Pominiętym

Wstęp

Tematem niniejszej książki jest analiza mechanizmów konstruowania tożsamości kulturowej w wybranych utworach prozy nurtu chłopskiego1 - jednego z najważniejszych trendów polskiej literatury XX wieku, przedstawiającego przemiany tożsamości mieszkańców wsi w kontekście społecznej rewolucji, jaka dokonała się w Polsce po II wojnie światowej, i jej konsekwencji, które złożyły się na polski "skok w nowoczesność"2. Dwie najważniejsze składowe tej rewolucji to zjawiska szeroko dyskutowane w polskich naukach humanistycznych ostatnich lat: po pierwsze, reforma rolna, zapowiedziana dekretem PKWN z 6 września 1944 roku, zakładająca zniesienie ziemiaństwa jako odrębnej grupy społecznej i zmianę struktury własności na wsi, po drugie - industrializacja i urbanizacja kraju realizowane w ramach socjalistycznych planów gospodarczych. Plany te na masową skalę uruchomiły procesy mobilności, między innymi klasowej, w dużej mierze chłopskiej. Konsekwencjami tych zjawisk były głębokie i nieodwracalne przeobrażenia społeczne i kulturowe wsi, a także dystans, społeczny i kulturowy, wytworzony między wsią a docelowym, choć nie zawsze ostatecznym, miejscem życia migrujących "wychodźców" (jak wtedy o nich pisano), czyli najczęściej miastem. Na kolejnych stronach stawiam sobie za cel kompleksowe zbadanie wpływu owych zmian na chłopską tożsamość kulturową w wybranych utworach prozatorskich, przy czym za centralną kategorię uznaję ciało, stanowiące w analizowanych tekstach - czego postaram się dowieść - podstawowe narzędzie rozpoznawania swojego miejsca i przystosowywania własnego "ja" do powojennej rzeczywistości. Rozważania dotyczące literatury zostaną więc umieszczone na tle koncepcji nowoczesnej tożsamości i cielesności wypracowanych w badaniach socjologicznych i kulturoznawczych.

Determinanty kultury chłopskiej w jej tradycyjnym kształcie były opisywane przez licznych badaczy i badaczki. Według klasycznej charakterystyki Kazimierza Dobrowolskiego należały do nich: patriarchalny ustrój rodziny chłopskiej, z silną władzą ojca nad dziećmi (i, dodajmy, nad kobietami); potęga autorytetów - ludzi, zwłaszcza starszych, i ich wytworów; rola magii i religii, przejawiająca się przypisywaniem zjawiskom przyrody ukrytych, mistycznych sił; tendencja do uniformizmu kulturowego - nacisk społeczny na jednorodność podstawowych instytucji społecznych oraz treści ideologicznych; silna więź społeczna połączona ze świadomością odrębności na zewnątrz. Do listy tych cech Ludwik Stomma dodawał dwa istotne elementy: izolację kulturową (poziomą - geograficzną i pionową - klasową i świadomościową) oraz ustny przekaz tradycji, spowodowany niepiśmiennością większości mieszkańców wsi3. Jednocześnie kultura chłopska, co podkreślał Dobrowolski, mimo tendencji konserwatywnych nigdy nie była statyczna, lecz pozostawała w pewnym stałym, nawet jeśli powolnym, ruchu4. Co więcej, jej reprezentanci i reprezentantki również byli społecznie i geograficznie mobilni, a ruch ten był wewnętrznie zróżnicowany w zaborach i postzaborach (migracje przełomu XIX i XX wieku udokumentowane korespondencją z Brazylii i Stanów Zjednoczonych do Polski; migracje zarobkowe w dwudziestoleciu międzywojennym).

Gruntowną zmianę w kulturze chłopskiej w przedstawionym powyżej rozumieniu jej "tradycyjności" (przy czym - zważywszy na powyższe uwagi - była to zmiana nie tyle jakościowa, ile przede wszystkim ilościowa) przyniósł okres po II wojnie światowej, a wraz z nim socjalistyczna rewolucja społeczna. Powojenna mobilność klasowa połączona z szeroką dostępnością edukacji średniej i wyższej zakwestionowały dotychczasowe wymiary izolacji wsi. Polityki genderowe (zmierzające do równouprawnienia kobiet) i dowartościowanie młodości podważyły autorytet ojców i wiejskiej starszyzny, a państwowa polityka wyznaniowa zakwestionowała autorytet Kościoła katolickiego. Przełomowy charakter owych powojennych zmian analizowali szeroko socjologowie drugiej połowy XX wieku - nie raz będę się do nich odwoływała - współcześnie natomiast bywa on chętnie rozpatrywany z perspektywy społecznej, antropologicznej i kulturowej, często w wydaniu interdyscyplinarnym. Zwraca się uwagę na aspekt tożsamościowy, afektywny i postkolonialny czy postzależnościowy przemian klasowych, opisywanych - co już samo w sobie jest znaczące - kategoriami takimi jak "przemieszczenia" i "dyslokacje"5 oraz "poruszenie"6. Badacze i badaczki dowodzą, że powojenne przemiany społeczne i kulturowe nie tylko dotknęły polską wieś i spowodowały jej głębokie przeobrażenia. Na niespotykaną w porównaniu do okresu przedwojennego skalę wprawiły również w ruch osoby zamieszkałe na wsi, co miało konsekwencje nie tylko dla zbiorowości, ale też samych jednostek - ich postrzegania samych siebie i swojego miejsca w zbiorowości, postrzegania często kształtowanego przez nowe, a co za tym idzie trudne do wyrażenia emocje7.

Chłopskie doświadczenie powojennej rewolucji w ostatnich latach stopniowo wyłania się jako odrębny przedmiot badań, między innymi w miarę rosnącego zainteresowania pamiętnikami tworzonymi na użytek ówczesnych konkursów socjologicznych8. Pojawiają się też wartościowe propozycje rozszczelnienia "narodowego" kanonu prozy nurtu chłopskiego poprzez włączenie w jej obręb literatur regionalnych9 oraz twórczyń (ważny jest tu bowiem również aspekt genderowy) i twórców, takich jak polsko-białoruski pisarz Sokrat Janowicz (w latach 70. XX wieku ukazujący podlaską specyfikę socjalistycznej modernizacji i awansu społecznego)10, czy poprzez uznanie literatury osadniczej za odmianę prozy nurtu chłopskiego11. Ze względu na rozpoznawczy etap tych obiecujących badań tutaj skupiam się jednak na tekstach o charakterze i zasięgu "ogólnonarodowym".

Niniejsza książka sytuuje się w obrębie wyżej wymienionych tendencji badawczych - interesują mnie analiza i zrozumienie powojennych przemian społecznych i kulturowych z perspektywy mieszkańców i mieszkanek wsi uczestniczących w procesach mobilności klasowej, przy czym jako historyczka literatury skupiam się na jej literackich zapośredniczeniach. W centrum moich rozważań pozostają utwory literackie należące do prozy nurtu chłopskiego, które - choć w ostatnich latach przykuwają coraz większą uwagę badaczy i badaczek - nie doczekały się jeszcze systematycznej analizy historycznoliterackiej; nurt chłopski bywa pomijany nawet w analizach okresu, którego dotyczył12. Tymczasem - to jedna z wyjściowych tez - literatura, zwłaszcza powojenna, powinna być uznana za wartościowy głos w debacie o "zwrocie ludowym" dokonującym się w innych dziedzinach nauk humanistycznych - na gruncie historii społecznej, socjologii historycznej, etnografii czy kulturoznawstwa. Istnieje przecież w Polsce wyrazista tradycja obrazowania powojennych przemian społecznych, na czele ze stanowiącą przedmiot niniejszej monografii prozą nurtu chłopskiego. Co więcej, liczne opracowania tej prozy powstające w drugiej połowie ubiegłego stulecia - by wymienić chociażby pisma Stanisława Pigonia, Stefana Lichańskiego, Andrzeja Zawady, Rocha Sulimy, Zygmunta Ziątka, Henryka Berezy czy dyskusje toczone na łamach czasopism takich jak "Nowy Wyraz" i "Regiony" - chociaż bywają osadzone w kontekście bieżących sporów ideologicznych lub wyrażone językiem tych sporów, dostarczają bardzo wielu wciąż aktualnych rozpoznań na temat udziału wsi i jej mieszkańców w szeroko pojętych procesach modernizacyjnych związanych ze "skokiem w nowoczesność". Istnienie tej debaty jest też żywym dowodem na to, że w polskiej kulturze mamy do czynienia nie tyle ze "zwrotem ludowym" (słowo "zwrot" sugeruje odwrócenie od istniejącej tradycji myślenia), ile raczej z bogatym i sięgającym o wiele dalej niż dwa ostatnie dziesięciolecia dziedzictwem refleksji nad chłopskością13, literatura zaś od dekad zajmuje się zróżnicowanym i wielowarstwowym chłopskim doświadczeniem: przemocy, seksualności, płci czy, ogólnie, interesujących mnie w tej pracy związków tożsamości i cielesności - kategorii sytuujących się obecnie w centrum rozważań nad chłopskością.

Traktując rozpoznania powojennych krytyków i badaczy jako punkt wyjścia, w niniejszej książce stawiam pytanie o przemiany tożsamości kulturowej opisane w prozie nurtu chłopskiego, niuansuję je jednak o kategorie, które w tych interpretacjach się nie pojawiają, ale wyraźnie uwidaczniają obecne w omawianej literaturze dylematy związane z tytułowym zagadnieniem. Najważniejszymi z nich są wspomniane już ciało i cielesność - kategorie szeroko stosowane w badaniach literaturoznawczych, lecz dotąd niemal pomijane w analizie omawianej literatury. Wiążę je z pojęciem nowoczesności, za Anthonym Giddensem rozumianej jako przestrzeń kształtowania się refleksyjnego "ja"14. Chociaż fundamentów nowoczesności w szerokim znaczeniu poszukiwać należy w epoce kształtowania się polskiej kultury narodowej w XIX wieku15, to na potrzeby wywodu traktuję ją wąsko, w znaczeniu "twardej" nowoczesności, na której drogę polskie społeczeństwo weszło wraz z powojenną rewolucją społeczną, dokonawszy wspomnianego na wstępie "skoku"16. Kluczowe w koncepcji Giddensa wyłanianie się refleksyjnego "ja" łączy się ze zmianą w postrzeganiu ciała: "Niegdyś siedziba duszy, potem źródło mrocznych wszetecznych potrzeb, ciało okazuje się plastycznym materiałem, który daje się doskonale kształtować wpływom wysoko rozwiniętej nowoczesności"17. Ciało jest nie tylko kształtowane społecznie18, lecz także wywiera wpływ na sferę społeczną; nie tylko konstytuuje społeczną rzeczywistość, ale też ją kształtuje. Czytając utwory prozy nurtu chłopskiego, bez trudu dostrzegamy, jak na pierwszy plan, mniej lub bardziej stopniowo, wysuwają się w niej wątki związane z somatycznym wymiarem chłopskiej mobilności klasowej, to zaś pozwala postawić tezę, że cielesność stanowi w tej literaturze swoiste laboratorium przemian tożsamościowych związanych z nowoczesnością i ważne narzędzie konceptualizacji tych przemian. Skupienie się na cielesności jako istotnym, jeśli nie kluczowym, wymiarze przemian tożsamościowych pozwala również zwrócić uwagę na aspekt genderowy omawianych tekstów i podkreślić dominację (a niekiedy wręcz hegemonię) w nich perspektywy określonej płci - męskiej - a także wskazać momenty jej rozszczelnienia. Męskocentryczność tej prozy stanowi problem wart zbadania z perspektywy socjologicznoliterackiej, który potraktowany produktywnie, umożliwia wpisanie prozy nurtu chłopskiego w szerszy nurt badań spod znaku studiów nad męskością, o czym piszę więcej w zakończeniu.

Książka składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym z nich uzasadniam podjęte wybory terminologiczne, prezentuję tło historycznoliterackie i omawiam zaplecze instytucjonalne oraz ideologiczne prozy nurtu chłopskiego, a także charakteryzuję główne tendencje przedstawionych w niej przemian tożsamościowych. W rozdziale drugim przechodzę do prezentacji ram metodologicznych pracy: przywołuję główne koncepcje pozwalające roboczo uchwycić problematykę ciała w literaturze i zarysowuję projekt badania związków tożsamości, cielesności i nowoczesności w prozie nurtu chłopskiego. W kolejnych rozdziałach poddaję analizie elementy składowe czterech opowieści o cielesności i awansie klasowym, a mianowicie opowieści o przeformułowaniu stosunku do ziemi i zniesieniu klas (rozdział trzeci), o wytwarzaniu nowego "my" (rozdział czwarty), o próbach asymilacji w mieście (rozdział piąty) i wreszcie o końcu kultury chłopskiej (rozdział szósty). Rozważania te pozwolą pokazać, że chłopskie ciała przedstawione w tych tekstach to przede wszystkim ciała "poruszone", "przemieszczone" czy "zdyslokowane". Są one wielowymiarowo zaangażowane w proces społecznej zmiany, pozostają przede wszystkim w relacji z innymi, próbując odnaleźć się w nowej, socjalistycznej wspólnocie, a niekiedy wręcz stawiając opór homogenizującym dyskursom o "klasie" i "narodzie", poszukując swojej genealogii poza narracją o narodzinach socjalistycznie zdefiniowanego "nowego człowieka". Ciała chłopskie wskazują granice kulturowej asymilacji, ale i jej możliwości, przeżycie cielesności miewa bowiem również wymiar produktywny. Wyeksponowanie cielesnego przeżycia, dostrzeżenie jego migotliwości, skatalogowanie złożonych somatycznych przejawów gruntownej przebudowy tożsamości zachodzącej pod presją przemian - to szczególne osiągnięcie prozy nurtu chłopskiego, pozwalające uznać ją za ważną odmianę snutej przez literaturę - nie tylko polską, ale też, jak zobaczymy, także światową - opowieści o nowoczesności.

Rozdział 1

Proza nurtu chłopskiego i jej dylematy na tle politycznych i kulturowych przemian w powojennej Polsce

1.1. Zarys historycznoliteracki

Podstawowy problem badawczy dotyczy definicji takich pojęć, jak: proza nurtu chłopskiego, nurt chłopski w prozie, nurt ludowy, proza wiejska, temat wiejski, literatura chłopska, literatura o wsi. To tylko niektóre określenia, jakie odnajdujemy w krytycznoliterackich i naukowych próbach nazwania ekspansji problematyki chłopskiej w literaturze krajowej początku lat 60. XX wieku. Brak spójnej nazwy i zbiorowej identyfikacji środowiska pisarzy chłopskich (używam maskulinatywu celowo19), a zamiast tego wielość dzieł, autorów i poetyk prowadziły bowiem wręcz do obywania się bez tego terminu lub posługiwania się wieloma pojęciami naraz. Tworzono skomplikowane albo peryfrastyczne formuły, takie jak "literatura inspirowana doświadczeniem kultury ludowej", albo wprawdzie poetyckie, lecz niewiele mówiące metafory, na przykład "literatura z wiejskiego pnia"20. Robocze nazwy pojawiające się w dyskusjach prowadzonych na łamach prasy (między innymi "Wsi", "Tygodnika Kulturalnego", "Twórczości"), często opatrywane dystansującym "tzw." (zdarzały się też rozbieżności, na przykład o "tzw. literaturze chłopskiej" pisał Kazimierz Nowosielski, mimo że w tytule poświęconej tej problematyce przekrojowej publikacji jego autorstwa widnieje sformułowanie "powieść chłopska"21), zgodnie podkreślały wątpliwości co do sensu kategoryzacji nowego zjawiska.

Do uczestników sporu należeli z jednej strony zwolennicy przejętej z francuskiej teorii literackiej krytyki tematycznej (wczesnymi jej przykładami są rozdział z książki Kazimierza Wyki Pogranicze powieści22 i niektóre pisma Stefana Lichańskiego23, jej założenia przenikały także do prac tworzonych w paradygmacie marksistowskim24), z drugiej - krytycy stosujący podejście integralne, łączące kryterium tematyczne i podmiotowe (społecznego pochodzenia autora). Lichański, rzecznik pierwszego stanowiska, podkreślał przede wszystkim długie (czyli sięgające czasów staropolskich) trwanie tematyki wiejskiej w literaturze polskiej. Pojęciu literatury ludowej/chłopskiej przeciwstawiał jego zdaniem bardziej neutralną kategorię tematu wiejskiego.

1 Termin "proza nurtu chłopskiego" wyjaśniam w rozdziale 1.1.

2 Termin "skok w nowoczesność" zapożyczam z pracy Adama Leszczyńskiego poświęconej polityce wzrostu w krajach peryferyjnych (za taki kraj badacz uznaje między innymi Polskę Ludową) po II wojnie światowej. Nazwę tę stosuję na skrótowe oznaczenie powojennych przemian gospodarczych, politycznych i społecznych, które były odgórnie sterowane i służyły wdrożeniu na ziemiach polskich nowoczesnej idei postępu. Por. A. Leszczyński, Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych lat 1943-1980, Warszawa 2013.

 L. Stomma, Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, "Polska Sztuka Ludowa - Konteksty" 1979, t. 33, s. 131-142.

4 K. Dobrowolski, Chłopska kultura tradycyjna, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966, s. 76-108.

 P. Czapliński, Dyslokacje. Przymiarka do historii powojennej literatury polskiej, w: Sam początek. Lata 1944-1948 w literaturze okresu Polski Ludowej, red. H. Gosk, B. Karwowska, Warszawa 2017, s. 9-25.

6 K. Siewior, Wielkie poruszenie. Pojałtańskie narracje migracyjne w kulturze polskiej, Warszawa 2018; M. Szcześniak, Poruszeni. Awans i emocje w socjalistycznej Polsce, Warszawa 2023.

 M. Szcześniak, Poruszeni, dz. cyt., s. 39.

8 A. Mrozik, "Historia jakby nas pominęła". O powojennych pamiętnikach konkursowych i współczesnych projektach pisania ludowej historii Polski, "Kultura i Społeczeństwo" 2022, nr 2; A. Tosiek, Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet, Wołowiec 2025.

9 Por. Warstwy ludu. Chłopki, chłopi i inni w literaturach regionalnych (XIX-XX wiek), red. K. Sawicka-Mierzyńska, D. Zawadzka, M. Mikołajczak, Kraków 2024. Za czujność i uwagę na ten temat dziękuję dr hab. Katarzynie Sawickiej-Mierzyńskiej.

10 D. Zawadzka, Samosiejki - w poszukiwaniu kobiet prześnionej rewolucji. O powieściach Sokrata Janowicza "Samosiej" i "Ściana", w: Warstwy ludu, dz. cyt., s. 113-136.

11 M. Mikołajczak, "Trud ziemi" - literatura osadnicza jako odmiana nurtu wiejskiego?, w: Warstwy ludu, dz. cyt., s. 297-312.

 W namyśle nad powojenną historią ludową autorom nadal rzadko zdarza się sięgać do jej XX-wiecznych literackich reprezentacji, a co jeszcze bardziej znamienne, bywa, że w rzadkich wypadkach jej uwzględniania pojawiają się - tam, gdzie wypadałoby sięgnąć po utwory bardziej współczesne - przykłady pochodzące z okresu międzywojennego. Por. analizę międzywojennej prozy Witolda Gombrowicza w: A. Leder, Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej, Warszawa 2014.

13 Za zachętę do dobitnego sformułowania tej tezy dziękuję recenzentowi dr. hab. Kacprowi Pobłockiemu.

 A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość. "Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, tłum. A. Szulżycka, Warszawa 2001.

15 E. Klekot, Kłopoty ze sztuką ludową. Gust, ideologie, nowoczesność, Gdańsk 2021.

16 A. Leszczyński, Skok w nowoczesność, dz. cyt. Pojęcie twardej nowoczesności wywodzi się z pism Zygmunta Baumana, który przeciwstawiał je nowoczesności płynnej. Z. Bauman, Płynna nowoczesność, Kraków 2006.

17 A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość, dz. cyt., s. 296-297.

18 M. Mauss, Techniki posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia, tłum. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Warszawa 1973, s. 543-564.

19 Proza nurtu chłopskiego była zjawiskiem bardzo silnie, prawie bez wyjątków, zmaskulinizowanym - zarówno jeśli chodzi o środowisko twórcze opisane w tym rozdziale, jak i dominację (czy wręcz hegemonię) męskiej perspektywy w literaturze i zawartych w niej opisach awansu klasowego, przemian tożsamościowych i cielesności. Do wątku tej dysproporcji będę wielokrotnie powracać, powołując się na zapisaną w innych niż literatura źródłach dokumentujących historię "babską" (sytuowaną przez badaczki w opozycji do androcentrycznej historii chłopskiej). Na temat ludowej herstorii kobiet por. między innymi: M. Litwinowicz-Droździel, Szafran i sen. Doświadczenia kobiet wiejskich na podstawie narracji autobiograficznych (XIX/XX wiek), w: Kobieta, literatura, medycyna, red. A. Galant, A. Zawiszewska, Szczecin 2016, s. 171-183; M. Fidelis, Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce, Warszawa 2015; B. Klich-Kluczewska, Negocjowanie nowoczesności. O zdrowiu reprodukcyjnym kobiet wiejskich w PRL, w: Ludowa historia kobiet, red. P. Wielgosz, Warszawa 2023.

 Z. Ziątek, Nurt ludowy w prozie współczesnej (próba bilansu), "Regiony" 1975, nr 1, s. 37.

21 K. Nowosielski, Ryzyko obecności. Doświadczenie biograficzne i powieść chłopska, Warszawa 1983.

22 K. Wyka, Książki o wsi, w: tegoż, Pogranicze powieści, Kraków 1948.

23 S. Lichański, Temat wiejski w najnowszej prozie polskiej, w: tegoż, Z problemów literatury polskiej XX wieku, t. 3, Warszawa 1965; tenże, Rzeczywistość chłopska a literatura?, cz. 1, "Wieś" 1945, nr 5-6 (12-13), s. 7; cz. 2, "Wieś" 1945, nr 7-8 (14-15), s. 7 i 10; tenże, O metodzie badań literatury ludowej, Łódź 1947.

24 Por. M. Roguszka, Obraz wsi i chłopa we współczesnej powieści polskiej nurtu wiejskiego, Poznań 1987.