Wstęp
Nie wszystkie książki kończą się wraz z ostatnią stroną. Niektóre osiadają w pamięci tak głęboko, że po latach trudno wskazać chwilę, w której ich bohaterowie stali się częścią naszych własnych wspomnień. Powracając do nich, odnajdujemy nie tylko dawną historię, lecz także siebie sprzed lat, z innymi wyobrażeniami o świecie, innymi lękami i nadziejami. J.K. Rowling stworzyła rzeczywistość, do której miliony czytelników wracają z tęsknotą za miejscem, którego nigdy nie odwiedzili. Hogwart stał się czymś więcej niż szkołą czarodziejów, a historia osieroconego chłopca dawno przekroczyła granice literatury przygodowej.
Nie stało się tak wyłącznie za sprawą niezwykłych zaklęć, fantastycznych stworzeń i tajemniczych przedmiotów. Pod powierzchnią baśniowej opowieści od początku kryły się pytania znacznie trudniejsze od zagadek rozwiązywanych przez Harry'ego i jego przyjaciół. Dotyczyły samotności, przemocy, społecznego wykluczenia, pragnienia władzy oraz ludzkiej niezdolności do pogodzenia się ze śmiercią. Rowling nadała tym doświadczeniom fantastyczną formę, pozwalając mówić o sprawach bolesnych i niejednoznacznych za pomocą obrazów, których nie ograniczały prawa codziennej rzeczywistości. Magia była językiem tej opowieści, lecz nie stanowiła jej najgłębszej treści.
Harry Potter dorasta jako dziecko pozbawione rodzicielskiej miłości i poczucia przynależności. Odkrycie czarodziejskiego świata otwiera przed nim możliwość życia odmiennego od tego, które znał z domu Dursleyów. Hogwart staje się miejscem przyjaźni, bezpieczeństwa i pierwszych doświadczeń prawdziwej bliskości. Z czasem chłopiec odkrywa jednak, że również ta niezwykła rzeczywistość posiada własne uprzedzenia, hierarchie i mechanizmy okrucieństwa. Szkoła, która dała mu schronienie, może stać się przestrzenią przemocy, a ludzie obdarzeni autorytetem nie zawsze potrafią ochronić tych, za których ponoszą odpowiedzialność.
Dumbledore jest mądry, lecz jego decyzje bywają obciążone błędami, których konsekwencje ponoszą inni. Snape okazuje się zdolny do heroicznego poświęcenia, choć przez wiele lat upokarza uczniów powierzonych jego opiece. Voldemort pragnie nieśmiertelności, ale w pogoni za nią niszczy wszystko, co mogłoby nadać jego istnieniu wartość. Żadna z tych postaci nie daje się wyjaśnić wyłącznie poprzez rolę przypisaną jej w baśniowym konflikcie. Świat Rowling wymyka się prostemu podziałowi na dobro i zło, ponieważ jego bohaterowie nieustannie przekraczają granice wcześniejszych wyobrażeń o odwadze, winie, sprawiedliwości i możliwości odkupienia.
Ta książka powstała z potrzeby ponownego odczytania siedmiu powieści o Harrym Potterze z perspektywy pytań, które nabierają znaczenia wraz z życiowym doświadczeniem. Nie jest streszczeniem przygód młodego czarodzieja ani przewodnikiem po magicznym świecie. Nie zamierzam również dowodzić moralnej doskonałości dzieła Rowling ani podważać jego wartości poprzez wyszukiwanie kolejnych niedoskonałości. Interesuje mnie przede wszystkim to, co ukrywa się pod powierzchnią fabuły i co podczas pierwszej lektury łatwo przeoczyć, pochłoniętym niezwykłością przedstawionych wydarzeń. Chcę przyjrzeć się temu światu z bliska, nie odbierając mu uroku, ale też nie pozwalając, by zachwyt przesłaniał jego sprzeczności.
Są w nim rodziny, które pod pozorem troski dopuszczają się przemocy, oraz ludzie próbujący zdobyć władzę, aby nigdy więcej nie doświadczyć własnej bezradności. Istnieje społeczeństwo uzależniające wartość jednostki od pochodzenia i instytucje wykorzystujące prawo do ochrony politycznych interesów. Są także bohaterowie usiłujący zachować godność w rzeczywistości coraz silniej podporządkowanej strachowi. Nie mniej ważne okazują się miłość, przyjaźń i odpowiedzialność, których znaczenie wykracza poza możliwość odniesienia zwycięstwa nad przeciwnikiem. Żadna z tych wartości nie stanowi jednak cudownego lekarstwa na ludzkie cierpienie. Miłość nie zawsze ocala, przyjaźń bywa wystawiana na próby, a odwaga nie daje pewności, że człowiek przeżyje.
Dwadzieścia esejów tworzących tę książkę prowadzi od dzieciństwa Harry'ego i jego poszukiwania domu, przez społeczne i polityczne sprzeczności świata czarodziejów, aż po rozważania dotyczące śmierci, pamięci, winy, odkupienia oraz granic ludzkiej wolności. Punktem wyjścia są konkretne wydarzenia, postacie i fragmenty powieści, lecz ich analiza nie ogranicza się do odtwarzania przebiegu fabuły. Interesują mnie znaczenia, które ujawniają się wtedy, gdy literackie obrazy zaczynamy rozpatrywać w szerszym kontekście ludzkiego doświadczenia. Fantastyka nie wymaga przecież rezygnacji z poważnych pytań. Przeciwnie, niekiedy pozwala nadać im formę bardziej wyrazistą niż opowieść podporządkowana zasadom realizmu.
Dementorzy stają się obrazem rozpaczy i utraty nadziei, horkruksy odsłaniają obsesyjne pragnienie nieśmiertelności, a historia skrzatów domowych skłania do namysłu nad niesprawiedliwością tak głęboko zakorzenioną w tradycji, że znaczna część społeczeństwa przestaje ją dostrzegać. Nie chodzi przy tym o sprowadzanie każdego elementu magicznego świata do jednej metafory ani o poszukiwanie dosłownych odpowiedników fikcyjnych wydarzeń. Literatura fantastyczna zachowuje własną niezależność i prawo do niezwykłości. Jej bogactwo polega również na tym, że potrafi przedstawiać ludzkie doświadczenia w sposób nieoczywisty, pozostawiając czytelnikowi przestrzeń do rozpoznawania kolejnych znaczeń.
Istotne jest dla mnie także prawo do krytycznej lektury. Przywiązanie do książki nie powinno wymagać usprawiedliwiania wszystkich decyzji jej bohaterów ani przemilczania problematycznych elementów świata przedstawionego. Można kochać Hogwart i dostrzegać niesprawiedliwość jego społecznej organizacji. Można podziwiać Dumbledore'a, nie uznając go za człowieka nieomylnego, a także doceniać odwagę Snape'a bez pomniejszania krzywd, które wyrządził. Zrozumienie cudzych motywacji nie oznacza przecież obowiązku rozgrzeszenia, podobnie jak rozpoznanie błędu nie przekreśla automatycznie wszystkich wcześniejszych zasług. Dojrzała interpretacja wymaga zachowania tych rozróżnień, nawet jeśli prowadzą one do wniosków mniej wygodnych niż jednoznaczny osąd.
Krytyczne czytanie nie musi odbierać literaturze uroku. Może przeciwnie - pogłębiać przywiązanie do opowieści, której znaczenie nie wyczerpuje się podczas pierwszego spotkania. Powracając do książek po latach, dostrzegamy szczegóły wcześniej pomijane, inaczej oceniamy zachowanie bohaterów i z większą uwagą przyglądamy się konsekwencjom ich wyborów. Nie zamierzam więc pozbawiać Harry'ego Pottera baśniowości ani odbierać czytelnikowi przyjemności płynącej z uczestnictwa w magicznym świecie. Pragnę raczej sprawdzić, co pozostaje z tej historii, kiedy zachwyt nad niezwykłością ustępuje miejsca namysłowi nad odpowiedzialnością, cierpieniem i moralną złożonością ludzkiego życia.
Ostatecznie historia Harry'ego Pottera jest dla mnie opowieścią o człowieku poszukującym własnego miejsca w świecie, który raz po raz okazuje się bardziej okrutny i skomplikowany, niż pozwalały przypuszczać jego dziecięce wyobrażenia. Harry nie może przywrócić życia rodzicom, ocalić wszystkich przyjaciół ani naprawić każdej niesprawiedliwości. Stopniowo odkrywa jednak, że wartość jego życia nie wynika wyłącznie z niezwykłych zdolności ani z przepowiedni, która uczyniła go przeciwnikiem Voldemorta. Znacznie ważniejsza staje się odpowiedzialność za własne decyzje, podejmowane również wtedy, gdy nie sposób przewidzieć ich ostatecznych konsekwencji. To w nich ujawnia się wymiar opowieści, którego nie można sprowadzić do walki dwóch potężnych czarodziejów.
Być może właśnie dlatego do Hogwartu warto wracać także wtedy, gdy dawno przestaliśmy oczekiwać na list zapraszający nas do szkoły magii. Nie po to, aby ponownie uwierzyć w dosłowne istnienie czarodziejskiego świata, lecz by zobaczyć, jak wiele ta wymyślona rzeczywistość potrafi powiedzieć o naszym własnym życiu. Siedem powieści Rowling można czytać jako historię dorastania, opowieść o wojnie, studium społecznej przemocy albo rozważanie nad ludzkim lękiem przed śmiercią. Wszystkie te perspektywy prowadzą jednak do pytania pozornie prostszego, a być może najtrudniejszego: co sprawia, że człowiek, pomimo strat, rozczarowań i świadomości własnej przemijalności, nadal potrafi kochać życie? Będzie ono towarzyszyło nam na kolejnych stronach. Choć bowiem cała historia rozgrywa się w świecie czarodziejów, jej najważniejsze tajemnice od początku dotyczyły człowieka.
