Trigger, Trauma, Toksyk - Lukas Maher

Kup ebooka

59.00 zł
47.20 zł (59,00 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

Wstęp

"To mnie triggeruje!", "On jest naprawdę toksyczny", "Od czasu ostatniego związku mam traumę relacyjną". Takie wypowiedzi słyszymy dziś na każdym kroku: w mediach społecznościowych, podczas rozmów z przyjaciółmi, a nawet w pracy. Język psychologii przeniknął do naszego codziennego życia. Co tak naprawdę kryje się za tymi pojęciami? Czy rzeczywiście pomagają nam one lepiej zrozumieć siebie i innych czy też poprawić stan naszego zdrowia psychicznego?

Jako certyfikowany psychoterapeuta z wieloletnim doświadczeniem w pracy klinicznej oraz w szkoleniu przyszłych terapeutów oczywiście cieszę się, że kwestia zdrowia psychicznego jest bardziej obecna w przestrzeni publicznej. Zmiana ta przyczynia się do przełamywania uprzedzeń, uznawania dolegliwości psychicznych i dostrzegania cierpiących osób. Zaburzenia psychiczne są jedną z najczęstszych przyczyn niezdolności do pracy (16,1 procent)[1] oraz przedwczesnego przejścia na emeryturę[2], [I].

Pogłębiona i pozbawiona uprzedzeń wiedza na temat zdrowia psychicznego może pomóc osobom dotkniętym problemami psychicznymi w szybszym dotarciu do pomocy i uzyskaniu wsparcia ze strony środowiska społecznego. Nie bez powodu stygmatyzacja osób cierpiących na schizofrenię jest uważana za "drugą chorobę". Szeroka wiedza dotycząca zdrowia psychicznego nieraz wpływa więc bezpośrednio na kondycję osób zmagających się z zaburzeniami. Choroba psychiczna może dotknąć każdego z nas. W 2024 roku u 33,3 procent[3] Niemców stwierdzono co najmniej jedno schorzenie psychiczne[II]. Jeśli więc sami nie jesteśmy dotknięci chorobą, to znamy przynajmniej jedną osobę, która się z nią zmaga.

Pop-psychologia na wynos

Rosnące zainteresowanie opinii publicznej obszarem psychologii ma jednak również swoją ciemną stronę. Zaciekawienie tym tematem wykorzystują trenerzy mentalni i terapeuci specjalizujący się w temacie miłości własnej, przyciągając uwagę konsumentów za pomocą górnolotnie brzmiących terminów i zawiłych definicji. Podsuwają proste rozwiązania złożonych problemów i nierzadko mają też w ofercie towary na sprzedaż. Ich potężnym narzędziem w tych działaniach jest pop-psychologia.

Pop-psychologia, czyli psychologia popularna, jest nowoczesną wersją psychologii potocznej, tyle że bardziej rozbudowaną, widoczną i szerzej rozpowszechnioną. Wyobraź sobie duży szwedzki stół, na którym stoją podgrzewacze do potraw, ale ty ani nie wiesz, co się w nich znajduje, ani kto przyrządził jedzenie. Ceny są niskie, ale restauracja nie udostępnia wykazu alergenów, nie ma również nikogo, kto mógłby udzielić informacji na temat potraw. Nie brzmi zachęcająco, prawda?

Koncepcje pop-psychologii odwołują się wprawdzie do psychologii, ale nieraz mają niewiele wspólnego z psychologią naukową, ponieważ założenia pop-psychologii często nie dają się zweryfikować. Psychologia jest nauką empiryczną, opartą na systematycznych obserwacjach, eksperymentach i pomiarach. Wykorzystuje metody naukowe, dzięki czemu jej procedury są ustandaryzowane i weryfikowalne[III]. W przeciwieństwie do pop-psychologii ta naukowa nieraz ostrożnie podchodzi do własnych twierdzeń.

Pop-psychologia jest łatwa do zrozumienia i akceptowana przez wiele osób. Do pewnego stopnia zwalnia nas też z odpowiedzialności za siebie. Po co miałbym pracować nad komunikacją i umiejętnością rozwiązywania konfliktów w związku, skoro mogę po prostu uzasadnić swoje zachowanie stylem przywiązania i zerwać relację?

Zagrożenia i nieporozumienia

Z pop-psychologią spotykamy się każdego dnia: po rozstaniu potrzebujemy "uzdrowienia", zmęczenie codziennością wymaga uspokojenia układu nerwowego, a w gorsze dni "mamy deprechę". Środki, które miały na celu wspieranie ludzi i lepsze rozumienie ich doświadczeń, często skutkują nieporozumieniami i uproszczonym postrzeganiem ludzkiej psychiki. W trudniejszych sytuacjach może to prowadzić do zaopatrywania się we wprowadzające w błąd książki i kursy online, które nie są warte swojej ceny. W najgorszym przypadku ludzie, którzy chcą pracować nad poważnym problemem, trafiają na niewiarygodny coaching lub pseudoterapię. Tam są zarzucani rozwiązaniami, które wprawdzie brzmią niezwykle obiecująco, ale albo w ogóle nie działają, albo są wręcz szkodliwe, przynajmniej dla portfela.

Nieraz można przeczytać o osobach, które rozpoczynają terapię traumy, opierając się na fałszywych obietnicach coacha czy uzdrowiciela i kończą ją z silniejszą traumą niż na początku. Taka sytuacja może niekiedy, i bynajmniej nie jest to ostrzeżenie prowokacyjne, doprowadzić do śmierci[IV].

Ponadto znany jest fakt, że osoby, które przerywają leczenie, są bardziej skłonne do rezygnacji z dalszej terapii w przyszłości. Innymi słowy, ludzie, którzy padli ofiarą szarlatanów, w najlepszym razie podchodzą do ewentualnego przyszłego leczenia z nieufnością lub całkowicie z niego rezygnują, co niesie ze sobą fatalne skutki, uniemożliwiając powrót do pełni zdrowia.

Co więcej, pojawia się kolejne zagrożenie, polegające na wyjaśnianiu złożonych zjawisk rzekomo prostymi mechanizmami psychologicznymi. W ten sposób pomijamy ważne czynniki społeczne i strukturalne. Przypisujemy patologiczne cechy poszczególnym osobom, chociaż problem leży w społeczeństwie jako całości. Czy dobrym pomysłem jest obarczanie nielubianego byłego partnera diagnozą narcyzmu, a tym samym zrzucenie odpowiedzialności za nieraz przemocową komunikację w związku na karb rzekomego schorzenia pojedynczej osoby? Czy nie przemilczamy w ten sposób szerszego zagadnienia, które powinno dotyczyć nas wszystkich, a mianowicie przemocy w związku?

Nauka a popkultura

Jako psychoterapeuta zdaję sobie sprawę, jak złożona jest ludzka psychika. Abym mógł dziś tytułować się psychoterapeutą, musiałem przez pięć lat studiować psychologię i odbyć wieloletnie szkolenie[V]. Również obecnie mam obowiązek stale się dokształcać, a także leczyć i działać publicznie, opierając się na wiedzy popartej dowodami naukowymi. Choć naukowa psychologia osobom postronnym może wydawać się nieco skomplikowana, ma ona jednak tę niewątpliwą przewagę nad pop-psychologią, że działa. Metody psychoterapeutyczne oparte na dowodach naukowych pomagają ludziom w łagodzeniu depresji, zaburzeń lękowych czy zaburzeń odżywiania. Koncepcje psychologii popularnej nie mają takiej mocy, ba, nawet nie sposób dowieść ich skuteczności.

Mimo to wpływają one na nasze wzajemne relacje i postrzeganie siebie samych. Przedstawiają w uproszczony sposób i etykietują zachowania, a także porządkują emocje. Etykiety te przemawiają do nas w prosty sposób i redukują złożoność zjawisk w chaotycznym świecie zalewanym informacjami.

Sposób myślenia, który ma swoje początki w badaniu znaków zodiaku, wydaje się teraz dotyczyć każdego obszaru naszej osobowości i codziennych relacji międzyludzkich. Wierzymy w prawo przyciągania, pracujemy nad naszym mindsetem i kwestionujemy nasze relacje, ponieważ styl przywiązania czy język miłości nie są dla nas korzystne. Ludzie nie mają już problematycznych cech ani nie zachowują się wobec nas niesprawiedliwie, nie dochodzi między nami również do konfliktów. Wszystko dlatego, że osoba, z którą toczymy spór, jest po prostu red flagiem, a tym samym zbiorem odczłowieczonych cech, które uniemożliwiają dyskusję.

Typizacje i uproszczenia są obecnie modne, a czasami nadają nam nawet (nową) tożsamość. Na przykład nie bez powodu w codziennym życiu nieraz słyszymy stwierdzenia typu: "Wszyscy mamy trochę ADHD". Takie redukowanie złożoności zjawisk ma pomóc osobom dotkniętym zaburzeniami psychicznymi w lepszym rozumieniu siebie i komunikowaniu się z innymi. Jednak ADHD to nie tylko niewielkie spóźnianie się, sporadyczne problemy z koncentracją lub nietolerancja nudy. ADHD to neurologiczne zaburzenie rozwojowe charakteryzujące się trwałymi wzorcami deficytu uwagi i/lub nadpobudliwości oraz impulsywności, które mają swoje początki już w dzieciństwie. Osoby dotknięte tym zaburzeniem często borykają się w swoim życiu z wieloma problemami.

"Mieć trochę ADHD" to sugestia, która oznacza bagatelizowanie cierpienia osób naprawdę dotkniętych tą przypadłością. To właśnie w takich sytuacjach zawodzi wszechobecność zagadnień związanych ze zdrowiem psychicznym w życiu codziennym. Dla osób zmagających się z problemami taki stan rzeczy często nie przynosi korzyści, a wręcz przeciwnie, zbyt duża uwaga sprawia, że ludzie ci stają się na powrót niewidoczni. Filmy spłycające objawy ADHD stwarzają wrażenie, że jest to schorzenie dotyczące stylu życia i choć osoby dotknięte tą dolegliwością można określić jako funkcjonujące inaczej, to jednak cierpią one z powodu deficytów, które utrudniają im życie w społeczeństwie. Chodzi tu o częstsze bezrobocie, liczniejsze zaburzenia psychiczne, takie jak depresja czy uzależnienia, częstsze konflikty w związkach. To styl życia, jakiego zwykle nikomu nie życzymy.

Pop-psychologia natomiast oferuje wyłącznie praktyczne rozwiązania, podsuwa skuteczne metody upraszczania takich zjawisk jak stres psychologiczny, zaburzenia psychiczne, ludzkie zachowania czy złożone relacje międzyludzkie. Wydaje się naukowa, dzięki czemu ma dużą siłę oddziaływania i autorytet. Słowa brzmiące mądrze muszą być przecież prawdziwe. Nie sposób inaczej wyjaśnić na przykład sukcesu komercyjnego książek filozofa Richarda Davida Prechta.

Tym sposobem pop-psychologia staje się narzędziem obejmującym różnorakie zjawiska, takie jak nieporozumienia, niedorzeczności, banały, ogólniki, wyrwane z kontekstu uproszczenia psychologiczne, ale również fałszywe obietnice wyleczenia czy ekstremizm uderzający w ludzką godność, jeśli spojrzymy chociażby na ezoterykę.

W dzisiejszych czasach, gdy media społecznościowe, takie jak TikTok czy Instagram, odgrywają tak dużą rolę w kształtowaniu naszych opinii i poszukiwaniu pomocy, szczególnie ważne jest odróżnienie rzetelnej wiedzy od zwodniczych trendów. Niniejsza książka ma być pomocna w tym zakresie.

Cel i struktura książki

Książka ta ma służyć jako kompas, który pomoże odróżnić prawdę od nonsensu. Jest ona adresowana do wszystkich osób zainteresowanych obszarem psychologii, które chcą spojrzeć krytycznie na popularne koncepcje - od laików, przez użytkowników mediów społecznościowych, aż po (przyszłych) specjalistów.

Aby lepiej zrozumieć najważniejsze błędne przekonania dotyczące zdrowia psychicznego, przeanalizowałem 45 najczęściej używanych terminów z zakresu psychologii popularnej. W każdym rozdziale omawiam jeden termin, badając jego źródła, rozpowszechnienie i rzeczywiste podstawy naukowe. Dzięki temu będziemy mogli przyjrzeć się z bliska pracy opartej na naukowych podstawach i przekonać się, że sprawia to dużą przyjemność.

Zajmiemy się osobowością człowieka, odkryjemy, że konflikty w związkach są zjawiskiem złożonym, przyjrzymy się błędnym przekonaniom dotyczącym ciała i zgłębimy temat kultury toksycznej pozytywności i pielęgnowania wdzięczności. Na koniec zmierzymy się z fatalnymi pomyłkami dotyczącymi zaburzeń psychicznych w dziedzinie psychologii klinicznej.

Za pośrednictwem niniejszej książki pragnę wesprzeć cię w zmaganiach z samym sobą i własnym zdrowiem psychicznym. Chcę przekazać ci garść informacji, dzięki którym będziesz mógł zweryfikować swoje dotychczasowe przekonania. W najlepszym przypadku wykorzystasz tę książkę jako narzędzie do odczarowania pop-psychologii na własny użytek. Niech pomoże ci ona wyzbyć się resztek pseudowiedzy psychologicznej i ukształtować w sobie odporność na błędne informacje.

Możesz używać tej książki jako kompendium wiedzy, ale również wykorzystać moją strategię, by ustrzec się przed zalewem informacji. W ten sposób możesz analizować nowe pojęcia i demaskować kolejne błędy dotyczące zdrowia psychicznego.

Życzę miłej lektury.

1 Psychologia, psychoterapia, psychiatriaJak uporządkować te pojęcia?

Psychologia, psychoterapia, psychiatria - czy wiesz, jaka jest różnica między tymi grupami zawodowymi? Do kogo zwróciłbyś się, gdybyś czuł się źle? Od kogo trzymałbyś się z daleka? Czym się twoim zdaniem różni doradca psychologiczny od psychologa?

Psychologowie

Psychologowie to specjaliści, którzy ukończyli studia psychologiczne na uczelni wyższej, uzyskując tytuł magistra lub dyplom. Co ważne, tytuł licencjata z psychologii nie uprawnia jeszcze do posługiwania się tytułem "psycholog"[VI].

Studia psychologiczne dzielą się zazwyczaj na trzyletnie studia licencjackie i dwuletnie studia magisterskie (realia niemieckie). Typowe studia psychologiczne kładą nacisk na wiedzę metodologiczną i statystyczną. Stanowią niezbędne narzędzie w przypadku kariery naukowej i pracy badawczej. Jeśli więc spodziewałeś się, że psychologia zaczyna się od Zygmunta Freuda i obejmuje wyłącznie wiedzę o zaburzeniach psychicznych, jesteś w błędzie. Dziedzina ta jest bardzo szeroka, a jej tradycyjna odmiana nie skupia się na aspekcie klinicznym, jak ma to miejsce w przypadku studiów medycznych. Do niedawna studia te stanowiły niezbędny warunek do tego, by zostać psychoterapeutą, a konkretniej psychologiem psychoterapeutą. Ostatnio przepis ten uległ jednak zmianie, o czym przekonamy się w kolejnym rozdziale[VII].

Psychoterapeuci

Zgodnie z wytycznymi starego systemu, który będzie obowiązywał w Niemczech do 2032 roku, po ukończeniu studiów psychologicznych i zdecydowaniu się na jeden z nurtów psychoterapeutycznych należy wybrać instytucję szkoleniową. Decyzję tę należy dobrze przemyśleć, ponieważ szkolenie kosztuje zazwyczaj co najmniej 20 tys. euro[VIII].

Obecnie w Niemczech można wybrać spośród czterech metod psychoterapii, które są potwierdzone naukowo i zgodne z prawem socjalnym, a są to: terapia systemowa, terapia behawioralna, terapia oparta na psychologii głębi i terapia analityczna[IX]. Wybór metody przypomina nieco początkowy etap gry w Pokemony. Mamy różne opcje do wyboru, ale każda z dostępnych metod ma swoje zalety i wady, plusy i minusy.

Terapia systemowa rozpatruje zaburzenia psychiczne w kontekście relacji międzyludzkich. Skupia się na interakcjach społecznych, a także wykorzystaniu kompetencji i umiejętności pacjentów oraz ich otoczenia. Terapia ta jest ukierunkowana na potrzeby i cele pacjentów. Jej celem jest zmiana niekorzystnych zachowań, wzorców interakcji i sposobów budowania przekonań oraz opracowanie nowych rozwiązań korzystnie wpływających na zdrowie psychiczne. Często w terapię angażowani są partnerzy życiowi lub inne ważne dla pacjenta osoby, co ma na celu poprawę relacji i interakcji między nimi a pacjentem. Jeśli system, przykładowo rodzina, przyjaciele czy para, potrafi lepiej radzić sobie z problemami, a wzajemne relacje jego członków poprawiają się, najczęściej przekłada się to na zmniejszenie dolegliwości pacjenta. Terapia systemowa jest metodą, na której sam się w pracy opieram.

Terapia behawioralna opiera się na założeniu, że dolegliwości psychiczne są wynikiem świadomych i nieświadomych procesów uczenia się. Na początku terapii wspólnie z pacjentami ustala się, jakie okoliczności w ich życiorysie i obecnej sytuacji życiowej przyczyniły się do powstania i utrzymywania się objawów. Na tej podstawie ustala się cele terapii i plan leczenia. Pacjenci są motywowani do aktywnej zmiany postępowania, sposobu myślenia i odczuwania i w tym zakresie otrzymują wskazówki. Podkreśla się ich mocne strony i umiejętności i wykorzystuje je w procesie zmiany. Jest to podejście pragmatyczne.

Psychoterapia oparta na psychologii głębi postrzega objawy choroby jako konsekwencję aktualnych lub nierozwiązanych konfliktów z wcześniejszych etapów życia. Konflikty te mogą wpływać na późniejsze życie i prowadzić do chorób psychicznych. Celem terapii jest rozpoznanie i przepracowanie leżących u podstaw schorzeń nieświadomych motywów i konfliktów. Zrozumienie powiązań i przyczyn aktualnych objawów ma prowadzić do zmiany w sposobie przeżywania i zachowania.

Psychoterapia analityczna wychodzi z założenia, że objawy chorobowe są wywoływane i podtrzymywane przez nieświadome konflikty. Często mają one swoje źródła we wczesnych lub późniejszych doświadczeniach życiowych i wzorcach relacji. Celem terapii jest rozpoznanie i uświadomienie sobie tych wypartych uczuć, wspomnień i schematów relacji. Dzięki relacji terapeutycznej między pacjentem a terapeutą można zidentyfikować i przepracować te nieświadome treści. W ten sposób początkowo niejasne uczucia i zachowania stają się zrozumiałe i ulegają zmianie.

Pierwszych 18 miesięcy szkolenia w Niemczech to zazwyczaj praktyka kliniczna[X]. Oznacza to wiele nowych doświadczeń, trudnych historii życia, duże obciążenie pracą i niewielkie zarobki. Przyszli psychoterapeuci są zazwyczaj zatrudniani jako stażyści i choć pracują jak wykwalifikowani terapeuci, często zarabiają zaledwie 1 tys. euro brutto. Równolegle do pracy w klinice stażyści uczestniczą w seminariach teoretycznych. Po okresie pracy klinicznej rozpoczyna się tak zwane szkolenie praktyczne - 600 godzin terapii pod superwizją, czyli przy profesjonalnym wsparciu doświadczonych kolegów. Jest to najważniejsza część szkolenia, choć niestety dość marnie opłacana, jako że stażyści zazwyczaj otrzymują zaledwie 40 procent regularnego wynagrodzenia pobieranego za godzinę terapii, a dodatkowo co czwartą sesję muszą zapłacić przynajmniej 100 euro za superwizję. To czas pełen wyrzeczeń, ale równocześnie niezwykle cenny pod względem zdobywanego doświadczenia.

Po odbyciu 600 godzin praktyk, co często zajmuje dwa lata lub więcej, nadchodzi czas na maraton biurokratyczny zakończony egzaminem pisemnym i ustnym. Po zdaniu egzaminu można używać tytułu psycholog psychoterapeuta. Dwa słowa, które kosztują osiem do dziesięciu lat pracy.

W ostatnich latach przeprowadzono w Niemczech reformę kształcenia. Dodam więc jeszcze kilka suchych faktów, ale zrobię to zwięźle. Studia psychologiczne zostały uzupełnione o studia psychoterapeutyczne, w ramach których studenci już na początku nauki mają więcej do czynienia z zagadnieniami klinicznymi. Dotyczy to zarówno zajęć dydaktycznych, jak i praktyk. Studia magisterskie są jeszcze bardziej ukierunkowane na zawód psychoterapeuty i kończą się uzyskaniem tytułu magistra oraz egzaminem państwowym, który uprawnia do posługiwania się tytułem psychoterapeuty[XI].

Jednak osoby, które chcą rozliczać się z państwowymi kasami chorych (realia niemieckie), muszą ukończyć pięcioletnie szkolenie i uzyskać tytuł specjalisty psychoterapeuty. Stanowi to ekwiwalent mojego wykształcenia. Trwa ono co najmniej dwa lata dłużej, a brzmienie tytułu jest bardziej zbliżone do tytułu lekarza po studiach medycznych z prawem do wykonywania zawodu. W przypadku większości lekarzy konieczne jest dalsze szkolenie w danej specjalizacji lekarskiej, by móc rozliczać się z publicznymi kasami chorych we własnym gabinecie. Jeśli jednak wszystko pójdzie dobrze, opisywane szkolenie na specjalistę psychoterapeutę nie jest tak kosztowne jak dawny typ kształcenia.

Psychiatrzy

Osoby, które chcą zostać specjalistami w dziedzinie psychiatrii lub psychosomatyki, muszą w Niemczech najpierw ukończyć studia medyczne. Trwają one zazwyczaj sześć lat i dzielą się na dwa większe etapy - przedkliniczny i kliniczny. Ostatni rok studiów to tzw. rok praktyczny, podzielony na trzy części trwające po 16 tygodni. Części te obejmują medycynę wewnętrzną, chirurgię i przedmiot fakultatywny, którym może być również psychiatria[XII].

Psychiatria i psychoterapia: aby zostać psychiatrą, należy ukończyć pięcioletnią specjalizację zakończoną otrzymaniem tytułu lekarza specjalisty psychiatrii i psychoterapii. Kształcenie to obejmuje szkolenie teoretyczne i praktyczne w zakresie diagnostyki i terapii zaburzeń psychicznych, a także obowiązkowe szkolenie psychoterapeutyczne. To ostatnie nie jest tak obszerne jak w przypadku psychologów-psychoterapeutów. Z tego względu w Niemczech psychiatrzy skupiają się przede wszystkim na leczeniu farmakologicznym i towarzyszeniu osobom z zaburzeniami psychicznymi.

Psychosomatyka i psychoterapia: lekarz specjalista w dziedzinie psychosomatyki i psychoterapii koncentruje się w większym stopniu na wzajemnym oddziaływaniu ciała i psychiki[XIII], a w swoich działaniach kładzie większy nacisk na kompetencje psychoterapeutyczne. Obszary, którymi zajmuje się psychosomatyka to najczęściej zaburzenia takie jak przewlekły ból, zaburzenia odżywiania, zaburzenia związane ze stresem lub choroby czynnościowe, takie jak zespół jelita drażliwego.

Cel szumu informacyjnego

Upraszczając, można stwierdzić, że psychiatrzy zajmują się przede wszystkim leczeniem farmakologicznym zaburzeń psychicznych, a psychoterapeuci rozmową. Psychosomatycy powinni skupiać się na wzajemnym oddziaływaniu ciała i psychiki, często są pomocni w przypadku przewlekłego bólu i nieraz łączą w swojej działalności obydwie dziedziny.

Bez wstępnej wiedzy takie uproszczenie jest jednak ryzykowne. Wówczas nie służy ono świadomym czytelnikom jako informacja czy wskazówka, ale stanowi furtkę, z której chętnie korzystają nierzetelni trenerzy i inni "uzdrawiacze". Chcą oni umniejszać znaczenie wymienionych grup zawodowych, podważać ich kompetencje lub relatywizować ich wykształcenie. Często w tych kręgach słyszy się głosy, że ludzie ci są "praktykami", w przeciwieństwie do psychologów, którzy siedzą w swoich "wieżach z kości słoniowej".

Mam nadzieję, że po przeczytaniu tego rozdziału zrozumiała stała się potrzeba prawnej ochrony wymienionych nazw zawodów. Stoi za nimi osiem do dziesięciu lat studiów, wliczając w to długie, ukierunkowane na praktykę szkolenie objęte superwizją.

Rozdział dobiega końca, może więc pojawić się pytanie, czy pewna grupa nie została pominięta, a mianowicie doradcy psychologiczni[XIV]. Termin ten nie jest prawnie chroniony, a tym samym każdy w Niemczech może się bez przeszkód nim posługiwać. Jedynie w przypadku osób, które ukończyły studia psychologiczne, mamy pewność, że korzystają z dorobku psychologii naukowej. W przypadku braku takiego dyplomu nie ma gwarancji, że dana osoba zajmująca się doradztwem rzeczywiście ma wiedzę psychologiczną. To sprawia, że termin "doradztwo psychologiczne" staje się niewiadomą, podobną do terminu "coach", który omówimy bardziej szczegółowo w rozdziale 4. Najpierw jednak przyjrzyjmy się, co właściwie dzieje się podczas psychoterapii i jak ona działa.

2 PsychoterapiaDlaczego coach to kłamstwo?

Kiedy wyobrażamy sobie psychoterapię, najczęściej przychodzi nam na myśl kozetka. Czerwona kozetka w eleganckim, choć nieco staromodnym gabinecie terapeutycznym, w którym przyjmuje dostojny, ale staroświecko ubrany starszy pan z siwą brodą, w okularach i sztruksowej kurtce. Siedzi cierpliwie na krześle obok kanapy, kiwa potakująco głową, sporządzając notatki na papierze przypiętym do podkładki.

Współczesne produkcje medialne starają się przełamywać ten stereotyp, rzadko jednak udaje im się uniknąć teatralnego przerysowania realiów terapeutycznych. Niestety odbija się to na leczeniu osób cierpiących na zaburzenia psychiczne. Większość ludzi raczej zna stereotypy związane z psychoterapią niż wie, w jaki sposób ona naprawdę przebiega. Czy wiesz, na czym polegają sesje próbne, terapia krótkoterminowa, metody ustawień i eksperymenty behawioralne? Bardziej prawdopodobne jest, że słyszałeś następujące stwierdzenia na temat psychoterapii:

- "Psychoterapia jest dla "słabych" lub "stukniętych"".

- "Psychoterapia to tylko gadanina o dzieciństwie".

- "Psychoterapia to rozmowy i otrzymywanie porad".

- "Każdy może uprawiać psychoterapię. Wystarczy być empatycznym!".

W niniejszym rozdziale dowiemy się, czym jest psychoterapia i obalimy związane z nią mity i stereotypy, ponieważ nawet dziś, w 2025 roku, nadal uniemożliwiają one ludziom szukanie pomocy, której potrzebują.

Psychoterapia jako leczenie medyczne

Jeśli złamiesz rękę, wybierzesz się do ortopedy, gdzie skorzystasz z leczenia ortopedycznego. Ręka zapewne zostanie unieruchomiona w gipsie albo lekarz zleci operację. Dokąd natomiast udasz się, jeśli cierpisz na depresję, czyli nie czerpiesz już żadnej radości z rzeczy, które dawniej sprawiały ci przyjemność, jesteś przybity i/lub brak ci motywacji, a także trudno ci się zmobilizować? Najlepiej na psychoterapię. Czym jest psychoterapia wyjaśnia nam skomplikowana, ale niezwykle popularna definicja austriackiego psychologa głębi i lekarza Hansa Strotzki z 1978 roku, którą zaraz dokładnie przeanalizujemy.

"Psychoterapia jest świadomym i zaplanowanym procesem interakcyjnym mającym na celu wpływanie na zaburzenia zachowania i stany cierpienia, które zgodnie uznaje się za wymagające leczenia za pomocą środków psychologicznych, zazwyczaj werbalnych, ale także niewerbalnych. Proces ten ukierunkowany jest na określony, w miarę możliwości wspólnie wypracowany cel, przy użyciu możliwych do wyuczenia technik opartych na teorii zachowań normatywnych i patologicznych. Z reguły w procesie tym niezbędna jest przekonująca więź emocjonalna"[4].

Psychoterapia jest zatem świadomą i zaplanowaną współpracą między terapeutą a pacjentem. Jej celem jest łagodzenie problemów psychicznych lub uciążliwych zachowań, które uznaje się za wymagające leczenia. Odbywa się to głównie poprzez rozmowy, ale może również obejmować inne formy komunikacji. Na przykład odgrywanie ról, metody konfrontacyjne, metody zorientowane na ciało, techniki oddechowe lub ćwiczenia wyobrażeniowe. Terapeuta i pacjent pracują nad osiągnięciem określonego celu, który wspólnie ustalają. Terapeuci stosują specjalne techniki oparte na wiedzy naukowej na temat normatywnych i zaburzonych zachowań. Oznacza to, że nie stosujemy dowolnych ćwiczeń oddechowych lub metod prowadzenia rozmów, ale tylko te, których pozytywne oddziaływanie na pacjenta zostało udowodnione przez badania naukowe, i zgodne z zatwierdzoną procedurą postępowania.

Aby terapia mogła zakończyć się sukcesem, ważne jest, aby między pacjentem a terapeutą zawiązała się relacja oparta na zaufaniu. Psychoterapia jest zatem ustrukturyzowanym procesem, w którym stosuje się metody psychologiczne (oparte na badaniach naukowych), mającym na celu pomóc ludziom przezwyciężać trudności psychiczne i poprawiać ich samopoczucie. W postępowaniu tym znaczenie ma oczywiście nie tylko relacja terapeutyczna.

Sama empatia nie wystarczy

Bez dobrej relacji terapeutycznej nieraz cały proces terapii kończy się niepowodzeniem. Jednak częstym błędnym przekonaniem, któremu ulegają nawet psychoterapeuci, jest założenie, że skuteczność leczenia zależy wyłącznie od tego, na ile dobrą relację potrafimy nawiązać z drugą osobą czy w jakim stopniu jesteśmy empatyczni. Taka teza byłaby jednak równoznaczna ze stwierdzeniem, że profesjonalizm chirurga mierzy się umiejętnością pewnego trzymania skalpela. Niewątpliwie zdolność ta jest niezbędna, ponieważ jeśli lekarz nie potrafi sprawnie utrzymać narzędzia, nie może operować, ale skuteczna operacja zależy przecież od czegoś więcej niż siły chwytu chirurga.

Dobra relacja terapeutyczna charakteryzuje się emocjonalną więzią między pacjentem a terapeutą. Pacjent ma poczucie, że może się otworzyć i porozmawiać nawet na tematy wstydliwe, czuje się rozumiany i otoczony opieką. Poprawna relacja terapeutyczna między pacjentem a terapeutą charakteryzuje się również przejrzystością. Dotyczy to zarówno celów terapii, jak i zadań, czyli kroków niezbędnych do osiągnięcia tych celów.

Psychoterapia, w której terapeuta chce, aby jego klientka paliła mniej marihuany, podczas gdy ona sama pragnie pracować nad problemami w związku, jest tak samo mało skuteczna, jak terapia, w której pacjent uważa, że terapeutka powinna rozwiązać przynajmniej jego problemy w pracy i w związku. Jeśli natomiast terapia opiera się na dobrej więzi i jasno wyznaczonych celach, ma to pozytywny wpływ na skuteczność leczenia, jednocześnie jednak nie jest gwarantem jego powodzenia. Istotniejsze jest co innego: zła relacja skutecznie uniemożliwia powodzenie terapii (czym jest skuteczność terapii dowiemy się w rozdziale 5).

Empatia to za mało. Nie wystarczy też sama motywacja do podjęcia terapii. Konieczna jest gotowość do pracy nad własnymi problemami. To z kolei oznacza - w przypadku powtarzających się problemów w relacjach lub zachowań, które terapeuta oceni jako problematyczne - że terapeuta musi mieć umiejętność (empatycznej) konfrontacji pacjenta z tymi trudnościami. W terapii wymagamy od naszych pacjentów pewnego wysiłku. Wierzymy, że potrafimy rozwiązać pojawiające się konflikty. Dla dobrej relacji jest to równie istotny czynnik, jak słuchanie z zaangażowaniem, obecność i traktowanie pacjenta poważnie. Zasada ta ma zresztą zastosowanie nie tylko w przypadku relacji terapeutycznej, czyż nie?

3 Uzdrowiciele w służbie psychoterapiiPomoc czy brednie?

Każdy, kto szuka pomocy w przypadku problemów psychicznych, prędzej czy później zetknie się z ofertą uzdrowicieli. Na przykładzie fikcyjnej historii wyjaśnię, na jakie pułapki trzeba uważać i które obszary medycyny niekonwencjonalnej mogą być problematyczne.

Pan Mangold

Wyobraź sobie, że jest niedziela. Wstajesz z łóżka, jeszcze nieco zaspana schodzisz po schodach z sypialni na piętrze do kuchni na parterze. Ostrożnie idąc noga za nogą, zadajesz sobie pytanie: "Dlaczego właściwie wstałam tak wcześnie? Przecież mogłam pospać dłużej". Zamyślona nie zauważasz, że przy kolejnym kroku stawiasz nogę zbyt prędko. Zanim się zorientujesz, już lecisz w dół w kierunku parteru. Wszystko dzieje się tak szybko, że nie masz czasu pożałować wczesnego wstania z łóżka.

Po trzeźwej ocenie sytuacji stwierdzasz, odczuwając ogromny ból, że twoja prawa ręka przybrała kształt spirali. Ponieważ twój partner spędza weekend z dziećmi u dziadków nad Jeziorem Bodeńskim, musisz samodzielnie wybrnąć z tej fatalnej sytuacji. Nie chcesz iść do szpitala, ale uświadamiasz sobie też, że najbliższy punkt nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej jest za daleko, a do lekarza rodzinnego dostaniesz się dopiero w poniedziałek. Skrajne okoliczności popychają cię do desperackich kroków.

W wyszukiwarce Google natrafiasz na pana Mangolda. Jest uzdrowicielem specjalizującym się w medycynie holistycznej, terapii meridianów i feng shui. Interesuje go badanie przyczyn chorób. Natomiast, co najważniejsze, dziś przyjmuje, a jego gabinet znajduje się kilka ulic od twojego domu. Po przybyciu na miejsce zostajesz serdecznie powitana herbatą z esencji kwiatowej Bacha i od razu poproszona o wypełnienie ankiety medycznej. Podczas rozmowy rzuca się w oczy twoja ręka. Jednak to, co wydaje się budzić niepokój pana Mangolda, to postawa twojego ciała. Rzeczywiście, masz nieco skrzywiony kręgosłup. Może to być przyczyną bólu, ale także zaburzeń snu. W wywiadzie medycznym podałaś przecież, że dzisiaj obudziłaś się bardzo wcześnie, pamiętasz?

Dla pana Mangolda sprawa jest jasna: zła postawa, zaburzenia przepływu czakr, niepokój doświadczonego eksperta feng shui budzi również opis umeblowania twojej sypialni. Zaleca ci specjalistyczną autorską terapię, na którą składa się dwanaście sesji. Obejmuje ona odblokowanie czakr, akupunkturę i zmianę diety. Trzeba unormować gospodarkę kwasowo-zasadową, bez tego ani rusz. Po dwunastu tygodniach omawia się przebieg terapii. Czujesz się lepiej niż tej feralnej niedzieli. Pijesz więcej herbaty z kwiatów Bacha i soków z owoców, których nazw nie potrafisz nawet wymówić. Akupunktura była bardzo przyjemna, a sypialnia, ku uciesze twojego partnera, znów wygląda schludnie. Jedynie ręka nadal jest koślawa i na co dzień nie możesz nią swobodnie poruszać. W każdym razie terapia jest holistyczna.

Pani Bloch

W drugiej wersji tej historii po swoim niechlubnym upadku trafiasz do pani Bloch. Jej gabinet również jest otwarty w tę niedzielę. Na stronie internetowej informuje ona o swoich kwalifikacjach. Jest uzdrowicielką, osteopatką specjalizującą się w leczeniu bólu i absolwentką nauk o sporcie. Wchodzisz do gabinetu, a pani Bloch spogląda na ciebie w osłupieniu. "Złamana" - szepce w twoją stronę w szwabskim dialekcie, nie pozostawiając cienia wątpliwości.

Pani Bloch wyjaśnia, że nie jest lekarzem. Ręka wymaga leczenia ortopedycznego. Radzi ci jechać na oddział ratunkowy szpitala miejskiego i od razu wyciąga wizytówkę zaprzyjaźnionej lekarki ortopedii, którą poleca do późniejszego leczenia ambulatoryjnego. Pod koniec rozmowy proponuje ci, że zaopiekuje się tobą podczas rehabilitacji prawdopodobnie złamanej ręki. Rekomenduje trening siłowy, ćwiczenia na chorą rękę i przejrzyście wyjaśnia, na jakich badaniach naukowych opierają się te zalecenia. Najpierw jednak ręka musi zostać zbadana przez lekarza.

Nie wypiwszy herbaty z kwiatów Bacha, jedziesz do szpitala miejskiego na niezbyt zatłoczony oddział ratunkowy. Po skorzystaniu z pierwszej pomocy medycznej następnego dnia kontaktujesz się z lekarką poleconą przez panią Bloch. Po tygodniu umawiasz się na kolejną wizytę w gabinecie uzdrowicielki. Pani Bloch opracowuje dla ciebie plan treningowy. Dodatkowo otrzymujesz zalecenia dotyczące odżywiania. Po sześciu, ośmiu tygodniach ręka jest znów sprawna.

Co mają uzmysłowić te historie?

Pan Mangold uosabia krytykę wobec uzdrowicieli. Nie ujawnia on swoich braków w kwalifikacjach, być może sam nie zdaje sobie z nich sprawy i postrzega cię wyłącznie przez pryzmat teorii czy ideologii, które uważa za słuszne. Działa zgodnie z własnym wyobrażeniem o tym, jak funkcjonuje człowiek, i narzuca ci ten punkt widzenia - choć twoja ręka jest wykrzywiona pod nienaturalnym kątem. Nagina fakty, tak by były spójne z jego wizją.

Ponieważ uzdrowiciele zajmują się również psychoterapią, przykład ten można odnieść także do zdrowia psychicznego. Konsekwencją niewłaściwego leczenia ręki będzie, w najlepszym razie, operacja. Niewłaściwe leczenie depresji, zaburzeń lękowych lub zespołu stresu pourazowego może pociągnąć za sobą przejście objawów w stan przewlekły. Ma to negatywne konsekwencje nie tylko dla zdrowia, ale także wpływa na całe życie. Długotrwałe zwolnienia lekarskie, powtarzające się pobyty w szpitalu, a może nawet bezrobocie i zwiększone ryzyko samobójstwa. Brzmi przesadnie? Jednak takie właśnie mogą być konsekwencje nieleczonych, przewlekłych zaburzeń psychicznych. Może tak się stać, nawet jeśli to dostrzeżesz i rozczarowany zrezygnujesz z dalszej terapii.

Przerwanie terapii niszczy wiarę w jej skuteczność i zwiększa ryzyko, że pacjent nie rozpocznie terapii na nowo. Nierzetelne leczenie i jego przerywanie wzmagają nieufność wobec systemu opieki zdrowotnej, który i tak boryka się z chronicznym niedofinansowaniem i jest przeciążony. Rozczarowanie nietrafnym wyborem może uniemożliwić poszukiwanie właściwej drogi w przyszłości. Jednak na szczęście nie każdy uzdrowiciel jest panem Mangoldem.

Na co zwrócić uwagę

W czym był inny sposób pracy pani Bloch? Reprezentuje ona tę grupę uzdrowicieli, którzy postępują w sposób odpowiedzialny, a ich działania mają charakter wspomagający. Pani Bloch ujawnia swoje kwalifikacje, zdaje sobie sprawę, że nie jest osobą, która rozwiąże twój problem i kieruje cię do specjalistów, którzy udzielą ci pierwszej pomocy oraz takich, którzy zajmą się dalszym leczeniem ambulatoryjnym. Wie, w jakim zakresie może wspomóc proces zdrowienia i takie właśnie usługi oferuje. Przedstawia swoje metody pracy i objaśnia, jaki wpływ na rehabilitację może mieć uprawianie sportu i odpowiednie odżywianie. Jest otwarta na pytania i w przejrzysty sposób uzasadnia swoje postępowanie.

Kompetentni uzdrowiciele znają granice swoich możliwości i w ich obszarze działają. Rozpoznają swoją niszę w procesie zdrowienia i w jej ramach oferują swoje usługi. Kierują się twoim dobrem, a nie własną ideologią.

Pozornie drobne różnice

Rozróżnienie to jest ważne, bo nawet jeśli nazwy gabinetów, takie jak "Psychoterapia zgodna z ustawą o zawodzie uzdrowiciela" lub "Gabinet medycyny holistycznej" brzmią obiecująco, za tytułem "uzdrowiciel" nie kryją się dyplomowani lekarze specjaliści ani psychoterapeuci.

Jak już wiemy, te ostatnie terminy są chronione prawnie, a tytuły te można uzyskać dopiero po zdobyciu odpowiedniego wykształcenia i ukończeniu adekwatnych szkoleń i tylko te tytuły pozwalają na rozliczanie się z kasami chorych (realia niemieckie).

W przypadku uzdrowicieli zajmujących się psychoterapią zastosowanie mają nieco inne kryteria. Wymagane jest ukończenie szkoły zawodowej, wiek przynajmniej 25 lat, zaświadczenie lekarskie oraz zaświadczenie o niekaralności. Kandydaci muszą następnie zdać egzamin pisemny i ustny. W pozostałych przypadkach urząd do spraw zdrowia (realia niemieckie) może wydać kandydatom zezwolenie na wykonywanie zawodu na podstawie dokumentacji, nawet bez egzaminu. Umiejętności praktyczne często w żaden sposób nie są weryfikowane[XV].

Jeśli więc nie byłeś dzieckiem, które uniknęło obowiązku szkolnego, nie obrabowałeś banku i jesteś w miarę dobrej kondycji fizycznej i psychicznej, ta droga zawodowa stoi przed tobą otworem. Nawet jeśli studia psychologiczne i odpowiednie szkolenia są dla wielu osób niedostępne (do zdobycia potrzebnego wykształcenia konieczne są bardzo dobre wyniki uzyskane na maturze oraz zabezpieczenie finansowe w wysokości 20 tys. euro), niesprawiedliwy system edukacji nie powinien być powodem, dla którego mielibyśmy nie dbać o jakość opieki medycznej. Psychoterapia jako zawód powinna stać się bardziej dostępna dla osób, które chcą się nią zajmować. Dopóki jednak tak się nie stanie, nie możemy tego forsować poprzez rozmywanie przepisów czy ich obchodzenie. Jesteśmy to winni naszym pacjentom.

Psychoterapia jest postępowaniem medycznym, a nie kuracją witaminową. Ustawa o zawodzie psychoterapeuty szczegółowo reguluje, co możemy, a czego nie możemy robić[XVI]. Zasada zawarta w ustawie mówi, że wszystkie działania, które nie są wyraźnie dozwolone, są zabronione. Dozwolone to te, w przypadku których udowodniono naukowo, że są skuteczne i bezpieczne. Ustawa o zawodzie uzdrowiciela kieruje się inną logiką. W jej przypadku wszystko, co nie jest wyraźnie zabronione, jest dozwolone.

Uzdrowiciele z pewnością nie są ezoterycznymi szarlatanami, za jakich czasami są uważani. Jednak gdy szukasz pomocy, musisz wiedzieć, że masz do czynienia z grupą zawodową, która ma bardzo zróżnicowane wykształcenie i często nie dostrzega granic swoich umiejętności. Decydując się na skorzystanie z usług takich osób, zwróć baczną uwagę, czy masz do czynienia z panem Mangoldem czy panią Bloch. Twoja ręka będzie ci za to wdzięczna.

4 CoachowieBezkrytyczni naśladowcy czy przestępcy?

Dokonaliśmy już szerszego przeglądu grup zawodowych działających w obrębie systemu opieki zdrowotnej, które zajmują się zdrowiem psychicznym lub, jak w przypadku niektórych uzdrowicieli, udają, że to czynią. Przyjrzymy się teraz szczególnej grupie, a mianowicie coachom.

Ogólnie oferta coachingu opiera się na podobnych zasadach, jak usługi pani Bloch i pana Mangolda. Różnica polega na tym, że coachowie z zasady nie mogą leczyć zaburzeń psychicznych, a termin "coach" nie jest chroniony prawnie[XVII]. Uzdrowiciele natomiast mogą formalnie taką terapię prowadzić. W niniejszym rozdziale przyjrzymy się działaniu i skutkom ubocznym coachingu, pozytywnym jego rezultatom, potencjalnie szkodliwym konsekwencjom oraz alternatywnym rozwiązaniom.

Coaching a psychoterapia

Najbardziej oczywistą różnicą między coachingiem a psychoterapią jest to, że ten pierwszy jest skierowany do osób zdrowych. W przeciwnym razie zazwyczaj nie jest to coaching. Coaching to profesjonalne doradztwo w kwestiach zawodowych lub prywatnych. Czy nazwiemy te działania coachingiem par, coachingiem lub doradztwem dla kadry kierowniczej jest, z mojego punktu widzenia, ostatecznie kwestią marketingu. Coaching można zapewne rozumieć bardziej w kategoriach doradztwa ukierunkowanego na proces rozwoju, podczas gdy w klasycznym rozumieniu doradztwa, na przykład zawodowego, udzielane są również konkretne porady. Jest to jednak kwestia podejścia i nie można zapominać, że doradztwo i coaching więcej łączy niż dzieli.

Coaching może z pewnością sięgać do modeli postępowania wykorzystywanych w psychologii. Ja sam, jako coach sportowy, opierałem się na wielu modelach psychologicznych obejmujących pokonywanie lęku przed zawodami i regulację stresu, pracowałem także z moimi klientami nad lepszym radzeniem sobie w sytuacjach, w których pojawia się rywalizacja. Coaching nie był przy tym w żadnym wypadku powierzchowny. Rozmowy te były wymagające, czasem emocjonalne. Łzy nie oznaczają jednak automatycznie, że konieczna jest psychoterapia.

Jeśli jednak lęk przed zawodami powoduje, że sportowcy unikają sytuacji współzawodnictwa lub zaczynają odczuwać silną obawę przed oceną, co ogranicza ich możliwości w codziennym funkcjonowaniu, wówczas coaching przestaje mieć rację bytu. Dzięki moim kwalifikacjom potrafiłem dobrze ocenić sytuację i w odpowiednim momencie skierować klientów do innych specjalistów. Dzisiaj, prowadząc własny gabinet, mogę zmienić sposób postępowania i sam zaproponować psychoterapię.

Odpowiedzialni coachowie

Odpowiedzialni coachowie sprawdzają już na wstępie, czy ich usługi są odpowiednim rozwiązaniem dla potrzeb klienta. Przedstawiają swoje kwalifikacje i wyjaśniają, jakimi metodami pracują. Zadają również pytania dotyczące potencjalnych problemów psychicznych, które w danym kontekście mogłyby się uwidocznić. Kiedy pracuję z osobami uprawiającymi różne dyscypliny sportowe, pytam na przykład o ich postrzeganie własnego ciała i nawyki żywieniowe.

Dzięki superwizji i regularnym szkoleniom dobrzy coachowie zdobywają solidną, podstawową wiedzę na temat zaburzeń psychicznych istotnych w ich obszarze pracy i są w stanie wstępnie rozpoznać, kiedy konieczna jest profesjonalna porada.

Podczas superwizji omawiają przypadki, co do których nie mają pewności, czy coaching jest właściwym rozwiązaniem. Idealnie byłoby, gdyby odpowiedzialny coach miał pomysł, do kogo skierować osobę, która raczej potrzebuje psychoterapii. Jak myślisz, jak często taka sytuacja ma miejsce?

Niebezpieczni coachowie

Niebezpieczni coachowie uważają się za psychoterapeutów, lekarzy lub samego Ducha Świętego. Bóg nie żyje, a niebezpieczni coachowie zajęli jego miejsce. Taką postawę zazwyczaj można rozpoznać już po sposobie, w jaki takie osoby promują własne usługi. Stawiają swoją działalność ponad medycynę konwencjonalną, mają wyjątkową wiedzę, dzięki rzekomym własnym doświadczeniom naznaczonym cierpieniem oraz metodom, których skuteczność potwierdzają tylko oni sami. Rozbudowane strony internetowe zawierające górnolotne słowa stanowią pierwszy ważny sygnał ostrzegawczy wskazujący na niebezpiecznych coachów.

Po rozpoczęciu samego coachingu nie udzielają pacjentom jasnych informacji na swój temat - czy rozpoczęli lub ukończyli studia medyczne, czy nazywają sami siebie lekarzami, ponieważ odbyli staż w placówce medycznej? Wprawdzie nie udzielą wymijających odpowiedzi, ale zasypią cię specjalistycznymi terminami, przez co, w połączeniu z ich pewnością siebie, trudno będzie się zorientować, że jest to tylko czcza gadanina. Niebezpieczni coachowie posługują się zawiłym językiem, którym albo kompensują swoje braki w kwalifikacjach, albo mamią potencjalne ofiary. Na pytania reagują postawą obronną, a krytyka często wywołuje u nich agresję.

Nic nie wyjaśniają, prawie nie zadają pytań. Mają natomiast wiele odpowiedzi, nawet jeśli do tej pory niewiele powiedzieliśmy. Niebezpieczni coachowie są zainteresowani naszą osobą przede wszystkim ze względów ekonomicznych, dlatego chętnie wykorzystają nasze cierpienie i poczucie zależności, a to może mieć swoje konsekwencje.

Jeśli masz poważne zaburzenia psychiczne i trafisz do niebezpiecznego coacha, ryzykujesz nie tylko utratę pieniędzy. W przypadku wielu zaburzeń psychicznych objawy mogą z czasem przybrać na sile. Istnieje też ryzyko przejścia objawów w stan przewlekły. W najgorszym razie coach ucieka się do nieodpowiednich metod, zmusza do opowiadania o traumie, nie mając nawet podstawowego wykształcenia w zakresie terapii traumy. Może to prowadzić do retraumatyzacji i pogorszenia objawów. Coachowie mogą w tym obszarze wyrządzić prawdziwą szkodę, która byłaby odwracalna, gdyby nie inna potencjalna negatywna konsekwencja ich działań.

Przypisy

[I] W Polsce wg Raportu ZUS w 2024 roku: zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania odpowiadały za 12,6 procent wszystkich dni absencji chorobowej, co daje 30,3 mln dni zwolnień lekarskich - to wzrost względem 2023 roku (11,0 procent). W 2025 roku zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowały 34,1 mln dni absencji pracowników, co oznacza wyraźny wzrost w stosunku do roku 2024 (przyp. red. nauk.).

[II] Co czwarty Polak (26,46 procent populacji) miał przynajmniej raz w życiu rozpoznane zaburzenie zdrowia psychicznego, w ostatnich 12 miesiącach jakieś zaburzenie stwierdzono u 7,93 procent Polaków, a w ostatnim miesiącu u 3,52 procent (za: Wciórka, J. i in. [2021], EZOP II: rozpowszechnienie zaburzeń, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Konferencja podsumowująca projekt EZOP II, Warszawa) (przyp. red. nauk.).

[III] Psychologia w pierwszej kolejności jest nauką badającą mechanizmy i prawa rządzące psychiką ludzką oraz zachowaniami człowieka. W drugiej kolejności jest nauką stosowaną, czyli nauką empiryczną (przyp. red. nauk.).

[IV] W Polsce warto obejrzeć podkast Oktawii Kromer: "Psychowashing - jak nie nabrać się na psychościemę?" oraz sięgnąć do artykułu Joanny Gutral i Zuzanny Kowalczyk "Pułapki psychowashingu" w magazynie Pismo (przyp. red. nauk.).

[V] W Polsce 23 stycznia 2026 roku weszła ustawa o zawodzie psychologa, natomiast prace nad ustawą o zawodzie psychoterapeuty trwają. Na ten moment nie znamy jej ostatecznego kształtu (przyp. red. nauk.).

[VI] Zgodnie z ustawą z 23 stycznia 2026 r. o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów (Dz.U. 2026 poz. 187), art. 5 ust. 1 i 2 psycholog uzyskuje prawo wykonywania zawodu z dniem wpisu do rejestru psychologów, który prowadzić będzie regionalna rada psychologów. Stosownie zaś do art. 5 ust. 5 nowej ustawy regionalna rada wpisuje do rejestru psychologów osobę, która spełnia następujące wymagania:

1) ukończyła w Rzeczypospolitej Polskiej:

a) studia pierwszego stopnia na kierunku psychologia i studia drugiego stopnia na kierunku psychologia oraz uzyskała tytuł zawodowy magistra na tym kierunku albo

b) jednolite studia magisterskie na kierunku psychologia oraz uzyskała tytuł zawodowy magistra na tym kierunku lub

2) posiada dyplom wydany w państwie innym niż państwo członkowskie Unii Europejskiej, uznany w Rzeczypospolitej Polskiej zgodnie z przepisami ustawy z 20 lipca 2018 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571 z późn. zm.) za równoważny z dyplomem i tytułem zawodowym, o którym mowa w pkt 1, lub

3) posiada kwalifikacje do wykonywania zawodu psychologa nabyte w państwie członkowskim Unii Europejskiej, uznane w Rzeczypospolitej Polskiej zgodnie z przepisami ustawy z dnia 22 grudnia 2015 r. o zasadach uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej (Dz. U. z 2023 r. poz. 334 oraz z 2025 r. poz. 619) (przyp. red. nauk).

[VII] W Polsce kształtu nabiera ustawa o zawodzie psychoterapeuty. Nie ma na razie regulacji prawnej tego zawodu, lecz są przesłanki ku temu, iż zostanie zniesiony wymóg posiadania wykształcenia bazowego w obecnym projekcie ustawy. O zagrożeniach z tym związanych pisze Przemysław Bąbel w książce "Wojna o psychoterapię" wydanej w 2026 r. przez Wydawnictwo Naukowe PWN (przyp. red. nauk.).

[VIII] W Polsce ceny za kurs psychoterapii mieszczą się w widełkach 50 000-100 000 zł (włączając w to superwizje, treningi pracy własnej czy staże, które od jakiegoś czasu są również płatne) (przyp. red, nauk.).

[IX] W Polsce w projekcie nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (obecnie obowiązuje ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, której najnowszy tekst jednolity opublikowano 14 czerwca 2024 r. [Dz.U. 2024 poz. 917]) jako metody o udowodnionej naukowo skuteczności, w szczególności wymienione są metody terapii: humanistyczno-doświadczeniowej lub integracyjnej, lub poznawczo-behawioralnej, lub psychoanalitycznej, lub psychodynamicznej, lub systemowej. Tekst aktualnie obowiązującej ustawy: https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/ochrona-zdrowia-psychicznego-16796239 (przyp. red. nauk. i red.).

[X] W Polsce nie ma regulacji zawodu psychoterapeuty, natomiast z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego wiemy, iż psychoterapię prowadzi osoba posiadająca certyfikat psychoterapeuty, która spełnia łącznie następujące warunki: posiada tytuł zawodowy lekarza lub tytuł zawodowy magistra albo spełnia warunki określone w art. 63 ust. 1 ustawy z 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (Dz. U. z 2019 r. poz. 1026), udokumentuje: ukończenie podyplomowego szkolenia w wymiarze co najmniej 1200 godzin w zakresie oddziaływań psychoterapeutycznych mających zastosowanie w leczeniu zaburzeń zdrowia, prowadzonego metodami o udowodnionej naukowo skuteczności. Kierunek prowadzenia szkolenia psychoterapeutycznego i kolejność teorii w stosunku do praktyki nie są uregulowane (przyp. red. nauk.).

[XI] W Polsce standardy kształcenia dla psychologii muszą wejść w życie do stycznia 2027 r. w zgodzie z ustawą o zawodzie psychologa z 2026 r. (przyp. red. nauk.).

[XII] W Polsce psychiatra to lekarz. Zgodnie z art. 1 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz.U. 2026 poz. 37) lekarz jest osobą posiadającą wymagane kwalifikacje, potwierdzone odpowiednimi dokumentami, udziela świadczeń zdrowotnych, w szczególności polegających na: badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób i zapobieganiu im, leczeniu i rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich, a także wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich. Zgodnie z definicją Trybunału Konstytucyjnego opisującą cechy zawodu zaufania publicznego, można stwierdzić, iż psychiatra jest to zawód zaufania publicznego. Lekarz, który chce być psychiatrą musi mieć ukończoną specjalizację w dziedzinie psychiatrii lub psychiatrii dziecięcej, która jest jedną z wielu (77) specjalizacji lekarskich uregulowanych w rozporządzeniu ministra zdrowia w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów (przyp. red. nauk.).

[XIII] W Polsce nie ma osobnej, samodzielnej specjalizacji lekarskiej o nazwie psychosomatyka. Diagnostyką i leczeniem chorób oraz zaburzeń o podłożu psychosomatycznym zajmują się przede wszystkim lekarze specjaliści psychiatrii oraz psychoterapeuci i psycholodzy kliniczni (przyp. red. nauk.).

[XIV] W Polsce nie funkcjonuje takie określenie ani zawód (przyp. red. nauk.).

[XV] W Polsce nie da się legalnie i zgodnie ze standardami medycznymi prowadzić psychoterapii bez wyższego wykształcenia oraz długiego, kosztownego procesu certyfikacji w prywatnych lub uniwersyteckich szkołach psychoterapii. Nie ma u nas instytucji uzdrowiciela z państwowym egzaminem medycznym, a przepisy są sukcesywnie zaostrzane (por. ustawa "lex szarlatan" - to potoczna nazwa projektu nowelizacji ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, której celem jest walka z pseudomedycyną, znachorstwem oraz groźną dezinformacją medyczną w Polsce) (przyp. red. nauk.)

[XVI] W Polsce prace nad ustawą o zawodzie psychoterapeuty trwają (przyp. red. nauk.).

[XVII] W Polsce jest tak samo. Termin nie jest chroniony prawnie, co oznacza, że każda osoba może legalnie nazwać siebie coachem, niezależnie od swojego wykształcenia, ukończonych kursów czy doświadczenia (przyp. red. nauk.).

Fragment

Wstęp

Kompas dla świata psychologii

1. Psychologia, psychoterapia, psychiatria. Jak uporządkować te pojęcia?

2. Psychoterapia. Dlaczego coach to kłamstwo?

3. Uzdrowiciele w służbie psychoterapii. Pomoc czy brednie?

4. Coachowie. Bezkrytyczni naśladowcy czy przestępcy?

5. Wyleczenie. Dlaczego wyleczenie to nie wszystko

Kwestia osobowości

6. Kwestionariusz Myers-Briggs. Bingo osobowościowe i jego konsekwencje

7. Wielka Piątka. Model lepszy, ale nie idealny

8. Narcyzm. Dlaczego złe zachowanie nie jest chorobą?

9. Kompleks ojca. Kto tu jest w zasadzie problematyczny?

10. Style przywiązania. Dlaczego lęk i unikanie to zbytnie uproszczenie?

11. Triggerowanie. Czy zagrożenie czyha na nas na każdym kroku?

12. Wewnętrzne dziecko. Zawsze potrzebuje uzdrowienia

13. Wysoka wrażliwość. Inny rodzaj normy?

14. Intuicja. Godne zaufania przeczucie

Związek - miejsce zbrodni

15. Toksyk. Ludzie nie są trujący

16. Gaslighting. Zdejmij nogę z gazu

17. Love bombing. Zakochanie pod ostrzałem?

18. Czerwone flagi. Wszechobecne sygnały ostrzegawcze

19. People pleaser. Uprzejmość chorobą?

20. Współuzależnienie. Uzależnienie od związku dla wszystkich

21. Języki miłości. Materiał na wieczór z quizem

Moje ciało to moja świątynia

22. Ideały piękności. Ładny nie zawsze znaczy zdrowy

23. Odżywianie lekarstwem. Psychoterapia prosto z lodówki?

24. Uzdrowienie układu nerwowego. Chytrze opakowany banał

25. Teoria poliwagalna i glimmery. Przebłyski w nerwie błędnym

26. Bariera jelita-mózg. Jelita drugim mózgiem?

27. Leki psychotropowe. Czy te tabletki uzależniają?

Mindset kluczem do sukcesu

28. Mindset. Siła, która przenosi góry

29. Prawo przyciągania. Sukcesu nie da się wyczarować

30. Afirmacje. Mantra bez cudownego uzdrowienia

31. Wdzięczność. Mamy prawo uznać pewne rzeczy za irytujące

32. Poczucie własnej wartości. Cudowny środek leczący psychikę?

33. Siła woli. Nie wystarczy tylko chcieć

34. Uważność. Obecność bez podróży na Bali

35. Programowanie neurolingwistyczne. Zostawmy ten problem informatykom

36. Miłość własna. (Nie)konieczny warunek szczęśliwego związku

Czy wszyscy jesteśmy w jakimś sensie zaburzeni?

37. (Auto)diagnoza. Tożsamość czy epidemia społeczna

38. Neuroróżnorodność. Normalny z trudnościami

39. Trauma. Wyczerpana odporność psychiczna?

40. Wzrost i mikrotrauma. Co cię nie zabije, to cię...

41. Depresja. Dlaczego smutek nie musi być powodem do paniki

42. Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne. Dlaczego porządek nie jest patologią

43. Schizofrenia. Dlaczego osoby dotknięte schizofrenią cierpią podwójnie

44. Zaburzenia odżywiania. Dlaczego nie jest to choroba kobiet

45. "Wszyscy potrzebujemy terapii". Czy psychoterapia to panaceum?

Zakończenie. Pop-psychologia czy socjologia?

Przypisy

O Autorze

Przypisy końcowe

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.