CHRONOLOGIA BIBLIJNA

Podane wydarzenia i daty, zwłaszcza z czasów sprzed niewoli babilońskiej, są próbą umieszczenia biblijnego przekazu w ramach historii powszechnej. Praca biblistów, historyków i archeologów wciąż wnosi w tę chronologię oraz jej rozumienie kolejne korekty.

1800-1650 p.n.e. - czasy patriarchów.

Ten okres jest tłem dla przesłań biblijnych o wierze, wybraniu i zaufaniu zawartych w narracjach o Abrahamie, Izaaku i Jakubie - protoplastach narodu wybranego, którego część, wedle podań biblijnych, w wędrówce za chlebem trafia do Egiptu.

1580-1250 p.n.e. - czasy niewoli egipskiej.

Wzmianki o dalszych losach Izraelitów w Egipcie, którzy popadli w niełaskę faraonów, stanowią tło dla skonstruowania przez autorów biblijnych uniwersalnych przesłań o Bogu wkraczającym w ludzką historię.

1250-1210 p.n.e. - czasy wyjścia z Egiptu, zawarcia przymierza i wędrówki w stronę Ziemi Obiecanej.

Autorzy biblijni wykorzystają podania o Izraelitach wychodzących z Egiptu i wędrujących po pustyniach pod wodzą Mojżesza do przedstawienia treści przymierza, które Bóg zawarł z Izraelem.

1200-1030 p.n.e. - czasy sędziów.

Ten okres stanowi tło przekazów biblijnych na temat kształtowania się wspólnoty Izraela i jej zakorzenienia w Ziemi Obiecanej, których bohaterami są plemienni, regionalni przywódcy zwani sędziami. Wedle autorów biblijnych najsławniejszy z sędziów, prorok Samuel, namaszcza Saula na pierwszego króla Izraelitów.

1030-586 p.n.e. - czasy królewskie.

To okres, który autorzy biblijni wykorzystają do skonstruowania ważnych i uniwersalnych przesłań zamieszczonych w narracjach o izraelskich królach, zwłaszcza Saulu, Dawidzie i Salomonie.

1030 p.n.e. - król Saul broni terenów zajętych przez Izraelitów m.in. przed najazdami Filistynów.

1010-931 p.n.e. - czasy panowania Dawida i Salomona wspominane są po latach jako najszczęśliwszy, niemal idealny okres dla Izraelitów. Potomek Dawida ma doprowadzić w przyszłości do wskrzeszenia wolnego Izraela.

967 p.n.e. - Izraelici kierowani przez Salomona budują Świątynię w Jerozolimie.

931 p.n.e. - uwidacznia się podział wczesnego państwa na część północną (Izrael) i południową (Juda).

722 p.n.e. - królestwo północne (Izrael) upada pod naporem najazdu wojsk asyryjskich. Wielu Izraelitów zostaje deportowanych do Asyrii.

728-699 p.n.e. - królestwem południowym (Judą) rządzi król Ezechiasz. Umacnia Jerozolimę. Odpiera najazd Asyryjczyków. Jest to okres działalności proroka Izajasza.

640-609 p.n.e. - na czele Judy stoi król Jozjasz. W tym czasie zostaje znaleziona księga zawierająca prawa nadane przez Boga. Jozjasz przeprowadza reformę religijną. W Jerozolimie działa wówczas prorok Jeremiasz.

597-586 p.n.e. - na Judę dwukrotnie najeżdżają Babilończycy, którzy wcześniej pokonali Asyrię. Ich władca Nabuchodonozor II przeprowadza trzy deportacje Judejczyków, którzy trafiają do niewoli babilońskiej. W 586 r. p.n.e. zostaje zburzona Pierwsza Świątynia.

586-538 p.n.e. - czasy niewoli babilońskiej.

Na wygnaniu w Babilonii judejska elita ze środowiska kapłańskiego poświęca się redakcji ksiąg biblijnych. Prorocy i ich uczniowie zajmują się wyjaśnieniem przyczyn upadku Jerozolimy i zburzenia Świątyni. Przepowiadają także rychłe wyzwolenie. To okres działalności proroka Ezechiela.

538 p.n.e. - Persowie pokonują Babilończyków. Cyrus II, władca Persji, pozwala wygnańcom z różnych krajów wrócić w swoje ojczyste strony.

538-457 p.n.e. - czasy powrotu wygnańców judejskich z Babilonii.

536-400 p.n.e. - wracający falami z wygnania Judejczycy odbudowują Jerozolimę. Powstaje Druga Świątynia Jerozolimska. Zręby judejskiej prowincji, funkcjonującej pod perską kuratelą, odtwarzają Zorobabel i Nehemiasz, namiestnicy perscy z żydowskimi korzeniami. Kluczową rolę zaczynają odgrywać kapłani, wyrastający na przywódców całej społeczności odnowionego Izraela. Wśród nich jest m.in. Ezdrasz, religijny reformator, redaktor ksiąg biblijnych. Prorokami tych czasów są Zachariasz i Aggeusz.

332-164 p.n.e. - czasy dominacji helleńskich władców Bliskiego Wschodu.

332 p.n.e. - na tereny zajmowane przez Żydów wkraczają macedońskie wojska Aleksandra Wielkiego, pogromcy Persów. Po śmierci Aleksandra w 323 r. p.n.e. jego dawni towarzysze broni toczą boje m.in. o ziemie zamieszkałe przez Żydów. Ostatecznie kontrolę nad tymi terenami przejmuje w 190 r. p.n.e. dynastia Seleucydów, której władcy pokonują egipskich Ptolemeuszy.

250 p.n.e. - w egipskiej Aleksandrii rozpoczynają się prace nad przekładem hebrajskich zwojów biblijnych na język grecki. Po około stu latach powstaje greckie tłumaczenie zwane Septuagintą.

168-167 p.n.e. - seleucydzki władca Antioch IV Epifanes prześladuje Żydów i profanuje Świątynię Jerozolimską.

167-63 p.n.e. - czasy machabejskie.

W 167 p.n.e. - wybucha powstanie przeciwko Seleucydom, kierowane przez żydowską rodzinę Hasmoneuszy (Machabeuszy).

164 p.n.e. - Żydzi odzyskują kontrolę nad Jerozolimą. Świątynia zostaje oczyszczona. W 141 p.n.e., po całkowitym wycofaniu się wojsk seleucydzkich z Jerozolimy, państwo żydowskie zyskuje względną niezależność. Traci ją w 63 r. p.n.e. na skutek konfliktów wewnętrznych. Do Jerozolimy wkraczają rzymskie wojska Pompejusza Wielkiego. Wśród Żydów potęgują się oczekiwania mesjańskie i nastroje apokaliptyczne.

63 p.n.e.-638 n.e. - czasy rzymskie i bizantyjskie.

Podczas panowania rzymskiego państwowość żydowska zostaje zredukowana do podległego Rzymowi królestwa, którym w latach 37-4 p.n.e. kieruje Herod Wielki. Później tereny Judei, Samarii i Galilei zostają włączone w całości do rzymskiej prowincji Syria.

6-5 p.n.e. - na świat przychodzi Jezus z Nazaretu, który umiera na krzyżu ok. 30 r. n.e. Jego uczniowie, wierząc w Zmartwychwstanie swojego nauczyciela, zaczynają głosić Dobrą Nowiną o zbawieniu wszystkich ludzi, które dokonało się dzięki śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa Mesjasza (Chrystusa). Kolejne pokolenia chrześcijan rozpoznają w Jezusie wcielonego Syna Bożego.

70 n.e. - Rzymianie burzą Drugą Świątynię Jerozolimską w odwecie za wywołane przez Żydów powstanie. Po kolejnym powstaniu żydowskim, w latach 132-135 n.e., Rzymianie zakazują Żydom wstępu do Jerozolimy. Na gruzach miasta budują rzymskie miasto Aelia Capitolina.

________

Kolejne pokolenia rabinów działających na wygnaniu w Galilei, Syrii, Babilonii - za sprawą, jak wierzą, Najwyższego - utrwalają na piśmie ustne komentarze, które towarzyszyły zawsze Torze spisanej. Najpierw powstaje Miszna, a później Talmud.

Kolejne pokolenia chrześcijan - prowadzone, jak wierzą, przez Ducha Świętego - ustalają zbiór tekstów Nowego Testamentu.

WSTĘP DO PIĘCIU KSIĄG TORY

Paweł Biedziak: Pierwszych pięć ksiąg Biblii nazwano Pięcioksięgiem. Dlaczego? To jakaś ważna i samodzielna część Biblii?

Marcin Majewski: Tak. To podstawowa część Biblii Pierwszego Testamentu, fundament zarówno dla judaizmu, jak i dla chrześcijaństwa. Nazwa pochodzi od greckiego słowa Pentateuchos, czyli pięć zwojów, i odnosi się do ksiąg biblijnych, które Żydzi nazywają Torą. To faktycznie ważna część Biblii. Zwarta, kompozycyjnie samodzielna, ale oczywiście warto ją czytać w kontekście innych ksiąg biblijnych. Czasem pierwszych pięć utworów Biblii nazywanych bywa Księgami Mojżeszowymi, nie tyle jednak ze względu na bezpośrednie autorstwo Mojżesza - choćby dlatego, że język hebrajski, jaki znamy z Biblii, dopiero raczkował w jego czasach - ile na Mojżeszową inspirację, patronat, korzenie tradycji przekazywanej najpierw ustnie, później fragmentami spisywanej, a ostatecznie redagowanej przez środowisko żydowskich kapłanów w czasie niewoli babilońskiej oraz po powrocie z niej do Jerozolimy, czyli w VI, V i IV wieku p.n.e.

Kto więc jest autorem Tory? Mamy problem z jego wskazaniem?

Rzeczywiście, tak to może wyglądać z perspektywy dzisiejszego czytelnika. Jesteśmy bowiem przyzwyczajeni, że książkę pisze konkretny, znany z imienia i nazwiska autor albo grupa współautorów. Ale we wczesnej starożytności wyglądało to nieco inaczej. Dzieła z tego okresu pisane i redagowane były często przez trudnego do zidentyfikowana autora, czasem zbiorowego. W dodatku wiele utworów powstawało etapami. Podobnie kształtowała się Biblia. U początków poszczególnych jej ksiąg niejednokrotnie występował przekaz ustny, najczęściej w formie łatwych do odtworzenia z pamięci pieśni albo reguł prawnych lub sentencji pomagających w organizacji życia. Tych ustnych przekazów mogło być więcej. Z czasem spisywano fragmenty różnych, starszych i młodszych ustnych tradycji, łącząc różne opowiadania w jeden spójny wątek. Na przestrzeni wielu wieków, począwszy gdzieś od czasów po królu Dawidzie i Salomonie, zajmowali się tym autorzy pochodzący z różnych środowisk. W wypadku Tory, czyli pierwszych pięciu ksiąg Biblii, doszedł jeszcze jeden etap.

Oto na wygnaniu babilońskim i po powrocie z niego do Jerozolimy ktoś to wszystko - czyli spisane i niespisane fragmenty tradycji - zebrał w całość, czyli zredagował, w dodatku interpretując twórczo źródła, z których czerpał.

Tymi redaktorami w dużej mierze były osoby ze środowiska kapłańskiego. Najstarsze teksty prorockie, pisane jeszcze przed wygnaniem do Babilonii, nie zawierają odniesień do niektórych ważnych podań zawartych w Torze. To wskazuje, że Tory jako jednego spójnego odpowiadania jeszcze wtedy nie było. Po powrocie z niewoli postacie i teksty z Pięcioksięgu będą już przywoływane przez innych autorów biblijnych, w takiej dokładnie formie i kolejności, jak to znamy z Pięcioksięgu. Pośrednio wskazuje to na czas powstania Tory. Kompilowanie wcześniej spisanych oraz ustnych tradycji, uzupełnianie ich, reinterpretowanie, poszerzanie było wyrazem szacunku wobec świętych tekstów. Redaktorzy traktowali je jak piękny ogród, który wymaga twórczej pracy ogrodnika. Tak rozumiano świętość tekstu. Dopiero w początkach naszej ery zaczęła umacniać się inna koncepcja świętości tekstu, której wyrazem miał być zakaz ingerencji w treść świętego pisma.

Jeśli ostateczna redakcja Pięcioksięgu, dokonana przez kapłanów, miała miejsce po powrocie z wygnania do Jerozolimy, to księgi te w swoim tle opowiadają o wydarzeniach często sprzed ponad tysiąca lat.

Tak, choć w wypadku pierwszych jedenastu rozdziałów Księgi Rodzaju mamy do czynienia raczej z rzeczywistością pozahistoryczną. Później dzieje patriarchów z Księgi Rodzaju i opowiadania z Księgi Wyjścia umieszcza się często w przedziale od 1800 do 1200 roku p.n.e., czyli faktycznie całe wieki przed ich spisaniem i zredagowaniem w VI i V wieku p.n.e.

Autorzy spoglądają wstecz, bardziej wyobrażając sobie, jak mogła wyglądać przeszłość, niż ją wiernie rekonstruując. W wielu miejscach widać ślady koncepcji wniesionych przez kapłańskich redaktorów, a zarazem, w dokonanych przez nich kompilacjach, dostrzegalne są fragmenty starszych tekstów, pochodzących z wcześniejszych okresów. Badacze języka hebrajskiego, nie bez trudności, potrafią je zidentyfikować.