BARBIZONETKI

Jej pokój był wielkości sporej szafy: beżowe ściany z kasztanowym wykończeniem, ciemnozielony dywan, narzuta w paprocie obszyta falbaną w róże - jak w lesie u Królewny Śnieżki. Niski, obity zielonym materiałem fotel, biurko wciśnięte tuż przy łóżku. Nad łóżkiem wisiał głośnik, z którego - po przekręceniu gałki - rozbrzmiewała muzyka klasyczna. Z jednej ze ścian wyrastała też biała emaliowana umywalka, przydatna do przepierki białych bawełnianych rękawiczek. (Wkrótce w każdym oknie powiewały wilgotne rękawiczki, niczym maleńkie białe flagi).

Barbizon znajdował się u zbiegu Lexington Avenue i Sześćdziesiątej Trzeciej Ulicy - dwadzieścia trzy piętra w ciepłym różowym odcieniu cegły ze zdobieniami. Pokój Sylvii wychodził na wschód. Uwielbiała widok z okna - Third Avenue El, nowy budynek ONZ. Mogła nawet zobaczyć kawałek East River. Nie zamykała okien przez cały miesiąc. Mały jak pudełko pokój oznaczał wolność.

Począwszy od 1940 roku, hotel Barbizon stanowił schronienie dla wybitnie uzdolnionych młodych i ślicznych Amerykanek. (Sylvia, podkreślając egzotykę tego miejsca, w Szklanym kloszu ochrzciła je Amazonką). Początkujące aktorki, pisarki, redaktorki i modelki rozkwitały, ale i więdły między różowymi ścianami hotelu. W siedmiuset maleńkich pokojach panował wilgotny i klaustrofobiczny klimat. Dziewczęta z Barbizonu kipiały ambicją i lękiem, gorliwie dążąc do poziomu jego najsłynniejszej rezydentki, Grace Kelly.

Pamiętam mój przyjazd do Barbizonu, meldowanie się w recepcji i poznanie kilku dziewcząt, które przyjechały w tym samym czasie. Wszystkie były przyjaźnie nastawione, ale powściągliwe, jakbyśmy chciały zatrzymać entuzjazm dla siebie. Być może dlatego, że nie do końca wiedziałyśmy, czego oczekiwać, wobec tego lepiej było powstrzymać się od chichotania albo wybuchów emocji.

laurie totten

Hotel Barbizon reklamował się jako zrzeszenie "ambitnych, wyróżniających się młodych kobiet". Pochwalali to zarówno rodzice, jak i agencje modelek. Pod wieloma względami przypominał żeński klasztor dla bogatych - obowiązywały herbatki, cisza nocna i przyzwoitki. Dziewczęta, które wracały podpite lub w godzinach ciszy nocnej, dostawały upomnienia.

Mimo to pobyt w hotelu dla kobiet takich jak Plath był niczym słodka niewola. Czar tego miejsca nie polegał na grach w brydża czy randkach w Stork Club.

Sylvia i pozostałe dziewczęta z Barbizonu nosiły pasy wyszczuplające, stożkowate biustonosze, czółenka na obcasie i pończochy ze szwem. Grając w badmintona czy stukając na maszynie, wciąż zachowywały pozory wyrafinowania - chciały eksponować kobiecą naturę sukienek i torebek. Cel był jasny: czuć się oraz wyglądać elegancko i nieskazitelnie niczym biała rękawiczka. Był rok 1953 - cztery lata przed tym, jak Audrey Hepburn udowodniła w Zabawnej buzi, że mól książkowy może być sexy.

Dwudziestoletnia Sylvia Plath trochę przypominała modelkę Sunny Harnett. Czytywała Joyce'a. Skupiała się na pisaniu. Czasami wsiadała w pociąg i jechała do Brookline na podwieczorek ze swoją donatorką Olive Higgins Prouty. Sylvia przybyła do Nowego Jorku po zapaleniu zatok, nawale spotkań towarzyskich w Yale i nagród za osiągnięcia w nauce. Desperacko pragnęła przekuć akademickie sukcesy, opublikowane wiersze i spotkania z Ligą Bluszczową w coś bardziej namacalnego. Po raz pierwszy opuszczała Nową Anglię. Potrzebowała alchemii Nowego Jorku - tych konkretnych różowych ścian, tych uroczystych lunchów - odrobiny rzadkiego minerału, który przemieni jej życie w złoto.

°

Sylvii spieszyło się do dorosłości, ale nie jej jedynej. W 1953 roku określenie "młoda dama" oznaczało, że Plath i dziewczęta z jej pokolenia były przede wszystkim damami, a przy okazji - tak się złożyło - młodymi.

 

KTÓRA Z WAS JEST DZIEWICĄ?

Już wtedy byłyśmy takimi osobami, na jakie miałyśmy wyrosnąć.

neva nelson

Kilka dekad przed ostatecznym zamknięciem w 2001 roku magazyn "Mademoiselle" podziwiany był za swój rozmach i słynął z publikowania prozy Trumana Capote'a, Williama Faulknera, Tennessee Williamsa i Flannery'ego O'Connora. (Sylvia Plath, zapalona czytelniczka magazynu, opisywała go w swoim dzienniku jako "intelektualny magazyn o modzie"). Typowa dziewczyna "Mademoiselle" była wykształcona, nastawiona na robienie kariery i dość obyta. W ten sam weekend mogła obejrzeć zarówno sztukę Arthura Millera, jak i mecz footballowy drużyny Yale. Chodziła na zakupy, na tańce, pracowała społecznie i jednocześnie miała wybitne osiągnięcia w nauce. Według słów magazynu "idealnie pasowała do college'u, kariery i koktajli". Prawdopodobnie planowała zamążpójście, ale nieco później niż jej rówieśniczki - w liceum obywała się bez narzeczonych.

Program staży dla młodych redaktorek został zapoczątkowany w 1939 roku. Oferował studentkom pracę nad niezwykle popularnym numerem uczelnianym. Co roku w czerwcu zespół redakcyjny "Mademoiselle" wybierał dwadzieścia dziewcząt, zapraszał je do Nowego Jorku, umieszczał w hotelu Barbizon i płacił im normalną pensję. Każdego roku do konkursu zgłaszały się tysiące dziewcząt - każda chciała być stażystką. Staż polegał na pracy, ale także na chodzeniu na przyjęcia, do teatru i na pokazy mody. Poznawało się osobistości takie jak Hubert de Givenchy, E.B. White czy Marlon Brando. W 1953 roku program przeżywał rozkwit, a dla kogoś tak pochłoniętego literaturą jak Plath był czymś najlepszym, co mogło się przydarzyć.

Sylvia poczuła ulgę, gdy okazało się, że Laurie Totten zakwaterowano w pokoju obok. Choć w rodzinnym Wellesley Laurie mieszkała kilka ulic dalej, obie po raz pierwszy spotkały się dopiero kilka tygodni wcześniej.

- Rozmawiałyśmy przez telefon, pamiętam, że odwiedziłam ją w domu i poznałam jej matkę - wspomina Laurie. - Mieszkała bardzo blisko mnie, dzielił nas zaledwie krótki spacer. Pamiętam też, jak siedziałyśmy na łóżku w pokoju na piętrze, rozmawiając o wielkiej przygodzie i korzyściach z tego doświadczenia. Duże wrażenie zrobiła na mnie informacja, że Sylvia wygrała konkurs na opowiadanie magazynu "Seventeen", w którym ja także wzięłam udział, choć bez efektów. Bardzo jej współczułam, bo jako mała dziewczynka straciła ojca. - Sylvia polubiła trzpiotowatą artystkę Laurie i natychmiast uznała ją za przyjaciółkę. - Mama miała zamiar odwieźć mnie do Nowego Jorku - opowiada Laurie. - Zaproponowałyśmy Sylvii, by do nas dołączyła, ale z jakiegoś powodu w ostatniej chwili zdecydowała się jechać pociągiem. Czułam się przy niej swobodnie, nie było mowy o jakiejkolwiek dominacji jednej nad drugą. Jakiś czas przed naszą wyprawą do Nowego Jorku rozmawiałyśmy o tym, pod jaką postacią chciałybyśmy się odrodzić. Ja chciałam być wilkiem, bo prawie nikt ich nie rozumie, chociaż wcale nie są tak wielkie i niebezpieczne, jak się powszechnie uważa. Sylvia wybrała mewę.

Tego samego wieczora w pokoju Grace MacLeod Sylvia poznała pozostałe stażystki. Grace, którą niebawem mylić będą z Zsa Zsą Gabor i która stała się nieoficjalną gospodynią grupy. Elegancką Madelyn Mathers, której ojciec wynalazł prototyp nawigacji GPS, i Nevę Nelson z San Jose, która kilka miesięcy wcześniej brała udział w zajęciach z geologii na terenie Doliny Śmierci - w miejscu przeprowadzania ostatnich testów bomby wodorowej. (Na jednej z fotografii widać nawet, jak opalona Neva beztrosko odrzuca liczącą dwa tysiące lat radioaktywną rybę niczym otwartą ostrygę). Poznała także Eileen McLaughlin, wygadaną i zdolną modystkę.

- Wciąż pamiętam te parsknięcia, nosowy śmiech, gdy udała się jej celna uwaga - powiedziała Neva w wywiadzie.

Glorię Kirshner, która w wieku dwudziestu czterech lat miała już męża i małego synka i codziennie dojeżdżała pociągiem z Bronxu. Oraz Janet Wagner z Kansas, którą niebawem miała odkryć Eileen Ford z Agencji Modelek Forda i która pojawiać się będzie w "Vogue" i "Glamour" do późnych lat sześćdziesiątych.?1? Nedra Anderwert to niewątpliwie jedna z "paryskich modelek", podziwianych przez Sylvię w pierwszym liście do domu. Miała ciemne błyszczące włosy i duże kocie oczy. Gładko zaczesana, z wyraźnie podkreślonymi oczami i ustami, Nedra była zawsze gotowa do zdjęć i zarazem niezwykle fotogeniczna - marzenie fotografa.

- Nigdy nie włączała się w nasze rozmowy - wspomina Neva. - Przysłuchiwała się z opuszczoną głową, bo ciągle szkicowała - przeważnie buty. Rysowała je bez końca, bardzo fantazyjne, z miękkiego aksamitu i ozdobione klejnotami. Dla nas stanowiły tylko część stroju, dla niej szansę na zrobienie fortuny. Szkoda, że nie mogła nosić zaprojektowanych przez siebie butów. Wyprzedzała swój czas. To ona pokazała nam bardzo miękkie pantofle marki Capezio - właśnie wchodziły na rynek i były zbyt drogie, bym mogła sobie na nie pozwolić. Pamiętam, że znalazła mi wygodne szpilki z brązowej satyny, bo moje czarne skórzane strasznie mnie obcierały.

Sylvia - podobnie jak śliczna i tajemnicza Nedra - uwielbiała buty. Zwłaszcza francuskie. Zakochiwała się w sklepikach obuwniczych przy Rue de la Paix w Paryżu, opisywała "delikatne czerwone czółenka, pomarańczowe balerinki, szaroniebieskie półbuty i złote sandałki"?2?. (Po latach od Nowego Jorku będzie wolała Paryż i lemoniadę w "małych modnych barach"). Gdyby była bogata, pozwoliłaby sobie na ekstrawagancję "posiadania szafy pełnej butów, tylko jeden czy dwa rodzaje: proste czółenka kaczuszki na przykład - we wszystkich kolorach tęczy"?3?.

Sylvia miała dobre oko, jeśli chodziło o piękno - w dzienniku odnotowała kocie oczy Nedry i smukłe nogi, ale również spisała ją na straty jako zbyt wycofaną. Jak ktoś tak piękny mógł być nieśmiały? Wzajemna rezerwa spowodowała, że nie nawiązały przyjaźni, ale mimo to łączyło je wspólne miejsce zamieszkania. "Wspaniałe życie zaczyna się tuż po przekroczeniu progu pięknego hotelu Barbizon-Plaza przy Central Park South" - szczycono się w broszurze z 1953 roku. "Zaledwie parę kroków od sklepów na Piątej Alei, z wygodną salą barową czynną do pierwszej w nocy, centralnym systemem chłodzenia i indywidualnymi termostatami". Jednakowoż hotel dla kobiet Barbizon wcale nie był tak wspaniały: w rzeczywistości termostaty nie działały, a przynajmniej nie te na piętnastym piętrze. Tak się złożyło, że w Nowym Jorku panowały wówczas rekordowe upały - we wrześniu temperatura miała dochodzić do trzydziestu dziewięciu stopni Celsjusza. Może i Grace Kelly była tu stałą bywalczynią - znaną z przemykania po korytarzach w samej bieliźnie - ale dla młodych dziewczyn hotel Barbizon stanowił tylko ładną noclegownię.

- Było bardzo, bardzo gorąco - wspomina Diane Johnson. - A w hotelu nie miałyśmy klimatyzacji. Anne Shawberg, Lin Edgington i ja siedziałyśmy w negliżu, licząc na jakiś przeciąg.

Neva zapomniała spakować piżamę.

- Mama przysłała mi ją dopiero w ostatnim tygodniu. Wieczorami rozmawiałyśmy ubrane w peniuary i koszule nocne. Ja nigdy w życiu nie miałam szlafroka. - Zarzuciła więc rozkloszowany zielony płaszcz - dwustronny, po jednej stronie wełniany, po drugiej gabardynowy - na koszulkę i nosiła go jak pelerynę.

Sylvia rzecz jasna od kilku miesięcy obmyślała swoją nowojorską garderobę, świetnie się więc wpasowała dwiema niebieskimi piżamami, nylonową koszulą nocną i pikowanym szlafroczkiem. We wpisie do dziennika z czternatego maja - a zatem na dwa tygodnie przed przyjazdem do Nowego Jorku - wyraża głęboki żal, że nie udało się jej zdobyć więcej przyjaciółek w Smith College. "Mieszkałam w pudełkach na piętrze, poniżej i w korytarzu, otoczona przez dziewczęta, które dużo myślą, mają podobne uczucia i razem z tobą tęsknią, ale nie chciałam ich rozwijać, ponieważ nie chciałam, nie mogłam poświęcić im czasu"?4?. Przysięgła sobie, że w Nowym Jorku będzie towarzyska i na dowód tego zostawiała drzwi do swojego pokoju w Barbizonie zawsze otwarte. Od pierwszego wieczora, który spędziła na pogaduszkach z Grace, Sylvia zmieniła hierarchię wartości: z nauki i pracy na zdobywanie doświadczeń i przyjaźni. Bardzo chciała pozyskać tu, w Nowym Jorku, przyjaciółki. Pragnęła być lubiana przez inne dziewczęta. I większość z nich uwielbiała towarzystwo Sylvii, podziwiała jej świeżą zdrową urodę i dostrzegała inteligencję.

Wracając do pokoju Grace. Wychodził na Sześćdziesiątą Trzecią Ulicę, przez co był najsłoneczniejszym pomieszczeniem na piętrze. Natychmiast stał się więc nieoficjalnym miejscem spotkań dziewcząt. Tamtej nocy wszystkie stłoczyły się na małej przestrzeni, ale żadna nie chciała wyjść pierwsza. W pewnym momencie, koło pierwszej lub drugiej nad ranem, podzieliły się na niewielkie podgrupy, bardzo chciały poznać się bliżej i nawiązać pierwsze więzi. Aż jedna z nich rzuciła pytanie (zawsze znajdzie się ktoś taki): Która z was jest dziewicą?

Żadna nie podniosła ręki.

Było jasne, skąd pochodziłyśmy: zdradzały nas dialekty, stroje i uprzedzenia. Sylvia i Carol - "wschodnie inteligentki" - nazywały mówiącą nosową gwarą Janet Wagner, która chodziła do Knox College, "wieśniaczką" z Knoxville w Tennessee. Mnie, jako że się z nią trzymałam, przylepiono tę samą etykietkę. Ze wszystkich dziewcząt to chyba właśnie Janet najbardziej skorzystała z miesięcznego stażu w magazynie i szybko stała się wyrafinowaną "mieszkanką wschodu". Gdy jednak po raz pierwszy pojawiła się w Nowym Jorku, wtedy, w 1953 roku, daleko jej było do znawczyni mody. Zobaczyłam ją przy windach w długiej różowej babcinej sukience w kwiatki i w małym kapelutku, obklejonym na płasko jasnoniebieskimi kwiatami z jedwabiu, lawendą i goździkami. Uśmiechała się szeroko i zdobywała tym uśmiechem wszystkich, nawet te dziewczyny, które ją poniżały i wyśmiewały się z jej wyglądu albo akcentu. Jan po prostu nie dała się onieśmielić, stawiała im czoło, niwelując tym samym przewagę Ligi Bluszczowej nad naszymi małymi college'ami. Wszystkie docinki spływały po niej jak po kaczce, a ona rzucała tylko coś w stylu "chromolić to!" i robiła, co trzeba, żeby przetrwać w bezwzględnym świecie mody w Nowym Jorku.

neva nelson

Biedna Sylvia należała do snobek z Ligi Bluszczowej. Była zażenowana, gdy dowiedziała się, że powtarzałam trzecią klasę. Nie wierzyła, że ktoś taki jest w stanie odnieść potem sukces. Ona wygrała konkurs w kategorii proza, a ja w kategorii literatura faktu, dlatego chciałyśmy się poznać. Mówiłam jednak ze środkowozachodnim akcentem, co ją ewidentnie rozczarowało. Sylvia uważała, że wszystko, co leży na zachód od Lake Placid, to już Dziki Zachód i automatycznie tego nie lubiła. Kochała Europę.

janet wagner

Pochodzę z małego miasteczka w Iowa. Sylvię to fascynowało. Była rozczarowana na wieść, że wychowałam się w mieście, a nie na farmie.

laurie glazer

 

NOWE DZIEWCZYNY W MIEŚCIE

Przez całe lata pięćdziesiąte singielki tłumnie ściągały do Nowego Jorku. Towarzyszyły temu mieszane emocje. Tak czy inaczej, było to niezwykłe zjawisko kulturowe, dziewczyny mieszkające w mieście bez rodziny czy męża budziły wielką ciekawość, żeby nie powiedzieć - chęć podglądactwa. W 1954 roku fotografka pracująca dla magazynu "Life" udokumentowała losy sześciu dziewcząt żyjących wspólnie w dwupokojowym mieszkaniu w Greenwich Village.

Na prowizorycznych stolikach stoją filiżanki z herbatą, obok tosty, dżem malinowy, popielniczki w kształcie liścia i paczki chesterfieldów. Dalej czarne bakelitowe telefony, pudła na kapelusze i korkowe tablice z przypiętymi zdjęciami gwiazd i modelek. Oprócz tego zardzewiałe grzejniki, oparta przy oknie gitara, bermudy i mokasyny, które nosi się na gołe stopy. Dziewczyny jadają na prawdziwej porcelanie, a następnie zakasują rękawy i biorą się za zmywanie. Włosy upinają metalowymi spinkami od Goody'ego. Na zakupy chadzają w płaszczach z wielbłądziej wełny, a do koszyków wkładają zupy Campbella, sok pomarańczowy, surowe kurczaki i ananasy. Są zawsze razem - czy to na zmianę malując się w łazience wielkości szafy, upijając się winem, jedząc obiad, czy w wojskowych piżamach pijąc wieczorem mleko - cała szóstka śpi na składanych łóżkach pod patchworkowymi kołdrami przywiezionymi z domów.

Była to złota era dziennikarstwa modowego. Rosyjscy dyrektorzy artystyczni: Alexander Liberman w "Vogue" i Aleksiej Brodowicz w "Harper's Bazaar" nadawali swoim magazynom odważny futurystyczny rys. (Ich projekty i kompozycje miały w sobie coś z klimatu rosyjskiego kina). Dzięki ekscentryczności naczelnej "Harper's Bazaar" Carmel Snow i felietonistki "Vogue" Diany Vreeland świat mody mieszał się swobodnie z ludźmi pióra i awangardą.

Było w tym coś jeszcze, bardziej subtelna przynęta dla czytelników zainteresowanych zarówno przyszłością prozy, jak i nowym pudrem do twarzy ze sproszkowanych pereł. Zaczynało się przebudzenie modelek.

W warunkach powojennego dobrobytu w mgnieniu oka wyrastały nowe biurowce, a modelki dzięki takim fotografom jak Herman Landshoff stawały się elementem nowego miejskiego krajobrazu.?5? Dovimę, Dorian Leigh czy Suzie Parker pokazywano nie tylko w kontekście miejskim, lecz także w dynamicznych pozach: zasuwające zamek błyskawiczny ołówkowej spódnicy w jodełkę albo spoglądające przez ramię podczas przechodzenia przez Piątą Aleję. Były nowymi dziewczętami Nowego Jorku - z podwyższonym tętnem od nadmiaru nikotyny i kawy. Zalęknione i płochliwe, lecz bardzo w tym powabne, stały się nową twarzą miejskiej kobiecości.

°

NEVA NELSON: Uroda to rzecz względna, więc na pytanie, czy Madelyn (Mathers) była ładna, odpowiedziałabym, że owszem, w nieco bardziej wystudiowany sposób niż Sylvia. Pamiętam jej szeroko otwarte oczy za wielkimi okularami w złotych drucianych oprawkach. Niezwykle blada, delikatna, niemal anemiczna - takie chucherko w zbyt luźnych ubraniach. Była przy tym bardzo samodzielna i z zaangażowaniem wykonywała powierzone jej zadania. Ona również została wezwana na dywanik za to, że nie zamieściła w tekście wszystkich reklam. Prawie rozpłakała się z nerwów, że nie uda się jej wcisnąć już ani jednego słowa więcej. Następnie, ku swojej ogromnej uldze, znalazła rozwiązanie: nazwy kosmetyków wpisała pod zdjęciami. Jako gościnna redaktor naczelna mogła wtedy zabrać się za obowiązki, którym nie podołały pozostałe dziewczyny. Jestem przekonana, że w ciągu pierwszych tygodni także Sylvii pomagała realizować powierzone jej zadania.

°

Tego typu zdjęcia oraz teksty o modzie dawały wrażenie naoczności i poufałości. Dreszcz mijającej chwili, przelotne rozpoznanie, gest, uśmiech. Modelki zdawały się wołać ze stron magazynów: "Zapraszamy, jesteśmy takie jak ty, my też przeglądamy się w witrynach, też chodzimy do pracy piechotą, nawet gdy pada".

Dziewczyna w mieście stanowiła atrakcyjną alternatywę wobec żony i matki. Artykuły nie tylko inspirowały młode kobiety do osiągania sukcesów zawodowych, lecz także subtelnie pchały je ku odkrywaniu siebie. "Odwiedzaj stare kościoły" - zachęcał "Junior Bazaar". - "Powłócz się w poszukiwaniu egzotycznego jedzenia, albo i bez celu, po prostu powęsz dokoła, zbadaj małe uliczki, posłuchaj, co dzieje się w okolicy".

Nowy Jork zaczynał jawić się jako bezpieczne schronienie dla kobiet, które interesowało raczej bycie w pełni ukształtowaną osobą dorosłą niż żoną czy matką - taka wizja miasta skrystalizowała się w pełni dekadę później, w Śniadaniu u Tiffany'ego. W 1947 roku "Junior Bazaar" opublikował artykuł Maeve Brennan zatytułowany Nowy Jork - to zależy od ciebie?6?. Brennan pisze w nim: "Zorientujesz się, że to, co w Nowym Jorku najbardziej nie do wytrzymania, stanowi jednocześnie o jego charakterze. Sprzeczności i anonimowość, pozorna obojętność wobec ciebie i innych - wszystko to sprawia, że miasto staje się bezpieczną przystanią dla każdego człowieka". Tekst opatrzony jest zdjęciem przedstawiającym młodą kobietę na rozmazanym tle miejskiego zgiełku. Jej głowę wskazuje strzałka, a nad nią widnieje napis: "Bo sekret tego miasta polega na tym, że stwarzasz je według swego uznania. To zależy od ciebie".

 

TE UROCZE

Jest niezwykle urocza.

"time", 15 kwietnia 1940

Na stronach "Mademoiselle" gościły dwa typy modelek. Pierwszy to kobieta dojrzała i wystudiowana, jak Dovima albo Dorian Leigh. Ma wyraziste, przyciemniane kredką brwi, grubą warstwę podkładu i czerwone, matowe usta. Nosi kapelusz, wyrafinowane fasony i charakteryzuje ją chłodny dystans. Można się przy niej poczuć jak niezdarna młodsza siostra. (Tak, naprawdę można się poczuć młodziej - wówczas jeszcze Ameryka nie stawiała młodości na piedestale. Modelki były dojrzałe, albo miały sprawiać takie wrażenie. Miały być bardziej panią Robinson niż jej córką Elaine). Te łabędzie piękności należały jednak do drugiej kategorii - to nie one przykuwały spojrzenia, a już na pewno nie spojrzenia Sylvii. W magazynach takich jak "Mademoiselle" czy "Charm" prym wiódł inny typ kobiety. Trzeba się jej było wręcz przyjrzeć jeszcze raz - być może przypominała tę brunetkę z piętra wyżej albo piękną siostrę twojego chłopaka? Była młodsza i nie nosiła kapelusza. Rozpuszczone włosy zaczesywała do tyłu. Szczupła tak jak Doriany i Dovimy, ale bez ich ostrych kantów. I zdecydowanie mniej wymalowana: o naturalnych brwiach i tylko delikatnie podkreślonych policzkach. Tusz do rzęs i eyeliner nakładała powściągliwie. Usta malowała lekko na amarantowo lub różowo, a nie na karminową czerwień Cruelli. Raczej nie założyłaby peleryny, płaszcza ani niczego, co przypomina zbroję. Jej sukienki często nie miały rękawów, co eksponowało smukłe (lecz na pewno nie atletyczne) ramiona. Jednak to, co najbardziej odróżniało ją od starszej, lepiej opłacanej siostry, to nonszalancja. Ta dziewczyna była wyluzowana. Mogła trzymać ręce w kieszeniach, lekko garbić się nad filiżanką kawy bądź trzymając torebkę. Mogła czytać książkę albo zapinać sobie właśnie bransoletkę.

Pisarka Mary McCarthy opisała ten rodzaj modelek jako klasykę "Mademoiselle" połowy wieku. Narzekała, że typowa modelka z dziecinną buzią, zadartym nosem, niskim czołem i wiecznie otwartymi ustami, jakby chorowała na migdałki, jest wręcz boleśnie infantylna. (Opis ten idealnie pasuje do wszystkich Twiggy, Edie i Penelop następnej dekady). McCarthy dorastała w czasach, gdy "Vogue" koncentrował się na krawiectwie paryskim - podczas wielkiego kryzysu było to niezwykle okrutne. W latach trzydziestych, zanim modeling stał się rodzajem kariery zawodowej, dziewczęta prezentujące ubrania miały więcej wspólnego z manekinami ze sklepów odzieżowych albo siedemnastowiecznymi francuskimi lalkami. Były jak żywy obraz, tableau vivant, którego nie próbowało się naśladować ani nawet nie miało się na to ochoty.

"Urocze", "miłe" i - przede wszystkim - "śliczne", to coś częstokroć bardziej urzekającego niż "piękne". Kotek z kłaczkiem na łebku jest nieskończenie bardziej czarujący niż idealnie wyczesany pers. "Chore na migdałki" dziewczęta z "Mademoiselle" może i nie miały onieśmielającego powabu Królowej Śniegu jak Dorian Leigh, ale coś innego, coś potężnego w mniej oczywisty sposób. Były młode.

Kiedy Sylvia kartkowała egzemplarz magazynu, widziała dziewczęta odbierające telefony, noszące książki, jeżdżące na rowerze - czyli robiące dokładnie to, co ona każdego dnia. Modelka z lśniącymi włosami i w płaszczu z wielbłądziej wełny mogła być twoją współlokatorką. Mogła być tobą.

Czasem była, gdyż niekiedy dziewczęta z uczelni, jak choćby Barnard, Rice albo Cornell, pozowały do zdjęć do artykułów takich jak Camele i Old Goldy czy Strój na cztery lata zamiast zawodowych modelek. Tak naprawdę w 1952 roku uczelnia Sylvii - Smith College - przewija się przez cały sierpniowy numer uczelniany. Dziewczyny fotografowane w kampusie noszą garsonki z tweedu lub wełny czesankowej, mają proste spódnice - nieco luźniejsze niż ołówkowe, Sylvii ulubione.

Smith pojawia się w tym numerze "Mademoiselle" po raz drugi jeszcze na stronach o modzie, w artykule Przy mężczyźnie noś czerwień, prezentując studentki w czerwonych spódnicach i sukienkach. Częścią garderoby, która wywoływała największe wrażenie, był dżersej od Security - "marszczony na gumkach, tak by przylegał do ciała od szyi po biodra". "Zawsze staram się mieć coś czerwonego" - powiedziała Marea Grace, studentka Smitha. Na następnej stronie wystąpiła kolejna studentka w taliowanej sukience bez rękawów (zapinanej z przodu na guziki) z czerwonego aksamitu Julliarda, z raczej nowoczesnym dodatkiem w postaci bladoróżowego dżersejowego kardiganu Lebanon.

Sylvię przypuszczalnie ośmielał widok studentek jej college'u tak wdzięcznie przedstawionych w "Mademoiselle", zwłaszcza że sama uwielbiała czerwień. Na uczelniane koktajlowe lubiła wkładać czerwony pulower do białej wełnianej spódnicy. Na włosach nosiła czerwoną opaskę ("dziś straciłam czerwoną opaskę, kochaną całą czerwienią mojego serca"?7?), miała także czerwone płócienne baletki z Paryża i mocno malowała usta na czerwony kolor. Tuż przed wyjazdem do Nowego Jorku kupiła czerwoną torebkę i pasujące do niej buty oraz nowy pas do pończoch, pończochy i szminkę - wszystko czerwone.

PAPIEROWE LALECZKI

Zamiłowanie Sylvii do strojów zaczęło się wcześnie. Jako mała dziewczynka robiła sobie papierowe laleczki oraz projektowała im całą garderobę: suknie dzienne, spódniczki do tenisa i spiczaste staniki. Laleczki zmysłowe jak Rita Hayworth albo Veronica Lake. O długich falowanych włosach i krągłych biodrach, niczym u ikon lat czterdziestych, na których wzór powstały. Nosiły długie do ziemi przezroczyste peniuary i spódnice z rozcięciem. Sylvia miała wrodzone wyczucie kobiecej sylwetki. Laleczki uwodziły i przybierały pozy dziewczyn z plakatów, wyciągały pulchne złote rączki niczym tancerki z Rockettes. Szczęściary nosiły równie zalotne sukienki jak one, albo czarne sukienki koktajlowe i eleganckie garsonki. Na dzień świętego Patryka dostały szmaragdową suknię wciętą mocno w talii i obszytą koniczyną. Była też suknia Kleopatry wraz ze złotymi sznurowanymi sandałami i złotymi wstęgami krzyżującymi się na piersiach oraz diademem egipskiej księżniczki do noszenia na czole. Był strój Królowej Kier z przezroczystych róży i czerwieni, czarne przezroczyste spódnice, długie i dopasowane, zestaw Szwajcarska Mleczareczka z Alp z kusym gorsetem. Były haremki i stroje Josephine Baker: obcisły trykot w kolorze skóry z tropikalnymi owocami zakrywającymi biust. Były czarne gladiatorki wiązane aż na udzie. Wiele kostiumów projektowanych przez Sylvię pochodziło prosto z burleski, na przykład kostium policjantki, na który składała się granatowa rozkloszowana spódniczka mini oraz kobaltowe haltery wykończone mosiężnymi sprzączkami i guziczkami. Seksowne ubrania w stylu Bettie Page. A na święta - krótka czerwona sukienka stylizowana na kozacką, obszyta białym futrem i puchatymi białymi pomponikami.

 

PIERWSZY KROK: UCZESTNICTWO W COLLEGE BOARD?8?

Każdego roku "Mademoiselle" wydawało numer o ślubach, choć tak naprawdę był to pożegnalny gest wobec czytelniczek, które dopiero co wyszły za mąż. Zamążpójście, a nawet same zaręczyny stanowiły początek końca związku czytelniczki z tym magazynem. Życie wypełniało się zmywarkami i dziećmi, więc kobiety przerzucały się na "Ladies' Home Journal" albo "Good Housekeeping". Zanim jednak pojawił się mąż, pieluchy i kuchnia, czytały o "wykształconym dżerseju, który nasiąknął manierami tweedu" albo o "sweterkach na wykłady, do pracy i na randkę" i "kostiumie pasującym każdej dziewczynie". Czytały "biblię studentek college'u", czyli coroczny numer uczelniany "Mademoiselle", na którego okładkach występowały dziewczęta w kraciastych spódniczkach i lekkim makijażu. Został on stworzony dla modelowej czytelniczki - młodej i doskonale wykształconej. Powodem do dumy dla magazynu był bliski związek z odbiorczyniami. "Dla nich MLLE usiłuje być przewodniczką, filozofką i przyjaciółką, oferuje dobry gust we wszystkim, od mody po literaturę, od pielęgnacji po kompetentne porady dotyczące kariery, od filozofii i sztuki po rozrywkę i podróże"?9?. Do College Board przystępowało siedemset pięćdziesiąt dziewcząt wyselekcjonowanych z uniwersytetów w całym kraju. Wejście do tej grupy było pierwszym krokiem do zdobycia stażu redaktorskiego w Nowym Jorku.

UMIEJĘTNOŚCI

(z podania o pracę złożonego przez Sylvię w "Mademoiselle")

°

"Doskonała" zbieraczka szpinaku nowozelandzkiego. (Prawda).

°

sprawna kelnerka: "Potrafi balansować z tacami pełnymi filet mignon". (Nieprawda. Sylvia była beznadziejną kelnerką, która upuściła wiele tac z tą potrawą).

°

Guwernantka i opiekunka do dzieci. (Prawda. Sylvia pracowała jako au pair u bogatej rodziny w Nowej Anglii, a ich dzieci były wymyte, nakarmione, naczytane i szczęśliwe przez całe lato 1952 roku).

°

"W miarę dobra" maszynistka. (Raczej prawda. Sylvia pisała na maszynie w szalonym tempie. Często w ramach przysługi przepisywała przyjaciołom dokumenty na swojej maszynie Olivetti).

°

Autorka villanelli. (Francuskie i wymyślne? Prawda!).

Sylvia dołączyła do College Board podczas trzeciego roku studiów w Smith College - roku wypełnionego stresem, zapaleniami zatok, naukami ścisłymi i tabletkami na sen. Poza nauką zajmowała się także dziennikarstwem - współpracowała z popularnym czasopismem o modzie. Przez następne kilka miesięcy opisywała kampusowe trendy, politykę, gusta i styl. Było to zaszczytne zajęcie, ale i wyczerpujące. Oprócz tego miała problemy z chłopakiem, tęskniła za Europą i złamała nogę na nartach. W dodatku jej najlepsza przyjaciółka Marcia Brown zaręczyła się i wyprowadziła poza kampus, a pozostałe koleżanki przebywały na zagranicznych stypendiach. Cały kampus wydawał się spowity ponurą mgłą - zdarzały się próby samobójcze, aborcje, zniknięcia i pochopne zamążpójścia. Sylvia radziła sobie, robiąc kompulsywne zakupy w centrum Northampton. Przezroczyste bluzki, francuskie pantofle, czerwone kaszmirowe sweterki, białe spódnice, obcisłe czarne pulowery - kupowała stroje raczej na pokaz, a nie na uczelnię. Każda chciała zostać stażystką w "Mademoiselle", ale Sylvia naprawdę potrzebowała tej posady - łaknęła zastrzyku splendoru, dzięki któremu wyrwałaby się z bagna. Do wiosny 1953 roku otrzymała od zespołu "Mademoiselle" tuziny listów, służbowych notatek i wytycznych - na perłoworóżowym papierze z nazwą magazynu wypisaną delikatną oliwkową czcionką. Zupełnie jakby korespondowała ze starszą, bardzo stylową, bardzo kochaną i bardzo śliczną przyjaciółką.

W kwietniu Sylvia dostała taki telegram:

Z RADOŚCIĄ ZAWIADAMIAMY, ŻE WYGRAŁA PANI STAŻ REDAKTORSKI. PROSIMY POZOSTAĆ DO DYSPOZYCJI MIĘDZY 1 A 26 CZERWCA.

Wiadomość napisano na żółtym papierze, a podpisała ją Marybeth Little, redaktorka odpowiedzialna za College Board. Sylvia była przeszczęśliwa.

°

"Mademoiselle" natychmiast zaprzęgła stażystki do pracy, zlecając wywiad ze słynną osobą. Sylvia marzyła o rozmowie z J.D. Salingerem - uwielbiała Buszującego w zbożu, Shirley Jackson, Irwinem Shawem albo E.B. White'em (każda chciała zrobić z nim wywiad). Magazyn jednak zlecił jej irlandzką powieściopisarkę Elizabeth Bowen, z którą spotkała się dwudziestego szóstego maja w wyłożonej drewnem bibliotece poetki May Sarton w Cambridge, w stanie Massachusetts. Sylvia włożyła obcisłą zapinaną sukienkę, żakiet do kompletu i biały toczek. Dodatki jak zwykle dobrała subtelnie: charakterystyczną pomadkę w kolorze wiśniowej czerwieni, perłową bransoletę na prawym nadgarstku i delikatny zegarek na lewym. Obie panie miały na szyi trzy krótkie sznury pereł. Elizabeth Bowen podczas całego wywiadu paliła chesterfieldy, a popiół strzepywała na mały porcelanowy spodek - biały z obwódką w kolorze indygo.

 

WPROWADZENIE

Sylvia Plath popełniła samobójstwo, zatruwając się gazem. Miała trzydzieści lat, na zawsze więc już pozostanie trzydziestolatką, która upinała długi warkocz dokoła głowy niczym brązową koronę. Jej cera zrobiła się bledsza z powodu bezsenności i angielskiej pogody - panowała wtedy zima stulecia. Było najzimniej od czasu, gdy za króla Jerzego zamarzła Tamiza.

To jednak będzie opowieść o czym innym, o innej Sylvii. Nie o mroźnym lutym 1963 roku, lecz o czymś, co wydarzyło się dziesięć lat wcześniej, podczas rekordowych upałów pewnego tropikalnego lata. Przed mokrymi ręcznikami i becikami. Przed dziećmi i książkami. Przed Londynem, przed Devon i smutnym brązowym warkoczem. Przed kubkami mleka, chlebem z masłem i taśmą izolacyjną. Przed tlenkiem węgla i domową czarną magią piekarnika. Zanim stała się ikoną, zanim została Lady Łazarz, była po prostu studentką college'u z Nowej Anglii odbywającą staż na Manhattanie.

Szczegóły związane z samobójstwem Sylvii zaowocowały dziesięcioleciami upraszczających opinii o niej samej i o jej pisaniu. Ta książka to próba odczarowania zbanalizowanego wizerunku Plath jako dręczonej przez demony artystki. To opowieść o pełnej energii młodej kobiecie u progu dorosłego życia. O artystce, którą pociągała zarówno jasna, jak i ciemna strona, która miała nienasycony apetyt na nowe doświadczenia i zdobywanie wiedzy i która nie obawiała się tego, co może przynieść jej los. O tym, jak Nowy Jork poraził ją swoim morderczym pięknem. O wrażliwej i wesołej osobie, która kochała i zakupy, i czytanie książek. Ta Sylvia ma blond włosy, ciemną opaleniznę, jedną walizkę, kilku ukochanych, dwie czarne sukienki i bilet do Nowego Jorku. Od 1 czerwca 1953 roku wraz z innymi dziewiętnastoma studentkami zacznie staż na Madison Avenue jako gościnna redaktorka magazynu o modzie "Mademoiselle".

°

Wiosna 1953. Aldous Huxley eksperymentował z meskaliną w zachodnim Hollywood. Odkryto szczepionkę na polio i wreszcie zdobyto Mount Everest. Umarł Stalin, a Elvis Presley ukończył szkołę średnią. Królowa Elżbieta II przygotowywała się do koronacji w opactwie Westminster. John Kennedy i Ja-cqueline Bouvier zdecydowali się ujawnić swój związek i ogłosili zaręczyny. W Tangerze William S. Burroughs pisał Nagi lunch.

W domu w Wellesley w stanie Massachusetts Sylvia Plath pakowała halki, sukienki, spódnice i nylonowe pończochy. Wybierała się do Nowego Jorku.

 

BIBLIOGRAFIA

KSIĄŻKI:

Paul Alexander, Ariel Ascending: Writings About Sylvia Plath, Harper & Row, 1975.

Paul Alexander, Rough Magic: A Biography of Sylvia Plath, Viking, 1991.

Janet Burroway, I Didn't Know Sylvia Plath, w: Embalming Mom: Essays in Life, University of Iowa Press, 2002.

Mary Cantwell, Manhattan, When I Was Young, Houghton Mifflin, 1995.

James Joyce, Finneganów tren, przeł. Krzysztof Bartnicki, Kraków 2012.

Karen V. Kukil (opr.), Sylvia Plath. Dzienniki 1950-1962, przeł. Joanna Urban i Paweł Stachura, Warszawa 2000.

Stephen Pascal (opr.), The Grand Surprise: The Journals of Leo Lerman, Alfred A. Knopf, 2007.

Sylvia Plath, Szklany klosz, przeł. Mira Michałowska, Warszawa 1989.

Aurelia Schober Plath (opr.), Letters Home: Correspondence 1950-1962, New York 1975.

Sylvia Plath, Listy do domu, przeł. Ewa Krasińska, Warszawa 1983.

Nancy Hunter Steiner, A Closer Look at Ariel: A Memory of Sylvia Plath, Harper's Magazine Press, 1973.

ARTYKUŁY:

Maeve Brennan, New York Is Up to You, "Junior Bazaar", wrzesień 1947.

Ann Burnside, The Scent of Roses, "Washington Post", 29 kwietnia 1979.

Laurie Glazer, Outside the Bell Jar, "Chicago Sun Times", 6 kwietnia 1979.

Marghanita Laski, What Every Woman Knows by Now, "Atlantic", maj 1950.

"Mademoiselle" - numer uczelniany, sierpień 1952.

Norman Mailer, The Mary McCarthy Case, "New York Review of Books", 17 października 1963.

Polly Weaver, What's Wrong with Ambition?, "Mademoiselle", wrzesień 1956.

Alex Witchell, After The Bell Jar, Life Went On, "New York Times", dział Styl, 22 czerwca 2003.