Dane oryginału:
TIGERS BETWEEN EMPIRES: The Improbable Return of Great Cats of the Forests of Russia and China by Jonathan C. Slaght
Copyright ? 2026 by Jonathan C. Slaght
Maps copyright ? 2026
Published by arrangement with Farrar, Straus and Giroux, New York.
Tłumaczenie Marek Czekański
Projekt okładki, stron tytułowych Anna Kulikowska
Ilustracja na okładce rawpixel/Freepik
Wydawca Katarzyna Włodarczyk-Gil
Koordynator ds. redakcji Renata Ziółkowska
Redakcja Janusz Puskarz
Korekta Bożena Sigismund, Janusz Sigismund, Janusz Puskarz
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Koordynator produkcji Adam Krajewski
Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.
Szanujmy cudzą własność i prawo.
Więcej na www.legalnakultura.pl.
Polska Izba Książki
Copyright ? for a Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2026
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)
Warszawa 2026
ISBN 978-83-01-25024-9
Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288
infolinia 801 33 33 88
e-mail: [email protected]; [email protected]
www.pwn.pl
Lista najważniejszych osób i tygrysów
Uporządkowana chronologicznie według dat przyłączenia się do Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego
Rosjanie
DIMA (DMITRIJ) PIKUNOW: Członek założyciel Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego. Starszy pracownik naukowy Instytutu Geografii Pacyfiku Rosyjskiej Akademii Nauk we Władywostoku. Biolog i doświadczony badacz tygrysów amurskich i lampartów amurskich; członek kierownictwa ogólnorosyjskich spisów tygrysów w latach 1995 i 2005.
IGOR NIKOŁAJEW: Członek założyciel Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego. Starszy pracownik naukowy Instytutu Biologii i Gleboznawstwa Rosyjskiej Akademii Nauk we Władywostoku. Jeden z najbardziej doświadczonych, autorytatywnych i wpływowych znawców tygrysów amurskich w XX wieku.
ŻENIA (JEWGIENIJ) SMIRNOW: Główny koordynator prac terenowych Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego ze strony rosyjskiej. Aktywny uczestnik działań Projektu do roku 2006. Etatowy pracownik naukowy Sichotealińskiego Rezerwatu Biosfery.
KOLA (NIKOŁAJ) RYBIN: Asystent prac terenowych Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego w latach 1992-2016, zamieszkały w Tiernieju. Jeden z najbardziej doświadczonych specjalistów w dziedzinie chwytania i znakowania drapieżników w skali światowej. Od roku 2016 etatowy pracownik Sichotealińskiego Rezerwatu Biosfery. Starszy brat Saszy Rybina.
SASZA (ALEKSANDR) RYBIN: Asystent prac terenowych Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego w latach 1997-2006, zamieszkały w tych latach w Tiernieju. Przeprowadził się do Władywostoku, gdzie został kierownikiem projektu ochrony lamparta amurskiego. Wcześniej wspólnie z bratem Kolą prowadził liczne interwencje w sytuacjach konfliktów tygrysów z ludźmi na całym rosyjskim Dalekim Wschodzie. Prowadził szkolenia w Rosji i Chinach w zakresie chwytania tygrysów amurskich oraz rozwiązywania problemów ich konfliktów z ludźmi.
WOŁODIA (WŁADIMIR) MIELNIKOW: Asystent prac terenowych Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego od roku 1997 do przejścia na emeryturę w roku 2023. Zamieszkały w Tiernieju. Brał udział w wielu akcjach chwytania tygrysów i niedźwiedzi. Wspólnie z Kolą Rybinem i Iwanem Sieriodkinem interweniował w sytuacjach konfliktów tygrysów z ludźmi.
IWAN SIERIODKIN: Kierownik Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego ze strony rosyjskiej w latach 2010-2018. Starszy pracownik naukowy Instytutu Geografii Pacyfiku Rosyjskiej Akademii Nauk we Władywostoku. Doktoryzował się w dziedzinie ekologii niedźwiedzia brunatnego w Sichotealińskim Rezerwacie Biosfery, korzystając ze wsparcia Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego.
Amerykanie
MAURICE HORNOCKER: Twórca koncepcji Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego. Jeden z najbardziej wpływowych i szanowanych znawców zwierząt mięsożernych w Ameryce Północnej. Badał biologię i ekologię kuguarów, jaguarów, lampartów i tygrysów, w początkach kariery pod kierunkiem Johna Craigheada w Parku Narodowym Yellowstone.
HOWARD QUIGLEY: Nadzorował zdalnie Projekt Ochrony Tygrysa Amurskiego w latach 1992-2006. Odegrał istotną rolę we wdrożeniu Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego; przeprowadził akcję schwytania tygrysicy Olgi, pierwszej przedstawicielki gatunku oznakowanej w ramach Projektu. Biolog dzikiej przyrody i dyrektor Instytutu Dzikiej Przyrody Hornockera; później dyrektor Globalnego Programu Mięsożerców realizowanego przez Towarzystwo Ochrony Dzikiej Przyrody (WCS) oraz naukowy dyrektor wykonawczy Fundacji Ochrony Panthera.
KATHY QUIGLEY: Członek założyciel Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego. Przebywała w Primorju wielokrotnie w latach 1992-2006. Lekarka weterynarii dzikich zwierząt. Szkoliła rosyjskich i amerykańskich biologów terenowych w zakresie podstawowej kontroli funkcji życiowych tygrysów w procesie chwytania i znakowania.
DALE MIQUELLE: Główny reprezentant terenowy Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego ze strony amerykańskiej. Mieszkał w Tiernieju w Rosji w latach 1992-2022. Biolog dzikich zwierząt. Dyrektor Rosyjskiego Programu Towarzystwa Ochrony Dzikiej Przyrody (WCS) do roku 2016; koordynator Globalnego Programu Ochrony Tygrysów WCS do przejścia na emeryturę w roku 2024. Autor i współautor ponad 185 publikacji naukowych poświęconych tygrysom i lampartom amurskim.
BART SCHLEYER: Pracownik Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego w latach 1992-2004. Biolog dzikich zwierząt, doświadczony w tropieniu, śledzeniu, chwytaniu, usypianiu i znakowaniu wielkich drapieżników. Przyczynił się do rozwoju w Rosji metodologii kopiowanej w innych częściach świata.
JOHN GOODRICH: Kierownik operacyjny Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego ze strony amerykańskiej w latach 1995-2010. Biolog dzikich zwierząt. W latach 2012-2024 związany z Fundacją Ochrony Panthera, w której był głównym specjalistą.
LINDA KERLEY: Pracowała w Projekcie Ochrony Tygrysa Amurskiego w latach 1995-1999. Biolożka dzikiej przyrody. Kontynuowała badania tygrysów w Rosji do roku 2022, pracując dla Towarzystwa Zoologicznego w Londynie w latach 2007-2020. Używała psów do tropienia tygrysów i lampartów.
Najważniejsze obserwowane tygrysy z gór Sichote-Aliń
OLGA: PT01. Pierwszy osobnik schwytany: Jezioro Japońskie, 11 lutego 1992 roku. Jednoroczna samica, 74 kg. Monitorowana w sposób ciągły przez 14 lat, dłużej niż jakikolwiek inny tygrys na świecie. Chwytana 6 razy do wymiany nadajnika. Urodziła 5 lub 6 miotów. Zakończyła życie w roku 2004.
LENA: PT02. Oznakowana przy potoku Chanow 22 czerwca 1992 roku. Dorosła samica, 113 kg. Urodziła co najmniej jeden miot. Rezydentna w rejonie Jeziora Błagodatnego. Zakończyła życie w roku 1992.
NATASZA: PT03. Oznakowana w dolinie rzeki Iwangi 17 października 1992 roku. Dorosła samica, 101 kg. Chwytana łącznie 4 razy. W okresie obserwacji wychowała 4 mioty potomstwa. Zakończyła życie w roku 1999.
MARIJA IWANOWNA: PT04. Oznakowana w dolinie Tunszy 11 listopada 1992 roku. Dorosła samica, 128 kg. Matka samca Koli. Chwytana łącznie 3 razy. Wychowała 3 mioty potomstwa. Zakończyła życie w roku 1997.
KOLA: PT06. Oznakowany w dolinie Tunszy 11 listopada 1992 roku. Syn Mariji Iwanowny. Młody samiec w wieku przedwędrówkowym, ok. 90-100 kg. Zniknął w roku 1995.
KATIA: PT15. Oznakowana przy potoku Chanow 29 października 1993 roku. Dorosła samica, 104 kg. Rezydentna w rejonie Jeziora Błagodatnego. Urodziła 3 mioty potomstwa. Zakończyła życie w roku 1997.
ŻENIA: PT16. Oznakowany w dolinie Korumy 10 listopada 1993 roku. Dorosły samiec, 173 kg. Rezydentny między Tierniejem i Płastunem; partner Katii w sierpniu 1995 r. Zakończył życie w roku 1999.
LIDIJA: PT35. Oznakowana w dolinie Kunaliejki 21 października 1999 roku. Sześcioletnia dorosła samica, 113 kg. Wychowała trzy mioty potomstwa. Zakończyła życie w roku 2006. Matka Galiny (PT56).
GALINA: PT56. Oznakowana przy potoku Chanow 24 października 2002 roku. Nie w pełni dojrzała samica, 99 kg. Później samica rezydentna w rejonie Jeziora Błagodatnego, po zniknięciu jej matki Lidji. Chwytana łącznie 3 razy. Zakończyła życie w roku 2010.
ROMA: PT57. Oznakowana w dolinie Kunaliejki 7 listopada 2002 roku. Nie w pełni dojrzała samica, 61 kg. Sygnały jej nadajnika ustały w roku 2003; dalszy los nieznany.
IWAN: PT90. Oznakowany w dolinie Tunszy 29 października 2009 roku. Dziesięcioletni dojrzały samiec, 190 kg (waga szacunkowa). Partner Galiny (PT 56). Zakończył życie w roku 2010.
KRISTINA: PT99. Oznakowana we wsi Orłowka w Kraju Nadmorskim 18 lutego 2010 roku. Dorosła samica, 120 kg (waga szacunkowa). Osobnik konfliktowy, który przeżył próbę kłusowniczą. Nadajnik przestał działać w roku 2011; dalszy los nieznany.
WARWARA: PT114. Oznakowana w dolinie Kunaliejki 21 października 2011 roku. Dwu- lub trzyletnia dorosła samica, 110 kg (waga szacunkowa). Ostatni tygrys amurski zaopatrzony w obrożę z nadajnikiem radiowym w Sichotealińskim Rezerwacie Biosfery. Zlokalizowana po raz ostatni w grudniu 2012 roku. Dalszy los nieznany. Podejrzenie śmierci z rąk kłusownika.
SIEWIERINA: Nieobrożowana. Obrazy z fotopułapek wskazywały, że była dorosłą samicą rezydentną w rejonie Jeziora Błagodatnego w początkach roku 2011. Do roku 2024 urodziła 2 mioty potomków.
Tygrysy regionu nadamurskiego
ZOŁUSZKA: Znaleziona w pobliżu osady Krounowki w południowo-zachodnim Primorju 25 lutego 2012 roku. W wieku 5 miesięcy ważyła 25 kg. Pierwszy osobnik wychowany w ośrodku rehabilitacji w Aleksiejewce. Uwolniona w regionie nadamurskim. Oznakowana i wypuszczona do środowiska naturalnego w Rezerwacie Bastackim 9 maja 2013 roku.
SWIETŁAJA: Znaleziona w rejonie swietłogorskim Primorja w lutym 2013 roku. Osierocona w wieku 11 miesięcy, 82 kg. Wychowana w ośrodku rehabilitacji w Aleksiejewce. Wypuszczona do środowiska naturalnego 5 czerwca 2014 roku. Siostra Iliony. Do roku 2024 jeszcze żyła.
ILIONA: Znaleziona w rejonie swietłogorskim Primorja w marcu 2013 roku. Osierocona w wieku 9 lub 10 miesięcy, 60 kg. Wychowana w ośrodku rehabilitacji w Aleksiejewce. Wypuszczona do środowiska naturalnego 22 maja 2014 roku. Siostra Swietłoj. W roku 2024 nadal żyła w Rezerwacie Chinganskim i jego okolicach.
BORIA: Znaleziony w rejonie Jakowlewki, w Primorju 2 grudnia 2012 roku. Osierocony w wieku 5 lub 6 miesięcy. Wychowany w ośrodku rehabilitacji w Aleksiejewce. Wypuszczony do środowiska naturalnego 22 maja 2014 roku. Brat Kuzji. W roku 15 znalazł ślady Swietłoj w roku 2015; para spotkała się i spółkowała w roku 2016. Dalszy los nieznany.
USTIN: Znaleziony w rejonie Kawalerowo w Primorju 14 lutego 2013 roku. Osierocony w wieku 5 lub 6 miesięcy. Wychowany w ośrodku rehabilitacji w Aleksiejewce. Wypuszczony do środowiska naturalnego 5 czerwca 2014 roku. Schwytany w grudniu 2014 roku po zbytnim zbliżeniu do siedzib ludzkich. Od roku 2021 żyje w zoo w Rostowie.
KUZJA: Znaleziony w rejonie Jakowlewki w Primorju 2 grudnia 2012 roku. Osierocony w wieku 5 lub 6 miesięcy. Wychowany w ośrodku rehabilitacji w Aleksiejewce. Wypuszczony do środowiska naturalnego 22 maja 2014 roku. Brat Borii. Przekroczył granicę państwową do Chin. W roku 2021 przebywał w Rezerwacie Przyrody Taipinggou w chińskiej prowincji Heilongjiang.
PHILIPPA: Znaleziona w rejonie chansanskim Primorja w roku 2017. Osierocona w wieku 4-6 miesięcy. Wychowana w ośrodku rehabilitacji w Aleksiejewce. Wypuszczona do środowiska naturalnego w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym wiosną 2018 roku. W roku 2024 jeszcze żyła.
ŁAZOWKA: Znaleziona w pobliżu miejscowości Łazo w roku 2018. Osierocona w wieku 4-6 miesięcy. Wychowana w ośrodku rehabilitacji w Aleksiejewce. Wypuszczona do środowiska naturalnego wiosną 2018 roku. Dalszy los nieznany.
Prolog
Na szczycie przybrzeżnego urwiska leżała tygrysica Lidija wygrzewająca się w promieniach słońca wschodzącego nad morzem, rozciągnięta jak domowy kot na okiennym parapecie, zadowolona i zrelaksowana. Pasma jej sierści w barwach głębokiej czerni i oranżu na tle bieli czyniły tego drapieżnika niemal niewidocznym wśród gałęzi i gęstwiny dna lasu, ukrytym pośród nierówności terenu i przesłoniętym przez cienie młodej dębiny.
Lidija, imię nadane jej przez pracowników Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego, było trzydziestym trzecim, tyle bowiem tygrysów rosyjsko-amerykański zespół Projektu do tej pory schwytał, zbadał i oznakował. W dniu pierwszego schwytania w październiku 1999 roku Lidija była już dojrzałą samicą, której wiek szacowano na sześć lat, była więc w kwiecie wieku, zważywszy, że w warunkach naturalnych samice tego gatunku dożywają piętnastu lat. Owego dnia, leżąc na szczycie urwiska w roku 2002, nosiła na szyi beżową obrożę z materiału skóropodobnego szerokości paska do spodni, wyposażoną w nadajnik radiowy wielkości małej bułeczki. Urządzenie to emitowało sygnał VHF: powtarzający się monotonnie dźwięk, który badacze mogli słyszeć, używając specjalnego odbiornika. W ten sposób studiowali ruchy Lidiji z dużej odległości. Kiedy siedziała, obserwując spokojnie swoje otoczenie, dwóch biologów spoglądało na nią z pokładu dwupłatowca krążącego jak orzeł wykorzystujący przybrzeżne wstępujące prądy powietrza. Tygrysica z pewnością słyszała warkot silnika samolotu, lecz nie zwracała na niego najmniejszej uwagi.
W siedmioletnim okresie obserwacji w latach 1999-2006 Lidija wychowała trzy mioty potomstwa, patrolując terytorium obejmujące 20 km urozmaiconego wybrzeża morskiego i rozciągające się na zachód do 15 km w zalesionych wzniesieniach gór Sichote-Aliń. Jej przestrzeń życiowa miała część wspólną z terytorium Wołodii, ośmioletniego rezydentnego samca, również noszącego obrożę z nadajnikiem. Było ono trzykrotnie większe od terytorium Lidiji i zazębiało się z terytoriami kilku samic. Lidija wyglądała wspaniale wspomnianego ranka 2002 roku; wygrzewała się na słońcu ponad skałami zwilżanymi przez morskie mgły; dla obserwujących ją ludzi była naturalnym elementem krajobrazu. Niestety, w minionych dziesięcioleciach nie wszyscy tak postrzegali przedstawicieli jej gatunku.
Tygrys jest drapieżnikiem usytuowanym na szczycie łańcucha pokarmowego; od tysięcy lat tygrysy amurskie[1], niemające naturalnych wrogów, penetrowały obszar północno-wschodniej Azji o powierzchni prawie 3 mln km2. Później, po 70 latach polowań i utraty siedlisk, tygrysy[2] w Rosji wyginęły niemal do cna. Do roku 1916 wybrzeże, na którym Lidija wypoczywała w roku 2002, było już dla nich stracone[3], a te które się ostały przemieszczały się w głąb lądu, gdzie siedzib ludzkich było bardzo niewiele. Dopiero w czasach najnowszych, pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku, podjęto wysiłki ochrony tygrysów amurskich, które wróciły[4] na brzegi Morza Japońskiego.
Naukowcy odbierający w samolocie sygnały z nadajnika Lidiji przekazywali kolegom na ziemi drogą radiową informacje o miejscu jej pobytu. Po 2-3 dniach, gdy przeniosła się gdzie indziej, zespół terenowy docierał pieszo do tego miejsca, by sprawdzić, co było przyczyną jej przebywania w nim. Czasami znajdowano w takich miejscach szczątki upolowanego zwierzęcia, niekiedy dowody kontaktów seksualnych, a często nic szczególnego: może więc tego dnia Lidija cieszyła się po prostu pięknym widokiem. Dane takie powiększały zasób wiedzy o ekologii tygrysów, pozwalając biologom formułować rekomendacje dotyczące ich ochrony. Po przekazaniu informacji samolot pozostawił Lidiję nad morzem i poleciał na zachód w kierunku gór, by szukać kolejnych oznakowanych tygrysów.
Wstęp
Kiedy przyjaciel zapytał Dale'a Miquelle'a, czy chciałby pojechać do Związku Radzieckiego, by chwytać tam tygrysy i śledzić ich ruchy, pomysł ten wydał mu się wariacki. Ale było to również coś, czego szukał. Był rok 1990; Dale miał 35 lat, był krępy i dobrze zbudowany; akcentem dominującym w jego twarzy były wąsy w stylu Toma Sellecka pogrubione wzdłuż górnej wargi. Jego śmiech był jak ryk, jak prawdziwa erupcja dźwiękowa, nieoczekiwana i zaraźliwa dla otoczenia, a jego wzrok przypominał niedźwiedzi: ostry, przenikliwy i pełen ciekawości. Pochodził z Nowej Anglii, ale mieszkał w północnej Wirginii. Nudziła go praca w Instytucie Biologii Ochronnej Smithsonian Institution w charakterze instruktora odwiedzających instytut naukowców. Był wykwalifikowanym biologiem terenowym z zawodowym doświadczeniem w egzotycznych miejscach, takich jak Isle Royale na Jeziorze Górnym, Park Narodowy Denali na Alasce i Park Narodowy Chitwan w Nepalu. W rejonie Waszyngtonu przebywał już dwa lata i widział tam niewiele możliwości rozwoju swojej kariery. Tygrysy amurskie nigdy nie przychodziły mu do głowy, pragnął jednak powrotu do dzikiej przyrody, gdzie mógłby zrobić coś konkretnego dla jej ochrony. Tygrysy mogły dać mu tę szansę.
Dale był w stałym kontakcie z Howardem Quigleyem, przyjacielem ze studiów na Uniwersytecie Idaho. Od ponad roku Howard wspominał o projekcie badania tygrysów, który jego mentor, znany badacz kuguarów, biolog Maurice Hornocker próbował uruchomić wspólnie z radzieckimi kolegami ze wschodniej Rosji. Koncepcja polegała na połączeniu ogromnej wiedzy i praktyki terenowej Rosjan z doświadczeniem Amerykanów w zakresie chwytania, znakowania i śledzenia drapieżników. Wspólnymi siłami mogliby rozpracować projekt w szczegółach, zapewniając sobie umocowania instytucjonalne i prawne w obu krajach, zgromadzić fundusze i rozpocząć badania tygrysów.
W szczytowym okresie rozwoju przed rokiem 1850 na ogromnym obszarze północno-wschodniej Azji żyło przypuszczalnie[5] 3000 tygrysów amurskich. Centralnym obszarem ich zasięgu było dorzecze Amuru, skąd rozchodziły się jego odnogi w różne strony: na zachodzie pojedyncze osobniki docierały do Kraju Zabajkalskiego, a na południu do ich zasięgu należał cały Półwysep Koreański. Losy tygrysów amurskich pogorszyły się w drugiej połowie XIX wieku, kiedy Rosja i Chiny podpisały dwa porozumienia[6]. Pierwszym był Traktat z Aigunu z roku 1858, a drugim Konwencja Pekińska z roku 1860. Umowy te[7] były niezrównoważone - Rosja zyskała na nich wszystko, a Chiny nic - stworzyły więc polityczną barierę w samym środku geograficznego zasięgu tygrysa amurskiego. Wszystko na północ od Amuru i na wschód od Ussuri znalazło się w Rosji, w tym obszary obecnego Primorja (Kraju Nadmorskiego), Żydowskiego Obwodu Autonomicznego, części Kraju Chabarowskiego i większej części obwodu amurskiego.
W następstwie tych traktatów Cesarstwo Chińskie i Imperium Rosyjskie[8] natychmiast podjęły intensywne akcje zasiedleniowe w całym pogranicznym regionie - Rosjanie w celu konsolidacji zdobytych terytoriów, a Chińczycy dla zapobieżenia dalszym ich utratom. Po stronie rosyjskiej kolonizatorzy, częściowo pochodzenia ukraińskiego, przynosili ze sobą europejskie postawy zwalczania drapieżników i intensywnego łowiectwa. Ekolog[9] Jewgienij Matiuszkin pisał w roku 1998: "dla nich było naturalne, że każdy tygrys i inny duży drapieżnik zasługiwał wyłącznie na celny strzał". Europejczycy z zapałem tępili wszelkie dzikie koty, a kolejne fale imigrantów w ostatnich dekadach XIX wieku zabijały co roku około 150 sztuk[10]. Szacuje się, że na początku XX wieku żyło w Rosji tylko około 800 tygrysów amurskich[11]. W ciągu 40 lat tego stulecia zredukowano ich populację do[12] ca 20-30 osobników, co oznaczało jej spadek o 96%. Tygrysy amurskie zostały wyparte[13] do izolowanych, bezdrożnych siedlisk w głębi gór Sichote-Aliń w Kraju Nadmorskim, gdzie pozostawały poza zasięgiem większości myśliwych, z wyjątkiem najsilniej zdeterminowanych.
Na szczęście szereg zdecydowanych działań ochronnych[14] podjętych przez oddanych sprawie naukowców radzieckich zapobiegło całkowitemu wyniszczeniu tygrysów w Rosji. W latach trzydziestych utworzono obszary chronione zapewniające tym zwierzętom możliwość wychowywania potomstwa, a w latach czterdziestych wprowadzono prawne zakazy polowań dla sportu na osobniki dorosłe, a później także chwytania ich potomstwa w celach handlowych, dzięki czemu młode tygrysy miały szanse osiągania wieku rozrodczego. W drugiej połowie XX wieku populacje tygrysa amurskiego w Rosji zaczynały się odradzać. W roku 1958 doliczono się 66 osobników[15], pod koniec lat sześćdziesiątych 130, a w połowie lat osiemdziesiątych było ich już 240-250.
W Chinach w tym samym XX wieku występowała tendencja przeciwna, czyli stały spadek liczebności populacji spowodowany osadnictwem, przystosowaniem terenów do celów rolniczych oraz eksploatacją zasobów naturalnych. Pod koniec XIX stulecia w Chinach żyło około[16] 2000 tygrysów amurskich, a w latach trzydziestych XX wieku zostało już tylko 500. Eksploatacja zasobów naturalnych nabrała przyśpieszenia w początkach lat trzydziestych po japońskiej inwazji w północno-wschodnich Chinach i utworzeniu[17] marionetkowego państwa Mandżukuo kontrolującego tę część kraju do roku 1945. Po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej w roku 1949 kampanie walki ze szkodnikami[18] prowadzone przez rząd Mao Zedonga przy założeniu, że tygrysy są przeszkodą w gospodarczym rozwoju Chin, podobnie jak komary i szczury, zredukowały ich populację jeszcze bardziej. W połowie lat pięćdziesiątych[19] żyło w Chinach nie więcej niż 200 osobników, a w latach osiemdziesiątych zostało ich już tylko około trzydziestu.
Nie tylko tygrysy amurskie w Rosji i Chinach znalazły się na progu wyginięcia. Wiek XX okazał się jednoznacznie katastrofalny dla wszystkich dziewięciu podgatunków Pantherae tigris. Przed masywną ekspansją cywilizacyjną na ogromnym obszarze Rosji, Chin i Azji Środkowej, do Turcji na zachodzie i do indonezyjskiej wyspy Bali na południu, żyły setki tysięcy reprezentantów[20] tego gatunku. W XX wieku trzy podgatunki - kaspijski, balijski i jawajski - wyginęły całkowicie, a czwarty - południowochiński[21] - zachował się tylko w ogrodach zoologicznych. Zasięgi tygrysów[22] żyjących na wolności stanowią dziś 7% ich naturalnych zasięgów sprzed stu lat. Utrata siedlisk, prześladowania oraz odstrzały dla sportu i zysku zredukowały łączną populację wszystkich tygrysów do niecałych 5000[23].
Niemal każda część ciała tygrysa, a nawet jego mocz i kał, ma swoją cenę w całej Azji. Produkty[24] takie jak "wino tygrysie", będące zwykłymi spirytusowymi nalewkami z kości, są symbolem statusu społecznego. Skóry tygrysie noszone są jako okrycia w Tybecie i ozdabiają biura w Indonezji, a różne preparaty z kości i innych tkanek, nie wyłączając wibrysów, traktowane są jak panacea na wszystko, od wrzodów żołądka do bólów zębów. Dostawcy tych materiałów regularnie uaktualniają listę chorób nadających się do takiego leczenia: w roku 2020 części ciał tygrysów były promowane jako skuteczny lek[25] na infekcje COVID-19.
W roku 2022 tygrysy bengalskie żyjące w Indiach, Nepalu, Bangladeszu i Bhutanie były najliczniejszym podgatunkiem Pantherae tigris; w tym regionie wciąż żyje ponad 3000 osobników, choć ich przestrzeń życiowa jest zawężona do niewielkich enklaw nienaruszonych siedlisk otoczonych terenami gęsto zaludnionymi. Na drugim miejscu jest populacja tygrysów amurskich żyjących w Rosji i w Chinach licząca około 450 osobników. W Indonezji żyje nadal około 400 tygrysów sumatrzańskich. Mniej niż 200 tygrysów indochińskich[26] ostało się w Tajlandii i Mjanmie, a około 100 tygrysów malajskich na Półwyspie Malajskim. Od początku XXI wieku tygrysy zniknęły z Wietnamu (w roku 2002), Kambodży (w roku 2007) i Laosu (w roku 2013).
Faktem jest, że tygrys amurski jest jedynym podgatunkiem Pantherae tigris, którego populacja powiększyła się w XX wieku, lecz po upadku Związku Radzieckiego w roku 1991 zagrożenie jej dalszego istnienia szybko powróciło. Wprowadzona w ZSRR silna ochrona prawna siedlisk, zapewniająca naturalne odradzanie się gatunku, zaczęła się rozpadać. Z powodu ogólnonarodowej i lokalnej destabilizacji gospodarczej oraz osłabienia ochrony granic państwowych zaczęto znowu odstrzeliwać tygrysy. W wyniku odstrzałów ginęło być może[27] nawet około 60 sztuk rocznie, a ciała zwierząt wyciągane były z lasów, ćwiartowane i szmuglowane w walizkach przez nieszczelną lądową granicę z Chinami, a także przewożone nielegalnie na pokładach komercyjnych statków[28] do Korei Południowej, na których ukrywane były między kłodami drewna lub kontenerami.
Gdy Howard Quigley po raz pierwszy powiedział Dale'owi o Projekcie Ochrony Tygrysa Amurskiego, była to niezobowiązująca rozmowa przyjaciół o sprawach zawodowych. Jednak w ciągu roku 1991 zaczął postrzegać Dale'a jako możliwego współpracownika. Projekt potrzebował kierownika prac terenowych: kogoś, kto będzie mieszkał w Rosji i w pełni zaangażuje się w ich koordynację ze strony amerykańskiej. Howard uważał, że Dale, ze swoją udokumentowaną zdolnością do pracy w odległych terenach i trudnych okolicznościach, mógłby być tą osobą. Opowieści Howarda budziły u Dale'a żywe zainteresowanie rosyjskim Primorjem, obecną ojczyzną tygrysów amurskich. Widział w tej pracy wartościowy cel, jakim byłoby gromadzenie nowej wiedzy o zagrożonym gatunku z jednoczesną próbą jego ratowania. Gdy Maurice Hornocker oficjalnie zaproponował mu zatrudnienie, nie potrzebował już przekonywania.
W styczniu 1992 roku grupa amerykańskich biologów specjalizujących się w ochronie dzikiej przyrody - Dale, Maurice, Howard i weterynarka dzikich zwierząt imieniem Kathy - przyleciała do Primorja, by spotkać się z rosyjskimi partnerami. Amerykanie byli pełni entuzjazmu, zaniepokoił ich jednak społeczny chaos panujący wówczas w Rosji: zaledwie kilka tygodni wcześniej nastąpił upadek Związku Radzieckiego[29]. Amerykanie i ich rosyjscy współpracownicy naukowi obserwowali prawdziwą katastrofę w lasach Primorja dokonującą się w czasie realnym na ich oczach, ze wszystkimi konsekwencjami: nagłym zubożeniem ludzi pozbawionych wynagrodzeń, kłusownictwem oraz rabunkową gospodarką drewnem i innymi zasobami druzgocącą populacje tygrysów. Pytania naukowe pozostały bez zmian - jakich przestrzeni tygrysy potrzebują, ile zwierząt kopytnych muszą spożywać w jednostce czasu i jak kończą życie - lecz potencjalna wartość tych danych wpisała się w coś znacznie pilniejszego. By uratować tygrysy amurskie i lasy Primorja, trzeba było zainteresować tym tematem władze państwowe i opinię publiczną, przekonując wszystkich, że ochrona przyrody jest konieczna dla uniknięcia nieodwracalnej utraty unikalnego naturalnego ekosystemu.
Mimo niepewnych początków Projekt Ochrony Tygrysa Amurskiego rozwijał się aktywnie przez 30 lat, stając się w skali światowej najdłuższym przedsięwzięciem badawczym poświęconym tygrysom. Kiedy miarą sukcesu jest schwytanie i oznakowanie jednego osobnika lub znalezienie w lesie szczątków upolowanego przezeń dzika, w szerszy globalny wpływ takiej pracy trudno uwierzyć. Ich wysiłki z początku wydawały się skromne, ale idee, metody badawcze oraz działania na rzecz ochrony tygrysów i ich siedlisk wywarły wpływ na stosunek społeczności i władz do przyrody nie tylko w Rosji i Chinach, lecz także we wszystkich innych krajach Azji, w których te zwierzęta jeszcze żyły. Ci oddani swej pracy biolodzy zebrali informacje o ekologii tygrysów, stworzyli plany zarządzania dziką przyrodą oraz nawiązali współpracę z władzami państwowymi, które przyjęły politykę wsparcia populacji tygrysów amurskich i ich odnowy. Bez tych zasadniczych interwencji podjętych we właściwym czasie mówilibyśmy już o tych zwierzętach jako gatunku historycznym - tak jak się to stało z podgatunkami: balijskim, kaspijskim, jawajskim i południowochińskim.
Od kiedy w połowie XIX wieku rosyjscy i chińscy osadnicy zaczęli masowo przenikać w głąb lasów dorzecza Amuru, losy tych zwierząt zależały od ludzkich kaprysów i ekstrawagancji. Zostały zepchnięte do osobliwej przestrzeni między dwoma imperiami, okraczającej jak gdyby narzuconą przyrodzie przez ludzi linię podziału biegnącą wśród gór i lasów południowo-wschodniej Azji. W ciągu 170 lat populacje tygrysa amurskiego spadały i wzrastały po obu stronach granicy, w ścisłym powiązaniu z ewolucją ludzkich postaw. Pierwotnie był to lęk, potem łowiectwo, i wreszcie ochrona. Projekt Ochrony Tygrysa Amurskiego wraz z jego sprzymierzeńcami doprowadził do renesansu tej ostatniej, prawdziwie cywilizowanej postawy. Stał się on modelowym przykładem, jak ludzie o podobnych predyspozycjach, ożywieni wspólną ideą, mogą dokonać znaczących zmian poprzez skoordynowaną pracę. Historia początków tego przedsięwzięcia i jego rozwoju wzdłuż chińsko-rosyjskiej granicy jest opowieścią zawierającą elementy przygody, koleżeństwa, innowacji i inspirującego sukcesu.
1Zielony ogień
Tygrysy amurskie, popularnie nazywane też "syberyjskimi", charakteryzuje paradoksalny zbiór cech gracji i agresywności. Są to zwierzęta zwinne i eleganckie, tworzące w swoim otoczeniu atmosferę królewskiego dostojeństwa. To jednak również drapieżniki przemykające się cichcem w naturalnym środowisku jak ruchome klocki leśnej układanki, wśród wzniesień, skał i cienistych drzewostanów, z intencją maksymalnego zbliżenia do pasącej się sarny czy jelenia, lub też odpoczywającego dzika. W odpowiednim momencie rzucają się z wielką szybkością i siłą na upatrzoną ofiarę, błyskawicznie ją obezwładniając. Warunkiem ich przetrwania jest dyskrecja, dlatego są tak trudne do wytropienia, nie mówiąc już o studiowaniu ich zachowań in vivo.
Nazwa "tygrys syberyjski" jest nieprecyzyjna: te tajemnicze koty nie żyją na Syberii (w znaczeniu geograficznym), lecz w dorzeczu Amuru na rosyjskim Dalekim Wschodzie, jednym z największych w Azji. Sięga ono na zachodzie[30] aż do Mongolii; dalej rzeka płynie na wschód, tworząc obecną granicę rosyjsko-chińską i uchodzi do Cieśniny Tatarskiej w pobliżu Morza Ochockiego. W całym XX stuleciu naukowcy[31] badali te zwierzęta wyłącznie w chłodnych miesiącach roku, gdy pozostawiały ślady na śniegu. Podążając ich tropami, badacze zdobywali wiedzę o trybie ich życia, terytoriach łowieckich i ofiarach. Niestety, z nastaniem wiosny ślady tygrysów wtapiały się w osiadający i tający śnieg, w związku z czym jedyne źródło wglądu w ich ruchy i działania znikało. W rezultacie zrozumienie ich ekologii, interakcji ze środowiskiem i relacji międzyosobniczych z konieczności było wybitnie niepełne. Informacje o nich dotyczące innych pór niż zimowa były sporadyczne, anegdotyczne i niepotwierdzone - na przykład jakichś zbieraczy jagód przeraziły niskie pomruki dochodzące z gęstego podszytu lasu, jakiś wędkarz łowiący jesienią wrócił do domu rozdygotany, bo zauważył na błotnistym brzegu rzeki świeże tygrysie ślady, których nie było tam poprzedniego dnia. Pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku spadek napięć politycznych, pojawienie się zaawansowanych technologii oraz perspektywa nowych odkryć stworzyły atrakcyjne możliwości badań tygrysów amurskich w Rosji.
Maurice Hornocker, wybitny znawca wielkich kotów z Uniwersytetu Idaho, który poświęcił swoją zawodową karierę badaniu samotnie polujących: kuguarów[32] w Stanach Zjednoczonych, jaguarów w Ameryce Południowej i lampartów w Afryce, był człowiekiem budzącym natychmiastową sympatię. Mówiąc, przeciągał lekko samogłoski w stylu dalekiego Zachodu, często się przy tym śmiejąc, nie należało jednak mylić tej "ludowości" z naiwnością lub prostactwem. Maurice był inteligentny, oczytany i pewny swoich poglądów, a przede wszystkim miał dużą wiedzę; miał też wrodzony dar ciekawego opowiadania o swoim pełnym przygód życiu. Często, cytując Mao Zedonga, przytaczał odwieczną prawdę[33]: "Źródłem wszelkiej mądrości jest osobiste doświadczenie"[34]; przeciągał przy tym zrogowaciałą dłoń po swojej szczupłej twarzy pokrytej kilkudniowym zarostem.
Maurice urodził się w roku 1930 w rodzinie rolniczej na południu stanu Iowa i jako nastolatek przeniósł się do Montany, gdzie wcześnie objawiły się jego zainteresowania dziką przyrodą. Po ukończeniu studiów magisterskich na Uniwersytecie Montany doktoryzował się w roku 1964, wybierając jako temat biologię i życie kuguarów. Pracował pod kierunkiem legendarnego biologa i znawcy dzikiej przyrody Johna Craigheada, który, wspólnie ze swym bratem Frankiem, eksperymentował[35] w latach pięćdziesiątych z radiotelemetrią, używając starego sprzętu Marynarki Wojennej. Bracia Craigheadowie pracowali później w NASA, i zainstalowali pierwszą obrożę satelitarną na szyi łoszy zwanej później Moniką[36] lub Kosmiczną Klępą. Innowacje te doprowadziły do rozwoju i wykorzystania wszechobecnej dziś technologii GPS w telefonach, samochodach i innych urządzeniach elektronicznych. Maurice wierzył, że praca naukowa jest nie tylko źródłem utrzymania, lecz także sposobem życia. Był przekonany, że "nie ma większej radości niż odkrycia i tworzenie nowej wiedzy".
Maurice'a frustrowała świadomość, że zarządzanie dziką przyrodą w Stanach Zjednoczonych tradycyjnie ograniczało się do zwierząt kopytnych, takich jak mulaki, łosie i owce kanadyjskie (nazywane też muflonami kanadyjskimi). W latach pięćdziesiątych[37] w zarządzaniu dziką przyrodą dominowały wrogie postawy wobec drapieżników - kuguarów, wilków, kojotów i innych mięsożerców - które traktowano jak pasożyty przyrody, żarłoków pożerających zbyt wiele zwierzyny płowej, czego wyrazem były agresywne działania władz państwowych zmierzające do ich eliminacji. Jednakże niektórzy biolodzy, tacy jak bracia Craigheadowie i ekolog Aldo Leopold, postrzegali problem zupełnie inaczej. Leopold, w swej znaczącej i wpływowej pracy A Sand County Almanac, wydanej w roku 1949, opisał chwilę, w której zaczął postrzegać drapieżniki jako część przyrody, a nie jako jej "elementy niepożądane"; stało się to, gdy w roku 1912 zastrzelił wilka:
Zbliżając się[38] do starej wilczycy, zdążyliśmy zaobserwować wściekły zielony ogień umierający w jej oczach. Zdałem sobie wtedy sprawę, i wiem to do dziś, że w tych oczach było dla mnie coś nowego - coś co znała tylko ona i pobliska góra. Byłem wtedy młody i rwałem się do cyngla; myślałem, że im mniej wilków, tym więcej jeleni i saren, że brak tych pierwszych oznaczałby raj dla myśliwych. Lecz kiedy zielony ogień zgasł, poczułem, że zarówno wilczyca, jak i góra były innego zdania.
Maurice, pozostający pod wpływem Craigheadów i Leopolda, czuł to samo. W Ameryce Północnej nie prowadzono dotąd żadnych badań miejsca i roli kuguarów w przyrodzie - naturalnego systemu funkcjonującego pięknie od tysięcy lat, do czasu gdy przyszli ludzie i zaczęli je zabijać - Maurice postanowił więc osobiście się tym zająć. Przystosował do badania tych drapieżników stosowane przez braci Craigheadów metody radiotelemetrii i sformułował zalecenia dotyczące przywrócenia równowagi ekosystemów. "Musimy poznać stan naturalny, zanim będziemy musieli naprawiać własne błędy" - wyjaśniał. Kontynuował badania kuguarów do roku 1973. Jego zaciekawienie życiem samotnych dzikich kotów pogłębiało się. Zatrudniony równocześnie w Służbie Rybołówstwa i Dzikiej Przyrody Stanów Zjednoczonych oraz na Uniwersytecie Idaho, zaczął angażować zainteresowanych studentów do badań rysiów w Idaho, jaguarów w Brazylii i lampartów w Afryce.
Jedynym gatunkiem z rodzaju Panthera, o którym nie posiadał wiedzy płynącej z osobistego doświadczenia terenowego, był tygrys, zaczął więc poszukiwać sposobów jej uzupełnienia. W początkach lat siedemdziesiątych, w ramach umowy ze Smithsonian Institution, Maurice był członkiem zespołu szukającego w południowej Azji możliwości rozpoczęcia wielkoskalowego studium dynamiki populacji tygrysów. Jednakże teren ten[39] był zbyt niejednolity i gęsto zaludniony, by można było prowadzić w nim badania naturalnej ekologii tygrysów.
Gdy jedna potencjalna ścieżka się zamknęła, inna się otworzyła. Maurice otrzymał z Moskwy list od dr. Jewgienija Matiuszkina - ekologa badającego tygrysy amurskie, który znał wcześniejsze artykuły Hornockera dotyczące zastosowań telemetrii. Matiuszkin uważał, że technologia ta mogłaby zrewolucjonizować badania tygrysów w jego kraju i zaprosił Maurice'a do Związku Radzieckiego. Były to jednak lata siedemdziesiąte; Maurice był wciąż etatowym pracownikiem urzędu federalnego. Polityczne bariery wynikające z wzajemnej nieufności uniemożliwiały władzom Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego wydawanie zezwoleń na nowe formy współpracy naukowej. Tak więc, mimo zaproszenia "tygrysie" lasy wschodniej Rosji znajdowały się za żelazną kurtyną.
Mniej więcej w tym samym czasie oficjalna wizyta prezydenta Richarda Nixona w Chinach w roku 1972 przyśpieszyła odwilż w stosunkach Stanów Zjednoczonych z tym krajem, zapoczątkowując okres[40] wymiany kulturalnej i naukowej. To dało Maurice'owi kolejną szansę. Dołączył do amerykańskiej delegacji naukowców, którzy spędzili sześć tygodni na Uniwersytecie Harbińskim w północno-wschodniej chińskiej prowincji Heilongjiang w początkach lat osiemdziesiątych, prowadząc serię wykładów na temat zarządzania dziką przyrodą. Podczas tego pobytu Maurice rozmawiał z chińskimi naukowcami i zapoznawał się z regionem, szukając informacji na temat tygrysów amurskich. To, co Maurice zastał w prowincji Heilongjiang, bardzo go zniechęciło: rezultat stu lat intensywnego rolnictwa inspirowanego Konwencją Pekińską z 1860 roku, które zmieniło środowisko naturalne tak dalece, że granicę chińsko-rosyjską można było łatwo rozpoznać na zdjęciach satelitarnych: na południe od niej były głównie brunatne pola uprawne, a na północ - intensywna zieleń gęstych pierwotnych lasów rosyjskich. W jednej z chińskich wsi rolnik powiedział Maurice'owi za pośrednictwem tłumacza, że od pokoleń nikt nie widział tygrysa w pobliżu. Zwierzęta te kiedyś tam żyły, lecz teraz wysoka gęstość zaludnienia, kłusownicze wnyki w lasach, które jeszcze zostały, przekształcenie znacznych obszarów w użytki rolne oraz niskie pogłowie zwierzyny płowej musiały ograniczyć liczebność ich populacji do ilości szczątkowych. Maurice ze zdziwieniem dowiedział się później, że w tym czasie istniało ponoć jeszcze w Chinach 30 osobników tego gatunku.
Pod koniec lat osiemdziesiątych Maurice, przeszedłszy na emeryturę w Służbie Rybołówstwa i Dzikiej Przyrody, założył własną organizację naukowo-badawczą pod nazwą Instytut Dzikiej Przyrody Hornockera, afiliowaną przy Uniwersytecie Idaho. W tym czasie Związek Radziecki otworzył się na Zachód podobnie jak Chiny i zaczęła się rozwijać współpraca naukowa Rosji ze Stanami Zjednoczonymi. W roku 1989 radzieccy badacze[41] odwiedzili Idaho w ramach programu wymiany naukowej. Skupieni wokół ogniska opowiadali niesamowite historie o tygrysach amurskich. Jurij Puzaczenko, cieszący się wielkim szacunkiem i wpływami ekolog, porównywał te drapieżniki do średniowiecznych taranów ukrywających się w gęstych lasach.
Primorje w szczególny sposób wystaje z głównego lądu wschodniej Rosji jak długi i ostry górny kieł łączący rzekę Ussuri i Chiny z wybrzeżem Morza Japońskiego[42] między 42° i 48° szerokości geograficznej północnej, odpowiadającej rozciągłości południkowej stanów Oregon i Waszyngton na zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej lub odległości od Monachium do Rzymu w Europie.
Zimy są tam surowe i niebezpiecznie mroźne; przez pięć miesięcy ląd pokrywa bardzo gruba warstwa śniegu. Jenoty (szopy ussuryjskie), gatunek o zasięgu od Primorja do południowego Wietnamu, nigdzie poza Primorjem nie hibernują, rosyjskie zimy wolą jednak spędzać w norach. Jest to jedyny[43] hibernujący reprezentant psowatych. W interiorze Primorja średnie roczne[44] opady śniegu wynoszą 80 cm, a średnia temperatura w styczniu oscyluje wokół -21°C. Na wybrzeżu temperatura jest nieco wyższa, ale zjawiskiem typowym są wiatry o prędkościach średnich 21 km/godz., w porywach[45] regularnie przekraczające 50 km/godz. Wiosna zaczyna się od gęstych mgieł wzdłuż przybrzeżnych urwisk, po czym następuje szybki rozwój wegetacji roślinnej, a potem gorące i wilgotne lato. Roje owadów przyciągają znad Pacyfiku ogromne stada jerzyków - ptaków owadożernych żyjących w ciągłym ruchu. Tajfuny występują najczęściej w sierpniu i wrześniu, gdy mieszkańcy Primorja - zwierzęta i ludzie - szukają osłony przed deszczem i silnymi wiatrami. Zdarzają się gwałtowne sztormy: tajfun Lionrock[46] w roku 2016 uderzył w Kraj Nadmorski huraganem o prędkości 108 km/godz., równając z ziemią 400 km2 lasów. Jesienią zalesione wzgórza Primorja pokrywają się bogatą paletą barw liści klonowych, dębowych i brzozowych oraz igliwia modrzewiowego, i tak kończy się cykl bujnego życia, ustępując miejsca kolejnej srogiej zimie.
Przypisy
[1] C. Driscoll et al., Phylogenetic Origin of the Extinct Caspian Tiger and Its Relationship to Amur Tigers, w: The Amur Tiger in Northeast Asia, Dal'nauka, Władywostok 2010, s. 113-120.
[2] L. Kaplanov, Tigers in the Sikhote-Alin, w: Tiger. Red Deer. Moose, Izd. Mosk. Obszcziestwa Ispytateliej Prirody, Moskwa 1948, s. 18-49.
[3] Ibid.
[4] Y. Matyushkin et al., History, Current Status, and Prospects for Tiger Conservation in the Sikhote-Alin Reserve, w: Predatory Mammals. Collection of Scientific Papers, Centralne Laboratorium Badawcze GławOchoty RFSRR, Moskwa 1981, s. 76-118.
[5] Ibid.
[6] J. Stephan, The Russian Far East, Stanford University Press, Stanford 1994.
[7] M. Chan, Rule of Law and China's Unequal Treaties: Conceptions of the Rule of Law and Its Role in Chinese International Law and Diplomatic Relations in the Early Twentieth Century, "Penn History Review" 2019, 25, s. 9-49.
[8] R. Edmonds, Northern Frontiers of Qing China and Tokugawa Japan: A Comparative Study of Frontier Policy, University of Chicago Department of Geography, Research Paper No. 213, Chicago 1985, oraz: J. Stephan, op. cit.
[9] Y. Matyushkin, The Amur Tiger in Russia: An Annotated Bibliography 1925-1997, WWF, Moskwa 1998.
[10] A. Silantyev, Review of Commercial Hunting in Russia, Kirshbaum, St. Petersburg 1898.
[11] S. Kuczierenko, Wcześniejsze populacje tygrysa amurskiego, w: Ried'kije widy mliekopitajuszczich i ich ochrana. Matieriały 3 wsie-sojuznogo sowieszczanija, IEMEZH I WTO AN ASSR, Moskwa 1983, s. 122 i 123.
[12] L. Kaplanov, op. cit.
[13] L. Kaplanov, op. cit.
[14] K. Abramow, Ochrona tygrysa, w: "Ochota i ochotniczije choziajstwo" 1958, 11, s. 23.
[15] K. Abramow, Tygrysy w Kraju Nadmorskim, "Ochota i ochotniczije choziajstwo" 1960, 3, s. 25 i 26.
[16] Y. Tian et al., Spatiotemporal pattern and major causes of the Amur tiger population dynamics, "Biodivers. Sci." 2009, 17(3), s. 211-225.
[17] P. Duara, Sovereignty and Authenticity: Manchukuo and the East Asian Modern, Rowman & Littlefield Publishers, Lanham 2004.
[18] J.A. Mills, Blood of the Tiger: A Story of Conspiracy, Greed, and the Battle to Save a Magnificent Species, Beacon Press, Boston 2015.
[19] Y. Tian et al., op. cit., s. 11-225.
[20] E. Sanderson et al., Implications of the shared socioeconomic pathways for tiger (Panthera tigris) conservation, "Biological Conservation" 2019, 231, s. 12-23.
[21] J. Goodrich et al., Panthera tigris, w: The IUCN Red List of Threatened Species 2022.
[22] J. Walston et al., Bringing the Tiger Back from the Brink - The Six Percent Solution, "PLoS Biology" 2010, 8, s. 1-4.
[23] J. Goodrich et al., op. cit.
[24] R. Nuwer, Poached, Da Capo Press, New York 2018.
[25] J. Goodrich et al., op. cit.
[26] J. Goodrich et al., op. cit.
[27] S. Galster, K.V. Eliot, Roaring back: Anti-poaching strategies for the Russian Far East and the comeback of the Amur tiger, w: J. Seidensticker, S. Christie, P. Jackson (red.), Riding the Tiger: Tiger Conservation in Human-dominated Landscapes, Cambridge University Press, Cambridge 1999, s. 230-239.
[28] Ibid.
[29] M. Gorbaczow był ostatnim przywódcą ZSRR od roku 1985 do rozwiązania państwa w roku 1991. Funkcję prezydenta pełnił w latach 1990-1991, od jej wprowadzenia (przyp. tłum.).
[30] E. Simonov, E. Egidarev, Intergovernmental cooperation on the Amur River basin management in the twenty-first century, "International Journal of Water Resources Development" 2017, 34, s. 771-791.
[31] Y. Matyushkin, op. cit.
[32] M. Hornocker, Cougars on the Cliff , Lyons Press, Essex 2023.
[33] Mao Tse-tung, On Practice, w: Selected Works of Mao Tse-tung, Foreign Languages Press, Pekin 1967.
[34] Mao "wypożyczył" sobie to twierdzenie od setek pokoleń nauczycieli duchowych wszystkich tradycji, którzy zawsze uważali osobiste doświadczenie za źródło wiedzy ważniejsze od przekazów i spekulacji intelektualnych, zarówno w sferze percepcji zmysłowej, jak i w medytacyjnej introspekcji. Notabene Mao był odpowiedzialny za śmierć ok. 70 mln ludzi, nasuwa się więc analogia z podłym i cynicznym wykorzystaniem przez A. Hitlera innej odwiecznej prawdy: "Arbeit macht Frei" (przyp. tłum.).
[35] F. Craighead, J. Craighead, Data on Grizzly Bear Denning Activities and Behavior Obtained by Using Wildlife Telemetry, "Bears: Their Biology and Management" 1972, 2, s. 84-106.
[36] B. Goldfarb, Monique the space elk and the wild history of tracking wildlife, "High Country News", 21 April 2020.
[37] M. Hornocker, op. cit.
[38] A. Leopold, A Sand County Almanac, Oxford University Press, New York 1949.
[39] Maurice przedstawił tylko jedną rekomendację miejsca badania tygrysów: Park Narodowy Chitwan w Nepalu założony w roku 1973. Żaden inny rejon w Azji Południowej nie był w jego ocenie wystarczająco nienaruszony, by mógł być terenem badań tych zwierząt w ich naturalnym środowisku. Później w tym samym roku Smithsonian Institution rozpoczęła długoterminowy program badawczy w Royal Chitwan.
[40] P. Millwood, Improbable Diplomats: How Ping-Pong Players, Musicians, and Scientists Remade US-China Relations, Cambridge University Press, Cambridge 2022.
[41] P. Matthiessen, Tigers in the Snow, North Point Press, New York 2000.
[42] Nazwa "Morze Japońskie" jest kwestionowana przez obydwa państwa koreańskie jako przejaw "dziedzictwa kolonialnego". Zgodnie z opinią rządów koreańskich nazwa "Morze Wschodnie" antydatuje japońską obecność wojskową na Półwyspie Koreańskim, w północno-wschodnich Chinach i na Sachalinie. Nazwa ta używana jest w oryginalnym wydaniu tej książki. W przekładzie polskim użyto nazwy "Morze Japońskie" przyjętej w polskim nazewnictwie geograficznym. Więcej szczegółów: patrz: J. Short, L. Dubots, Contesting Place Names: The East Sea/Sea of Japan Naming Issue, "Geographical Review" 2020, 112, s. 187-206.
[43] D. Macdonald, C. Sillero-Zubiri, Dramatis personae Wild Canids - an introduction and dramatis personae, w: D. Macdonald, C. Sillero-Zubiri (red.), The Biology and Conservation of Wild Canids, Oxford University Press, Oxford 2004.
[44] J. Goodrich et al., Conflicts between Amur (Siberian) tigers and humans in the Russian Far East, "Biological Conservation" 2011, 144, s. 584-592.
[45] Na podstawie danych historycznych z: https://weatherspark.com/h/y/143113/2024/Historical-Weather-during-2024-in-Vladivostok-Russia#Figures-WindSpeed.
[46] A. Vozmishcheva et al., Strong Disturbance Impact of Tropical Cyclone Lionrock (2016) on Korean Pine-Broadleaved Forest in the Middle Sikhote-Alin Mountain Range, Russian Far East, "Forests" 2019, 10, s. 1-14.
