako dziesięć koncentrycznych kręgów interesów polityki wewnętrznej i zagranicznej Xi Jinpinga, ich wpływ na przyszłość relacji amerykańsko-chińskich oraz to, jak ryzyko kryzysów, konfliktów i wojny między nimi można zmniejszyć poprzez to, co nazywam "zarządzaną konkurencją strategiczną". Została napisana dla szerokiego grona czytelników zainteresowanych wzrostem potęgi Chin oraz sposobami ograniczenia ryzyka konfliktu, bez konieczności sięgania po specjalistyczne opracowania akademickie. Rzeczywiście, niektórzy krytykowali Wojnę, której można uniknąć za brak przypisów! Pomimo tego braku (a raczej właśnie z jego powodu) książka okazała się niezwykle popularna. Ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu została już przetłumaczona na chiński, japoński, koreański, francuski, niemiecki, hiszpański, włoski i szwedzki. Zostałem nawet poproszony o napisanie zaktualizowanej wersji na rok 2025.

Dla odróżnienia niniejsza książka nie należy do łatwych lektur. Jej celem jest zdefiniowanie podstawowej ideologii Xi Jinpinga, wskazanie, czym różni się ona od ideologii jego poprzedników z epoki postmaoistowskiej, oraz ukazanie, w jaki sposób znajduje odzwierciedlenie w ogólnym kierunku polityki wewnętrznej i zagranicznej Chin w trakcie pierwszej dekady jego rządów. Książka bada również, w jakim stopniu zrozumienie ideologii Xi może pomóc przewidzieć, dokąd chce on poprowadzić Chiny - i świat - w nadchodzących latach. Książka została napisana w sposób przystępny dla wymagającego czytelnika, ale jej celem jest również wniesienie wkładu w szerszy korpus literatury akademickiej poświęconej Chinom Xi Jinpinga. Starając się trafić do obu tych grup odbiorców, autor ryzykuje, że publikacja nie spełni do końca oczekiwań żadnej z nich: okaże się zbyt nużąca dla tych, którzy szukają krótkiego wprowadzenia do Myśli Xi Jinpinga, a zarazem zbyt powierzchowna dla badaczy zaznajomionych z rozległą literaturą przedmiotu i trwającą debatą akademicką prowadzoną przez najwybitniejszych sinologów, socjologów, politologów, ekonomistów politycznych i teoretyków stosunków międzynarodowych. Mam nadzieję, że książka stanowi rozsądny kompromis między tymi dwoma podejściami. (Nawiasem mówiąc - z myślą o moich krytykach - niniejszy tom może się obecnie poszczycić niemal tysiącem przypisów oraz obszerną bibliografią zawierającą źródła zarówno chińsko-, jak i anglojęzyczne!)

Niektórzy czytelnicy mogą jednak nie podzielać entuzjazmu wobec szczegółowej analizy tekstów oficjalnych źródeł chińskich, która stanowi zasadniczy trzon środkowych rozdziałów książki. Dla tych szanownych osób - po pięciu latach spędzonych na badaniach - mogę jedynie wyrazić pełne współczucie. Dlatego też sugeruję im przeczytanie rozdziałów 1, 3 i 4, a następnie 14, 15 i 16, traktując je jako swoisty "przewodnik w pigułce". Rozdział 1 podsumowuje główne tezy książki i kończy się krótkimi streszczeniami kolejnych rozdziałów. Rozdział 3 zawiera zwięzły przegląd historyczny ewoluujących chińskich światopoglądów ideologicznych - zarówno w okresie klasycznym, jak i komunistycznym. Rozdział 4 przedstawia podstawowe założenia ideologicznego systemu Xi Jinpinga, oparte na analizie pięciu kluczowych tekstów sygnowanych jego nazwiskiem, które zajmują ważne miejsce w teoretycznej literaturze partyjnej. Rozdziały 14 i 15 przenoszą nas do czasu publikacji książki (2024 rok) i analizują, w jaki sposób Xi Jinping zareagował na najnowsze wyzwania - wybuch pandemii COVID-19, spowolnienie gospodarcze oraz narastające kryzysy w relacjach chińsko-amerykańskich - a także czy wydarzenia te skłoniły go do głębszej ideologicznej i politycznej rewizji kierunku, w jakim zmierzają Chiny. Rozdział 16 spogląda w dalszą przyszłość i zadaje pytanie, co ideologiczne ramy myślenia Xi mogą nam powiedzieć o prawdopodobnym wektorze rozwoju Chin w sferze politycznej, gospodarczej i międzynarodowej w nadchodzącej dekadzie - oraz jak mogą wyglądać Chiny po erze Xi Jinpinga. Dla tych zaś, którzy - przeciwnie - z prawdziwą przyjemnością zanurzają się w gąszczu ideologicznych analiz i ich podstaw źródłowych, pozostaje tylko przygotować włosiennicę i dać nura w głąb całości tekstu.

Podstawą badań, na których opiera się ta książka, była moja rozprawa doktorska obroniona na Uniwersytecie Oksfordzkim pod tytułem Nowy marksistowski nacjonalizm Chin - ideologiczny światopogląd Xi Jinpinga, którą z powodzeniem obroniłem pod koniec 2022 roku. Przygotowując tę publikację, starałem się zaktualizować, skorygować i udoskonalić pierwotną wersję pracy, szczególnie w świetle tempa i złożoności wydarzeń w polityce wewnętrznej i zagranicznej Chin, jakie miały miejsce od tamtego czasu. Powodem, dla którego w ogóle zdecydowałem się na studia doktoranckie (DPhil) na Uniwersytecie Oksfordzkim, była potrzeba zmuszenia samego siebie do systematycznej lektury pism Xi Jinpinga, by zrozumieć ideologiczny przekaz, jaki kieruje on do partii i społeczeństwa, na temat zamierzonej transformacji. Książka ta jest zatem przede wszystkim analizą tekstualną zmian ideologicznych, bazującą momentami na niezwykle drobiazgowym badaniu dokumentów źródłowych. Miejscami zawiera również obszerne fragmenty przemówień i artykułów Xi, by zaznajomić czytelnika z tym, w jaki sposób najwyższy przywódca Chin rzeczywiście komunikuje zmiany - nawet jeśli jego retoryka może wydawać się dla zachodniego odbiorcy sztywna, a czasami wręcz nieprzyswajalna. Z tym wszyscy będziemy musieli się stopniowo oswoić. To coś zupełnie innego niż sytuacja, w której zachodni uczeni po prostu interpretują tekst dla wygody czytelnika. Zamiast tego postanowiłem połączyć oba podejścia: oferuję zarówno syntetyczne analizy tego, co Xi rzeczywiście mówi, jak i - tam, gdzie to potrzebne - cytaty z surowych, oryginalnych źródeł. Starałem się przy tym unikać poetyckich przeróbek, które niekiedy towarzyszą oficjalnym tłumaczeniom tekstów chińskich na potrzeby anglojęzycznych odbiorców.

Analizując ideologiczny dorobek Xi Jinpinga, unikałem również prowadzenia bieżącego komentarza do faktów, na których opiera się jego interpretacja. Obiektywne fakty z historii Chin i świata mają bowiem o wiele mniejsze znaczenie dla zrozumienia światopoglądu Xi niż jego własna, subiektywna analiza oraz oficjalne wersje historii KPCh, na których bazuje. Z tego względu przestrzegam czytelników przed pochopnym uznaniem, że przedstawione w książce twierdzenia Xi dotyczące faktów historycznych czy filozoficznych są w jakikolwiek sposób odporne na krytyczną analizę. Nie są. Moim głównym celem nie jest jednak ocena, czy Xi ma rację, lecz zrozumienie, w co naprawdę wierzy i dlaczego. Początkiem mądrości w polityce i stosunkach międzynarodowych jest zrozumienie, co myśli druga strona, oraz umiejętne i wierne opisanie tego stanowiska. Można to osiągnąć bez rezygnowania z własnych wartości i przekonań.

Tezy przedstawione w tej książce z pewnością spotkają się z krytyką ze strony różnych środowisk akademickich na Zachodzie. Główne założenie pracy brzmi: Xi Jinping rozpoczął zintegrowaną kampanię ideologiczną, którą określam mianem "marksistowskiego nacjonalizmu" - przesuwając chińską politykę na leninowską lewicę, gospodarkę Chin na marksistowską lewicę, a politykę zagraniczną na nacjonalistyczną prawicę. Dla niektórych może to brzmieć kontrowersyjnie, ponieważ intuicyjnie wydaje się niemożliwe, by partia komunistyczna mogła jednocześnie przesuwać się zarówno w lewo, jak i w prawo. Moja odpowiedź brzmi: po prostu podążałem za tym, co wynikało z analizy źródeł - niezależnie od tego, jak bardzo może to razić tradycyjne akademickie klasyfikacje. Uważam też, że badacze Chin powinni przedstawiać swoje ustalenia w sposób czytelny i użyteczny dla decydentów politycznych, którzy próbują zrozumieć zjawisko Xi Jinpinga - zamiast grzebać te ustalenia pod lawiną niezrozumiałego "sinologicznego żargonu".

O wiele ostrzejsza krytyka książki może jednak nadejść ze strony samej Komunistycznej Partii Chin. Wiele elementów mojej analizy może być dla niej trudne do przyjęcia - także dla osobistych przyjaciół wewnątrz partii. Ryzykując spalenie części tych mostów, uważam jednak, że obowiązkiem badacza jest nazywać rzeczy po imieniu. Jestem od lat oddanym badaczem Chin, ich ludu i cywilizacji. Podziwiam liczne osiągnięcia tego kraju - zarówno w epoce klasycznej, jak i współczesnej, w tym po roku 1949. Ale fakty te nigdy nie powstrzymywały mnie - i nie mogą powstrzymać - przed kwestionowaniem ortodoksji politycznej KPCh. Partia raczej nie przyjmie z aprobatą żadnej analizy, która sugeruje, że Xi przesunął partię i gospodarkę w "lewą stronę", ponieważ mogłoby to zostać odczytane jako sugestia, że Xi powiela błędy Mao. Nie przyjmie również przychylnie wniosku, że zmiany w polityce zagranicznej Xi odzwierciedlają zwrot ku nacjonalistycznej i rewizjonistycznej prawicy w szerszym dyskursie ideologicznym, ponieważ takie określenia zwykle rezerwuje dla skrajnej prawicy. W istocie każda krytyka sugerująca, że Xi przesuwa się na lewo lub na prawo, prawdopodobnie spotka się ze sprzeciwem Pekinu - choćby dlatego, że zakłada możliwość odrodzenia się frakcyjnych podziałów, a nawet debaty wewnątrz samej partii. Niemniej jednak krytyka ze strony chińskiego systemu nie jest dla mnie niczym nowym. Spotykała mnie wielokrotnie, gdy pełniłem funkcje premiera i ministra spraw zagranicznych Australii, a później - prezesa amerykańskiego think tanku Asia Society w Nowym Jorku. Wierzę, że rolą akademików w życiu publicznym nie jest przypodobanie się jakimkolwiek rządom. Przeciwnie - obowiązkiem uczonych jest przedstawianie rzeczywistości taką, jaką ją widzą, najlepiej, jak potrafią. W przypadku Komunistycznej Partii Chin otwarta i dobrze umotywowana krytyka jest znacznie cenniejsza niż wyrachowana uległość.

Zarówno książka, jak i rozprawa doktorska wiele zawdzięczają moim dwóm opiekunom naukowym. Profesor Rana Mitter, były dyrektor Oxford University China Centre, a obecnie profesor stosunków amerykańsko-azjatyckich im. ST Lee w Harvard Kennedy School, był dla mnie nieustannym źródłem wsparcia i akademickiego napomnienia, za co jestem mu głęboko wdzięczny. W kwestiach tak złożonych jak konstruowanie pracy doktorskiej i dostosowanie się do osobliwych reguł akademickich tej średniowiecznej instytucji szczególne podziękowania kieruję do profesora Paula Irwina-Crookesa z China Centre za jego niezachwiane wsparcie. Jestem również ogromnie wdzięczny dwóm recenzentom mojej pracy: profesorowi Tony'emu Saichowi z Ash Centre na Uniwersytecie Harvarda, jednemu z najwybitniejszych na świecie historyków Komunistycznej Partii Chin, oraz profesorowi Toddowi Hallowi - specjaliście w zakresie chińskiej polityki zagranicznej i teorii stosunków międzynarodowych, związanemu z Oxford China Centre. Moi przyjaciele i współpracownicy - profesorowie Graham Allison i Joe Nye z Harvard Kennedy School - również odegrali ważną rolę we wspieraniu moich starań, by przekształcić praktyczną wiedzę o Chinach w coś, co zbliża się do akademickiej rzetelności. Wszystkim tym koleżankom i kolegom z uczelni dziękuję za ich niezachwiane zawodowe wsparcie i nieustające osobiste zaangażowanie.

Po zakończeniu pełnienia funkcji premiera Australii spędziłem osiem lat jako prezes Asia Society Policy Institute (ASPI) w Nowym Jorku (2015-2023), a przez ostatnie dwa lata kierowałem całą organizacją Asia Society jako jej prezes i dyrektor generalny. Pragnę podziękować moim współpracownikom z Asia Society za wsparcie i zachętę, jakie otrzymałem podczas pracy nad książką The Avoidable War oraz w trakcie finalizowania mojej rozprawy doktorskiej na Uniwersytecie Oksfordzkim. Podczas pracy nad obiema publikacjami mogłem częściowo czerpać z wcześniejszych tekstów i badań prowadzonych dla ASPI oraz Centrum Analiz Chińskich działającego przy Asia Society. Ukończenie doktoratu zajęło mi niemal pięć lat, przy czym zdecydowaną większość pracy wykonałem równolegle z pełnieniem obowiązków prezesa Asia Society. Wiele wolnych chwil w czasie lockdownów związanych z pandemią COVID-19 w latach 2020-2021 poświęciłem też pisaniu The Avoidable War jako projektu pobocznego. Częściowo kierowałem się tym, że na początku kadencji administracji Bidena uznałem za bardziej użyteczne opublikowanie książki poświęconej bieżącym, rzeczywistym wyzwaniom w relacjach amerykańsko-chińskich niż włączanie ich do długofalowej analizy ideologii KPCh. Na ideologię można było jeszcze chwilę poczekać. Spowodowało to wiele nieprzespanych nocy, podczas których próbowałem jednocześnie godzić trzy różne światy. Ale było warto.

W szczególności pragnę podziękować moim przyjaciołom i współpracownikom z Asia Society. Thomowi Woodroofe'owi, który przez wiele lat pełnił funkcję mojego szefa gabinetu w Asia Society, a wcześniej, jako stypendysta Oksfordu, pomógł mi odnaleźć się na uniwersytecie w czasie mojej rezydencji, zawdzięczam ogromne wsparcie na każdym etapie tego projektu. Podobnie Jared Owens i Melanie Arnost - członkowie mojego dawnego zespołu premierowskiego w Brisbane - okazali się nieocenieni, wnikliwie analizując i komentując próbne wydruki tej książki.

Oczywiście nic z tego nie byłoby możliwe bez nieustającego wsparcia mojej wyrozumiałej rodziny. Thér?se, moja żona od ponad czterdziestu lat, towarzyszyła mi w tym wszystkim z niezachwianą cierpliwością. W czasie pandemii odbyliśmy wiele rozmów, spacerując wspólnie po plaży Sunshine Beach w Queensland, dyskutując o głównych tezach mojej rozprawy. Nasze dzieci - Jessica, Nicholas i Marcus - oraz wnuki - Josephine, McLean i Scarlett - również musiały znosić swojego ojca i dziadka, który nocami stukał cicho w klawiaturę, często zaniedbując rodzinne obowiązki. Dziękuję im wszystkim za miłość, cierpliwość i zrozumienie - i za niezliczone rozmowy, które prowadziliśmy o przyszłości Chin. Każde z naszych dzieci mieszkało, pracowało lub studiowało w Chinach na różnych etapach życia, przez wiele, wiele lat. Nasza rodzina żywi głęboką sympatię do Chin. Kraj ten odcisnął swój ślad na życiu każdego z nas.

Wreszcie, niezależnie od wszelkiego wsparcia, jakie otrzymałem po drodze, książka ta jest w pełni moim własnym dziełem. Żadna z opinii wyrażonych na jej kartach nie reprezentuje stanowiska rządu Australii, dla którego obecnie pracuję jako ambasador w Waszyngtonie. Co więcej, rozprawa doktorska, na której opiera się niniejsza książka, została ukończona na długo przed tym, zanim poproszono mnie o objęcie obecnego stanowiska. Dlatego też pełną odpowiedzialność za przedstawione tu poglądy ponoszę wyłącznie ja sam - i tylko ja.

Kevin RuddWielkanoc, 2024Brisbane, Australia

Rozdział 1Ukryte w zasięgu wzrokuIdeologiczne fundamenty przyszłości Chin według Xi

Książka ta miała swoje początki jako rozprawa doktorska w China Centre na Uniwersytecie Oksfordzkim, pisana w latach 2017-2022. Rozpoczynanie doktoratu w szacownym wieku pięćdziesięciu dziewięciu lat to nie zajęcie dla ludzi o słabych nerwach. Ostatni raz prowadziłem formalne badania naukowe w 1981 roku, kiedy ukończyłem Australian National University, specjalizując się w języku chińskim i historii Chin. Moja praca dyplomowa z tamtego okresu koncentrowała się na politycznym oporze w Chińskiej Republice Ludowej po ponownym objęciu przywództwa przez Deng Xiaopinga w 1978 roku. Ale przez całe dekady wzrost potęgi Chin pozostawał stałym punktem odniesienia w moim życiu osobistym i zawodowym - niezależnie od tego, czy byłem naukowcem, zawodowym dyplomatą (w tym pracownikiem ambasady Australii w mieście, które wówczas wciąż z pewnym urokiem nazywaliśmy "Pekinem"), urzędnikiem administracji stanowej, przedsiębiorcą, parlamentarzystą, ministrem spraw zagranicznych, premierem, czy prezesem amerykańskiego think tanku, a ostatnio ambasadorem w Stanach Zjednoczonych, Chiny były dla mnie życiowym powołaniem.

Powodem, dla którego napisałem rozprawę na ten właśnie temat, nie była jednak czysta intelektualna ciekawość. Chciałem spróbować zrozumieć, dlaczego obecny najwyższy przywódca Chin, Xi Jinping, obrał tak radykalny kierunek zmian politycznych i strategicznych - zarówno w kraju, jak i za granicą - w porównaniu do swoich poprzedników z epoki postmaoistowskiej. Pragnąłem dostrzec pewne wzorce w zmianach, które już wprowadził, aby lepiej pojąć, dokąd najprawdopodobniej będą zmierzać Chiny w przyszłości. To właśnie te pytania najczęściej zadawali mi przywódcy polityczni, biznesowi i opiniotwórczy z całego świata - włącznie z samymi Chinami - a także zwykli obywatele, próbujący zrozumieć często dezorientujące doniesienia medialne na temat Chin pod rządami Xi Jinpinga.

Aby odpowiedzieć na te pytania, mój program badawczy na Uniwersytecie Oksfordzkim wymagał analizy dokumentów źródłowych dotyczących wewnętrznego dyskursu politycznego i teoretycznego Xi Jinpinga w ramach Komunistycznej Partii Chin (KPCh). Było to niezbędne, aby rozszyfrować ideologiczny dialekt, którym posługuje się partia w swojej wewnętrznej komunikacji. To właśnie w tych dokumentach zawarte są kluczowe przesłania zmian, które Xi przekazuje partii od momentu objęcia władzy. Starałem się również zestawić je z równoległymi zmianami w oficjalnym dyskursie polityki wewnętrznej i zagranicznej Chin, a tam, gdzie było to możliwe, także z dostrzegalnymi zmianami w praktycznych działaniach i zachowaniach władz chińskich. Niektórzy mogliby opisać to jako formę rygorystycznej triangulacji - poprzez krzyżowe porównywanie, porządkowanie i interpolowanie zmian ideologicznych, politycznych oraz behawioralnych. Sam podchodzę do takich śmiałych twierdzeń z większą ostrożnością. Uważam jednak, że jest to najlepsze dostępne podejście, które rzeczywiście rzuca światło na to, co dzieje się na naszych oczach - choć często wciąż mamy wrażenie, że "spoglądamy przez zamglone szkło", próbując przeniknąć wrodzoną nieprzejrzystość mechanizmów decyzyjnych Komunistycznej Partii Chin.

Z tych właśnie powodów z szacunkiem zignorowałem mądrą radę promotorów akademickich, by temat pracy doktorskiej zdefiniować możliwie jak najwężej, tak aby dowodzona teza była jak najbardziej precyzyjna i rygorystyczna. Tymczasem temat, który wybrałem, nie mógł być szerszy - ani potencjalnie bardziej nieuchwytny - niż pytanie: "Co tak naprawdę myśli Xi Jinping i jaki to ma wpływ na Chiny oraz świat?". Tego rodzaju problem badawczy rodzi szereg wyzwań empirycznych i metodologicznych, w tym chociażby trudność w zrównaniu ideologii Xi z tym, co rzeczywiście myśli jako jednostka. Pojawia się tu również inny problem: na ile ostatnie zmiany ideologiczne w Chinach są wynikiem działań Xi jako jednostkowego przywódcy, a na ile wyrazem działania systemu, jakim jest Komunistyczna Partia Chin. Niemniej jednak choć wewnętrzny świat decyzyjny KPCh pozostaje w dużej mierze nieprzejrzysty dla reszty świata, partia ma jednak minimalny obowiązek publicznego komunikowania zmian na poziomie makroideologicznym w obrębie całego systemu politycznego. Co więcej, te szeroko zakrojone i na pierwszy rzut oka często niezrozumiałe przekazy ideologiczne mają wpływ znacznie wykraczający poza szczegółowe, poufne okólniki partyjne, do których cudzoziemcy na ogół nie mają dostępu. W istocie to właśnie tego rodzaju przekaz ideologiczny wyznacza ramy, w obrębie których może toczyć się bardziej analityczny, wewnętrzny dyskurs polityczny i decyzyjny.

I to prowadzi mnie do ostatniego z powodów, dla których podjąłem się badań do tej rozprawy, a teraz zdecydowałem się przekształcić ją w formę, która - mam nadzieję - będzie bardziej przystępna dla czytelnika. Problemem współczesnej zachodniej sinologii jest to, że choć nie brakuje analiz dotyczących kierunków, w jakich mogą zmierzać poszczególne elementy projektu Xi Jinpinga, to brakuje syntezy próbującej nadać temu wszystkiemu sens - poprzez postawienie pytań: dlaczego zmierza to właśnie w tę stronę, dokąd najprawdopodobniej zmierza i co w związku z tym można sensownego zrobić. Taka synteza to trudne zadanie. Wszyscy zdajemy sobie sprawę z istnienia wyjątków, które mogą przeczyć regule, co tylko umacnia ogólną tendencję świata akademickiego do wycofywania się na bezpieczniejsze terytorium wąskiej specjalizacji i szczegółowej analizy. Jednak brak inteligentnej syntezy dotyczącej Chin pod rządami Xi - syntezy, której fundamentem powinna być właśnie dogłębna analiza - nie służy decydentom politycznym, liderom biznesu ani najwyższym rangą strategom wojskowym, funkcjonującym w rzeczywistym świecie i posiadającym ograniczenia czasowe. W istocie, w sytuacji, gdy specjaliści nie podejmują się tworzenia aktualnych, intelektualnie przystępnych syntez dotyczących kierunku, w jakim zmierzają Chiny pod rządami Xi, pole to zostaje poddane wielkim kulturowym uogólnieniom, często tworzonym przez osoby, które nigdy w życiu nie nauczyły się nawet jednego słowa po chińsku.

Dlatego nadszedł czas, aby ci z nas, którzy poświęcili życie na studiowanie, obserwowanie, a niekiedy także życie w Państwie Środka, spróbowali połączyć fakty, nakreślić szerszy i bardziej zrozumiały obraz, zamiast reagować na każde nowe zjawisko w uniwersum Xi tak, jakby było ono całkowicie odrębnym, wyjątkowym przypadkiem oderwanym od szerszego kontekstu. W takim właśnie duchu prowadzenia badań sformułowana została główna teza tej książki mówiąca, że ideologiczny światopogląd Xi stanowi spajającą "czerwoną nić", która - choć w niepełnym wymiarze - może rzucać użyteczne światło na kształtujące się zarysy planów Xi Jinpinga wobec Chin i świata. W takim sensie publikacja ta nie jest biografią Xi Jinpinga[1]. Tego rodzaju przedsięwzięcie wymagałoby znacznie szerszego zakresu badań, oddzielania faktów od hagiografii - i być może wcale nie przybliżyłoby nas do odpowiedzi na pytanie, kim naprawdę jest Xi Jinping. Zamiast tego książka ta stanowi formę biografii intelektualnej - zakładając oczywiście, że można z czystym sumieniem utożsamiać pojęcia "intelektualny" i "ideologiczny". Czy w ten sposób przybliżamy się do odpowiedzi na pytanie, co naprawdę myśli Xi Jinping? Moja odpowiedź brzmi bez wahania: do pewnego stopnia tak - choć nadal przez pryzmat nieprzejrzystego filtra oficjalnej narracji reżimu. Dzieje się tak dlatego, że od ponad dekady Xi Jinping propaguje ten właśnie światopogląd na wielu forach, a w jego ramach - wizję porządku politycznego, gospodarczego i międzynarodowego, jakiego pragnie dla przyszłości partii i kraju. Kluczowa teza pozostaje niezmienna: ideologiczny plan Xi na przyszłość znajduje się w chińskich źródłach publicznych, dostępny dla każdego - oczywiście pod warunkiem, że mamy oczy, by go dostrzec, przeczytać i zrozumieć na jego własnych zasadach. W istocie zarys nowego, śmiałego świata według Xi jest dziś ukryty w zasięgu wzroku każdego z nas.

Jak Chiny Xi Jinpinga zmieniają świat

Gwałtowna transformacja Chin w ciągu półwiecza od śmierci Mao, a w szczególności w dekadzie od objęcia władzy przez Xi Jinpinga, stała się największą siłą zakłócającą powojenny porządek polityczny, gospodarczy i dotyczący bezpieczeństwa. Chiny pod rządami Xi otwarcie kwestionują wartości polityczne leżące u podstaw istniejącego ładu międzynarodowego, proponując w zamian alternatywny, autorytarny model rozwoju dla świata.

Możliwe jest to przede wszystkim dzięki ogromnej skali chińskiej gospodarki. Globalny zasięg gospodarczy Chin - mimo spowolnienia wzrostu spowodowanego ideologicznymi, demograficznymi i zadłużeniowymi czynnikami o charakterze wewnętrznym - pozostaje drugim co do wielkości na świecie, ustępując jedynie Stanom Zjednoczonym. Chiny są największą potęgą handlową globu od 2015 roku, trzecim co do wielkości źródłem bezpośrednich inwestycji zagranicznych od 2020 roku i obecnie toczą zaciekłą rywalizację ze Stanami Zjednoczonymi o dominację we wszystkich kluczowych dziedzinach technologii - przede wszystkim w zakresie sztucznej inteligencji. Co najistotniejsze, bezprecedensowe w nowoczesnej historii gospodarczej jest to, że jedna ogromna gospodarka narodowa, o skali porównywalnej do chińskiej, może dziś zasadniczo zakłócać funkcjonowanie globalnych rynków, interweniując jako jeden zintegrowany podmiot ekonomiczny w postaci chińskiego państwa-partii. Takie interwencje nie wynikają z typowej dynamiki konkurencji między podażą a popytem, która w teorii liberalnej reguluje ceny, lecz są efektem działań zjednoczonego państwa korporacyjnego, prowadzącego wielowymiarową i zintegrowaną politykę handlową oraz przemysłową na skalę, jakiej świat dotąd nie widział. Nie tylko normalne funkcjonowanie globalnych rynków zostaje wywrócone do góry nogami przez bezprecedensową siłę monopolistyczną i monopsoniczną Chin, ale ich destabilizujący wpływ potęgowany jest przez stale obecne zagrożenie zakazami handlowymi wynikającymi z przesłanek politycznych, a nie rynkowych. Obecnie obserwujemy pełne skutki działania tych sił na rynkach światowych - od surowców krytycznych, baterii, systemów energii odnawialnej i pojazdów elektrycznych aż po cały przekrój gotowych produktów przemysłowych. Ze względu na skalę, z jaką mamy do czynienia, ten model stanowi jak dotąd najpoważniejsze uderzenie w liberalną teorię ekonomii, jakie świat kiedykolwiek widział. Prowadzi to do postępującej bifurkacji globalnego porządku gospodarczego poprzez strategie ograniczania ryzyka (de-risking) i rozdzielania powiązań (de-coupling), a także do pojawienia się nowej fali protekcjonizmu oraz polityki przemysłowej w krajach Zachodu i w części pozostałych regionów świata.

W wymiarze geopolitycznym Chiny pod rządami Xi nie dążą jedynie do korekty swoich granic lądowych i morskich w najbliższym sąsiedztwie. Pekin jest również zdeterminowany, by stać się dominującą potęgą gospodarczą i militarną we wschodniej Azji, a równocześnie aktywnie przeprojektowuje normy, zasady i instytucje całego porządku międzynarodowego. Mówiąc wprost - Chiny pod przywództwem Xi Jinpinga przestały być państwem status quo. Celem Xi nie jest tylko przekształcenie Chin. Celem Xi jest również zmiana samego porządku międzynarodowego - z Chinami jako coraz potężniejszym centrum ciężkości tego nowego ładu, zarówno w wymiarze geopolitycznym, jak i geoekonomicznym. Wszystko to staje się tym bardziej możliwe, że Xi postrzega Stany Zjednoczone i Zachód jako znajdujące się w nieuchronnym upadku. W powojennej historii świata jedynie rozpad Związku Radzieckiego w 1991 roku można uznać za wydarzenie o porównywalnym znaczeniu strategicznym. Związek Radziecki również postrzegał siebie jako zwiastuna alternatywnego modelu rozwoju - jako centrum rywalizującego porządku międzynarodowego - choć nigdy nie był w stanie skutecznie konkurować ze Stanami Zjednoczonymi o status globalnego supermocarstwa gospodarczego. Wydarzenia z lat 1989-1991 oznaczały triumf Waszyngtonu nad Moskwą po dekadach polityki powstrzymywania i niemal śmiertelnej konfrontacji nuklearnej, czego kulminacją było w dużej mierze pokojowe zakończenie zimnej wojny, dominującej nad światową geopolityką przez ponad czterdzieści lat. Efektem tego był nowy podział strategicznej mapy Europy Zachodniej, Wschodniej i Środkowej, Kaukazu oraz Azji Centralnej. Upadek Związku Radzieckiego usunął też strategiczne uzasadnienie, które przez dwie dekady stanowiło fundament normalizacji stosunków politycznych i współpracy wojskowej między Chinami a Stanami Zjednoczonymi wobec wspólnego sowieckiego przeciwnika. W konsekwencji otworzyło to drogę do zbliżenia Pekinu z Moskwą w latach 90. oraz ich późniejszego strategicznego przeorientowania przeciwko Stanom Zjednoczonym w latach 2000., którego kulminacją była dramatyczna deklaracja Xi i Putina o "partnerstwie strategicznym bez granic" ogłoszona tuż przed rosyjską inwazją na Ukrainę w 2022 roku.

Nie mniej znaczącym wydarzeniem była trzecia wielka systemowa rewolucja naszych czasów: trwająca od czterdziestu lat cyfrowa przemiana, która zmieniła powolne tempo wcześniejszego, analogowego świata. Została ona wręcz podkręcona przez gwałtowny wpływ sztucznej inteligencji (AI), która obecnie rzuca wyzwanie wszystkim obszarom polityki, gospodarki i bezpieczeństwa, a jednocześnie stawia nowe pytanie: jak zachować ludzką kontrolę nad maszynami, które sami stworzyliśmy? W ramach rewolucji AI debata polityczna i strategiczna nadal pozostaje nierozstrzygnięta - nie ma bowiem jasności, czy sztuczna inteligencja stwarza większe zagrożenia, czy większe szanse dla krajowego zarządzania zarówno w systemach demokratycznych, jak i autorytarnych. Na przykład: czy generatywna sztuczna inteligencja wzmocni, czy osłabi możliwości państw inwigilacyjnych w systemach takich jak Chiny, Rosja, Korea Północna, Iran oraz u aspirujących autokratów w innych częściach świata? Czy sztuczna inteligencja zdoła w końcu rozwiązać długotrwałe dylematy gospodarek planowych, umożliwiając poruszanie się po miliardach przypadkowych decyzji, które dotąd stanowiły przewagę efektywności alokacyjnej gospodarek rynkowych - zarówno w zarządzaniu ograniczonymi zasobami, jak i w korzystaniu z szerszych mechanizmów dyscyplinujących, opartych na teorii cen? Czy zatem sztuczna inteligencja zawiesi klasyczne mechanizmy wieloletnich teorii rozwoju, zgodnie z którymi wzrost poziomu życia nieuchronnie prowadzi do rosnących żądań wolności gospodarczej, społecznej, a w końcu także politycznej - podważając tym samym legitymizację reżimów represyjnych? I czy obecny wyścig między Chinami a Stanami Zjednoczonymi w dziedzinie sztucznej inteligencji, komputerów kwantowych, półprzewodników oraz całego spektrum przełomowych technologii zakończy się tym, że jedno z tych państw przeskoczy drugie - odwracając tradycyjnie pojmowaną konkurencyjność narodów do góry nogami?

Poza politycznym i gospodarczym wpływem sztucznej inteligencji wewnątrz poszczególnych państw jaki będzie jej destabilizujący wpływ na i tak już skrajnie zapalny świat geopolityki? Jak wpłynie ona na siły zbrojne, rywalizujące o przewagę taktyczną i strategiczną w zakresie szybkości i precyzji w czasie rzeczywistym - w obserwacji, namierzaniu i użyciu nowej generacji autonomicznych systemów broni? A ponad tym wszystkim: co z najważniejszym dylematem związanym ze sztuczną inteligencją - pytaniem o zachowanie ludzkiej autonomii nad samymi systemami uzbrojenia? Czy stanie się to wreszcie wspólną troską i punktem wyjścia do uzgodnionych działań politycznych całej ludzkości, która konfrontuje się z własnym "momentem Frankensteina"? Czy też doprowadzi to do sytuacji, że Stany Zjednoczone i Chiny podwoją wysiłki w wyścigu na dno w dziedzinie sztucznej inteligencji - w ostatecznym przejawie "rywalizacji strategicznej" bez zasad i bez ograniczeń? Chiny ponownie znajdują się w centrum wszystkich tych technologicznych megaprzełomów, zwłaszcza w świetle trafnej deklaracji Xi Jinpinga z 2018 roku, w której stwierdził, że "sztuczna inteligencja jest ważną siłą napędową nowej rundy rewolucji naukowo-technicznej i przemian przemysłowych" oraz że "przyspieszenie rozwoju nowej generacji AI to kwestia strategiczna, dotycząca zdolności Chin do wykorzystania tych szans"[2].

Chiny znajdują się również w centrum czwartego wielkiego globalnego przełomu: kryzysu klimatycznego. Choć klimat nie respektuje granic państwowych, to intensywna emisja dwutlenku węgla towarzysząca modernizacji gospodarczej Chin w ciągu ostatnich czterech dekad sprawiła, że od 2015 roku kraj ten stał się największym pojedynczym emitentem gazów cieplarnianych na świecie. Jeśli obecne tendencje się utrzymają, do 2030 roku Chiny będą odpowiadać za jedną czwartą rocznych globalnych emisji - przy czym Stany Zjednoczone zajmą odległe drugie miejsce z wynikiem nieco poniżej 10%. Jeśli Chiny utrzymają obecny kurs, to do 2040 roku ich łączna emisja - zarówno bieżąca, jak i historyczna - wygeneruje skumulowany ślad węglowy większy niż ten, który wytworzyły Stany Zjednoczone przez poprzednie 190 lat rozwoju przemysłowego[3]. Innymi słowy, przyszłość planety będzie w coraz większym stopniu zależeć od tego, jakie działania podejmie Pekin w celu dekarbonizacji swojej gospodarki, aby do końca stulecia ograniczyć wzrost średniej globalnej temperatury do 1,5 stopnia Celsjusza i tym samym zapobiec katastrofalnym zmianom klimatycznym. Pomimo deklaracji Xi Jinpinga z 2020 roku, że Chiny zobowiązują się do realizacji celu "podwójnego zera" - osiągnięcia szczytowej emisji dwutlenku węgla do 2030 roku i neutralności węglowej do 2060 roku - nowsze decyzje o spowolnieniu tempa dekarbonizacji, mające na celu zrównoważenie ogólnego spowolnienia wzrostu gospodarczego, wzbudziły niepokój na całym świecie. W istocie, biorąc pod uwagę obecną trajektorię chińskich emisji, Organizacja Narodów Zjednoczonych ostrzega, że zamiast utrzymać się w bezpiecznym limicie wzrostu temperatury o 1,5 stopnia do roku 2100, świat zmierza obecnie ku niemal 3 stopniom - co oznacza katastrofalne konsekwencje dla wszystkich.

Pozostaje jeszcze demografia - piąty z wielkich globalnych czynników zmian, przed którymi stoi nasz świat, a w którym Chiny również odgrywają kluczową rolę. Wzrost liczby ludności Chin wyraźnie spowolnił, co zostało dodatkowo spotęgowane przez obowiązującą przez około czterdzieści lat, począwszy od lat 70., politykę jednego dziecka wprowadzoną przez Deng Xiaopinga. W rezultacie w 2023 roku Indie po raz pierwszy w historii wyprzedziły Chiny jako najludniejsze państwo świata. I mimo desperackich prób odwrócenia tendencji spadkowej podejmowanych przez Xi Jinpinga od 2017 roku całkowita liczba ludności Chin osiągnęła swój szczyt właśnie w 2023 roku, po tym, jak populacja w wieku produkcyjnym zaczęła się kurczyć już w 2014. To wszystko postawiło Chiny - i cały świat - w obliczu nowego zestawu głęboko destabilizujących wyzwań. Chińskie spotkanie z "demograficznym przeznaczeniem" zaczyna przyspieszać. Już teraz rodzi to presję budżetową, ponieważ wpływy i wydatki muszą dostosować się do malejącej bazy podatku dochodowego, podczas gdy rosnące nakłady na ochronę zdrowia, starzejące się społeczeństwo i systemy emerytalne konkurują o publiczne środki z wydatkami wojskowymi. Do tego dochodzi wpływ demografii na zdolność Chin do dalszego napędzania globalnego wzrostu gospodarczego - jak miało to miejsce przez ostatnie ćwierćwiecze - a także jej konsekwencje dla historycznych ambicji Pekinu, by wyprzedzić Stany Zjednoczone jako największa gospodarka świata. Od dawna postrzegano to - zarówno w Chinach, jak i na świecie - jako fundament przyszłych roszczeń Pekinu do globalnego przywództwa geopolitycznego. Ostatecznie polityka jednego dziecka doprowadziła w kraju do bezprecedensowej nierównowagi płciowej, sięgającej ponad 30 milionów, będącej skutkiem wieloletniego preferowania synów, aborcji selektywnej ze względu na płeć oraz dzieciobójstwa dziewczynek. W odpowiedzi na tę sytuację pojawiła się nieoficjalna polityka wysyłania dużej liczby nieżonatych mężczyzn do krajów rozwijających się, by tam zakładali rodziny, prowadzili działalność gospodarczą i wzmacniali więzi rodzinne z ojczyzną. W istocie wydaje się, że działanie to wpisuje się w chińską strategię wielkoskalową, częściowo wyrażoną poprzez Inicjatywę Pasa i Szlaku (BRI), zgodnie z którą długofalowe interesy gospodarcze Chin polegają na budowaniu rynków zbytu, łańcuchów dostaw oraz powiązań politycznych i społecznych z Afryką, Ameryką Łacińską i światem islamskim. To właśnie tam do połowy stulecia przybędzie ponad 3 miliardy ludzi, podczas gdy populacja Chin skurczy się o 120 milionów.

Chiny znajdują się w centrum wszystkich pięciu głównych globalnych sił napędowych przemian, które odbijają się echem na całym świecie - od geopolityki i geogospodarki przez technologie przełomowe, demografię aż po przyspieszające zmiany klimatyczne. Ich siła odśrodkowa jest dziś odczuwalna w większości krajów, na niemal wszystkich kontynentach i we wszystkich obszarach polityki publicznej. Wciąż nie wiemy, dokąd ostatecznie zaprowadzą nas te procesy, zwłaszcza że chiński gospodarczy kolos napotkał poważne trudności wewnętrzne i spotyka się z rosnącym oporem politycznym za granicą. Nie rozumiemy też jeszcze w pełni, jaki trwały wpływ wywrą Chiny na oparty na regułach ład międzynarodowy. Niemniej jednak sam rozmiar oddziaływania chińskiej polityki jest już na tyle znaczący, że świat ma wszelkie powody, by z najwyższą uwagą śledzić każdy kolejny ruch Pekinu.

Co istotne - z perspektywy naszych rozważań - wpływ Chin na te megatrendy oraz fale efektów, jakie wywołują one na całym świecie, nie jest wynikiem przypadkowej polityki. Nie są to również zdarzenia losowe. Są one w pełni zamierzone. Stanowią bezpośredni rezultat przemyślanych decyzji politycznych chińskiego przywództwa podejmowanych na przestrzeni czasu. Dotyczy to w szczególności okresu rządów najwyższego przywódcy Chin Xi Jinpinga, pod którego kierownictwem tempo, zakres i kierunek zmian politycznych w kraju były wręcz oszałamiające. W istocie we wszystkich pięciu globalnych obszarach polityki omówionych powyżej strategia Chin różni się dziś diametralnie od tej, która obowiązywała, gdy Xi Jinping przejął władzę w latach 2012-2013. Równolegle obserwujemy podobnie głębokie przemiany w chińskiej polityce wewnętrznej, gospodarce, systemie kontroli społecznej, polityce zagranicznej i postawie militarnej w ciągu tej samej dekady. Krótko mówiąc, zważywszy na skalę Chin, każda zmiana w ich krajowych założeniach politycznych natychmiast odbija się echem na całym świecie. Zrozumienie Chin było niegdyś niszowym zajęciem, zarezerwowanym dla akademickich salonów i grona wyspecjalizowanych badaczy. Dziś ma ono znaczenie globalne - cały świat usiłuje pojąć, co Chiny zrobią w dalszej kolejności. Chiny nie tylko same w sobie przyczyniają się do głębokiego zakłócenia globalnego ładu geopolitycznego i geogospodarczego, lecz także znajdują się w centrum pozostałych wielkich przełomów, z jakimi mierzy się obecnie społeczność międzynarodowa.

Cel tej książki

Dlatego pytanie, które dziś zadaje sobie świat, nie dotyczy już wyłącznie tego, jakie zmiany zachodzą w chińskiej polityce i strategii, lecz przede wszystkim: dlaczego. Społeczność międzynarodowa chce zrozumieć logikę koncepcyjną, która stoi u podstaw głębokich zmian kierunku politycznego, jakie dotąd zaobserwowaliśmy, aby lepiej pojąć istotę współczesnych przemian. Może to również pomóc nam trafniej przewidywać prawdopodobne kierunki rozwoju sytuacji w przyszłości. Z tych właśnie powodów książka ta stawia następujące pytania:

- Czy zmiany polityczne dokonywane za rządów Xi Jinpinga są po prostu nieuniknionym następstwem zmieniającego się układu sił między Chinami a Stanami Zjednoczonymi, Zachodem i resztą świata - oraz wyrazem historycznego dążenia, sięgającego czasów sprzed rządów KPCh, by Państwo Środka ponownie zaznaczyło swoją obecność na arenie międzynarodowej? Innymi słowy: skoro Chiny wreszcie zrealizowały trwające 150 lat dążenie do narodowego "bogactwa i potęgi", to czy główną motywacją Pekinu jest dziś ochrona przed przyszłymi zakusami wielkich mocarstw otaczających jego peryferie? A idąc dalej - czy działania Chin są również napędzane ich własną narracją historyczną, zakładającą konieczność przywrócenia dawnego poczucia globalnej centralności, politycznej dominacji i narodowej jedności?

- Czy zmiany w chińskiej postawie politycznej mogą być zamiast tego napędzane pragmatycznymi reakcjami państwowymi, zgodnymi z długoletnią strategią KPCh, na zmieniające się uwarunkowania zewnętrzne - w tym na zróżnicowane reakcje międzynarodowe wobec wzrostu znaczenia Chin, w zależności od tego, czy były one konfrontacyjne, ugodowe, czy też niezdecydowane?

- Czy są one po prostu wynikiem wewnętrznej logiki analitycznej oraz zaleceń chińskich technokratów w poszczególnych obszarach polityki gospodarczej i bezpieczeństwa - lecz bez istnienia jakiegokolwiek nadrzędnego "wielkiego planu"?

- A może to coś szczególnego w przywództwie Xi Jinpinga zasadniczo zmieniło tempo, intensywność i trajektorię wcześniejszych założeń politycznych jego trzech poprzedników z epoki postmaoistowskiej - Deng Xiaopinga, Jiang Zemina i Hu Jintao - do tego stopnia, że to, co obserwujemy dziś, oznacza znacznie większe odejście od ciągłości niż jej utrzymanie w stosunku do niedawnej przeszłości Chin?

- A jeśli tak, to czy istnieje wspólna "czerwona nić" w ideologicznym światopoglądzie Xi Jinpinga, która stanowi ukryty, ideowy motor napędowy nowego strategicznego kierunku Chin?

A może bardziej prawdopodobne jest to, że mamy do czynienia ze złożoną kombinacją wszystkich powyższych czynników?

Celem tej książki nie jest zatem dokumentowanie, w jaki sposób Xi Jinping zmienia Chiny i świat. Przez ostatnią dekadę uczyniło to już wielu autorów - niektórzy z większym optymizmem niż inni - choć entuzjazm wobec wielkiego projektu Xi znacznie osłabł, w miarę jak ponura trzecia dekada XXI wieku nieubłaganie posuwa się naprzód[4]. Celem tej książki jest natomiast zrozumienie, dlaczego Xi Jinping zdecydował się wywrócić do góry nogami znaczną część chińskiej polityki, gospodarki i polityki zagranicznej w stosunku do dekad rządów Komunistycznej Partii Chin, które go poprzedzały. W szczególności pragnę zbadać, co takiego zawiera się w ideologicznym światopoglądzie Xi, co ukształtowało jego wizję przyszłości Chin - a także jakie środki państwowego rzemiosła przez ostatnią dekadę konsekwentnie stosował, by przekuć tę wizję w rzeczywistość. W tym celu przeanalizuję, w jakim stopniu nowy kanon ideologiczny Xi Jinpinga różni się od trzydziestu pięciu lat pragmatyzmu w polityce gospodarczej i zagranicznej, który dominował za czasów Deng Xiaopinga, Jiang Zemina i Hu Jintao. Zajmę się również tym, w jaki sposób Xi zakomunikował tę zmianę partii i całemu krajowi - poprzez systematyczne wykorzystanie partyjnych publikacji teoretycznych oraz aparatu propagandowego - by jasno przekazać, że pod jego rządami ideologia przestała być kwestią doraźnej formalności. Stała się natomiast rzeczywistym barometrem znacznie głębszej transformacji.

Analizuję również, czy nowa ideologiczna ortodoksja "xiizmu" - czyli to, co konstytucje partii i państwa w zawiły sposób określają jako "Myśl Xi Jinpinga o socjalizmie z chińską specyfiką dla nowej ery" - stanowi jedynie post factum racjonalizację działań politycznych już wcześniej podjętych przez reżim Xi z innych powodów. A może istnieje nowy istotny element ideologicznej sprawczości w wizji Xi, który sam w sobie popycha partię w coraz bardziej twardogłowym kierunku politycznym? Analizując kwestię sprawczości ideologii, nie twierdzę, że jest ona jedyną siłą napędową stojącą za programem politycznym i decyzyjnym Xi Jinpinga. Uważam jednak, że stanowi ona nowy i istotny czynnik sprawczy - taki, którego zignorowanie byłoby poważnym błędem.

Powiązanym zagadnieniem jest pytanie, czy zmiana ideologiczna stała się w Chinach Xi Jinpinga niezbędnym warunkiem wstępnym dla zmiany polityki - obok czynników bardziej pragmatycznych. Innymi słowy: czy zrozumienie ideowego świata Xi stanowi przydatny klucz do pojęcia "realnego świata" polityki i polityki publicznej, w którym porusza się on na co dzień jako przywódca w Zhongnanhai? Na przykład jedno z kluczowych przemówień wygłoszonych na początku prezydentury Xi - dotyczące centralnego znaczenia ideologii, podczas Centralnej Konferencji Pracy Ideologicznej i Propagandowej w lipcu 2013 roku - okazało się głęboko prorocze w kontekście kierunku, w jakim Xi poprowadził partię w ramach kampanii antykorupcyjnej i ruchu "korekty" w kolejnej dekadzie. Podobnie formalna redefinicja "głównej sprzeczności" w dokumentach partyjnych, ogłoszona przez Xi na XIX Zjeździe KPCh w 2017 roku, podkreślająca problemy wynikające z epoki "reform i otwarcia", stanowiła ideologiczny wstęp do jego działań wymierzonych w sektor prywatny w latach 2017-2022. W polityce zagranicznej znaczący był bezceremonialny odrzut długoletniej doktryny dyplomatycznej Deng Xiaopinga - streszczonej w maksymie "ukrywaj siłę, czekaj na swój czas, nigdy nie wychodź przed szereg" - dokonany przez Xi Jinpinga podczas Centralnej Konferencji Pracy Zagranicznej KPCh w listopadzie 2014 roku. Zapoczątkowało to dekadę bezprecedensowej aktywności i asertywności w chińskiej polityce zagranicznej. Oczywiście, w tym wieloletnim procesie zmian politycznych i decyzyjnych istniały również inne czynniki sprawcze. Jednak byłoby naiwnością ignorować rolę ideologii jako czynnika prognostycznego w świecie Xi Jinpinga.

Co istotne, książka ta nie ogranicza się jedynie do ideologicznej interpretacji minionej dekady, czyli pierwszego okresu rządów Xi Jinpinga, przypadającego między XVIII Zjazdem Partii w 2012 roku a XX Zjazdem w roku 2022. Celem jest również przedstawienie ideologicznego wglądu w kluczowy okres, który dopiero nadchodzi - czas, który od dawna nazywam "dekadą życia w niebezpieczeństwie", przypadającą na lata 2022-2032. To właśnie wtedy Xi ma nadzieję, że Chiny wyprzedzą gospodarczo Stany Zjednoczone jako największa gospodarka świata i staną się dominującą potęgą militarną w regionie. W szczególności w zakończeniu książki analizuję możliwe powiązania między ideologicznym światopoglądem Xi a momentem - jeśli i kiedy on nastąpi - w którym Xi może zostać skłoniony do podjęcia brzemiennej w skutki decyzji o przywróceniu Tajwanu pod chińską suwerenność przy użyciu siły zbrojnej. W tej kluczowej kwestii, choć zasadnicze znaczenie w kalkulacjach Xi będą mieć twarde względy wojskowe i strategiczne, to jednak jego zdecydowane wypowiedzi ideologiczne - dotyczące miejsca, w którym obecnie znajduje się chińska "walka" w ramach dialektycznego materializmu, materializmu historycznego oraz chińskiego odpowiednika nacjonalistycznej "manifest destiny" - również pozostają istotne.

To prowadzi do kolejnego powodu, dla którego zdecydowałem się napisać książkę o tym, dlaczego Xi podejmuje określone działania, zamiast koncentrować się wyłącznie na tym, jakie działania obserwujemy lub w jaki sposób wdrażane są jego decyzje polityczne. Dla świata kluczowe jest zrozumienie, w jakim stopniu Xi postrzega rzeczywistość przez odmienny pryzmat historyczny, kulturowy i ideowy niż ten, który na Zachodzie uznawany jest za logiczny, normalny czy wręcz "oczywisty". Historia i teoria stosunków międzynarodowych pełne są przykładów tzw. projekcjonizmu - czyli nieuświadomionego narzucania własnej perspektywy poznawczej kulturom politycznym innych państw, które mogą nie podzielać tych samych założeń koncepcyjnych, analitycznych, a nawet empirycznych, co "my"[5]. Mam nadzieję, że zrozumienie ideologicznego światopoglądu Xi pozwoli nam lepiej pojąć, dokąd Xi może chcieć poprowadzić Chiny - i świat - niezależnie od tego, czy uznamy te działania za zgodne z jego racjonalnym interesem własnym, czy też nie.

Wszystko to zakłada oczywiście, że Xi nadal będzie z równą jak dotąd makiaweliczną zręcznością poruszał się po meandrach chińskiej polityki wewnętrznej, nie popadając przy tym w to, co Susan Shirk trafnie określiła mianem "przeciążenia ambicji"[6]. Ten wątek również zostanie podjęty w zakończeniu książki, gdzie analizuję, na ile trwała politycznie może okazać się ideologiczna rewolucja Xi, biorąc pod uwagę narastający opór i sprzeciw, jakie wywołuje ona zarówno w łonie partii, jak i w całym kraju. Nie wszyscy w partii przyjęli z entuzjazmem powrót Xi Jinpinga do leninowskiego modelu kontroli - zwłaszcza ci, którzy padli ofiarą jego nieustających czystek politycznych prowadzonych pod hasłem walki z korupcją oraz szeroko zakrojonego powrotu do ideologicznej prawości, której Xi jest orędownikiem. Dotyczy to rodzin, współpracowników, sieci patronackich i powiązań instytucjonalnych milionów osób, które doświadczyły już na własnej skórze działania partyjnego dyscyplinarnego "ostrza"[7]. Wielu odczuwa również konsekwencje zwrotu Xi Jinpinga w stronę marksistowskiej lewicy w gospodarce w postaci spowolnienia wzrostu, rosnącego bezrobocia i relatywnie stagnujących standardów życia. Również elity odpowiedzialne za bezpieczeństwo narodowe i politykę zagraniczną po cichu kwestionują koszty, jakie niesie ze sobą bezkompromisowo asertywna postawa Xi w regionie i na świecie - włącznie z jego osobistą relacją z Władimirem Putinem oraz szkodami, jakie dla międzynarodowego wizerunku Chin przyniosło tak otwarte poparcie dla rosyjskiej kampanii na Ukrainie. Koszty te nakładają się na siebie, tworząc rosnącą cenę polityczną przywództwa Xi Jinpinga. Jednak Xi - mistrz politycznej gry, wzmocniony siłą coraz bardziej zaawansowanego państwa inwigilacji - jak dotąd wyprzedza konkurencję o kilka kroków, zarówno w sferze politycznej, jak i decyzyjnej. Choć opór wobec ogólnego kierunku jego polityki, ideologii i rządów może narastać, potrzeba niemałej odwagi, by dziś otwarcie prognozować, że Xi nie zdoła utrzymać się na szczycie.

Ostatnim pytaniem, które świat powinien sobie postawić, jest to, dokąd siły niezadowolenia mogą poprowadzić Chiny po tym, jak Xi prawdopodobnie zejdzie ze sceny - w którymś momencie lat 30. XXI wieku, a może nawet później. Do tego czasu będzie już po osiemdziesiątce, a być może nawet zbliży się do dziewięćdziesiątki, o ile jego rodzinne geny długowieczności nie pominęły jednego pokolenia. Xi jak dotąd udowodnił swoją zdolność do radzenia sobie z nieoczekiwanymi kryzysami (np. pandemia COVID-19). Podobnie jak w przypadku Mao po jego śmierci w 1976 roku siły w chińskiej polityce, które mogłyby próbować przywrócić partię na bezpieczniejsze ideowo i politycznie centrum, miałyby znacznie większe szanse na sukces dopiero po odejściu Xi ze stanowiska niż za jego życia i u władzy[8]. Dlatego o ile nie nastąpią nieprzewidziane kryzysy wewnętrzne lub zewnętrzne, możliwość zasadniczej zmiany kursu, dopóki Xi pozostaje u władzy, wydaje się na tym etapie mało prawdopodobna. Z tego względu rozsądnym założeniem jest, że to właśnie Xi będzie nadal kierował ruchem w nadchodzącej "dekadzie życia w niebezpieczeństwie".

To ma znaczenie dla nas wszystkich. Chiny pod przywództwem Xi Jinpinga już teraz stały się jednym z głównych motorów globalnych przemian w wielu obszarach - geopolitycznym, gospodarczym, technologicznym, środowiskowym i ideowym. Skala chińskiego wpływu na świat, rozbieżność jej polityki względem Stanów Zjednoczonych, Zachodu i części reszty świata, a także nowa kultura politycznej asertywności Xi - wszystko to wymaga naszej uwagi. Dziś bardziej niż kiedykolwiek musimy - na tyle, na ile to możliwe - zrozumieć ideowe zaplecze chińskiego przywództwa. Stawka jest naprawdę wysoka - dla Chin Xi Jinpinga, dla Ameryki i dla całego świata.

Główna teza

Główna teza tej książki koncentruje się na kluczowej roli ideologii w Chinach Xi Jinpinga jako czynniku poprzedzającym zmiany w realnym świecie chińskiej polityki wewnętrznej i zagranicznej. W szczególności twierdzę, że:

- Xi Jinping nadał ideologii na nowo uprzywilejowaną rolę w strukturze Komunistycznej Partii Chin, traktując ją jako narzędzie wzmacniania zarówno kontroli osobistej, jak i partyjnej, legitymizacji politycznej KPCh oraz jako mechanizm zapowiadający szeroko zakrojone zmiany polityczne w całym chińskim systemie.

- Xi Jinping zmienił również ideologiczne fundamenty Komunistycznej Partii Chin, rozwijając to, co określam mianem nowej formy "nacjonalizmu marksistowsko-leninowskiego" (w dalszej części skróconego do "nacjonalizmu marksistowskiego") - w ramach kształtującej się doktryny, którą partia nazywa obecnie "Myślą Xi Jinpinga dla nowej ery".

- W ten sposób Xi Jinping od 2012 roku przesunął chińską politykę w stronę "lewicowego leninizmu", przez co rozumiem ponowne podporządkowanie partii władzy przywódcy kosztem kolektywnego kierownictwa, przywrócenie maoistowskiego ruchu korekty partyjnej w celu odbudowy dyscypliny wewnętrznej oraz wzmocnienie dominującej roli partii nad profesjonalnym, technokratycznym aparatem państwowym Chin.

- Od 2017 roku Xi Jinping przesunął również środek ciężkości chińskiej polityki gospodarczej w stronę "marksistowskiej lewicy", podkreślając prymat planowania państwowego nad mechanizmami rynkowymi, sektora przedsiębiorstw państwowych nad firmami prywatnymi oraz równości dochodów nad postępującymi nierównościami społecznymi.

- W polityce zagranicznej i bezpieczeństwa Xi Jinping przesunął Chiny w stronę "nacjonalistycznej prawicy", czego wyrazem są coraz silniejsze, odgórnie sterowane kampanie nacjonalistyczne podkreślające cywilizacyjną centralność Chin, pogłębiana kultura krzywdy wobec Zachodu za jego kolonialną przeszłość i trwające próby powstrzymywania Chin, a także wizja "wielkiego odrodzenia narodu chińskiego". Elementem tego zwrotu jest nowa "dyplomacja wilczych wojowników", która legitymizuje bardziej asertywną i agresywną postawę wobec świata - wszystko to wsparte ideologicznym przekonaniem, że "nadszedł czas Chin" wraz z "powstaniem Wschodu i upadkiem Zachodu".

- Wszystkie te różne elementy nowego "nacjonalizmu marksistowskiego" Xi Jinpinga, zamiast pozostać jedynie ideologiczną abstrakcją, zostały w praktyce wsparte wymiernymi zmianami w rzeczywistej polityce wewnętrznej Chin oraz w chińskiej polityce gospodarczej i zagranicznej.

- Z tych względów ewoluujący ideologiczny światopogląd Xi Jinpinga ma również pewną wartość prognostyczną w odniesieniu do prawdopodobnych kierunków przyszłej polityki Chin - w tym do wizji Komunistycznej Partii Chin na temat kształtu alternatywnego ładu międzynarodowego, opartego na normach, wartościach i strukturach instytucjonalnych znacząco różniących się od ładu pod przewodnictwem Stanów Zjednoczonych, który - co do zasady - dominował od 1945 roku.

To złożony zestaw argumentów, oparty na dostępnych źródłach, zwłaszcza że mamy do czynienia z rozwojem wydarzeń współczesnych, które rozgrywają się zaledwie od nieco ponad dekady. To tak, jakby pisać historię, znając w najlepszym wypadku jedynie kilka pierwszych rozdziałów - i to jedynie częściowo. Książka ta stara się zajrzeć w najbliższą przyszłość poprzez interpretację niedawnej przeszłości w świetle zmieniającego się ideologicznego światopoglądu Xi Jinpinga.

Z Chinami Xi Jinpinga dzieje się coś nowego. Co więcej, rozgrywa się to na ogromną skalę. Co jednak najistotniejsze, za tym wszystkim stoją wielkie idee, które również musimy zrozumieć. W przeciwnym razie analizować będziemy jedynie wierzchołek chińskiej góry lodowej - przejawy zmian, a nie ich przyczyny i mechanizmy powstawania. Ponieważ stawka - zarówno dla Chin, jak i dla świata - jest dziś niezwykle wysoka, a ryzyko konfliktu geopolitycznego na wielką skalę realne jak nigdy dotąd, tym bardziej pilna staje się potrzeba wykorzystania wszelkiego intelektualnego wysiłku, by dotrzeć do prawdy o tym, co dzieje się na naszych oczach, dlaczego to się dzieje, a dla decydentów - co można w sposób przemyślany z tym zrobić. A jeśli po drodze trzeba będzie potłuc nieco tradycyjnej akademickiej porcelany, będzie to cena, którą warto zapłacić. Nie stać nas już na luksus całkowicie rozstrzygających, doskonałych opracowań naukowych. Oczywiście, moglibyśmy poczekać, aż wszystkie dane zostaną zebrane. Ale za kolejną dekadę - biorąc pod uwagę zbliżające się terminy związane z Tajwanem - w realnym świecie polityki i geopolityki może być już za późno, by cokolwiek istotnie zmienić. Poza tym książka ta dowodzi, że istnieje już wystarczająco dużo pełnej jasności co do kształtu ideowego uniwersum Xi oraz jego głębokich powiązań z ewolucją chińskiej postawy politycznej. Twierdzę, że zlekceważenie ideologicznej przejrzystości zamierzeń Xi byłoby dla nas poważnym błędem.

Niektórzy twierdzą, że zmiany, które zaobserwowaliśmy w Chinach w ciągu ostatniej dekady, odzwierciedlają raczej fundamentalny i niezmienny charakter samej partii niż wpływ konkretnego przywódcy[9]. Jest to oczywiście część znacznie szerszej, toczonej od dawna debaty między "sprawczością" a "strukturą" w naukach politycznych, stosunkach międzynarodowych oraz naukach społecznych jako całości. Przenosząc to podejście na realia współczesnych Chin, oznaczałoby to, że nie miało większego znaczenia, kto został sekretarzem generalnym KPCh po Hu Jintao w 2012 roku, jeśli chodzi o kształtowanie późniejszych zmian. Zgodnie z tym poglądem to raczej "struktura" - czyli wewnętrzna natura polityczna i autorytet partii - w połączeniu z rosnącym bogactwem i siłą Chin względem ich sąsiadów oraz Stanów Zjednoczonych sprawiły, że Chiny nieuchronnie miały stać się bardziej asertywne w swoich relacjach ze światem. Zgodnie z tą samą logiką oznaczałoby to również, że dramatyczne zmiany, jakie zaszły w chińskiej polityce i gospodarce po 2012 roku, były napędzane przez strukturalne siły wewnętrzne partii, a nie przez indywidualny wpływ przywództwa Xi Jinpinga. Książka ta nie podziela tej tezy. Wręcz przeciwnie - dowodzi, że to właśnie coś wyjątkowego w osobistej "sprawczości" Xi, w jego specyficznym sposobie uprawiania polityki państwowej stanowiło kluczową siłę napędową zmiany kierunku, w jakim podążyły Chiny jako państwo. Opracowanie to przekonuje również, że owe zmiany nie są jedynie rezultatem skutecznego zastosowania niezwykłego, makiawelicznego kunsztu politycznego Xi Jinpinga, lecz wynikają także z faktu, że wniósł on zupełnie odmienny światopogląd ideologiczny niż jego postmaoistowscy poprzednicy - światopogląd, który ukształtował kierunek polityczny, w jakim wykorzystał swoją z trudem zdobytą władzę. Innymi słowy, to zarówno siła ideologii Xi, jak i jego indywidualnego przywództwa politycznego razem stanowią integralne, współdziałające elementy jego "sprawczości" w procesie wprowadzania wielu z fundamentalnych zmian, których byliśmy świadkami. W samej strukturze Komunistycznej Partii Chin nie ma niczego, co w tajemniczy sposób czyniłoby nieuniknionym, że pod rządami Xi nastąpi zdecydowany zwrot w kierunku bardziej leninowskiej partii, bardziej marksistowskiej gospodarki czy bardziej nacjonalistycznej i asertywnej polityki zagranicznej. Wręcz przeciwnie - główna teza tej książki zakłada, że zmiany te, wraz z przekształceniami w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa narodowego, zostały wprowadzone odgórnie. Albo, jak sam Xi często podkreśla, poprzez mechanizm "projektowania na najwyższym szczeblu" (top-level design).

Z tych względów główna teza tej publikacji pozostaje niezmienna: musimy zrozumieć naturę ideowego światopoglądu Xi Jinpinga, aby odkryć, dokąd zaprowadził Chiny do tej pory i dokąd może je poprowadzić w przyszłości. Książka ta nie jest więc abstrakcyjnym ćwiczeniem z teorii politycznej, jakkolwiek interesujące mogłoby to być. Przeciwnie - dotyka najistotniejszych, praktycznych pytań o to, co kształtuje chińską politykę publiczną w realnym świecie. A także fundamentalnego, długofalowego pytania: co wydarzy się w Chinach po Xi Jinpingu? Jeśli na przykład zaakceptujemy tezę, że wszystko kształtowane jest wyłącznie przez strukturalne uwarunkowania chińskiej polityki i samej Komunistycznej Partii Chin, to musimy dojść do wniosku, że dopóki KPCh pozostaje u władzy, nie ma większego znaczenia, kto będzie jej przyszłym liderem, ponieważ kierunek został już raz na zawsze wyznaczony. Jeśli jednak uznamy, że to indywidualna "sprawczość" przywództwa Xi ukształtowała znaczną część obserwowanych zmian, to logiczną konsekwencją będzie możliwość zmiany tego kursu po jego odejściu - wraz z pojawieniem się nowych scenariuszy politycznych. O ile zasadnicza część tej książki koncentruje się na wyjaśnieniu wydarzeń z pierwszej dekady rządów Xi Jinpinga i potwierdzeniu tezy, że to właśnie sam przywódca był decydującym czynnikiem napędzającym zmiany polityczne i strategiczne, o tyle dwa ostatnie rozdziały zaczynają stopniowo uchylać drzwi do pytania, jak mogłyby wyglądać Chiny po Xi Jinpingu - kiedykolwiek miałoby to nastąpić.

Struktura książki

Rozdziały wprowadzające książki mają na celu zdefiniowanie podstawowych pojęć i terminów, zanim osadzą współczesny światopogląd Xi Jinpinga w szerszym dziedzictwie ideowym i ideologicznym chińskiej historii. Następnie publikacja przechodzi do analizy kluczowych tekstów ideologicznych Xi i ukazuje, w jaki sposób znajdują one odzwierciedlenie w zmianach, jakie zaszły od 2012 roku w polityce wewnętrznej, gospodarce oraz polityce zagranicznej Chin. Kolejne rozdziały poświęcone są wysiłkom Xi na rzecz konsolidacji jego marksistowsko-nacjonalistycznej ideologii w ramach nowej doktryny Myśli Xi Jinpinga, po czym autor przygląda się najnowszym wydarzeniom i prawdopodobnym konsekwencjom wyraźnej determinacji Xi, by kontynuować twardogłową linię ideologiczną aż do lat 30. XXI wieku. Książkę zamyka rozdział zatytułowany "Chiny po Xi".

Rozdział 2 definiuje kluczową terminologię stosowaną w całej publikacji oraz analizuje założenia leżące u podstaw tych głównych pojęć i terminów. Obejmuje to złożoną i kontrowersyjną debatę na temat znaczeń pojęć "ideologia" i "światopogląd ideologiczny" - zarówno w ogólnej literaturze nauk społecznych, jak i w odniesieniu do specyficznego ideowego uniwersum Komunistycznej Partii Chin. Rozdział przedstawia robocze definicje takich pojęć jak "marksizm", "leninizm" i "nacjonalizm", z których każde posiada rozbudowaną i głęboko sporną literaturę przedmiotu. Autor analizuje również pojęcia "lewicy", "prawicy" i "nacjonalistycznej asertywności" - zarówno w ich ogólnym znaczeniu, jak i w specyficznym zastosowaniu w ramach KPCh.

Rozdział 3 osadza ideologiczne ramy Xi Jinpinga w szerszym spektrum chińskich światopoglądów na przestrzeni dziejów. Analizuje on zmieniające się chińskie postrzeganie świata zarówno w okresie klasycznym, jak i komunistycznym. Obejmuje to tradycje takie jak koncepcja "wszystko pod niebem" (tianxia), system państw trybutarnych, klasyczny realizm, maoistowska "teoria trzech światów" oraz okres "reform i otwarcia" po 1978 roku. Autor dowodzi, że Xi Jinping odziedziczył trzy zasadnicze światopoglądy z przeszłości: klasyczny - nacechowany sinocentrycznym nacjonalizmem; marksistowski - oparty na idei aktywnej walki, choć zakorzeniony w historycznym determinizmie; oraz trwały strategiczny realizm, który mimo wszystko przestrzega przed podejmowaniem nadmiernego ryzyka politycznego i militarnego.

Rozdział 4 analizuje pięć kluczowych artykułów i przemówień Xi Jinpinga poświęconych centralnej roli ideologii w jego reżimie, jego definicji ideologicznej walki, którą - jego zdaniem - toczy zarówno na arenie wewnętrznej, jak i międzynarodowej, oraz znaczeniu marksistowsko-leninowskiego światopoglądu jako narzędzia do zrozumienia tej walki. Najistotniejszym elementem rozdziału jest pogłębiona analiza redefinicji przez Xi tzw. głównej sprzeczności (central contradiction) w Komunistycznej Partii Chin w kontekście "nowej ery", nad którą obecnie sprawuje władzę. Dokumenty te to: przemówienie Xi Jinpinga z 2013 roku podczas Centralnej Konferencji Pracy Propagandowej (ujednolicone w komunikacie rozpowszechnionym w partii przez Biuro Generalne KPCh jako tzw. Dokument nr 9); dwie specjalne sesje studyjne Biura Politycznego poświęcone odpowiednio materializmowi dialektycznemu (2013) i materializmowi historycznemu (2015); przemówienie Xi na XIX Zjeździe Partii w 2017 roku oraz jego znaczące wystąpienie z 2018 roku z okazji dwusetnej rocznicy urodzin Karola Marksa. Stanowią one podstawę do dalszej analizy zmian ideologicznych w podejściu Xi Jinpinga do polityki wewnętrznej, polityki gospodarczej i polityki zagranicznej Chin w okresie sprawowania przez niego władzy.

Rozdział 5 analizuje przesunięcie środka ciężkości chińskiej polityki w stronę leninowskiej lewicy dokonane przez Xi Jinpinga. Dowodzi, że odbudowa klasycznie leninowskiej partii nastąpiła w dziesięciu kluczowych obszarach: nowym żądaniu lojalności politycznej wobec centrum partyjnego ponad wszystkimi innymi formami lojalności; równoczesnym żądaniu absolutnej lojalności wobec samego Xi, jako "rdzennego przywódcy"; radykalnym ograniczeniu przestrzeni dla sprzeciwu politycznego i programowego w partii; czystkach wymierzonych w każdą postrzeganą opozycję osobistą lub polityczną; zwiększeniu decyzyjności centrum partyjnego kosztem Rady Państwowej, zwłaszcza w zakresie realizacji polityki gospodarczej; wewnętrznym "oczyszczeniu" partii leninowskiej Xi poprzez szeroko zakrojoną kampanię antykorupcyjną po 2013 roku; szerszym oczyszczeniu politycznym partii poprzez kampanię "korekty", rozpoczętą w 2020 roku i obejmującą cały aparat polityczny i prawny partii; nowej agendzie partii dotyczącej "utowarowienia bezpieczeństwa" (securitization) wszystkiego, w tym przywrócenia kontroli partii nad Ludową Armią Wyzwoleńczą (PLA) oraz podporządkowania Policji Zbrojnej (PAP) partii zamiast Radzie Państwowej, wraz z istotnymi zmianami w nadzorze nad cyberbezpieczeństwem i systemami nadzoru partyjnego; ponownym umocnieniu centralnej roli partii we wszystkich obszarach polityki publicznej i życia prywatnego, w tym jej instytucjonalnych relacjach z mediami, uniwersytetami, organizacjami pozarządowymi, sztuką i kulturą oraz instytucjami zarządzającymi religią; wreszcie nadrzędnym znaczeniu dyscypliny ideologicznej wśród członków partii, wyrażonym w nowych regulacjach partyjnych i kampaniach edukacji partyjnej, mających na celu odnowienie marksistowsko-leninowskiego rdzenia KPCh i stworzenie wokół niego nowej świeckiej wspólnoty wiary.

Rozdział 6 śledzi początki stopniowej migracji chińskiej polityki gospodarczej za rządów Xi w stronę marksistowskiej lewicy. Analizuje ogólną rolę ideologii w kształtowaniu chińskiego dyskursu polityki gospodarczej poprzez badanie ewolucji szeregu kluczowych "haseł sztandarowych" (banner terms), sygnalizujących zmiany w kierunku polityki makroekonomicznej Chin. Rozdział pokazuje, że proces ten przebiegał nierównomiernie w czasie. Rozpoczyna się od bardziej akceptującego podejścia do roli rynku w pierwszej kadencji Xi, co znajduje odzwierciedlenie w "Decyzji" z 2013 roku, jego koncepcji "Nowej Normalności" oraz początkowej fazie "Strukturalnej Reformy Strony Podażowej". Rozdział analizuje również ważne przemówienie Xi z kwietnia 2021 roku, w którym starał się retrospektywnie wyjaśnić swoje decyzje gospodarcze z lat 2012-2017, w tym ponownie przyjrzeć się podstawom kluczowego założenia ideologicznego Deng Xiaopinga z 1982 roku, zgodnie z którym Chiny wciąż znajdowały się w "pierwotnym etapie socjalizmu". To właśnie to założenie stanowiło ideologiczny fundament epoki "reform i otwarcia" Denga, obejmującej gotowość partii do tolerowania wysokiego poziomu nierówności ekonomicznych w zamian za uruchomienie czynników produkcji, przy jednoczesnym odsunięciu na dalszy plan kwestii "stosunków produkcji", szczególnie wrażliwych zagadnień równości i nierówności klasowej.

Rozdział 7 przygląda się głębszym zmianom w ideologii gospodarczej, które ujawniły się podczas XIX Zjazdu Partii w 2017 roku wraz z proklamacją "nowej ery" Xi oraz, co najważniejsze, z definicją nowej sprzeczności partii jako "nierównomiernego i niezrównoważonego rozwoju". Rozdział podkreśla, w jaki sposób te istotne zmiany ideologiczne wpłynęły na realny świat polityki gospodarczej. Odzwierciedleniem tego jest nowa nadrzędna rama Xi - "Nowa Koncepcja Rozwoju" - która coraz bardziej zastępuje "reformę i otwarcie" jako centralną zasadę organizacyjną polityki ekonomicznej. Odzwierciedleniem tej zmiany są również nowe, etatystyczne koncepcje takie jak "samowystarczalność narodowa", "gospodarka podwójnego obiegu", "wspólny dobrobyt", "bezpieczeństwo w rozwoju" oraz cała gama "nowych sił wytwórczych" mających napędzać wzrost. Rozdział kończy się konkluzją, że zmiany te wymagały znacznie bardziej interwencjonistycznej roli partii i państwa chińskiego, niż miało to miejsce wcześniej, w okresie Deng-Jiang-Hu. W perspektywie całej pierwszej dekady rządów Xi działania te stanowią również istotne przesunięcie w lewo, w stronę marksizmu, w zakresie makropolityki gospodarczej Chin.

Rozdział 8 śledzi równoległy proces przesuwania założeń polityki mikroekonomicznej Chin w lewo, czego odzwierciedleniem jest 14. plan pięcioletni. Omawia on dyskurs Xi Jinpinga na temat różnicy pomiędzy "gospodarką realną" a "budową nowoczesnego systemu gospodarczego" z jednej strony, a "gospodarką fikcyjną" opartą na napędzanym finansowo sektorze nieruchomości - z drugiej. Następnie rozdział analizuje odnowienie polityki przemysłowej państwa za rządów Xi. Kolejna część poświęcona jest zaostrzeniu polityki wobec przedsiębiorstw państwowych (SOE) oraz nowym, restrykcyjnym wymogom, które Xi nałożył na sektor prywatny, w tym zasadom dotyczącym rekrutacji personelu. Na koniec rozdział przedstawia istotną redefinicję tradycyjnej polityki otwarcia Chin na świat zewnętrzny, dokonaną przez Xi Jinpinga i polegającą na wprowadzeniu do ideologicznego słownika terminu "nowy model otwarcia". Pojęcie to obejmuje szereg nowych argumentów na rzecz samowystarczalności, merkantylizmu i nacjonalizmu. Ostatnia część rozdziału podejmuje również kwestię pozornej sprzeczności między tym ogólnym, etatystycznym zwrotem w chińskich założeniach polityki gospodarczej a równoczesną kontynuacją procesu liberalizacji chińskiego sektora finansowego.

Rozdział 9 analizuje powiązanie między narastającym "nacjonalizmem" w Chinach pod rządami Xi a nową kulturą "asertywności" w polityce zagranicznej partii. Omawia także relację między marksizmem-leninizmem a nacjonalizmem w ogólnym ideologicznym światopoglądzie Xi. Następnie przedstawia krótkie omówienie potencjalnych czynników kształtujących bardziej asertywną politykę zagraniczną Chin, wychodząc poza założenie, że nacjonalizm jest jedyną siłą napędową tej zmiany. Rozdział analizuje następnie znaczenie kilku kluczowych nacjonalistycznych "haseł sztandarowych" i "charakterystycznych zwrotów", które zostały wprowadzone do oficjalnego dyskursu polityki zagranicznej partii za rządów Xi. W szczególności przygląda się ideologicznemu znaczeniu czterech haseł, takich jak: "wielkie odrodzenie narodu chińskiego", "wybitna tradycyjna kultura Chin", rosnąca "kompleksowa siła narodowa" Chin oraz rola Chin w "zmianach na świecie niespotykanych od stu lat".

Rozdział 10 analizuje drugi zestaw pojęć, rozwinięty równolegle do tych omówionych w poprzednim rozdziale, mający na celu nadanie bardziej bezpośrednich wskazówek ideologicznych co do tego, co nowa nacjonalistyczna pewność siebie oznacza dla przyszłego kierunku chińskiej polityki zagranicznej. Należą do nich: formalne zakończenie przez Xi epoki Deng Xiaopinga, określanej jako "ukrywanie siły i wyczekiwanie" (taoguang yanghui), i przejście do nowej ery aktywnego "dążenia do osiągnięć" (fenfa youwei); nowa chińska dyplomacja wobec państw sąsiednich (zhoubian guojia waijiao); zmieniona postawa Chin wobec Stanów Zjednoczonych w ramach koncepcji "nowego typu relacji między wielkimi mocarstwami" (xinxing daguo guanxi) oraz nowy aktywizm Chin w zakresie reformowania porządku światowego (guoji zhixu tiaozheng). Ogólnie rozdział dowodzi, że pojęcia te stanowią spójną, nacjonalistyczną narrację asertywności w polityce zagranicznej, przy czym Xi wprost upoważnia swoich dyplomatów i Ludową Armię Wyzwoleńczą (PLA) do aktywnego kształtowania nowego międzynarodowego status quo.

Rozdział 11 weryfikuje tezę o rosnącej asertywności chińskiej polityki zagranicznej poprzez analizę działań Chin w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. W tym celu zestawiono relacje stałych przedstawicieli przy RB ONZ oraz innych wysokich rangą urzędników Narodów Zjednoczonych, którzy pełnili funkcje równolegle z chińskimi dyplomatami po 2012 roku. Wszyscy ambasadorowie biorący udział w badaniu wskazali na istotne zmiany w multilateralnej dyplomacji Chin w analizowanym okresie. Było to widoczne w: rosnącej aktywności Chin w Radzie Bezpieczeństwa ONZ; nowej agresywnej postawie od 2013 roku w Radzie Praw Człowieka; bardziej subtelnych próbach zmiany zasad misji pokojowych ONZ w obronie zasady suwerenności państw; gotowości do wykorzystywania znacznych środków budżetowych na rzecz ONZ oraz w używaniu presji ekonomicznej wobec mniejszych państw członkowskich ONZ w celu zapewnienia sobie przywództwa w agendach ONZ, uzyskania dodatkowych stanowisk kadrowych lub osłabienia sprzeciwu wobec preferowanych chińskich stanowisk politycznych. Ambasadorowie ci odnotowali również rozwijającą się, długofalową kampanię mającą na celu zmianę normatywnego języka rezolucji ONZ w kierunku bardziej sprzyjającym chińskim koncepcjom i instytucjom polityki zagranicznej, a znacznie mniej przychylnym uniwersalistycznym roszczeniom Zachodu. Wszystko to razem stanowi istotną zmianę w polityce Chin wobec ONZ i dowodzi nowej strategii wielostronnej asertywności pod rządami Xi Jinpinga.

Rozdział 12 bada, w jaki sposób poszczególne elementy ideowego światopoglądu Xi Jinpinga - leninizm, marksizm i nacjonalizm - zostały coraz ściślej zintegrowane w ramach jednoczącego paradygmatu "Myśli Xi Jinpinga dla Nowej Ery". Rozdział analizuje, jak wyraźnie ta synteza została ukazana w historycznej rezolucji partii z 2021 roku, przyjętej z okazji stulecia Komunistycznej Partii Chin. Omawia również ideologiczną pewność siebie, jaka bije z Myśli Xi Jinpinga, zakładającej, że wzrost potęgi Chin jest nieunikniony - dzięki zastosowaniu "naukowych praw" materializmu historycznego i materializmu dialektycznego. Analizowany jest również sposób, w jaki ta ideologiczna konstrukcja zostaje wzmocniona poprzez intensyfikację agendy nacjonalistycznej, zakorzenionej w dążeniu do odnowy potęgi narodowej Chin, nowej formie nacjonalizmu kulturowego oraz coraz bardziej binarnym postrzeganiu świata jako areny politycznego i ideologicznego starcia ze Stanami Zjednoczonymi i Zachodem. Kształtujący się światopogląd, osadzony w ramach "Myśli Xi Jinpinga dla Nowej Ery", został dodatkowo uwydatniony przez oficjalnie sankcjonowaną kampanię przeciwko rosnącym zagrożeniom zewnętrznym dla państwa chińskiego, obejmującą obawy przed zakłóceniami, infiltracją i otoczeniem ze strony sił zagranicznych. To z kolei prowadzi do wszechogarniającej koncepcji "bezpieczeństwa narodowego" według Xi Jinpinga. Rozdział dowodzi, że w okresie Deng-Jiang-Hu nie powstała żadna oficjalna narracja ideologiczna, która dorównywałaby rozmachowi partyjnej rezolucji historycznej z 2021 roku. W istocie Myśl Xi Jinpinga zawiera chiński odpowiednik amerykańskiej koncepcji "przeznaczenia objawionego" (manifest destiny): wszechpotężna partia leninowska i jej przywódca, społeczeństwo zobowiązane do nieustannej walki z przeciwnościami w kraju i za granicą, naród oblężony przez zagrożenia z każdej strony - a wszystko to wzmocnione przez odwołania do dumy narodowej, potęgi państwowej i ambicji narodowych. Rozdział konkluduje, że w powojennych Chinach, po epoce Mao, wiele z tych elementów stanowi nowość.

Rozdział 13 koncentruje się na roli XX Zjazdu Komunistycznej Partii Chin, który odbył się w październiku 2022 roku, w procesie konsolidacji strategii politycznej i ideologicznej Xi Jinpinga po jego pierwszej dekadzie u władzy. Dotyka on zasadniczych kwestii dotyczących podstaw ideologicznych, kontroli politycznej, dalszego podporządkowania gospodarki wymogom bezpieczeństwa narodowego oraz coraz bardziej nacjonalistycznej polityki zagranicznej. Autor dowodzi, że Xi przedstawił najbardziej ideologiczny raport kongresowy spośród wszystkich wygłoszonych od zakończenia rewolucji kulturalnej, bijąc rekord liczby odniesień do centralnej roli marksizmu. Pojawia się stwierdzenie, że podejście Xi Jinpinga typu "zwycięzca bierze wszystko" do mianowań w Biurze Politycznym, w połączeniu z konstytucyjnym umocowaniem jego statusu "rdzennego przywódcy" w statucie partii, przekształciło leninowską KPCh w partię Xi. W odniesieniu do gospodarki rozdział analizuje względne odsunięcie na dalszy plan dotychczasowego programu rozwoju ekonomicznego partii, który został stopniowo zdominowany przez priorytety bezpieczeństwa narodowego w ramach nowej koncepcji Xi określanej jako "bezpieczeństwo w rozwoju". Jeśli chodzi o politykę zagraniczną, nacjonalistyczne przesłanie Xi do partii na XX Zjeździe brzmiało: Chiny nie mogą już dłużej zakładać, że będą funkcjonować w sprzyjającym otoczeniu strategicznym. Ze sprawozdania usunięto nawiązania do "okresu strategicznej szansy", powtarzane na kolejnych zjazdach od 2002 roku. Rozdział kończy się wnioskiem, że Xi przygotowuje Chiny na coraz bardziej binarny porządek międzynarodowy.

Rozdział 14 omawia polityczne i strategiczne skutki złożonych wydarzeń, które nastąpiły po nagłym zniesieniu przez Xi strategii "zero COVID" w grudniu 2022 roku oraz po załamaniu się wzrostu gospodarczego Chin w latach 2021-2023. Analizuje, czy te trudności skłoniły Xi do ideologicznego przewartościowania jego programu marksistowsko-nacjonalistycznego. Rozdział bada także próby taktycznego złagodzenia przekazu w celu ponownego przyciągnięcia sektora prywatnego w kraju i za granicą oraz ustabilizowania napięć geopolitycznych ze Stanami Zjednoczonymi - wszystko po to, by odbudować wzrost gospodarczy. W konkluzji stwierdzono jednak, że żadne z tych działań nie oznacza zasadniczej zmiany kierunku strategicznego. Są one raczej posunięciami taktycznymi. Fundament ideologiczny Xi - oparty na władzy partii i kontroli nad gospodarką - pozostaje nienaruszony.

Rozdział 15 analizuje, czy zmiany w kierunku chińskiej polityki zagranicznej, które wyniknęły ze szczytu prezydentów Bidena i Xi Jinpinga w 2023 roku, mają charakter taktyczny, czy też strategiczny. Omawia on stałą rolę marksistowskiego nacjonalizmu w kształtowaniu polityki zagranicznej Chin, która coraz wyraźniej zmierza ku binarnemu podziałowi świata. W podsumowaniu jest mowa o tym, że grudniowa Konferencja Centralnych Prac Zagranicznych potwierdziła, iż długofalowy kurs Xi wobec Stanów Zjednoczonych - oraz dążenie do przekształcenia ładu międzynarodowego w sposób bardziej zgodny z interesami Chin - prawdopodobnie będzie kontynuowany bez zakłóceń.

Ostatni rozdział książki analizuje, dokąd może zmierzać agenda ideologiczna Xi w dekadzie 2023-2032 oraz jakie niesie to konsekwencje w kontekście budowy nowego "marksizmu XXI wieku" - nie tylko dla Chin, lecz także dla całego świata. Omawia nowe dyrektywy Xi dotyczące włączenia klasycznej kultury chińskiej do języka i pojęć nowoczesnego, "zsinizowanego" marksizmu, co Xi określa mianem "drugiej integracji". Rozdział analizuje, w jaki sposób Xi adaptuje kluczowe i kompatybilne elementy klasycznej tradycji chińskiej do marksizmu, starając się w ten sposób "zabezpieczyć" go przed nieuchronnymi wyzwaniami nowoczesności. Spekuluje też, czy proces ten może w przyszłości doprowadzić do "trzeciej integracji", polegającej na włączeniu wybranych elementów kultur światowych do języka i pojęciowego aparatu marksizmu. Oba te zabiegi miałyby na celu utrwalenie marksizmu jako stałego, odpornego na erozję światopoglądu ideologicznego, zdolnego przetrwać zmienne koleje losu cywilizacji, państw i systemów wierzeń. Rozdział kończy się opisem kosztów, jakie Chiny ponoszą w związku z długofalowym ideologicznym przedsięwzięciem Xi - zarówno w wymiarze gospodarczym, jak i w zakresie pozycji międzynarodowej kraju. Argumentuje, że pomimo narastającego niezadowolenia wewnętrznego wobec tych kosztów Xi prawdopodobnie utrzyma władzę w dłuższej perspektywie dzięki potędze nowoczesnego państwa inwigilacji. Rozdział analizuje również potencjalną zdolność partii do "samoregulacji" po odejściu Xi i powrotu do bardziej pragmatycznej i zrównoważonej równowagi politycznej. Do tego czasu nawigowanie przez erę Xi Jinpinga za pomocą skutecznego odstraszania i dyplomacji pozostanie najważniejszym i najbardziej złożonym wyzwaniem polityki zagranicznej i bezpieczeństwa dla Stanów Zjednoczonych oraz ich sojuszników od czasów zakończenia zimnej wojny.

Zakończenie

Ogólny wniosek książki jest taki, że tak długo jak ideologiczny światopogląd Xi pozostanie niezmienny, a jego osobista władza polityczna nienaruszona, ogólny kierunek zmian w polityce wewnętrznej i zagranicznej, jakie obserwowaliśmy w pierwszej dekadzie jego rządów, prawdopodobnie zostanie utrzymany również w drugiej. Oznacza to, że pod rządami Xi dalsze fundamentalne zmiany w ogólnej linii polityki Chin są wysoce nieprawdopodobne. Kiedy zmiany polityczne rzeczywiście następują, mają one raczej charakter taktyczny niż strategiczny - to znaczy są to krótkoterminowe korekty mające na celu ominięcie nieprzewidzianych przeszkód na drodze Pekinu, a nie głęboka ideologiczna rewizja samej obranej drogi. W istocie sformułowanie Xi Jinpinga z 2023 roku o potrzebie podejmowania przez partię "myślenia w kategoriach scenariuszy ekstremalnych" (jixian siwei), w połączeniu z jego wieloletnim wezwaniem do prowadzenia "walki" o przyszłość partii i państwa, wskazuje na to, że Xi dostrzega wiele przeszkód na horyzoncie. Jednak te sformułowania nie zakładają żadnej zmiany w fundamentalnej linii ideologicznej Xi Jinpinga: chodzi o ponowne zakorzenienie władzy partii w Chinach, ograniczenie rosnącej siły sektora prywatnego oraz projekcję chińskiej potęgi narodowej w regionie i na świecie w celu stworzenia ładu międzynarodowego bardziej zgodnego z interesami, wartościami i światopoglądem Komunistycznej Partii Chin. Krótko mówiąc, przynajmniej za rządów Xi Jinpinga ideologiczne kości zostały już rzucone.

Rozdział 2Definiowanie kluczowych pojęć

W definiowaniu ideologicznego światopoglądu Xi Jinpinga, jak zaznaczono w poprzednim rozdziale, twierdzę, że przesunął on chińską politykę w stronę lewicowego leninizmu, chińską gospodarkę ku lewicowemu marksizmowi, a jednocześnie skierował Chiny na nacjonalistyczną prawicę poprzez bardziej asertywną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa narodowego. To rodzi szereg pytań dotyczących podstawowych definicji, w tym kluczowych pojęć takich jak "ideologia", "światopogląd", "leninizm", "marksizm", "nacjonalizm", "lewica" i "prawica". Jasne określenie tych definicji jest istotne, by możliwie precyzyjnie omówić rzeczywistą treść, kierunek i znaczenie zmian ideologicznych.

Definiowanie pojęcia "ideologia"

Jednym z kluczowych założeń tej książki jest to, że ideologiczne światopoglądy nadal mają znaczenie dla Komunistycznej Partii Chin - nie tylko jako abstrakcje teoretyczne ku uciesze partyjnych intelektualistów, lecz także jako praktyczne wskazówki dla urzędników, służące do kształtowania lub odzwierciedlania zmian kierunku polityki w rzeczywistym świecie. Faktycznie, tak było na przestrzeni całej historii KPCh - zarówno jako partii rewolucyjnej i ruchu wyzwoleńczo-narodowego przed 1949 rokiem, jak i później, jako partii rządzącej definiującej plany "budowy narodowej". Na przykład ideologiczny światopogląd Mao, obejmujący rolę ustawicznej walki klasowej w kraju, permanentnej rewolucji za granicą oraz jego teorię "sprzeczności głównych i drugorzędnych", znalazł odzwierciedlenie w głębokich zmianach w chińskiej polityce realnej - podczas Wielkiego Skoku Naprzód, rewolucji kulturalnej, w jego sprzeciwie wobec sowieckiego rewizjonizmu, a ostatecznie w strategicznym zwrocie ku Stanom Zjednoczonym. Podobnie odrzucenie przez Denga teorii permanentnej walki klas oraz jego oficjalne przyjęcie koncepcji "pierwszego etapu socjalizmu" stanowiły ideologiczne podstawy niemal czterdziestu lat polityki "reform i otwarcia" prowadzonej w latach 1978-2017. W podobnym duchu decyzja Xi Jinpinga o ponownym zdefiniowaniu "głównej sprzeczności" partii - dokonanej wcześniej przez Denga - podczas XIX Zjazdu KPCh w 2017 roku (od odejścia od nieograniczonych reform ku priorytetowi "nierównowag" wynikających z reform) zapowiadała wiele zmian w linii polityki gospodarczej partii, jakie nastąpiły od tamtego czasu - w tym powrót państwa jako głównego aktora, częściowe odrzucenie sektora prywatnego oraz przyjęcie agendy "wspólnego dobrobytu". Innymi słowy, głębokie zmiany w oficjalnych deklaracjach ideologicznych partii i jej przywódcy były na przestrzeni długiej historii partii wykorzystywane zarówno do sygnalizowania nadchodzących zmian kierunku polityki w praktyce, jak i do odzwierciedlania zmian już dokonanych, nadając im tym samym teoretyczną legitymację. W obu przypadkach zmiana ideologiczna pełni istotną funkcję sygnalizacyjną w odniesieniu do zmian w świecie polityki i polityki publicznej - czy to ex ante, ex post, czy też w obu tych wymiarach[1].

Prowadzi nas to do pytania, jak właściwie definiujemy samo pojęcie "ideologia". Istnieje bogata literatura na ten temat, jednak politolodzy i socjologowie nie są zgodni co do tego, czy w ogóle możliwe jest osiągnięcie jakiegokolwiek rzeczywistego konsensusu definicyjnego odnośnie do istoty tego terminu[2]. Rzeczywiście, jak złośliwie zauważył John Gerring w swoim przełomowym studium z 1997 roku: "Stało się zwyczajem rozpoczynać każdą dyskusję o ideologii od uwagi dotyczącej jej rozwiązłości znaczeniowej, dodając, że mimo iż była wielokrotnie potępiana za językowe ekscesy, za nabrzmiałą niejasność, koncepcja ideologii pozostaje - wbrew wszelkim przeciwnościom - centralnym pojęciem dyskursu nauk społecznych"[3]. Termin "ideologia" po raz pierwszy pojawił się jako idéologie podczas rewolucji francuskiej, kiedy został wprowadzony przez A.L.C. Destutta de Tracy'ego i odnosił się ogólnie do "nauki o ideach"[4]. Jednak jego ewolucja pojęciowa w XIX wieku oznaczała znacznie więcej niż tylko bierną analizę świata takim, jakim jest. Ideologia stała się również systematycznym programem zmiany (lub - w odwrotnej logice - zachowania) rzeczywistości poprzez działanie polityczne i społeczne, na dobre lub na złe, z perspektywy określonej grupy lub klasy społecznej. Na jednym krańcu spektrum Napoleon w porewolucyjnej Francji pogardzał "ideologią", twierdząc, że "państwa nie rozwijają się dzięki ideologii"[5], argumentując, że zadaniem przywództwa jest jednoczenie wszystkich klas społecznych narodu wokół jednej wspólnej sprawy, która przekracza ideologiczne podziały. Z zupełnie odmiennej tradycji wywodzili się Marks i Engels, którzy w Ideologii niemieckiej używali tego terminu w odniesieniu do wypaczonych i złudnych przekonań, jakie kapitaliści i intelektualiści żywili na temat społeczeństwa - w przeciwieństwie do "obiektywnej" prawdy o leżącej u jego podstaw niesprawiedliwości (koncepcja ta została później rozwinięta przez marksistów jako "fałszywa świadomość" i rozszerzona na akceptację przez klasy wyzyskiwane ich rzekomo naturalnego miejsca w społeczeństwie)[6]. Chociaż użycie terminu "ideologia" wciąż oscylowało między pejoratywnym a bardziej neutralnym rozumieniem jako systemu przekonań politycznych, to Max Weber i Karl Mannheim rozwijali marksistowskie stanowisko, utrzymując, że ideologia oznacza systemy idei ucieleśniające interesy klasowe; że interesy te są w dużej mierze ukryte; oraz że zadaniem socjologii jest ujawnienie - jak to określił Mannheim - rzeczywistych "warunków życia, które produkują ideologie"[7].

We współczesnych naukach społecznych warto jednak powrócić do monumentalnego przeglądu literatury poświęconej ideologii autorstwa Johna Gerringa, w którym zidentyfikował on siedem podstawowych elementów znaczeniowych tego pojęcia. Pierwszym z nich jest to, co określa mianem umiejscowienia ideologii: czy znajduje się ona przede wszystkim w myśleniu, języku, czy też w zachowaniu. I chociaż istnieje nierozerwalny związek między dyskursem a działaniem, Gerring pyta, czy mimo wszystko to właśnie myśl "pozostaje głównym przedmiotem pożądania ideologii"[8]. Po drugie, ideologia obejmuje zakres swojej tematyki: czy koncentruje się wąsko na polityce - co Gerring określa mianem "naturalnego obszaru działania ideologii" - czy też odnosi się szerzej do władzy, zgodnie z ujęciem Marksa i jego obserwacją, że "należy zawsze odróżniać materialną przemianę ekonomicznych warunków produkcji [...] od prawnych, politycznych, religijnych, estetycznych czy filozoficznych - słowem, ideologicznych form, w których ludzie uświadamiają sobie ten konflikt i toczą go"[9]. Po trzecie, Gerring podkreśla znaczenie podmiotu ideologii, a więc pytanie, czy ideologia ogranicza się do jednej klasy, jednej grupy, czy też może dotyczyć dowolnych grup lub jednostek, oddzielnie bądź łącznie. Zwraca również uwagę na dominującą lub podporządkowaną pozycję danego podmiotu, a następnie na to, czy motywacja tego podmiotu do podejmowania określonego przedsięwzięcia ideologicznego opiera się na interesie, czy też jest od interesu niezależna. Następnie przedstawia to, co określa mianem wielofunkcyjności ideologii - obejmującej funkcje integrującą, wyjaśniającą, motywacyjną i legitymizującą, a także funkcję represyjną, która polega na uniemożliwianiu zajmowania się pewnymi zjawiskami, ponieważ znajdują się one poza normatywnym uniwersum stworzonym przez daną ideologię. Na koniec John Gerring szczegółowo analizuje strukturę poznawczą i afektywną ideologii w jej różnych wariantach. Obejmuje ona takie elementy jak: hierarchia logiczna, spójność wewnętrzna i kontrast zewnętrzny; abstrakcyjność, specyfika i złożoność; prostota, faktyczność i zniekształcenie; przekonanie, nieszczerość i dogmatyzm; a także złożone obszary świadomości i nieświadomości[10]. Ostateczny, stanowczy i zaskakujący wniosek, jaki John Gerring wyciąga z tego wyczerpującego przeglądu literatury, brzmi: jedynymi uniwersalnymi, definiującymi cechami pojęcia ideologii, które można wyodrębnić na podstawie istniejących badań, są wewnętrzna spójność, zewnętrzny kontrast oraz trwałość w czasie. "Ideologia, w najbardziej podstawowym ujęciu, odnosi się do zbioru elementów ideowych, które są ze sobą powiązane, które należą do siebie w sposób nieprzypadkowy [...] co oznacza spójność w odniesieniu do ideologii konkurencyjnych oraz [...] spójność w czasie"[11]. Poza tym - jak twierdzi Gerring - każda inna definicja musi być "specyficzna kontekstowo [...] osadzona w określonym problemie, regionie, okresie historycznym i metodologii". John Gerring dodaje, że choć "różne definicje ideologii będą użyteczne dla różnych celów", to jego siedmioczłonowy model "ustanawia jednak jednolitą siatkę, na podstawie której można identyfikować, a tym samym porównywać wybory definicyjne"[12].

Jak zatem powinniśmy rozumieć pojęcie ideologii w kontekście określonej epistemologii, geografii, historii i kultury współczesnych Chin oraz w odniesieniu do konkretnych problemów, z którymi Komunistyczna Partia Chin mierzyła się w trakcie swojego stuletniego istnienia jako organizacja? Także w tym obszarze istnieje obszerna literatura przedmiotu[13], choć jej znaczna część koncentruje się na okresie maoistowskim i wcześniejszym - na dekadach poprzedzających słynny aforyzm Deng Xiaopinga z 1979 roku, wedle którego nadszedł czas, by partia "przestała debatować o teorii" (bu zhenglun)[14]. Najbardziej kompleksowym opracowaniem tekstowym dotyczącym trwającego znaczenia ideologii oraz jej sensu w ideacyjnym i instytucjonalnym uniwersum Komunistycznej Partii Chin pozostaje klasyczne dzieło Franza Schurmanna Ideology and Organization in Communist China[15]. Choć zostało napisane w 1968 roku, w szczytowym okresie rewolucji kulturalnej (na blisko trzy dekady przed ogólnym przeglądem Gerringa), praca Schurmanna wciąż uchodzi za klasyczne studium teorii KPCh, jej ideologii i organizacji politycznej. Jeśli zastosujemy ramę analityczną Gerringa do ogólnej definicji ideologii przedstawionej przez Schurmanna, zauważymy, że Schurmann kładzie nacisk na trzy kluczowe aspekty z macierzy Gerringa: wzajemne powiązanie myśli, języka i działania; znaczenie funkcji motywacyjnej oraz zasadnicze cechy wewnętrznej i zewnętrznej spójności, które leżą u podstaw definicji Gerringa. Zgodnie z tym Schurmann stwierdza:

Uważamy ideologię za sposób myślenia charakterystyczny dla organizacji. Jeśli organizacja jest "racjonalnym instrumentem skonstruowanym po to, by wykonać zadanie", to ludzie, którzy ją tworzą i wykorzystują, muszą to czynić w oparciu o zbiór idei. Niezależnie od tego, jak bardzo abstrakcyjne są te idee, muszą one prowadzić do konsekwencji w działaniu, ponieważ celem organizacji jest działanie. Im bardziej systematyczna staje się organizacja, tym większe jest zapotrzebowanie na systematyczny zestaw idei, który będzie nią kierował. [...] A zatem ideologie, które służą tworzeniu organizacji, wymagają świadomej koncepcji jedności; nie mogą opierać się na jakiejś duchowej matrycy, która w sposób ukryty nadałaby ich ideom spójność. Takie ideologie osiągają jedność poprzez systematyzację swoich idei. W rzeczywistości - ponieważ prawdziwa organizacja rzadko może być w pełni systematyczna, to często jedynie na poziomie ideologii udaje się osiągnąć systematyzację[16] [podkr. autora].

Schurmann następnie rozwija temat procesów, za pomocą których idea zostaje przełożona na rzeczywistość - opisując to poprzez pojęcia "ideologii czystej" i "ideologii praktycznej":

Choć idee te ostatecznie prowadzą do działania, związek między ideą a działaniem może być bezpośredni lub pośredni. Przywódcy organizacji mogą przykładowo ogłosić pewną ideę - na przykład politykę - którą oczekują, że ich zwolennicy wprowadzą w życie. Taka idea może być określona jako mająca skutki działania w układzie "jeden do jednego". Ci sami przywódcy mogą jednak także głosić ideę, której głównym celem jest kształtowanie sposobu myślenia ludzi, a nie wywołanie natychmiastowego działania. Ten pierwszy typ idei możemy uznać za praktyczny, a drugi - za czysty[17].

Do definicji ideologii KPCh autorstwa Schurmanna powrócę poniżej, gdzie zobaczymy, w jaki sposób zastosował on niemal cały zakres macierzy znaczeniowej Gerringa w swojej interpretacji chińskiego marksizmu-leninizmu. Na potrzeby obecnych rozważań, zmierzających do sformułowania użytecznej ogólnej definicji pojęcia "ideologia", odwołuję się jednak do eleganckiej definicji Schurmanna przytoczonej powyżej. Twierdzę zatem, że ideologię należy rozumieć jako systematyczny zbiór idei, który zapewnia organizacji jasno określoną jedność celu i prowadzi do programu działania - niezależnie od tego, czy działania te są bezpośrednim, czy pośrednim następstwem owego zbioru idei.

Definiowanie pojęcia "światopogląd"

Na Zachodzie termin światopogląd wywodzi się z niemieckiego Weltanschauung, który po raz pierwszy został użyty przez Immanuela Kanta w 1790 roku, zanim rozpoczął swoją długą ewolucję pojęciową przez twórczość G.W.F. Hegla, S?rena Kierkegaarda, Martina Heideggera, Marksa i Engelsa oraz Zygmunta Freuda[18]. Dla Kanta Weltanschauung oznaczało po prostu nasze postrzeganie świata za pośrednictwem zmysłów[19]. Hegel rozwinął kantowską koncepcję, włączając ją do swojego idealistycznego rozumienia postępu ludzkości poprzez dialektyczne procesy tezy, antytezy i syntezy - wszystko to jako droga ku wspólnemu "dobru absolutnemu". Hegel dostrzegał również istnienie odmiennych światopoglądów indywidualnych i narodowych. W istocie to właśnie heglowskie koncepcje światopoglądu skłoniły Richarda Rorty'ego do stwierdzenia, że "pojęcie alternatywnych ram pojęciowych stało się czymś powszechnym w naszej kulturze od czasów Hegla"[20]. Innymi słowy, uniwersalne rzeczywistości mogły być postrzegane poprzez różne indywidualne lub zbiorowe światopoglądy - choć w idealistycznym systemie Hegla ostatecznie odnajdywały one wspólny cel poprzez dialektykę historycznego i ludzkiego postępu.

To właśnie specyficzne piętno heglowskiej koncepcji dialektyki, rozwiniętej następnie przez Marksa i Engelsa w teorii materializmu dialektycznego i historycznego, doprowadziło nas ostatecznie do współczesnego chińskokomunistycznego użycia terminu światopogląd (shijieguan). Na przestrzeni XIX wieku zaczęły się wyraźnie kształtować zasadnicze różnice między klasycznymi światopoglądami kantejskimi i heglowskimi z jednej strony, a tymi reprezentowanymi przez Marksa i Engelsa z drugiej. Zarówno Kant, jak i Hegel są generalnie zaliczani do nurtu idealizmu, ponieważ ich rozumienie świadomości, rozumu i tworzenia idei miało charakter a priori wobec świata materialnego. W przeciwieństwie do tego Marks i Engels byli zdecydowanie materialistami - dla nich to materia nie tylko poprzedzała świadomość, ale również ją determinowała. Co więcej, za pośrednictwem Marksa i Engelsa sama natura myślenia dialektycznego uległa ewolucji względem wcześniejszego rozumienia Hegla. Materializm dialektyczny, ze względu na swoje absolutne skupienie na ludzkim poznaniu wywodzącym się wyłącznie z interakcji człowieka ze światem fizycznym, zastąpił znacznie szerszą heglowską koncepcję dialektyki, która obejmowała zarówno idealistyczne, jak i materialistyczne aspekty rzeczywistości. Materializm dialektyczny - jako światopogląd sam w sobie - stał się tak metodą rozumowania o mechanizmach historycznej zmiany, jak środkiem, za pomocą którego postępowa zmiana materialna mogła zostać przyspieszona poprzez świadome działanie polityczne.

Marks i Engels zastosowali materializm dialektyczny do procesów zachodzących w rzeczywistości poprzez równoległą koncepcję materializmu historycznego - czasowych ram, w których miała się rozgrywać dynamika materializmu dialektycznego. To właśnie poprzez dialektyczną dynamikę walki klas na przestrzeni dziejów miało dokonywać się postępowanie ludzkości. Dla marksistów materializm dialektyczny stał się "naukowym" mechanizmem wszelkiego ludzkiego postępu - zarówno w naukach przyrodniczych (włącznie z darwinowską teorią ewolucji), jak i w naukach społecznych (takich jak polityka, socjologia i ekonomia). Innymi słowy, materializm dialektyczny i materializm historyczny, połączone ze sobą, stały się całościowym światopoglądem obejmującym wszystkie dziedziny wiedzy. Oferowały naukową metodę analizy, pozwalającą zrozumieć związki przyczynowo-skutkowe istniejące wewnątrz oraz pomiędzy różnymi obszarami poznania. Proponowały również rozumienie tego, w jaki sposób człowiek może działać, by przyspieszyć procesy historyczne, a nie jedynie je obserwować. Co więcej, z uwagi na roszczenia materializmu dialektycznego i historycznego do naukowej uniwersalności i obiektywizmu ich zwolennicy odrzucali możliwość istnienia alternatywnych światopoglądów jako z natury "nienaukowych", a zatem nieistotnych dla jakiejkolwiek uzasadnionej debaty na temat świadomości politycznej, idei czy działania. Jak sam Marks słynnie zauważył: "Filozofowie jedynie różnie interpretowali świat; chodzi jednak o to, by go zmienić"[21]. Dla Marksa "stanem końcowym" tego dialektycznego procesu przemian - przebiegającego poprzez mechanizm walki klas - było społeczeństwo komunistyczne, w którym wszystkie materialne potrzeby człowieka zostałyby zaspokojone w sposób wystarczający, równy i pozbawiony wyzysku klasowego[22]. Co więcej, zarówno dla Marksa, jak i Engelsa było to twierdzenie obiektywnie prawdziwe.

Istnieje zatem kilka możliwych znaczeń, które można uwzględnić w roboczej definicji pojęcia światopogląd. Jednym z podejść jest postrzeganie go przede wszystkim jako marksistowskiej metody analitycznej, czerpiącej z fundamentalnych dyscyplin materializmu historycznego i dialektycznego, teorii przeciwieństw oraz wykorzystania walki jako środka postępu w obliczu nierozwiązywalnych sprzeczności. Inne podejście koncentruje się raczej na rzeczywistych wnioskach analitycznych, do których partia dochodziła w odniesieniu do charakteru sytuacji Chin w danym momencie historycznym. Trzecie podejście skupia się na optymalnej odpowiedzi partii na zmieniające się warunki, którą partia uznała za analitycznie właściwą w określonym czasie.

Definicja ideologicznego światopoglądu, którą proponuję przyjąć w tej książce, stara się objąć wszystkie trzy podejścia. Pomimo czasami nieprzeniknionych formalizmów epistemologii marksistowskiej i jej chińskich wariantów ideologicznych to, w jaki sposób Komunistyczna Partia Chin definiuje swój ogląd świata oraz jak komunikuje swoją polityczną odpowiedź na obserwowaną rzeczywistość, ma realne znaczenie. Daje nam to wgląd w wewnętrzny świat ideologicznych ograniczeń i możliwości, z którymi mierzy się partia wciąż określająca siebie mianem marksistowsko-leninowskiej. Co więcej, umożliwia to lepsze zrozumienie zmieniających się w czasie ideologicznych, politycznych i programowych priorytetów partii. W sytuacji, gdy wprowadzany jest nowy język pojęciowy - zwłaszcza w kulturze politycznej i instytucjonalnej, która słynie z konserwatyzmu wobec innowacji językowo-politycznych - jesteśmy zaproszeni do zbadania, jakie nowe realia partia próbuje tym językiem opisać.

Badania Schurmanna po raz kolejny pogłębiają nasze rozumienie koniecznego związku między ideami a działaniem - w jego własnym ujęciu pojęcia światopoglądu oraz jego relacji z szerszym konceptem ideologii. Według Schurmanna:

Światopogląd może nadać jednostce określoną perspektywę, ale nie wskazuje jej, jak powinna działać. Z kolei zasady rewolucji i organizacji niosą za sobą konkretne konsekwencje w działaniu. Zasugerujemy zatem, że dwa główne składniki ideologii chińskich komunistów to [...] ideologia czysta i ideologia praktyczna. Ponieważ to rozróżnienie odnosi się również do ideologii organizacyjnych innych niż ideologia chińskich komunistów, zaproponujemy definicję ogólną. Ideologia czysta to zbiór idei mających na celu nadanie jednostce zintegrowanego i świadomego światopoglądu. Ideologia praktyczna to zbiór idei mających dostarczyć jednostce racjonalnych narzędzi działania. Zilustrujmy to rozróżnienie przykładem organizacji kierującej się ideologią marksistowską. Członkowie takiej organizacji przyjmą pogląd, że wszelki konflikt polityczny i społeczny sprowadza się w istocie do walki klas. Pogląd ten nadaje im określoną perspektywę, dzięki której mogą umieszczać złożone zjawiska historyczne i współczesne w szerszym kontekście; nie wskazuje im jednak, jak powinni postępować. Jeśli jednak organizacja ta doda do swojej ideologii leninowską zasadę partii awangardowej, wówczas uzyskuje narzędzie do działania organizacyjnego. [...] Bez ideologii czystej idee ideologii praktycznej nie mają legitymizacji. Ale bez ideologii praktycznej organizacja nie jest w stanie przekształcić swojego Weltanschauung w spójne działanie[23].

Na potrzeby niniejszej analizy ideologiczny światopogląd Chin należy zatem definiować jako metodologię analityczną Komunistycznej Partii Chin, służącą do rozumienia świata - zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego - oraz jako zestaw wniosków partii dotyczących zmieniającej się natury otaczającej rzeczywistości, w tym spektrum zagrożeń strategicznych i szans, jakie zostają zidentyfikowane w wyniku tej analizy. Obejmuje on również pogląd partii na to, w jaki sposób chińskie państwo i partia powinny reagować na te zmienne uwarunkowania poprzez działania polityczne i programowe.

Definicja "marksizmu", "leninizmu" i "przesunięcia w lewo"

Poprzednia dyskusja na temat definicji pojęć "ideologia" i "światopogląd" płynnie przeszła w szersze rozważania nad użytecznymi definicjami marksizmu i leninizmu oraz nad związkiem między tworzeniem idei a działaniem w Chinach za rządów Xi Jinpinga. Również w tym obszarze istnieje obszerna literatura poświęcona chińskiemu marksizmowi i leninizmowi, oferująca szereg różnych ujęć każdego z tych pojęć[24]. Wczesne analizy Schurmanna w tej złożonej przestrzeni definicyjnej po raz kolejny okazują się nieocenione - zwłaszcza w świetle ideologicznych rozbieżności między sowieckim a chińskim komunizmem, które narastały przez osiemdziesiąt lat od rozwiązania Kominternu w 1943 roku. Nawet pomijając rozłam chińsko-sowiecki po 1959 roku, w najnowszej historii Chin istniało wiele wersji marksizmu-leninizmu - każda z nich naznaczona przez konkretne konfiguracje przywódcze Komunistycznej Partii Chin oraz kolejne zjazdy partyjne w ciągu ostatnich stu lat: Chen Duxiu w 1921 roku; Qu Qiubai w 1932; Mao Zedong w 1942; VII Zjazd Partii w 1945 roku; VIII Zjazd w 1956; następnie Ruch Antyprawicowy, Wielki Skok Naprzód i rewolucja kulturalna - razem obejmujące burzliwe lata 1957-1976; dalej Deng Xiaoping oraz przełomowe debaty ideologiczne i uchwały z lat 1978-1982; a wreszcie Xi Jinping i jego era po XIX Zjeździe Partii w 2017 roku. Złożone pytanie, jakie się zatem wyłania, brzmi: czy istnieją pewne nieredukowalne definicje marksizmu-leninizmu, które pozostają niezmienne w ciągu całego tego okresu, a tym samym oferują ramy do zrozumienia charakteru zmian ideologicznych w jego obrębie?

Zadanie to jest tym trudniejsze, że na przestrzeni lat dochodziło do gwałtownych i często brutalnych zmian w przywództwie politycznym partii, które prowadziły do drastycznych zwrotów w jej linii ideologicznej. Trudność ta wynika również z faktu, że Komunistyczna Partia Chin postrzega siebie jako świadomego spadkobiercę tradycji ideologicznej dynamicznej, a nie statycznej - tradycji, która nieustannie dąży do dostosowywania trwałych zasad teorii marksistowsko-leninowskiej do praktycznych warunków chińskiej rewolucji i budowy państwa narodowego. To celowo dynamiczne podejście do marksizmu-leninizmu znalazło wyraz w przemówieniu Mao Zedonga do Szkoły Partyjnej w Yan'anie już w 1942 roku, gdy stwierdził:

Marksizm-leninizm to teoria, którą stworzyli Marks, Engels, Lenin i Stalin na podstawie faktów empirycznych; składa się ona z ogólnych wniosków wyciągniętych z doświadczeń historycznych i rewolucyjnych. Jeśli jedynie przeczytaliśmy tę teorię, ale nie uczyniliśmy z niej podstawy do badań nad rzeczywistością historyczną i rewolucyjną, jeśli nie stworzyliśmy teorii zgodnej z rzeczywistymi potrzebami Chin - teorii, która byłaby nasza i miałaby charakter konkretny - to nieodpowiedzialnością byłoby nazywać się teoretykami marksistowskimi[25].

Osiemdziesiąt lat później, w 2022 roku, Xi Jinping wygłosił podobne uwagi podczas sesji studialnej Biura Politycznego poświęconej tematowi "Adaptacja marksizmu". Xi stwierdził:

Marksizm wyznacza kierunek rozwoju społeczeństwa ludzkiego. To potężna broń teoretyczna, która pozwala nam zrozumieć świat i leżące u jego podstaw tendencje, poszukiwać prawdy i zmieniać rzeczywistość. Marksizm nie jest zbiorem sztywnych dogmatów, lecz przewodnikiem do działania, który musi ewoluować wraz ze zmieniającą się sytuacją. To, czy marksizm może pełnić swoją funkcję przewodnią, zależy od tego, czy jego podstawowe zasady zostaną dostosowane do warunków panujących w Chinach i do cech współczesności. W świecie, który zmienia się w szybkim tempie, i w kraju, który rozwija się dynamicznie, nie możemy być skrępowani dawnymi schematami i sztywnym myśleniem - musimy mieć odwagę, by aktualizować naszą teorię. Jeśli nie potrafimy odpowiedzieć na pytania dotyczące teraźniejszości i przyszłości Chin, ich obywateli i szerszego świata, utracimy impet w dziele rozwoju Partii i państwa, marksizm obumrze, a ludzie przestaną w niego wierzyć[26].

Zważywszy zatem na pozytywną wartość, jaką Komunistyczna Partia Chin przez większą część swojej historii przypisywała innowacjom ideologicznym, powracamy do pytania o zdefiniowanie nieredukowalnych elementów marksizmu chińskiego - tych, które stanowią jego istotowy, ideacyjny kanon i które przetrwały burzliwe zmiany polityczne. W oparciu o szczegółowe studia Schurmanna i innych badaczy[27] oraz na podstawie wniosków przedstawionych we wcześniejszych częściach tego rozdziału twierdzę, że jest ich siedem. Po pierwsze, marksizm chiński reprezentuje zdecydowanie materialistyczne, a nie idealistyczne ujęcie historii - oznacza to, że wiedza wywodzi się z ludzkiej interakcji ze światem materialnym, a nie z jakiejkolwiek formy metafizyki. Po drugie, wiedza ta stanowi część spójnego zbioru nieuchronnych, naukowych praw rozwoju, które mają zastosowanie zarówno w naukach przyrodniczych, jak i społecznych. Po trzecie, jednym z takich zbiorów uniwersalnych praw jest teoria determinizmu historycznego Marksa i Engelsa, zgodnie z którą społeczeństwo komunistyczne ostatecznie wyłania się poprzez nieuchronne procesy dialektyczne z niesprawiedliwości systemów niewolniczych, feudalnych, kapitalistycznych, a nawet socjalistycznych. Po czwarte, mechanizmem zmiany w tym procesie jest materializm dialektyczny, oparty na koncepcji jedności przeciwieństw, wzajemnego przenikania się zjawisk oraz teorii sprzeczności. Po piąte, w ramach tej struktury materializmu dialektycznego działa prawo sprzeczności, zgodnie z którym przeciwieństwa (tj. siły postępowe i reakcyjne) zderzają się, wymagając rozwiązania poprzez walkę - zbrojną lub pokojową - w zależności od tego, czy sprzeczności te występują między ludem a wrogiem, czy wewnątrz samego ludu. Po szóste, te uniwersalne prawa mają zastosowanie zarówno do sprzeczności między klasami w obrębie społeczeństwa, jak i do sprzeczności między państwami świata kapitalistycznego i imperialistycznego, a także między tymi państwami a światem socjalistycznym. Walka jest zatem zasadą o uniwersalnym zastosowaniu - tak wewnątrz państw, jak i między nimi. Po siódme, opisane powyżej prawa są zarazem deterministyczne, jak i woluntarystyczne, to znaczy, że choć niepowstrzymane siły historii światowej popychają świat w określonym kierunku, to tempo tego postępu zależy również od aktywnej sprawczości politycznej jednostek i zbiorowych podmiotów. Jak zauważył Schurmann w odniesieniu do KPCh: "Istotą ich teorii - czyli światopoglądu (Weltanschauung) - jest przekonanie, że w każdym momencie istnieje wyraźna lub ukryta polaryzacja między siłami społecznymi postępowymi a reakcyjnymi na świecie"[28]. Schurmann dodaje, że "centralną wartością czystej ideologii chińskich komunistów jest pojęcie walki" oraz że "to właśnie z tej wartości wyłoniła się centralna idea myśli Mao Tse-tunga", konkludując, że "pojęcie walki ma jednak swoje korzenie w podstawowym światopoglądzie czystej ideologii marksizmu-leninizmu"[29].

W tym właśnie miejscu leninizm wchodzi do ideologicznego równania jako drugi główny filar ideologii KPCh. Włodzimierz Lenin podkreślał rolę scentralizowanej, zdyscyplinowanej partii awangardowej, która miała zapobiec temu, by dyktatura proletariatu została osłabiona lub wypaczona przez "oportunistów" wykorzystujących rozproszone struktury władzy. Jak pisał przywódca bolszewików w 1917 roku:

Nie jesteśmy utopistami, nie oddajemy się "marzeniom" o natychmiastowym zniesieniu wszelkiej administracji, wszelkiego podporządkowania. [...] Ale podporządkowanie musi dotyczyć uzbrojonej awangardy ludzi wyzyskiwanych. [...] Ustanowimy surową, żelazną dyscyplinę wspartą siłą państwową uzbrojonych robotników; ograniczymy rolę urzędników państwowych do zwykłego wykonywania naszych poleceń[30].

Chiński leninizm zakłada również, że to wyłącznie za pośrednictwem partii awangardowej, która prowadzi siły proletariackie, chłopskie i inne siły postępowe przez procesy walki, możliwe jest przyspieszenie postępu ludzkości. Partia leninowska definiowana jest zatem jako organizacja polityczna, która stosuje zasady materializmu historycznego i dialektycznego, teorię sprzeczności oraz ukierunkowanie walki politycznej z jednej strony, a z drugiej - odnosi je do praktyki konkretnych, rzeczywistych uwarunkowań współczesności. Analizuje zatem, gdzie występują sprzeczności, czy mają charakter główny, czy drugorzędny, zbrojny czy pokojowy, oraz jakiej formy walki wymaga ich rozwiązanie w imię postępu. Partia leninowska ponosi też odpowiedzialność za utrzymanie dyscypliny ideologicznej i organizacyjnej wewnątrz partii, tak aby rewolucja - zarówno w kraju, jak i za granicą - mogła zostać przeprowadzona bez wewnętrznego rozkładu politycznego i bez odstępstw od uzgodnionej linii ideologicznej. Te właśnie zasady stanowią rdzeń chińskiego leninizmu. Jak zauważył Schurmann:

Lenin stworzył ideologię praktyczną dla ruchów rewolucyjnych, które doprowadziły do powstania partii komunistycznych na całym świecie, głosząc zasady organizacyjne wywiedzione z zastosowania teorii marksistowskiej do problemów współczesnej rzeczywistości. Chińscy komuniści poszli dalej, rozwijając ideologię praktyczną opartą na leninizmie, lecz wzbogaconą przez ich długie doświadczenia w walce rewolucyjnej[31].

Schurmann, w przeciwieństwie do jakiegokolwiek innego specjalisty zajmującego się chińską elitą polityczną, był również głęboko zaabsorbowany próbą dalszego zdefiniowania rzeczywistych procesów przekształcania marksistowskiego tworzenia idei w działania partii leninowskiej. Ma to szczególne znaczenie dla niniejszego studium poświęconego Xi Jinpingowi oraz związkom między kierunkiem ideologicznym a działaniami politycznymi i programowymi. Jak już zauważono, Schurmann stwierdził, że "bez ideologii czystej (czyli wyjaśnionej poprzez marksizm) idee ideologii praktycznej (czyli realizowanej poprzez leninizm) nie mają legitymizacji. Ale bez ideologii praktycznej organizacja nie jest w stanie przekształcić swojego Weltanschauung w spójne działanie"[32]. Proces przenoszenia idei w działanie dokonuje się nie tylko za pośrednictwem ogólnych funkcji języka, poznania i pewnej formy wewnętrznej przemiany członka partii, lecz także poprzez określoną intelektualną dyscyplinę analizy dialektycznej. To właśnie tę dyscyplinę - dialektykę, sprzeczność i walkę - Schurmann identyfikuje jako zasadniczy mechanizm intelektualny łączący poznanie, emocje, moralność, język, a w końcu działanie. Na potrzeby niniejszego studium ideologii Xi Jinpinga jako przewodnika po działaniu w rzeczywistym świecie warto przytoczyć dłuższy fragment wypowiedzi Schurmanna:

Idee to sformułowane myśli wyrażone w określonym języku. Idee zawarte w statucie Partii są sformułowane w języku marksizmu-leninizmu. Są niczym części maszyny o różnych kształtach. Każda idea jest inna, lecz ukształtowana przez jednolity język. Razem idee te tworzą strukturę ideologii. Niektórzy badacze chińskich komunistów często mówią o ich "ideologii" jako przyczynie określonej polityki. W takim przypadku badacze ci zakładają, że ideologia jest całą maszyną, widzianą jedynie z zewnątrz i wykonującą określoną funkcję. Nie bierze się pod uwagę, jak ta maszyna działa od wewnątrz. Inni badacze chińskich komunistów sięgają głębiej, koncentrują się na formalnych ideach i opisują ich kształty; przyglądają się częściom maszyny. Takie podejście można określić mianem egzegezy. [...] Jednak żadne z tych podejść nie mówi nam, jak poszczególne części funkcjonują względem siebie, jak poruszają się w obrębie ideologii, by wywołać określony efekt. Krótko mówiąc, podejścia te nie ujawniają sposobu myślenia, jaki z ideologii wynika. [...]

Dopiero obserwując, jak te abstrakcyjne idee przekształcają się w konkretne działanie, można zacząć dostrzegać sposób myślenia. W maszynie kilka części ma kluczowe znaczenie. Tak też jest w ideologii: istnieją idee, które nadają pewną energię wszystkim innym ideom, z którymi się stykają. [...]

Przemieszczające się nici, które przewijają się przez wszystkie te pisma, można uznać za idee centralne danej ideologii[33].

Według Schurmanna kluczowe znaczenie ma tutaj "dialektyczna koncepcja społeczeństwa chińskiego", która opisuje "sposób myślenia ideologicznego najbardziej charakterystyczny dla chińskich komunistów, to znaczy sposób, w jaki idee formalne łączą się z ideami centralnymi, by stworzyć analizę konkretnej rzeczywistości prowadzącą do określonych działań"[34].

Na podstawie powyższych definicji chińskiego marksizmu i leninizmu istotne jest również doprecyzowanie, co rozumiem przez "zwrot w lewo" jako sposób opisu charakteru zmian ideologicznych za rządów Xi. Podobnie jak pojęcia "ideologia" i "światopogląd", także "lewica" i "prawica" są trwałymi elementami zachodniego dyskursu politycznego od czasu rewolucji francuskiej. "Lewica" i "prawica" pierwotnie odnosiły się do układu miejsc w Zgromadzeniu Narodowym Konstytuanty w 1789 roku względem przewodniczącego - ci po prawej opowiadali się za monarchią, arystokracją, Kościołem i utrzymaniem istniejącego porządku politycznego; ci po lewej byli zwolennikami reform, rewolucji i "ruchu"[35]. Chociaż linie podziału między lewicą a prawicą we współczesnych systemach politycznych ulegały znacznym przeobrażeniom w ciągu ostatnich dwóch stuleci, Andrew Nathan i Tianjian Shi - w swoich badaniach nad zachodnim (i osobno chińskim) rozumieniem tych pojęć - twierdzą, że "dwie kwestie zdominowały przestrzeń ideologiczną Zachodu: rola państwa oraz sprzeczne normy równości i zasługi w dystrybucji dóbr"[36], a także że podczas gdy "lewica generalnie opowiada się za większą interwencją państwa w gospodarkę i bardziej egalitarnym podziałem dochodu, prawica zazwyczaj stoi na straży względnej swobody przedsiębiorczości prywatnej wobec interwencji państwowej i akceptacji wyższych poziomów nierówności dochodów"[37]. Nathan i Shi zauważają, że różnice te mają jeszcze głębsze korzenie historyczne, przywołując wcześniejszą analizę Lipseta i Rokkana, zgodnie z którą "polityczne podziały ucieleśnione we współczesnych europejskich systemach partyjnych były krystalizacją wyników czterech głównych historycznych konfliktów: między centrum a peryferiami, Kościołem a państwem, miastem a wsią oraz właścicielami a robotnikami"[38].

Co istotne, Nathan i Shi odnoszą się również do leżących u podstaw interesów klasowych elektoratów lewicy i prawicy:

Przedstawiciele różnych grup społecznych mają odmienne interesy ekonomiczne i inne, które częściowo determinują ich miejsce w spektrum ideologicznym. Postawy lewicowe są zazwyczaj preferowane przez klasę pracującą, mieszkańców miast, ludzi młodych oraz członków mniejszości etnicznych i religijnych, ponieważ są oni niezadowoleni z udziału, jaki przypada im w społecznym podziale korzyści, i uważają, że ich sytuacja uległaby poprawie, gdyby państwo interweniowało w celu redystrybucji zasobów. Osoby bardziej usatysfakcjonowane (lub mniej niezadowolone) z istniejącego stanu rzeczy mają tendencję do przyjmowania bardziej konserwatywnego stanowiska wobec aktywności państwa, zmian społecznych i redystrybucji. W społeczeństwach zachodnich do grup tych zazwyczaj należą pracownicy umysłowi, mieszkańcy przedmieść, osoby w średnim wieku oraz członkowie dominujących grup etnicznych i religijnych[39].

Wprowadzenie pojęć "lewicy" i "prawicy" do chińskiego słownictwa politycznego nastąpiło za pośrednictwem idei demokracji, socjaldemokracji, marksizmu-leninizmu, a później faszyzmu - w pierwszych trzech dekadach XX wieku[40]. W czasach cesarskich "lewica" i "prawica" nie miały szczególnego znaczenia politycznego, co zauważył Li Honglin, były czołowy teoretyk z Departamentu Propagandy KC KPCh, pisząc o wcześniejszych zastosowaniach tych terminów:

W przeciwieństwie do jego znaczenia we współczesnej polityce chińskiej "lewica" w czasach starożytnych była pogardzana, podczas gdy "prawica" cieszyła się szacunkiem. "Prawa" oznaczała wyższość, a "lewa" - niższość. Aby powiedzieć, że ktoś jest inteligentny, używano wyrażenia: "nikt nie stoi bardziej na prawo od niego". "Zostać przesuniętym na lewo" oznaczało degradację urzędniczą[41].

Li zauważa również, że te tradycyjne znaczenia zostały całkowicie odwrócone w okresie komunistycznym, gdy kadry - koncentrując się na sztuce politycznego przetrwania w ramach KPCh - odwoływały się do "słynnej maksymy: "lepiej być po lewej niż po prawej""[42]. W istocie w politycznym uniwersum KPCh stanowisko ideologiczne Mao w kwestii lewicy i prawicy było jednoznaczne. Jego definicja "lewicy" obejmowała tych, którzy opowiadali się po stronie rewolucyjnego postępu, w przeciwieństwie do reakcyjnych konserwatystów "prawicy", broniących istniejącego status quo. Walka klas miała być zawsze prowadzona przeciwko prawicy - czy to przeciwko kapitalistom w kraju, czy imperialistom kapitalistycznym za granicą. Maoistowska koncepcja permanentnej rewolucji oznaczała również, że ci, którzy zostali zaklasyfikowani jako "prawica", zmieniali się w czasie - od właścicieli ziemskich i biurokratycznych kapitalistów spoza partii przez zwolenników kapitalistycznej drogi wewnątrz partii aż po prawicowych rewizjonistów w Związku Radzieckim. Tymczasem wewnątrz samej lewicy ci, którzy zbytnio wyprzedzali historyczne tendencje, mogli zostać określeni mianem "ultralewicy", "lewicowych dogmatyków" albo nawet "lewicowych oportunistów". Oczywiście Mao sam siebie zawsze umieszczał w centrum.

Historia partii stała się zatem procesem niezwykle złożonym. Kolejne okresy rewolucji oraz powojennej budowy państwa po 1949 roku były przez kolejne zjazdy partii klasyfikowane jako odpowiadające różnym miejscom na osi lewica-prawica. Mao na przykład prowadził dwudziestoletnią kampanię - od VIII Zjazdu Partii w 1956 roku do końca rewolucji kulturalnej - wspierając lewicę i atakując prawicę (w tym Liu Shaoqi, Chena Yuna i Deng Xiaopinga), a jednocześnie autoryzując ogólnonarodową kampanię propagandową przeciwko wyznaczonemu wcześniej przez siebie następcy, Lin Biao, oskarżając go o "lewicowy oportunizm"[43]. Po rehabilitacji Denga VI Plenum XI Komitetu Centralnego w 1981 roku uznało w Rezolucji w sprawie niektórych kwestii z historii partii, że cały dwudziestoletni okres od 1957 do 1976 roku stanowił w istocie katastrofę zarówno dla partii, jak i dla narodu, ponieważ Mao popełnił szereg "skrajnie lewicowych błędów"[44]. Co istotne, jak zobaczymy w rozdziale 12, Xi Jinping, odnosząc się do rezolucji z 1981 roku we własnym historycznym dokumencie z 2021 roku, próbował nadać interpretacji bardziej wyważony charakter - plasującej się pomiędzy Mao a Dengiem. W 2021 roku Xi zrezygnował z powtórzenia jawnych ataków na Mao zawartych w rezolucji z 1981 roku, a jednocześnie niemal zupełnie pominął osiągnięcia Denga z okresu dekad reform i otwarcia. W rzeczywistości Xi starannie unika używania pojęć "lewica" i "prawica", sugerując - podobnie jak wcześniej Mao - że Myśl Xi Jinpinga stanowi nowy ideologiczny Zhong Yong, czyli "Złoty Środek", pomiędzy lewicą a prawicą, a być może nawet je przekracza[45].

Historia używania - i nadużywania - pojęć "lewica" i "prawica" na przestrzeni dekad wewnątrzpartyjnych debat mogłaby prowadzić do wniosku, że są to jedynie pojęcia frakcyjnej wygody, służące do dyskredytowania pokonanych przeciwników politycznych. Takie ujęcie pomija jednak fakt, że pod każdym z tych terminów kryje się zespół znaczeń, który ukształtował się w toku wewnętrznego dyskursu ideologicznego partii na przestrzeni dziesięcioleci. W historii KPCh etykiety "lewicowe" i "prawicowe" były formowane wokół kilku powracających, kluczowych kwestii, które stanowiły oś debat partyjnych przez ponad sto lat. Do najważniejszych z tych kwestii należą: zakres dyktatury proletariatu; zagrożenia wynikające z burżuazyjnego liberalizmu i demokracji; prymat i trwałość walki klasowej; centralne znaczenie stosunków produkcji w porównaniu z czynnikami produkcji; kwestia równości i nierówności; fundamentalne pytania dotyczące periodyzacji historii partii, w tym etapu podstawowego socjalizmu; socjalistyczne prawo wartości; socjalistyczna gospodarka rynkowa; relatywne role partii, rządu i państwa; oraz legitymizacja wspierania rewolucji światowej poza granicami Chin. Innymi słowy, ideologiczne epitety "lewicowy" i "prawicowy" nie są jedynie pustymi frazesami stworzonymi na potrzeby oskarżeń i pozbawionymi treściwego znaczenia. W rzeczy samej na przestrzeni historii partii pełniły one zarówno funkcję narzędzi walki wewnątrzpartyjnej, jak i środka wyrażania rzeczywistych różnic w zakresie idei, polityki oraz konkretnych działań programowych.

Debaty ideologiczne na najwyższych szczeblach wśród elit partyjnych na przestrzeni wielu dziesięcioleci przekładały się także na szerzej podzielane stanowiska w całym chińskim społeczeństwie. Pojęcia "lewicy" i "prawicy", często przekształcane w "konserwatyzm" i "liberalizm", zyskały w rezultacie również szersze znaczenie społeczne. Znajduje to odzwierciedlenie w znakomitym badaniu ankietowym przeprowadzonym przez Nathana i Shi w 1990 roku, które analizowało podstawowe postawy społeczne wobec takich kwestii jak demokracja, reforma i równość[46]. Choć badanie to wykazuje istotne różnice między zachodnimi a chińskimi definicjami ideologicznych podziałów we współczesnych społeczeństwach, autorzy wskazują również na znaczące punkty wspólne w odpowiedziach respondentów na pytania dotyczące potrzeby większej interwencji państwa w celu przeciwdziałania nierównościom społeczno-ekonomicznym. Na przykład, jak zauważają Nathan i Shi:

[...] chińska agenda dobrobytu gospodarczego przypominała program zachodniej lewicy. Była również "lewicowa" w kontekście chińskim - lub "konserwatywna" zgodnie z odwróceniem etykiet typowym dla krajów postsocjalistycznych i reformujących się państw socjalistycznych - w tym sensie, że sprzeciwiała się wysiłkom reformatorskim zmierzającym do ograniczenia bezpośredniego udziału rządu w gospodarce i tworzenia bardziej autonomicznych przedsiębiorstw działających na warunkach rynkowych[47].

Podobne wyniki można zaobserwować w późniejszych badaniach postaw społecznych w Chinach, analizowanych przez Jennifer Pan i Yiqinga Xu w 2015 roku. Ponownie rozłamy postaw w społeczeństwie przebiegały wzdłuż podobnych linii podziału, jak miało to miejsce w 1990 roku. W szerszym kontekście niniejszej książki późniejsze badania - przeprowadzone w pierwszych latach rządów Xi - wskazywały także, że nacjonalizm zaczynał wywoływać równie silne rezonanse w ogólnych nastrojach politycznych chińskiego społeczeństwa. Jak zauważają autorzy:

Układ preferencji w odniesieniu do różnych kwestii odzwierciedla znane debaty i układa się wzdłuż następujących wymiarów: (i) preferencja dla autorytarnych instytucji i konserwatywnych wartości politycznych versus preferencja dla instytucji demokratycznych i liberalnych wartości politycznych, (ii) preferencja dla prorynkowej polityki gospodarczej i nietradycyjnych wartości społecznych versus preferencja dla interwencji państwa w gospodarkę i tradycyjnych wartości społecznych, oraz (iii) preferencja dla nacjonalizmu. Stwierdzamy, że szacowane ukryte cechy respondentów w tych trzech wymiarach są ze sobą silnie skorelowane, i odnosimy się do tych silnie skorelowanych ukrytych cech jako do "chińskiego spektrum ideologicznego"[48].

Z tych powodów twierdzę, że pojęcia "lewicy" i "prawicy" nadal posiadają szeroko zdefiniowane znaczenia, które pozostają użyteczne przy określaniu podstawowych linii podziału w chińskiej polityce, gospodarce politycznej, a nawet nacjonalizmie. W sferze polityki definiuję zwrot Xi w stronę leninowskiej lewicy jako ponowne potwierdzenie centralnej roli partii ponad wszystko inne, koncentrację osobistej władzy Xi wewnątrz partii oraz uprzedmiotowienie samej ideologii jako mechanizmu dyscyplinującego służącego wzmocnieniu kontroli partyjnej. Twierdzę również, że ten ruch w lewo znalazł odzwierciedlenie w wielu konkretnych, choć wzajemnie powiązanych, obszarach politycznych. Główną zasadą organizacyjną, która przenika wszystkie te obszary, stała się bezkompromisowa reinwencja zdyscyplinowanej partii leninowskiej jako niezastąpionej machiny politycznej, stanowiącej centrum chińskich sił zbrojnych, państwa i narodu. Dla Xi partia stała się nieodzownym narzędziem w realizacji jego nadrzędnej misji ideologicznej i narodowej. A sednem tej odnowionej misji partyjnej stało się stworzenie bardziej sprawiedliwego, marksistowskiego społeczeństwa w kraju oraz potężniejszego państwa chińskiego, które mogłoby skutecznie realizować interesy partii na arenie międzynarodowej.

Jeśli chodzi o gospodarkę polityczną Chin - obszar, w którym, jak twierdzę, również nastąpił zwrot w stronę marksistowskiej lewicy - "lewica" oznacza w tym kontekście:

- większe ideologiczne uzasadnienie dla interwencji w gospodarkę w celu skorygowania "nierówności" wytworzonych przez epokę reform i otwarcia;

- przekazanie większych uprawnień w zakresie kierowania polityką gospodarczą partii kosztem technokratycznych struktur państwowych;

- większą rolę państwowej polityki przemysłowej w alokacji zasobów kosztem mechanizmów rynkowych;

- rozszerzoną rolę przedsiębiorstw państwowych (SOEs) i ograniczoną autonomię sektora prywatnego;

- szeroko zakrojoną, wciąż rozwijającą się agendę redystrybucji dochodów, mającą na celu przeciwdziałanie nierównościom.

Co więcej, ten zwrot w stronę marksistowskiej lewicy w ogólnych założeniach polityki gospodarczej idzie w parze z dostosowaniem ogólnej ideologii politycznej partii do leninowskiej lewicy, jak opisano powyżej. W istocie oba te przesunięcia ideologiczne zostały połączone w decyzji Xi Jinpinga o ogłoszeniu na XIX Zjeździe Komunistycznej Partii Chin rozpoczęcia "nowej ery" zarówno w polityce, jak i gospodarce, a także w ogólnym ponownym podkreśleniu nadrzędnej roli partii. W tym wszystkim partia Xi Jinpinga stała się niepodważalnym, ideologicznym centrum wszelkiej istotnej polityki publicznej - obejmującej zarówno krajowy aparat kontroli politycznej, ogólny kierunek polityki gospodarczej, jak i przyszły kurs polityki zagranicznej. We wszystkich tych trzech obszarach obserwujemy również wyraźne pierwszeństwo lojalności ideologicznej i politycznej nad wiedzą ekspercką przy obsadzaniu kluczowych stanowisk. W Chinach Mao najważniejsze było być "czerwonym", a nie "ekspertem". W Chinach Denga ważniejsze było być "ekspertem" niż "czerwonym". Natomiast w Chinach Xi znów liczy się przede wszystkim bycie "czerwonym" - przynajmniej w takim samym stopniu jak bycie "ekspertem", jeśli nie bardziej. Są to zmiany o dużym znaczeniu.

Definicja "nacjonalizmu", "przesunięcia się w prawo" i "narodowej asertywności"

Trzeci wymiar ideologicznej rewolucji Xi Jinpinga, zidentyfikowany w niniejszej książce, polega na tym, że celowo przesunął chiński nacjonalizm na prawo i że przesunięcie to znalazło odzwierciedlenie w znacznie bardziej asertywnej polityce zagranicznej oraz w polityce bezpieczeństwa narodowego. Każde z tych trzech kluczowych pojęć ("nacjonalizm", "przesunięcie na prawo" i "asertywność") wymaga zatem osobnego zdefiniowania. Chociaż nauki polityczne i teoria stosunków międzynarodowych oferują rozległą literaturę na każdy z tych tematów, istnieje pewien stopień konsensusu co do podstawowego znaczenia każdego z nich.

Jak zauważył Andrew Chubb w swojej analizie relacji między chińskim nacjonalizmem a zmieniającą się polityką i postawą kraju na Morzu Południowochińskim, "słowo nacjonalizm opisuje nieokiełznaną gamę zjawisk społecznych; dla politologów zakres jego użycia w publikacjach akademickich może być "irytująco szeroki""[49]. Pomimo tej nieporęczności Jessica Chen Weiss w swojej analizie współczesnego chińskiego nacjonalizmu akceptuje ogólną definicję nacjonalizmu autorstwa Ernsta Haasa, zgodnie z którą jest to ideologia wyrażająca "twierdzenia dotyczące historycznej wyjątkowości narodu, terytorium, które państwo narodowe powinno zajmować, oraz rodzaju relacji, jakie powinny panować między danym narodem a innymi"[50]. Zgadzam się z ogólną definicją zaproponowaną przez Alistaira Iaina Johnstona, zgodnie z którą "nacjonalizm to złożony, wielowymiarowy zbiór postaw uczuciowych", który "obejmuje podstawowe pozytywne nastawienie wobec narodowej grupy wewnętrznej, ale zawiera również bardziej natywistyczny element, silnie przywiązany do kraju i terytorium oraz deprecjonujący osoby z zewnątrz" i jest ponadto "związany ze światopoglądami wrażliwymi na względne korzyści osiągane kosztem grup zewnętrznych"[51].

W przypadku Chin nacjonalizm przybierał wiele form od czasu upadku dynastii Qing w 1911 roku. Jak ponownie zauważa Jessica Chen Weiss: "Nie istnieje jeden chiński nacjonalizm - państwowa propaganda, liberalni i konserwatywni intelektualiści oraz oddolni aktywiści artykułują wyraźnie odmienne i konkurencyjne wizje, co sprawia, że Komunistycznej Partii Chin tym trudniej jest wykorzystać nacjonalizm do umocnienia swojej władzy"[52].

Rzeczywiście, literatura dotycząca chińskiego nacjonalizmu - zarówno w okresie komunistycznym, jak i przedkomunistycznym - zazwyczaj dzieli się na dwa nurty analityczne: jeden koncentruje się na nacjonalizmie "populistycznym", "oddolnym" lub "autentycznym", drugi zaś na nacjonalistycznych narracjach "elitarnych" czy "odgórnych", wytwarzanych przez samo przywództwo. Populistyczny nacjonalizm Chubb definiuje jako "działania publiczne lub nastroje opowiadające się za bardziej asertywną polityką zagraniczną"[53]. Nacjonalizm tego rodzaju był w przeszłości mierzony za pomocą różnych badań opinii publicznej, takich jak Beijing Area Study, na które powołuje się Iain Johnston. Wyniki Johnstona, oparte na jedenastu odrębnych sondażach przeprowadzonych w latach 1998-2015 z użyciem stałego zestawu pytań dotyczących różnych aspektów postaw nacjonalistycznych, wykazały, "że nie nastąpił stały wzrost poziomu nacjonalizmu wśród respondentów" oraz że "większość wskaźników wskazuje wręcz na spadek poziomu nacjonalizmu od około 2009 roku"[54]. Johnston jednak podkreśla, że dane z tego badania nie miały na celu oceny poziomu "nacjonalizmu elitarnego" w tym samym okresie, czyli działań podejmowanych przez kierownictwo Komunistycznej Partii Chin, żeby wzbudzić nastroje nacjonalistyczne, zamiary, dla których przywództwo sięgało po tę strategię, ani skuteczność tych wysiłków. Johnston przyznaje również, że seria tych badań "nie stanowi ostatecznego słowa w kwestii wzrostu chińskiego nacjonalizmu" i jest jedynie "punktem wyjścia do bardziej systematycznej analizy chińskiego nacjonalizmu w ujęciu czasowym"[55].

Moim głównym celem w analizie zmieniającego się oficjalnego światopoglądu Chin pod rządami Xi Jinpinga jest zrozumienie, co kierownictwo Komunistycznej Partii Chin stara się osiągnąć na poziomie elit poprzez ideologię nacjonalistyczną, propagandę i przekaz polityczny. Znacznie trudniej jest jednak ocenić, jaki wpływ mają te kampanie nacjonalistyczne, sterowane z góry, na kształtowanie poglądów obywateli Chin. Prawdopodobnie wynika to z ogólnego zaostrzenia kontroli politycznej przez partię oraz ograniczenia wolności akademickiej, zwłaszcza w obszarach wrażliwych, takich jak współpraca z zagranicznymi uniwersytetami w zakresie badań opinii publicznej. Wiadomo natomiast, że partia poświęca tym kampaniom znaczną ilość czasu, zasobów i najwyższej rangi uwagi politycznej, a także duże znaczenie przywiązuje do ideologicznego języka, jakim się w nich posługuje. Dzieje się tak dlatego, że kampanie te uznawane są za użyteczne w konsolidowaniu społecznego poparcia dla reżimu i ogólnego kierunku jego polityki. Gdyby nie były uznawane za skuteczne, prawdopodobnie zostałyby zarzucone. W istocie Yan Xuetong, czołowy chiński badacz stosunków międzynarodowych z Uniwersytetu Tsinghua, z pewnym niepokojem odnotował coraz bardziej nacjonalistyczny światopogląd młodych ludzi uczęszczających obecnie na elitarne chińskie uczelnie. Choć Yan nie przypisuje bezpośrednio tych postaw skutkom kampanii prowadzonych przez władze, to jednak wskazuje jako winnych oficjalnie sankcjonowanych influencerów w mediach społecznościowych, którzy kształtują poglądy międzynarodowe pierwszego pokolenia studentów wchodzących w dorosłość już w epoce Xi Jinpinga:

Według Yana studenci urodzeni po roku 2000 przejawiają silne poczucie wyższości i pewności siebie, często patrzą na inne kraje z "protekcjonalnym" nastawieniem oraz spoglądają na sprawy międzynarodowe z perspektywy "mentalności życzeniowej", wierząc, że Chiny z łatwością osiągną swoje cele polityki zagranicznej. Postrzegają świat w dychotomicznym podziale na Chiny i zagranicę, uznają wszystkie inne państwa (poza Chinami) za jednolitą kategorię, traktują uniwersalne wartości ludzkie - takie jak pokój, moralność, sprawiedliwość i uczciwość - jako unikalną tradycję Chin i są przekonani, że tylko Chiny są sprawiedliwe i niewinne, natomiast inne kraje, szczególnie te zachodnie, są "złe", a ludzie Zachodu żywią do Chin naturalną nienawiść[56].

Jak jednak już wcześniej zaznaczono, przedmiotem zainteresowania niniejszej książki jest ideologiczna treść nacjonalistycznego dyskursu elit w Chinach w okresie rządów Xi Jinpinga. Celem jest ustalenie, czy doszło do zmiany treści, intensywności oraz względnego znaczenia przypisywanego przez partię określonemu zakresowi znaczeń nacjonalizmu - w porównaniu z poprzednikami Xi z okresu po Mao. Komunistyczna Partia Chin twierdzi oczywiście, że promowanie pozytywnego "patriotyzmu" (aiguozhuyi) w odniesieniu do przyszłości Chin nie może być utożsamiane z węższymi i negatywnymi formami "nacjonalizmu" (guojiazhuyi) skoncentrowanymi na domniemanej wyższości Chin względem innych narodów. Albo jak ujął to Zhou Enlai w najwcześniejszych latach istnienia Chińskiej Republiki Ludowej: "patriotyzm socjalistyczny to nie wąski nacjonalizm, lecz patriotyzm, który budzi narodową dumę, ale oświecony jest przez internacjonalizm"[57]. Niemniej jednak utrzymujące się negatywne odniesienia do Stanów Zjednoczonych, Japonii i "Zachodu" w nowszych chińskich kampaniach nacjonalistycznych skierowanych do mas sugerują coś zgoła odmiennego.

W niniejszej książce argumentuję, że chiński nacjonalizm "przesunął się na prawo". Przez to rozumiem, że Xi Jinping wykorzystał język i obrazowanie rosnącej potęgi Chin, ich prestiżu oraz postrzeganej kulturowej wyższości, aby uzasadnić nowe formy działań międzynarodowych podejmowanych w imię ściśle określonych interesów i wartości narodowych. Zgodnie z tą definicją "przesunięcie na prawo" nie oznacza koniecznie nacjonalistycznych dążeń do zdobywania obcych terytoriów na wzór europejskiego imperializmu, niemieckiego faszyzmu czy rosyjsko-sowieckich roszczeń do hegemonii w Eurazji. Obejmuje jednak możliwość rewizjonistycznego podejścia do kwestii odzyskania spornych terytoriów jako należnych suwerenności Chin, ponownego podkreślenia chińskiej potęgi po "stuleciu zagranicznych upokorzeń" oraz - szerzej - odrzucenia tych elementów istniejącego porządku międzynarodowego, które uznawane są za wrogie wobec chińskich interesów narodowych, wartości i tożsamości.

Ta definicja wyraźnie kontrastuje z chińskim nacjonalizmem lat 50. i 60., który Mao poprowadził "w lewo". W tamtym okresie Mao forsował za granicą program interwencjonistyczny w imię światowej rewolucji marksistowsko-leninowskiej, czyniąc to z dumą pod szyldem chińskiej rewolucji narodowej. W przeciwieństwie do tego nacjonalizm Xi jest sui generis - znacząco różni się zarówno od defensywnego nacjonalizmu powszechnie spotykanego w erze Denga, Jianga i Hu, jak i od maoistycznego nacjonalizmu rewolucyjnego. Choć komponent nacjonalistyczny w światopoglądzie ideologicznym Xi jest wyraźnie napędzany przez szereg rewizjonistycznych ambicji "prawej strony", istnieją dowody na obecność pewnych szczątkowych elementów marksistowsko-leninowskich. Są one dodatkowo wzmocnione przez pewne klasyczne chińskie idee związane z koncepcją "Państwa Środka" (Middle Kingdom), wszystkie razem splecione w eklektyczną wizję przyszłego, prowadzonego przez Chiny porządku międzynarodowego. Innymi słowy, chiński nacjonalizm pod rządami Xi wyłania się jako kompozycja trzech powiązanych ze sobą tradycji. Przejawia się w nim: nacjonalistyczno-rewizjonistyczne jądro; marksistowskie, historycznie deterministyczne uzasadnienie dotyczące nieuchronnego upadku międzynarodowego porządku kapitalistycznego pod przywództwem Stanów Zjednoczonych; a jednocześnie całość zostaje przyobleczona w klasyczne szaty konfucjańskich wartości uniwersalnych, koncepcji Tianxia i innych form dawnego sinocentryzmu[58].

Jeszcze jednym pojęciem wymagającym zdefiniowania na potrzeby rozdziałów 9, 10 i 11 jest termin "asertywność". Jeśli - jak twierdzę - ideologiczna treść nacjonalizmu elit partyjnych pod rządami Xi Jinpinga przesunęła się na prawo, to kolejna kwestia dotyczy tego, czy ta nowa postawa nacjonalistyczna znalazła odzwierciedlenie w rzeczywistej polityce zagranicznej i bezpieczeństwa Chin. Innymi słowy: czy język deklaratywny Pekinu i jego działania na arenie międzynarodowej stały się bardziej "asertywne" w odpowiedzi na nową narrację nacjonalistyczną Xi w kraju? W tym miejscu popieram stanowisko Nien-Chung Chang Liao, który przytacza definicję "asertywności" autorstwa Narizny'ego jako "poziomu aktywizmu w polityce zagranicznej państwa, polegającego na jego gotowości do poniesienia kosztów - jakiekolwiek by one nie były - dla realizacji określonej strategii"[59]. Jeśli chodzi o zasadnicze pytanie, czy polityka zewnętrzna Xi była w istocie bardziej aktywistyczna, obarczona większym ryzykiem, a tym samym bardziej "asertywna" niż polityka jego poprzedników z epoki postmaoistowskiej, to zgadzam się ze Swaine'em, Womackiem, Christensenem, Liao i Doshim, że poziom międzynarodowej asertywności Chin wzrósł po 2009 roku w porównaniu z wcześniejszą normą[60]. Punktem, którym różnię się od tej koncepcji "konsensusu o asertywności po 2009 roku", jest przekonanie, że dowody wskazują na to, iż po 2013 roku - czyli wraz z objęciem władzy przez Xi - Chiny stały się znacząco bardziej aktywistyczne i asertywne we wszystkich obszarach swojej międzynarodowej aktywności. Innymi słowy, nastąpiło radykalne zaostrzenie trajektorii rzeczywistej asertywności Chin na arenie międzynarodowej za rządów Xi, co znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w nasileniu jego krajowej, ideologicznej narracji na temat chińskiego nacjonalizmu.

Zakończenie

Poza definicjami kluczowych idei, koncepcji i terminów pozostaje jeszcze jedno pytanie, którym zajmie się dalsza część tej książki: jaką podstawową funkcję pełni marksistowsko-nacjonalistyczna ideologia Xi w ogólnym ekosystemie politycznym Komunistycznej Partii Chin? Twierdziłem, że na przestrzeni swojej historii partia zawsze traktowała ideologię poważnie. Ale to nie odpowiada na bardziej fundamentalne pytanie: dlaczego tak jest?

Jedną z możliwych odpowiedzi oczywiście jest stwierdzenie, że ideologia marksistowsko-leninowska to nic więcej niż intelektualna gra salonowa prowadzona wśród partyjnych elit, całkowicie oderwana od politycznej i praktycznej rzeczywistości. Z takiej perspektywy głównym jej celem byłoby jedynie zachowanie moralnej legitymacji Komunistycznej Partii Chin jako ruchu dążącego do przemiany Chin i świata z korzyścią dla zwykłych ludzi na całym globie. Jednak w takim ujęciu marksizm-leninizm byłby dziś równie aktualny w życiu codziennym jak średniowieczna scholastyka w Europie chrześcijańskiej wczesnych wieków. Innymi słowy, tajemnicze, anonimowe i niezmienne siły historycznej zmiany, odczytywane za pomocą sekretnych (choć rzekomo naukowych) kodów heglowskiej dialektyki, prowadzą nas w tym samym metafizycznym kierunku, co Tomasz z Akwinu próbujący obliczyć, ilu aniołów może tańczyć na końcu szpilki[61]. Alternatywnie - czy rzeczywistym, utylitarnym celem ideologii Komunistycznej Partii Chin nie jest po prostu utrzymanie pewnego poziomu spójności intelektualnej, a co za tym idzie, organizacyjnej, która przeciwdziałałaby nieuchronnej entropii instytucjonalnej i degradacji struktur władzy? A może - jak zasugerowano wcześniej w tym rozdziale - ideologia jest przede wszystkim narzędziem retorycznym, służącym do rozprawiania się z przeciwnikami politycznymi zarówno z prawej, jak i z lewej strony? A może rzeczywiście stanowi ramę analityczną i metodologię koncepcyjną służącą do interpretowania świata "takim, jaki obiektywnie jest", jak formalnie twierdzą marksiści-leniniści? A jeśli tak, to jak ten świat naprawdę wygląda i jakie realne środki należy podjąć, by go zmienić?

Ta książka opiera się bez zastrzeżeń na tym właśnie założeniu: że nacjonalizm marksistowsko-leninowski Xi Jinpinga jest rzeczywiście wyznawany. Nie jest on jedynie cynicznie traktowany jako wygodna intelektualna fikcja, która ma na celu spajanie partii i definiowanie jej wrogów - zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. To właśnie ten poziom widocznego przekonania sprawia, że Xi stanowi tak poważne wyzwanie dla Stanów Zjednoczonych i reszty Zachodu. W kolejnych trzech głównych częściach książki - poświęconych odpowiednio zmianom, jakie Xi wprowadził w chińskim leninizmie, marksizmie i nacjonalizmie - postaram się uzasadnić ten argument, pokazując, jak ideologia splata się z realnym światem chińskiej polityki. Jak zaznaczono w poprzednim rozdziale, celem nie jest udowodnienie, że ideologia stanowi wyłączny czynnik napędzający zmiany polityczne i kierunki polityki pod rządami Xi. Wystarczy jednak zauważyć, że sama skala czasu, energii i wysiłku, jakie Xi oraz jego otoczenie poświęcają monumentalnemu projektowi ideologicznemu marksistowskiego nacjonalizmu - zwłaszcza w porównaniu z łącznym wysiłkiem ideologicznym jego trzech postmaoistowskich poprzedników - sugeruje, że ideologia w epoce Xi oznacza coś znacznie więcej niż tylko teoretyczny formalizm. Rzeczywiście, już sama intensywność tego wysiłku wskazuje, że ideologia ma realne polityczne i decyzyjne znaczenie we współczesnych Chinach pod rządami Xi Jinpinga. Gdyby było inaczej, należałoby oczekiwać, że Xi wykorzysta swój ograniczony czas i zasoby polityczne w innych obszarach, biorąc pod uwagę konkurencyjne i praktyczne wyzwania, z jakimi mierzy się na co dzień w prowadzeniu państwa w tej niezwykle wymagającej epoce.

Rozdział 3Ciągłość i zmiana w chińskich światopoglądachPrzegląd historyczny

Ten rozdział przedstawia krótki przegląd różnych chińskich światopoglądów ideowych lub ideologicznych, które dominowały w różnych okresach historii kraju. Xi Jinping nie funkcjonuje, nie pracuje ani nie myśli w historycznej czy koncepcyjnej próżni. Jego własne spojrzenie na rzeczywistość wewnętrzną i międzynarodową kształtowane jest przez świat idei, który odziedziczył. Dlatego zrozumienie wcześniejszych światopoglądów - zarówno z okresu przedkomunistycznego, jak i komunistycznego w historii Chin - jest istotne dla interpretacji tego, co uległo zmianie za rządów Xi Jinpinga, a co pozostało niezmienne. W rzeczywistości, tworząc swój własny ideologiczny światopogląd, Xi czerpie z dwóch głównych źródeł: po pierwsze, z klasycznych chińskich tradycji filozofii politycznej i praktycznego zarządzania państwem, które rozwijały się przez wiele stuleci w odpowiedzi na stale powracające wyzwania chińskiego sposobu rządzenia; po drugie, złożonego uniwersum intelektualnego marksizmu-leninizmu, który przybył do Chin dopiero sto lat temu, wraz z jego zastosowaniem do praktycznych potrzeb rewolucji Komunistycznej Partii Chin. Światopogląd Xi stanowi eklektyczną mieszankę obu tych tradycji. Z tradycji klasycznej dostrzegamy ideowe echa starożytnego chińskiego "realizmu" szkoły legalistów, coraz bardziej nacjonalistycznego, sinocentrycznego światopoglądu wywodzącego się z koncepcji Tianxia ("Wszystko pod Niebem"), a także neotrybutarnego modelu państwa, opartego na historycznych oczekiwaniach Chin wobec relacji gospodarczych i politycznych z sąsiadami[1]. Z marksizmu-leninizmu - jak zaczęliśmy zgłębiać w poprzednim rozdziale - dostrzegamy ideologiczny ślad centralnej roli partii w doprowadzeniu do głębokiej rewolucji wewnętrznej w chińskiej polityce, społeczeństwie i gospodarce, a także w stworzeniu bogatego i potężnego państwa zdolnego do wywierania wpływu na świecie. Dla Komunistycznej Partii Chin pod rządami Xi obie spuścizny ideologiczne - starożytna i nowoczesna - są istotne dla sposobu, w jaki partia interpretuje swoje krajowe i zagraniczne uwarunkowania polityczne oraz jak powinna najlepiej na nie odpowiadać.

Przypisy

Rozdział 1

[1] Biografie Xi Jinpinga obejmują: Andrésy A., Xi Jinping, Lanham, MD: University Press of America, 2015; Brown K., Xi, London: Icon, 2022; Brown K., CEO, China, London: I.B. Tauris, 2016; Economy E., The Third Revolution, New York: Oxford University Press, 2018; Wong C.H., Party of One, London: Simon & Schuster, 2023; Wu M., China's Future, Hong Kong: CNHK Publications, 2012.

[2] Xinhua, "???????????????????? ???????????????", cpc.people.com.cn, 1 listopada 2018 [dostęp: 12 grudnia 2023].

[3] . World Emissions Clock, World Data Lab, https://worldemissions.io/, 1 grudnia 2023 [dostęp: 12 grudnia 2023]. Wszystkie trajektorie opierają się na założeniu prowadzenia działalności "business as usual".

[4] Dla pełnych biografii Xi Jinpinga oraz analiz jego wpływu na Chiny i ich rolę globalną zob. m.in.: Tsang S., Cheung O., The Political Thought of Xi Jinping, New York: Oxford University Press, 2024; Wong C.H., Party of One, New York: Avid Reader Press, 2023; Chan A.L., Xi Jinping, New York: Oxford University Press, 2022; Gore L.L.P., "Leninism for the 21st Century", China: An International Journal, t. 21, nr 2, maj 2023; Wei S., Gu Y., Chen J., "Layering Ideologies from Deng Xiaoping to Xi Jinping", China: An International Journal, t. 21, nr 2, maj 2023; Tsang S., Cheung O., "Has Xi Jinping Made China's Political System More Resilient and Enduring?", Third World Quarterly, t. 43, nr 1, 2022; Ang Y.Y., "How Resilient Is the CCP?", Journal of Democracy, t. 33, nr 3, 2022; Naughton B., "Grand Steerage as the New Paradigm for State-Economy Relations", [w:] Pieke F.N., Hofman B. (red.), CPC Futures, Singapore: NUS Press, 2022; Nathan A.J., Zhang B., "A Shared Future for Mankind", Journal of Contemporary China, t. 31, nr 133, 2022; Ding A.S., Panda J.P. (red.), Chinese Politics and Foreign Policy under Xi Jinping, New York: Routledge, 2021; Iida M., "Xi Jinping's Diplomacy and the Rise of His Political Authority", Journal of Contemporary East Asia Studies, t. 9, nr 2, 2020; Miller A., "Xi Jinping and the Evolution of Chinese Leadership Politics", [w:] Fateful Decisions, Stanford, CA: Stanford University Press, 2020; Li C., Chinese Politics in the Xi Jinping Era, New York: Brookings Institution Press, 2016; Dickson B.J., The Dictator's Dilemma, New York: Oxford University Press, 2016; Economy E.C., The Third Revolution, New York: Oxford University Press, 2019; Jin K., The New China Playbook, New York: Viking, 2023; Brown K., The World According to Xi, London: I.B. Tauris, 2018; Lam W.L.L., Xi Jinping, London: Routledge, 2024; Minzner C., End of an Era, New York: Oxford University Press, 2018; Chang-Liao N., "China's New Foreign Policy under Xi Jinping", Asian Security, t. 12, nr 2, 2016; Lams L., "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping", Journal of Chinese Political Science, t. 23, nr 3, 2018; Shirk S.L., "China in Xi's 'New Era'", Journal of Democracy, t. 29, nr 2, 2018; Goldstein A., "China's Grand Strategy under Xi Jinping", International Security, t. 45, nr 1, 2020.

[5] Kertzer J.D., Tingley D., "Political Psychology in International Relations: Beyond the Paradigms", Annual Review of Political Science, t. 21, 2018, s. 319-339; Ecker-Ehrhardt M., "Cosmopolitan Politicization", European Journal of International Relations, t. 18, nr 3, 2012, s. 481-508; Smith N.R., "The Re-emergence of a 'Mirror Image' in West-Russia Relations?", International Politics, t. 55, 2018, s. 575-594; Clarke M., "French and British Security", International Affairs, t. 76, nr 4, 2000, s. 725-739.

[6] Shirk S.L., Overreach, New York: Oxford University Press, 2023.

[7] Central Political and Legal Affairs Commission of the CCP, "??????????????????????", ah.jcy.gov.cn, 9 lipca 2020 [dostęp: 12 grudnia 2013].

[8] "?????'????'??????????????????????????????10????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????", epaper.gmw.cn, 15 sierpnia 2022 [dostęp: 23 maja 2024].

[9] Pillsbury M., The Hundred-Year Marathon, New York: Henry Holt, 2015.

Rozdział 2

[1] Zob. Adriana Chana jako przykład pracy naukowej dotyczącej ważnego, systematycznego, choć lewicowego ujęcia wzajemnych relacji między ideologią, polityką i polityką publiczną od najwcześniejszych lat istnienia partii. Chan A., Chinese Marxism, Continuum, Nowy Jork 2003.

[2] Zob. różne podejścia definicyjne do terminu "ideologia", np. Seliger M., Ideology and Politics, Routledge, Londyn 2019; Plamenatz J.P., Ideology, Pall Mall, Londyn 1970; Baechler J., Qu'est-ce que l'idéologie?, Éditions Gallimard, Paris 1976; Cox R. (red.), Ideology, Politics, and Political Theory, Wadsworth, Belmont 1969; Destutt de Tracy A.-L.-C., A Treatise on Political Economy, Liberty Fund, Indianapolis 2011; Picavet F.J., Les Idéologues, Arno Press, New York 1975; Kennedy E., A Philosophe in the Age of Revolution, American Philosophical Society, Filadelfia 1978; Lichtheim G., The Concept of Ideology and Other Essays, Random House, New York 1967; Marx K., Engels F., The German Ideology, International Publishers, New York 1972. Nowsze ujęcia ideologii w tradycji marksistowskiej obejmują: Gouldner A.W., The Dialectic of Ideology and Technology, Macmillan Education UK, London 1976; Larraín J., The Concept of Ideology, University of Georgia Press, Athens 1979, oraz Marxism and Ideology, Macmillan, London 1983; Sumner C., Reading Ideologies, Academic Press, Cambridge 1979; McCarney J., The Real World of Ideology, Humanities Press, Atlantic Highlands 1980. Bardziej zaawansowani studenci znajdą użyteczną pracę Carlsnaesa W., The Concept of Ideology and Political Analysis, Greenwood, Westport 1981.

[3] Gerring J., "Ideology", Political Research Quarterly, t. 50, nr 4 (1997).

[4] Destutt de Tracy A.-L.-C., Élémens d'idéologie, Courcier, Paris 1804.

[5] Bonaparte N., "8620 - A.M. Cambacér?s", [w:] Correspondance de Napoléon Ier, t. 10, H. Plon, J. Dumaine, Paris 1862, s. 342.

[6] Marx K., Engels F., The German Ideology; Eyerman R., "False Consciousness and Ideology in Marxist Theory", Acta Sociologica, t. 24, nr 1-2 (1981).

[7] "Ideology - Sociology, Knowledge, Beliefs", britannica.com, dostęp: 13 października 2023.

[8] Gerring J., "Ideology", s. 968.

[9] Marx K., A Contribution to the Critique of Political Economy, Charles H. Kerr, Chicago 1904, s. 12.

[10] Gerring J., "Ideology", s. 966-979.

[11] Gerring J., "Ideology", s. 980.

[12] Gerring J., "Ideology", s. 983.

[13] Zob., np.: Schram S.R., Mao Tse-Tung, Penguin, Baltimore 1967; Zhao S., A Nation-State by Construction, Stanford University Press, Stanford 2004; Bell D., The China Model, Princeton University Press, Princeton 2015; Zarrow P.G., After Empire, Stanford University Press, Stanford 2012; Dirlik A., Anarchism in the Chinese Revolution, University of California Press, Berkeley 1991; Perry E.J., Anyuan, University of California Press, Berkeley 2012.

[14] Chen F., "An Unfinished Battle in China", China Quarterly, nr 158 (1999).

[15] Schurmann F., Ideology and Organization in Communist China, University of California Press, Berkeley 1973.

[16] Schurmann F., Ideology and Organization, s. 18.

[17] Schurmann F., Ideology and Organization, s. 21.

[18] Kant I., Krytyka władzy sądzenia, tłum. Pluhar W.S., Hackett, Indianapolis 1987.

[19] Pluhar W.S. tłumaczy pojęcie Weltanschauung jako nasze "intuicyjne postrzeganie świata": Kant I., Krytyka władzy sądzenia, s. 111-112.

[20] Rorty R., "The World Well Lost", [w:] Consequences of Pragmatism, University of Minnesota Press, Minneapolis 1982.

[21] Marx K., Tezy o Feuerbachu, Argument, Hamburg 1998, s. 15.

[22] McMurtry J., Structure of Marx's World-View, Princeton University Press, Princeton 2016.

[23] Schurmann F., Ideology and Organization, s. 22-23.

[24] Schram S.R., The Thought of Mao Tse-Tung, Cambridge University Press, Cambridge 1989; Meisner M., Marxism, Maoism, and Utopianism, University of Wisconsin Press, Madison 1982; Dirlik A., The Origins of Chinese Communism, Oxford University Press, Oxford 1989; Brandt C., Schwartz B., Fairbank J.K., A Documentary History of Chinese Communism, Routledge & Kegan Paul, London 1952; Pantsov A.V., Levine S.I., Mao: The Real Story, Simon & Schuster, New York 2012; Van Ness P., Revolution and Chinese Foreign Policy, University of California Press, Berkeley 1970; Cheek T., Mao Zedong and China's Revolutions, Bedford/St. Martin's, Boston 2002; Brugger B., Kelly D., Chinese Marxism in the Post-Mao Era, Stanford University Press, Stanford 1990; Bianco L., Origins of the Chinese Revolution, Stanford University Press, Stanford 1971; Chen J., "The Myth of America's 'Lost Chance' in China", Diplomatic History, t. 21, nr 1 (1997).

[25] Schurmann F., Ideology and Organization, s. 25.

[26] Xi J., "Adapt Marxism to China's Realities and Keep It Up-to-Date", [w:] The Governance of China, t. 4; "???????????????????????????????", qstheory.cn, 1 sierpnia 2022 [dostęp: 29 stycznia 2024].

[27] Schwartz S.H., "Universals in the Content and Structure of Values", Advances in Experimental Social Psychology, t. 25 (1992); Schurmann F., Ideology and Organization, s. 18-36; Gregor A.J., A Place in the Sun, Hachette, New York 2017.

[28] Schurmann F., Ideology and Organization, s. 27.

[29] Ibidem, s. 39.

[30] Lenin W.I., "Państwo a rewolucja", [w:] Essential Works of Lenin, Dover, New York 1987.

[31] Schurmann F., Ideology and Organization, s. 23.

[32] Ibidem, s. 23.

[33] Ibidem, s. 19-20; zob. także s. 49-50 dotyczące procesów wewnętrznej konwersji.

[34] Schurmann F., Ideology and Organization, s. 20.

[35] Bobbio N., Left and Right, University of Chicago Press, Chicago 1996, s. 33; zob. także: Bienfait F., van Beek W.E.A., "Political Left and Right", Journal of Social and Political Psychology, t. 2, nr 1 (2014).

[36] Nathan A.J., Shi T., "Left and Right with Chinese Characteristics", [w:] Melzer A.M., Weinberger J., Zinman M.R. (red.), Politics at the Turn of the Century, Rowman & Littlefield, Lanham 2001.

[37] Nathan A.J., Shi T., "Left and Right", s. 300.

[38] Lipset S.M., Rokkan S., Party Systems and Voter Alignments, Free Press, New York 1967.

[39] Nathan A.J., Shi T., "Left and Right", s. 301.

[40] Zob. Gregor A.J., A Place in the Sun, Hachette, New York 2017.

[41] Li H., "'Right' and 'Left' in Communist China", Journal of Contemporary China, nr 6 (1994), s. 1.

[42] Li H., "'Right' and 'Left'", s. 1.

[43] Selected Articles Criticizing Lin Piao and Confucius, t. 2, Foreign Languages Press, Pekin 1975.

[44] Central Committee of the CCP, Resolution on Certain Questions in the History of Our Party since the Founding of the People's Republic of China (Second Historical Resolution), digitalarchive.wilsoncenter.org, 27 czerwca 1981 [dostęp: 22 marca 2024].

[45] ????????, "????????????????????", ?????, ?????, theory.people.com.cn, 2019 [dostęp: 23 maja 2024].

[46] Nathan A.J., Shi T., "Left and Right"; Nathan A.J., Shi T., "Cultural Requisites for Democracy in China", Daedalus, t. 122, nr 2 (1993).

[47] Nathan A.J., Shi T., "Left and Right", s. 309.

[48] Pan J., Xu Y., "China's Ideological Spectrum", Journal of Politics, t. 80, nr 1 (2018).

[49] Chubb A., "Chinese Popular Nationalism and PRC Policy in the South China Sea", rozprawa doktorska, University of Western Australia, Perth 2016, s. 5.

[50] Weiss J.C., Powerful Patriots, Oxford University Press, Oxford 2014, s. 9.

[51] Quek K., Johnston A.I., "Can China Back Down?", International Security, t. 42, nr 3 (2018), s. 30; zob. także: Johnston A.I., "Is Chinese Nationalism Rising?", International Security, t. 41, nr 3 (2016); Chen D., Pu X., Johnston A.I., "Debating China's Assertiveness", International Security, t. 38, nr 3 (2013).

[52] Weiss J.C., Powerful Patriots, s. 10.

[53] Chubb A., "Chinese Popular Nationalism", s. 5.

[54] Johnston A.I., "Is Chinese Nationalism Rising?", s. 9.

[55] Ibidem, s. 41.

[56] Bishop B., "Outbreaks; Water Security; Big Plans for Digital Economy; Yan Xuetong", sinocism.com, 12 stycznia 2022 [dostęp: 2 lutego 2022].

[57] Zhou E., "Our Foreign Policies and Our Tasks", [w:] Selected Works of Zhou Enlai, t. 2, Foreign Languages Press, Pekin 1989.

[58] Zhao T., World System: An Introduction to Philosophy of the World System, wyd. chińskie, Jiangsu Education Publishing House, Nankin 2005; zob. także: Callahan W.A., "Chinese Visions of World Order", International Studies Review, t. 10, nr 4 (2008).

[59] Liao N.-C.C., "The Sources of China's Assertiveness", International Affairs, t. 92, nr 4 (2016); zob. także: Narizny K., The Political Economy of Grand Strategy, Cornell University Press, Ithaca 2007, s. 11; Lu P., "Chinese IR Sino-centrism Tradition and Its Influence on the Chinese School Movement", Pacific Review, t. 32, nr 2 (2018); Tang D., Qi S., "Sino-centrism and US-centrism in China's Foreign Policy Discourse", World Economics and Politics, nr 12 (2008).

[60] Swaine M.D., "Perceptions of an Assertive China", China Leadership Monitor, nr 32 (2010); Womack B., "Beyond Win-Win", International Affairs, t. 89 (2013); Christensen T.J., "The Advantages of an Assertive China", Foreign Affairs, t. 90, nr 2 (2011); Liao N.-C.C., "The Sources of China's Assertiveness".

[61] Tomasz z Akwinu, Summa Theologica, Burns Oates & Washbourne, London 1922, s. 52/1.

Rozdział 3

[1] Xi J., "??????'????'?????? ?????", cpc.people.com.cn, 1 października 2015. Zob. też: Xi J., "?????????????????????????", gov.cn, 4 listopada 2021; Xi J., "??????????????????????", gov.cn, 27 marca 2013 [dostęp: 15 grudnia 2023].