Ulice i place krakowskiego Kazimierza. Z dziejów chrześcijan i Żydów w Polsce - Bogusław Krasnowolski

Kup ebooka

29.00 zł
23.78 zł (29,00 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

Wstęp

Sto lat temu wy­dana zo­stała praca Sta­ni­sława Tom­ko­wi­cza Ulice i place Kra­kowa w ciągu dzie­jów, ich na­zwy i zmiany po­staci1. Au­tor, wy­bitny hi­sto­ryk sztuki, pro­fe­sor Uni­wer­sy­tetu Ja­giel­loń­skiego i wie­lo­letni kon­ser­wa­tor za­byt­ków Kra­kowa, w for­mie zwię­złej i przy­stęp­nej prze­ka­zał czy­tel­ni­kom hi­sto­rię po­szcze­gól­nych ulic i zwią­za­nych z nimi za­byt­ków. Naj­więk­szą uwagę zwró­cił jed­nak na kształ­to­wa­nie się hi­sto­rycz­nych nazw, ich ge­nezę i zmiany.

Pierw­sze wy­da­nie ni­niej­szej książki uka­zało się po­nad trzy­dzie­ści lat temu2. Au­tor, kon­ty­nu­ując dzieło Tom­ko­wi­cza, ogra­ni­czył się do te­renu Ka­zi­mie­rza ze Stra­do­miem, a więc do sa­mo­dziel­nego śre­dnio­wiecz­nego mia­sta z przed­mie­ściem, w wie­kach XIX i XX obej­mu­ją­cego dwie dziel­nice w ob­rę­bie ów­cze­snego Kra­kowa. W cza­sie, jaki upły­nął od wy­da­nia pracy Tom­ko­wi­cza, po­sze­rzył się znacz­nie ho­ry­zont ba­daw­czy - już w 1932 roku wy­dane zo­stały Księgi ra­dziec­kie ka­zi­mier­skie z lat 1369-1402, za­wie­ra­jące sze­reg nie­zna­nych wcze­śniej prze­ka­zów. Lata po­wo­jenne przy­nio­sły po­stęp ba­dań ar­che­olo­gicz­nych i ar­chi­tek­to­nicz­nych, w wy­niku któ­rych uchwy­cono pewne ele­menty śre­dnio­wiecz­nej za­bu­dowy zwią­zane z naj­star­szym roz­pla­no­wa­niem mia­sta.

Pod­stawą pierw­szego wy­da­nia książki stał się ma­te­riał zgro­ma­dzony w stu­dium hi­sto­ryczno-urba­ni­stycz­nym Ka­zi­mie­rza ze Stra­do­miem, opra­co­wa­nym przez au­tora w ra­mach kra­kow­skiego od­działu Pra­cowni Kon­ser­wa­cji Za­byt­ków3. Prze­pro­wa­dzone kwe­rendy dały ob­szerny, nie­wy­ko­rzy­stany do­tąd ma­te­riał z daw­nego ar­chi­wum miej­skiego Ka­zi­mie­rza, z ar­chi­wów klasz­tor­nych, ar­chi­wum Wol­nego Mia­sta Kra­kowa i in­nych. W ni­niej­szym, dru­gim wy­da­niu uwzględ­niono zna­czący roz­wój ba­dań, jaki miał miej­sce w ostat­nich dzie­się­cio­le­ciach. Na­leży tu wspo­mnieć ko­lejne stu­dia au­tora nad urba­ni­styką i ar­chi­tek­turą Ka­zi­mie­rza4, róż­no­rodne ba­da­nia nad śre­dnio­wie­czem, mię­dzy in­nymi nad ustro­jem mia­sta, za­gad­nie­niem ka­zi­mie­rzow­skiego uni­wer­sy­tetu5 czy Skałką6, dal­sze ba­da­nia te­re­nowe i ich syn­te­tyczne pod­su­mo­wa­nia7. Od­no­to­wać trzeba po­stęp w ba­da­niach nad urba­ni­styką i ar­chi­tek­turą Wol­nego Mia­sta8, lud­no­ścią w XVIII wieku, a więc w cza­sach upadku9, nad dwu­dzie­sto­wiecz­nym Kra­ko­wem10, a zwłasz­cza jego spo­łecz­no­ścią ży­dow­ską. Ry­sują się tu syn­te­tyczne uję­cia ca­ło­kształtu pro­ble­ma­tyki od śre­dnio­wie­cza11, w tym szcze­gól­nie wszech­stronne stu­dia nad spo­łecz­no­ścią ży­dow­ską wie­ków XIX i XX12; no­wym te­ma­tem są zaś za­gad­nie­nia współ­cze­sne13. Ważną rolę od­grywa w nich ochrona wa­lo­rów kul­tu­ro­wych wią­zana z po­trze­bami roz­wo­jo­wymi mia­sta14.

W re­zul­ta­cie tezy Tom­ko­wi­cza zo­stały bądź po­waż­nie po­sze­rzone, bądź sko­ry­go­wane, a na­wet zmie­nione. Po­wstał w ten spo­sób cha­rak­te­ry­styczny ob­raz hi­sto­rii Ka­zi­mie­rza, ro­zu­mia­nej w tym wy­padku jako dzieje jego ulic i pla­ców, zwią­za­nej z nimi za­bu­dowy, a także ży­ją­cych tu nie­gdyś miesz­kań­ców, za­równo tych naj­wy­bit­niej­szych, jak i zu­peł­nie prze­cięt­nych. Zgod­nie z ideą Tom­ko­wi­cza główną rolę od­grywa hi­sto­ria nazw, przy czym za­kres prze­pro­wa­dzo­nych ba­dań po­zwala nie tylko na re­kon­stru­owa­nie daw­nych nazw pla­ców i ulic, lecz rów­nież nazw po­szcze­gól­nych do­mów. Dziś dla ba­da­cza nie ulega wąt­pli­wo­ści wy­bitne zna­cze­nie na­zwy jako do­ku­mentu hi­sto­rycz­nego. Do hi­sto­rycz­nych nazw przy­zwy­cza­jeni są też stali miesz­kańcy Kra­kowa, nie­chęt­nie wi­dzący wszel­kie zmiany, które za­cie­rają ob­raz, z ja­kim zżyli się od po­ko­leń. Dawna na­zwa - w prze­ci­wień­stwie do no­wej - od­nosi się do kon­kret­nego punktu w prze­strzeni; coś zna­czy i opo­wiada o hi­sto­rii da­nego miej­sca. Na­zwa współ­cze­sna, prze­waż­nie ahi­sto­ryczna, jest od tego miej­sca ode­rwana, można ją od­nieść do ja­kie­go­kol­wiek kon­tek­stu.

Śre­dnio­wieczne na­zwy Ka­zi­mie­rza, po­dob­nie jak w in­nych mia­stach, okreś­lały kie­runki ulic (ulica Kra­kow­ska pro­wa­dziła do Kra­kowa, Wie­licka zaś ku Wie­liczce), wią­zały się z po­bli­skimi bu­dow­lami (ul. św. Ja­kuba bie­gła koło ko­ścioła pod tym we­zwa­niem) bądź z za­wo­dem miesz­kań­ców (Szew­ska, Su­kien­ni­cza, Pie­kar­ska), nie­kiedy cha­rak­te­ry­zo­wały funk­cję placu (Ry­nek By­dlęcy był miej­scem tar­gów by­dła). Zda­rzały się też na­zwy zwią­zane z kształ­tem i spe­cy­fiką ulicy (Po­przeczna, Sze­roka, Wą­ska, Ciemna); na te­re­nie Ka­zi­mie­rza wy­kształ­cały się one za­sad­ni­czo w cza­sach no­wo­żyt­nych, a także w XIX wieku. Do­piero w końcu wieku XIX i w XX wieku po­ja­wiły się na­zwy trak­to­wane jako po­mniki zna­nych po­staci czy wy­da­rzeń hi­sto­rycz­nych. Po­cząt­kowo dbano, by na­zwy ta­kie wią­zały się bez­po­śred­nio z dzie­jami naj­bliż­szego oto­cze­nia; stąd na przy­kład wy­ty­czane w XIX wieku ulice za­miesz­ka­łego wów­czas głów­nie przez Ży­dów Ka­zi­mie­rza otrzy­my­wały jako pa­tro­nów wy­bit­nych pa­trio­tów po­cho­dze­nia ży­dow­skiego - ra­bina Me­iselsa, Berka Jo­se­le­wi­cza. Nie­kiedy, w związku z roz­wo­jem nauk hi­sto­rycz­nych, dą­żono do re­kon­stru­owa­nia daw­nych nazw - pa­mięć o śre­dnio­wiecz­nej wsi Ba­wół miała być utrwa­lona w na­zwie wy­ty­czo­nego przed stu osiem­dzie­się­ciu laty placu, pa­miątką po we­zwa­niach nie­ist­nie­ją­cych ko­ścio­łów stały się zaś ukształ­to­wane w tym sa­mym cza­sie ulice św. Ger­trudy i św. Se­ba­stiana. Do­cho­dziły też do głosu uczu­cia pa­trio­tyczne, tak ważne dla spo­łe­czeń­stwa ży­ją­cego w nie­woli. Pięk­nym do­ku­men­tem so­li­dar­no­ści z miesz­kań­cami za­boru pru­skiego jest na­zwa ulicy Wrze­siń­skiej, nadana przez radę miej­ską ulicy wy­ty­czo­nej w okre­sie strajku szkol­nego we Wrze­śni.

Książka po­dzie­lona jest na trzy czę­ści, z któ­rych pierw­sza to nie­zbędny dla zro­zu­mie­nia ca­ło­ści za­rys roz­woju prze­strzen­nego. Część druga obej­muje ulice i place Ka­zi­mie­rza w jego hi­sto­rycz­nych gra­ni­cach, okre­ślo­nych przez ko­ryta Wi­sły: dawne (od­po­wia­da­jące dzi­siej­szym uli­com Die­tla i Da­szyń­skiego) oraz obecne. Część trze­cia to ulice naj­waż­niej­szego przed­mie­ścia Ka­zi­mie­rza - Stra­do­mia, po­ło­żo­nego mię­dzy Starą Wi­słą (ul. Die­tla) a Wa­we­lem i Kra­ko­wem. Gra­nicę za­chod­nią wy­zna­cza tu dzi­siej­sze ko­ryto Wi­sły (ści­ślej: za­sięg ogrodu klasz­tor­nego ber­nar­dy­nów, gdyż nad­brzeża wi­ślane na­le­żały do po­czątku wieku XX do Pod­zam­cza - Ry­ba­ków). Gra­nica pół­nocno-wschod­nia od­po­wiada pół­noc­nemu za­się­gowi ogrodu mi­sjo­na­rzy; w prze­biegu muru ogro­do­wego, na za­ple­czach dzi­siej­szej za­bu­dowy przy ul. św. Se­ba­stiana, utrwa­lił się prze­bieg mły­nówki Ru­dawy, prze­bi­tej mię­dzy Kra­ko­wem a Wa­we­lem i dzi­siej­szym Stra­do­miem w la­tach osiem­dzie­sią­tych XIII wieku. Uwzględ­niono tu rów­nież ulice po­ło­żone na te­re­nie daw­nej Łąki św. Se­ba­stiana. Te­ren ten, ota­cza­jący za­ło­żony w XVI wieku szpi­tal z ko­ścio­łem św. Se­ba­stiana, zwią­zany był wpraw­dzie z Kra­ko­wem, lecz w XIX wieku, kiedy wy­ty­czano dzi­siej­sze ulice, na­le­żał do dziel­nicy Stra­dom. Pół­nocną gra­nicą daw­nej Łąki są za­ple­cza po­se­sji przy ul. Sta­ro­wiśl­nej; od za­chodu się­gała ona do fosy Kra­kowa (re­jon dzi­siej­szej ul. św. Ger­trudy), od wschodu - do Sta­rej Wi­sły.

Ulice oma­wiane są w po­rządku al­fa­be­tycz­nym, we­dług nazw współ­czes­nych, co po­winno uła­twić ko­rzy­sta­nie z książki. Przy­ję­cie in­nej ko­lej­no­ści, na przy­kład wy­ni­ka­ją­cej z hi­sto­rycz­nego roz­woju mia­sta, roz­po­czy­na­jąc od jego cen­trum w ob­rę­bie daw­nych mu­rów miej­skich, a koń­cząc na te­re­nach daw­nych przed­mieść, pól i fol­war­ków - by­łoby trudne do kon­se­kwent­nego prze­pro­wa­dze­nia z uwagi na liczne re­gu­la­cje z XIX wieku, w wy­niku któ­rych wy­ty­czano ulice prze­ci­na­jące nie­raz kilka daw­nych ze­spo­łów osad­ni­czych. Od­ręb­nie omó­wione zo­stały ulice dziś nie­ist­nie­jące.

W opra­co­wa­niu szcze­gól­nie czę­sto wy­ko­rzy­sty­wano dane po­cho­dzące z no­wo­żyt­nych spi­sów po­dat­ko­wych i wy­ka­zów kon­try­bu­cji woj­sko­wych, z opisu do nie­ist­nie­ją­cego planu Ka­zi­mie­rza z 1789 roku i z da­nych opi­so­wych do tak zwa­nego planu Se­nac­kiego15. Uwzględ­niono po­mi­nięty w pierw­szym wy­da­niu, je­dyny po­cho­dzący z cza­sów no­wo­żyt­nych spis po­se­sji Mia­sta Ży­dow­skiego z 1653 roku16. Wy­ko­rzy­stano ca­ło­kształt ma­te­ria­łów pla­ni­stycz­nych17 i iko­no­gra­ficz­nych18; przy cha­rak­te­ry­zo­wa­niu za­bu­dowy z XIX i XX wieku po­mocne były in­for­ma­cje z ar­chi­wum pla­nów bu­dow­nic­twa miej­skiego19. Dla za­cho­wa­nia przej­rzy­sto­ści tek­stu przy ko­rzy­sta­niu z nie­któ­rych wy­mie­nio­nych wy­żej prze­ka­zów, sto­sun­kowo ła­twych do od­na­le­zie­nia (spisy po­dat­kowe i kon­try­bu­cyjne, plany bu­dow­lane), re­zy­gno­wano z przy­pi­sów; są one na­to­miast uwzględ­niane przy źró­dłach in­nego ro­dzaju. Po­ważną trud­no­ścią w re­da­go­wa­niu ni­niej­szego wy­da­nia była do­ko­nana w mię­dzy­cza­sie zmiana sy­gna­tur w kra­kow­skim Ar­chi­wum Na­ro­do­wym, w nie­któ­rych wy­pad­kach po­prze­stano więc na po­da­niu sta­rych sy­gna­tur.

Książka prze­zna­czona jest dla wszyst­kich, któ­rym bli­ska i droga jest hi­sto­ria Kra­kowa, zwłasz­cza zaś dla tych, któ­rzy wła­sny zwią­zek z hi­sto­rią po­tra­fią prze­żyć jako bli­ski kon­takt z miej­scem uro­dze­nia lub za­miesz­ka­nia, za­równo swego, jak swych przod­ków. Nie jest to więc sensu stricto praca na­ukowa, cho­ciaż przy­go­to­wana zo­stała w opar­ciu o na­ukowe pod­stawy i - jak się wy­daje - znacz­nie po­sze­rza do­tych­cza­sowy stan ba­dań. Ba­dacz-spe­cja­li­sta znaj­dzie tu ob­szerną do­ku­men­ta­cję źró­dłową za­miesz­czoną w przy­pi­sach. Wła­ści­wym ad­re­sa­tem jest jed­nak każdy świa­domy war­to­ści swego mia­sta kra­ko­wia­nin. Au­tor chciałby, aby ta książka za­po­cząt­ko­wała po­dobne opra­co­wa­nia dla śred­nio­wiecz­nego Kra­kowa i in­nych czę­ści na­szego mia­sta.

Do po­wsta­nia książki przy­czy­niło się wiele osób, spo­śród któ­rych nie wszyst­kie żyją. W pierw­szym rzę­dzie au­tor jest wi­nien wdzięcz­ność swej Matce, hi­sto­ryczce sztuki Ma­rii Kra­sno­wol­skiej (1906-1996), za po­moc w ba­da­niach ar­chi­wal­nych. Do wzbo­ga­ce­nia pracy przy­czy­niły się życz­liwe uwagi Pro­fe­sora Ta­de­usza Chrza­now­skiego (1926-2006). Za udo­stęp­nie­nie wy­ni­ków ba­dań nad iko­no­gra­fią Kra­kowa au­tor dzię­kuje Panu doc. Je­rzemu Ba­na­chowi (1922-2005) oraz Pra­cowni Iko­no­gra­fii Kra­kowa Mu­zeum Na­ro­do­wego. Za po­moc w kwe­ren­dach ar­chi­wal­nych po­dzię­ko­wa­nia na­leżą się Pani dr Ka­mili Fol­precht. Książka jest w znacz­nym stop­niu wy­ni­kiem wspól­nej pracy nad stu­dium Ka­zi­mie­rza, pro­wa­dzo­nej z ze­spo­łem Ko­le­ża­nek i Ko­le­gów, któ­rym au­tor pra­gnie zło­żyć ser­deczne po­dzię­ko­wa­nie. Ze­bra­nie ma­te­ria­łów źró­dło­wych do hi­sto­rii za­bu­dowy miesz­kal­nej z XIX i XX wieku oraz opra­co­wa­nie tego pro­blemu jest w du­żej mie­rze za­sługą Pań Lu­cyny Su­le­rzy­skiej i Al­dony Su­dac­kiej. Za­bu­dowę Stra­do­mia wraz z ze­spo­łem mi­sjo­na­rzy opra­co­wał dr hab. Wal­de­mar Ko­mo­row­ski, który jest też au­to­rem peł­nej kwe­rendy pla­nów re­gu­la­cyj­nych z XIX wieku. Ba­da­nia ar­chi­tek­to­niczne do­mów przy ul. Sze­ro­kiej prze­pro­wa­dził dr inż. arch. Ma­rek Łu­kacz. W opra­co­wa­niu pro­ble­ma­tyki kon­ser­wa­tor­skiej uczest­ni­czył Mi­chał Ko­zera, który przy­go­to­wał gra­ficzne plany mia­sta. Z wielką wdzięcz­no­ścią i wzru­sze­niem wspo­mina au­tor Ra­fa­ela Fe­lixa Scharfa (1914-2003), przed­wo­jen­nego miesz­kańca ży­dow­skiego Ka­zi­mie­rza, który naj­peł­niej la­pi­dar­nie ujął fe­no­men tego je­dy­nego miej­sca na świe­cie, "gdzie ulica Bo­żego Ciała krzy­żuje się z ulicą Ra­bina Me­iselsa, a św. Se­ba­stiana z Berka Jo­se­le­wi­cza"20.

1 S. Tom­ko­wicz, Ulice i place Kra­kowa w ciągu dzie­jów - ich na­zwy i zmiany po­staci, Bi­blio­teka Kra­kow­ska, t. 63-64, Kra­ków 1926.

2 B. Kra­sno­wol­ski, Ulice i place kra­kow­skiego Ka­zi­mie­rza, Kra­ków 1992.

3 Tenże, Ka­zi­mierz ze Stra­do­miem i dawną Łąką św. Se­ba­stiana, stu­dium hi­sto­ryczno-urba­ni­styczne, t. 1-4, ma­szy­no­pis, ar­chiwa WKZ i NID.

4 Tenże, Lo­ka­cyjne układy urba­ni­styczne na ob­sza­rze Ziemi Kra­kow­skiej w XIII i XIV wieku, cz. 2, Ka­ta­log lo­ka­cyj­nych ukła­dów urba­ni­stycz­nych, Kra­ków 2004, s. 87-92; tenże, Ka­zi­mier­skie Mia­sto Ży­dow­skie i jego za­bu­dowa w po­ło­wie XVII wieku w świe­tle nie­któ­rych prze­ka­zów źró­dło­wych, "Krzysz­to­fory" 2004, nr 22, s. 7-33; tenże, Ka­zi­mierz, w: Atlas hi­sto­ryczny miast pol­skich, t. 5, Ma­ło­pol­ska, z. 1, Kra­ków, red. Z. Noga, Kra­ków 2007, s. 31-33; tenże, Lo­ka­cje i roz­wój Kra­kowa, Ka­zi­mie­rza i Okołu. Pro­ble­ma­tyka roz­wią­zań urba­ni­stycz­nych, w: Kra­ków. Nowe stu­dia nad roz­wo­jem mia­sta, red. J. Wy­ro­zum­ski, Bi­blio­teka Kra­kow­ska, t. 150, Kra­ków 2007, s. 383-398; tenże, Lo­ka­cje na pra­wie nie­miec­kim a układy urba­ni­styczne Kra­kowa w wie­kach XIII i XIV, w: Urbs ce­le­ber­rima. Księga pa­miąt­kowa na 760-le­cie lo­ka­cji Kra­kowa, red. A. Grzyb­kow­ski, T. Grzyb­kow­ska, Z. Ży­gul­ski jun., Kra­ków 2008, s. 23-82; tenże, Kra­kow­ski Ka­zi­mierz w do­bie upadku: od na­jazdu szwedz­kiego (1655-1657) do dzieła Ko­mi­sji Do­brego Po­rządku (1786-1791) i trze­ciego roz­bioru Pol­ski, "Krzysz­to­fory" 2009, nr 27, s. 139-158; tenże, Z dzie­jów kształ­to­wa­nia ze­społu Try­ni­ta­rzy i szpi­tala Bo­ni­fra­trów, w: Bra­cia, czyń­cie do­bro. 400 lat Za­konu Bo­ni­fra­trów w Pol­sce 1609-2009, red. M. Sur­dacki, Kra­ków 2009, s. 158-163; tenże, Re­ali­za­cja mię­dzy­wo­jen­nego planu Wiel­kiego Kra­kowa, w: Wielki Kra­ków. Ma­te­riały se­sji na­uko­wej od­by­tej 24 kwiet­nia 2010 roku, red. J.M. Ma­łecki, Kra­ków 2011, s. 45-129; tenże, Boż­nice i cmen­ta­rze ka­zi­mier­skiego Mia­sta Ży­dow­skiego, w: Cra­co­via Iu­da­eorum 3D, Kra­ków 2013, s. 99-136; tenże, Urba­ni­styka i sztuka Wol­nego Mia­sta Kra­kowa 1815-1846, w: Rzecz­po­spo­lita Kra­kow­ska 1815-1846. Ma­te­riały z se­sji na­uko­wej 23 maja 2015 roku, red. J. Wy­ro­zum­ski, Kra­ków 2016, s. 55-91; tenże, Spo­łeczny i urba­ni­styczny ob­raz ulicy Sze­ro­kiej na kra­kow­skim Ka­zi­mie­rzu do po­łowy XIX wieku, "Krzysz­to­fory" 2017, nr 35, s. 31-56; tenże, Kra­kow­ski Ka­zi­mierz. Hi­sto­ria i kul­tura, Kra­ków 2022.

5 M. Sta­rzyń­ski, Śre­dnio­wieczny Ka­zi­mierz, jego ustrój i kan­ce­la­ria, Mo­no­gra­fie To­wa­rzy­stwa Na­uko­wego So­cie­tas Vi­stu­lana, t. 3, Kra­ków 2015; tenże, Col­le­gium de­ser­tum - nie­do­koń­czona fun­da­cja Ka­zi­mie­rza Wiel­kiego, "Rocz­niki Hi­sto­ryczne" 2016, t. 82, s. 107-137; tenże, Urzęd­nicy miej­scy Ka­zi­mie­rza do 1550 roku, Kra­ków 2016.

6 J. Po­le­ski, Śre­dnio­wieczny ko­ściół św. Mi­chała Ar­cha­nioła i św. Sta­ni­sława i klasz­tor oo. Pau­li­nów na Skałce w świe­tle ba­dań ar­che­olo­gicz­nych z lat 2007-2008, w: Śre­dnio­wieczny ko­ściół na Skałce w Kra­ko­wie w świe­tle ba­dań in­ter­dy­scy­pli­nar­nych, red. J. Po­le­ski, Kra­ków 2019, s. 9-24.

7 M. Łu­kacz, Dom przy ul. Sze­ro­kiej 31 / Ciem­nej 5. Ba­da­nia ar­chi­tek­to­niczne, Kra­ków 1999, ar­chi­wum WKZ, wy­druk kom­pu­te­rowy; Kra­ków, ul. Sze­roka 32, do­ku­men­ta­cja ba­daw­czo-ar­chi­tek­to­niczna, Kra­ków 2008, ar­chi­wum WKZ, wy­druk kom­pu­te­rowy; M.J. Łu­kacz, M.M. Łu­kacz, Kra­ków, ul. Kra­kow­ska / ul. Me­iselsa, wstępne wy­niki ba­dań ar­chi­tek­to­nicz­nych mu­ro­wa­nych struk­tur prze­strzen­nych od­sło­nię­tych w cza­sie ba­dań ar­chi­tek­to­nicz­nych w re­jo­nie d. bramy Kra­kow­skiej - Gli­nia­nej, Pra­co­wa­nia Ba­dań Za­byt­ków Ar­chi­tek­tury - dr inż. arch. Ma­rek Łu­kacz, Kra­ków 2019, ar­chi­wum WKZ, wy­druk kom­pu­te­rowy; M. Cem­pla, Ł. Hol­cer, E. Cem­pla-Dzia­doń, Kra­ków, Sze­roka 12, uzu­peł­nia­jące ba­da­nia ar­chi­tek­to­niczne oraz na obec­ność po­li­chro­mii, Kra­ków 2003, ar­chi­wum firmy "Cerm­pla i Part­ne­rzy" w Kra­ko­wie, wy­druk kom­pu­te­rowy; B. Kra­sno­wol­ski, M. Łu­kacz, Za­bu­dowa miesz­kalna ka­zi­mier­skiego Mia­sta Ży­dow­skiego do po­łowy XVII wieku, w: Cra­co­via Iu­da­eorum 3D, dz. cyt., s. 143-178.

8 U. Bęcz­kow­ska, Ka­rol Kre­mer i kra­kow­ski urząd bu­dow­nic­twa w la­tach 1837-1860, Ars Ve­tus et Nova, t. 31, Kra­ków 2010.

9 R. Ko­ło­dziej­czyk, Lud­ność chrze­ści­jań­skiego Ka­zi­mie­rza pod Kra­ko­wem w XVIII wieku. Stu­dium spo­łeczno-de­mo­gra­ficzne, Bi­blio­teka Kra­kow­ska, t. 170, Kra­ków 2024.

10 A. Chwalba, Dzieje Kra­kowa, t. 5, Kra­ków w la­tach 1939-1945, Kra­ków 1997; tenże, Dzieje Kra­kowa, t. 6, Kra­ków w la­tach 1945-1989, Kra­ków 2004.

11 H. Za­rem­ska, Ży­dzi w śre­dnio­wiecz­nej Pol­sce. Gmina kra­kow­ska, War­szawa 2011, s. 493-504; taż, Ży­dzi w śre­dnio­wiecz­nym Kra­ko­wie, w: Cra­co­via Iu­da­eorum 3D, dz. cyt., s. 15-32; Kra­ko­wia­nie: wy­bitni Ży­dzi kra­kow­scy XIV-XX w., red. A. Ku­ty­lak, M. Fryź­le­wicz, ka­ta­log wy­stawy, Kra­ków 2006; Cra­co­via Iu­da­eorum 3D, dz. cyt.

12 S. Piech, W cie­niu ko­ścio­łów i sy­na­gog. Ży­cie re­li­gijne mię­dzy­wo­jen­nego Kra­kowa 1918-1939, Bi­blio­teka Kra­kow­ska, t. 139, Kra­ków 1999; tenże, Z ży­cia Ży­dów w mię­dzy­wo­jen­nym Kra­ko­wie 1918-1939, "Ze­szyty Na­ukowe UJ, Prace Hi­sto­ryczne" 1999, nr 126, s. 138-176; M. Bu­łat, Kra­ków - ży­dow­ska mo­zaika te­atralna. Ży­dow­skie wy­stępy te­atralne w ji­dysz w świe­tle in­for­ma­cji z "No­wego Dzien­nika" 1918-1928, w: Te­atr Ży­dow­ski w Kra­ko­wie. Stu­dia i ma­te­riały, red. J. Mi­cha­lik, E. Pro­kop-Ja­niec, Stu­dia Po­lono-Ju­da­ica. Se­ries Fon­tium, t. 3, Kra­ków 1995, s. 29-62; J.M. Ma­łecki, Ży­dzi kra­kow­scy w XIX wieku: wyj­ście z getta, w: Wspól­noty lo­kalne i śro­do­wi­skowe w mia­stach i mia­stecz­kach ziem pol­skich pod za­bo­rami i po od­zy­ska­niu nie­pod­le­gło­ści, red. M. Nie­tyk­sza, Stu­dia nad Dzie­jami Miast i Miesz­czań­stwa, t. 3, To­ruń 1998, s. 143-153; Świat przed ka­ta­strofą. Ży­dzi kra­kow­scy w dwu­dzie­sto­le­ciu mię­dzy­wo­jen­nym, ka­ta­log wy­stawy w Ga­le­rii Mię­dzy­na­ro­do­wego Cen­trum Kul­tury, red. J.M. Ma­łecki, Kra­ków 2007; C. Brzoza, Pierw­sze lata "No­wego Dzien­nika", or­ganu sy­jo­ni­stów kra­kow­skich, "Rocz­nik Hi­sto­rii Prasy Pol­skiej" 1998, z. 1-2, s. 23-47; tenże, Na Ka­zi­mie­rzu i... Ży­dzi Kra­kowa mię­dzy­wo­jen­nego. Ka­len­da­rium, Kra­ków 2023; Ży­dzi w Pol­sce - dzieje i kul­tura. Lek­sy­kon, red. J. To­ma­szew­ski, A. Żbi­kow­ski, War­szawa 2001; Ł.T. Sroka, Ży­dzi w Kra­ko­wie - stu­dium o eli­cie mia­sta 1850-1918, Kra­ków 2008; 200 lat no­wego Cmen­ta­rza Ży­dow­skiego w Kra­ko­wie, red. L. Hońdo, Stu­dia Ju­da­ica Cra­co­vien­sia. Se­ries Fon­tium, t. 13, Kra­ków 2010; A. Ja­ki­my­szyn, Po­wsta­nie i roz­wój te­ry­to­rialny No­wego Cmen­ta­rza ży­dow­skiego w Kra­ko­wie, w: 200 lat no­wego Cmen­ta­rza Ży­dow­skiego w Kra­ko­wie, dz. cyt., s. 35-53; To była he­braj­ska szkoła. Gim­na­zjum He­braj­skie 1918-1939, Kra­ków 2011; Sy­na­goga Tem­pel i śro­do­wi­sko kra­kow­skich Ży­dów po­stę­po­wych, red. M. Ga­las, Stu­dia i Ma­te­riały do Dzie­jów Ju­da­izmu w Pol­sce, t. 1, Kra­ków-Bu­da­peszt 2012; By­li­śmy, je­ste­śmy, bę­dziemy. Spo­łecz­ność ży­dow­ska Kra­kowa po 1945 roku, oprac. M. Duch-Dyn­gosz, P. Fi­giela, L. Ha­ber, Kra­ków 2015; A.B. Skot­nicki, P. Naj­bar, Ro­dziny ży­dow­skie przed­wo­jen­nego Kra­kowa, ka­ta­log wy­stawy w Sy­na­go­dze Wy­so­kiej, 2012-2015, Kra­ków 2015.

13 Czas zmian: od­ro­dze­nie ży­cia ży­dow­skiego w Pol­sce 1989-2004-2014, red. M. Stę­pień, Kra­ków 2014.

14 Ka­zi­mierz - plan dzia­łań. Pro­jekt opra­co­wany przez mia­sta Kra­ków, Edyn­burg i Ber­lin w ra­mach pro­gramu Unii Eu­ro­pej­skiej ECOS 1993-1994, Kra­ków 1994; B. Kra­sno­wol­ski, Od­nowa za­byt­ków Kra­kowa. Ge­neza, cele, osią­gnię­cia, za­mie­rze­nia, Kra­ków 2004; tenże, Re­stau­ra­cja ze­społu au­gu­stiań­skiego na Ka­zi­mie­rzu. Z dzie­jów ochrony kra­kow­skich za­byt­ków, Bi­blio­teka Kra­kow­ska, t. 152, Kra­ków 2010; M. Ła­so­cha, Ochrona war­to­ści kul­tu­ro­wej w miej­sco­wych pla­nach za­go­spo­da­ro­wa­nia prze­strzen­nego na przy­kła­dzie Ka­zi­mie­rza w Kra­ko­wie, "Teka Ko­mi­sji Urba­ni­styki i Ar­chi­tek­tury Od­działu Pol­skiej Aka­de­mii Nauk w Kra­ko­wie" 2021, nr 49, s. 25-46.

15 W książce wy­ko­rzy­stano spis po­dat­kowy Ka­zi­mie­rza ze Stra­do­miem z 1550 roku, opu­bli­ko­wany w: Prawa, przy­wi­leje i sta­tuta mia­sta Kra­kowa 1507-1795, t. 1, 1507-1586, z. 1, Kra­ków 1885, s. 201-204, nr 140 (da­lej jako: Prawa i przy­wi­leje). Po­nadto wy­ko­rzy­stano na­stę­pu­jące nie­pu­bli­ko­wane spisy zde­po­no­wane w Ar­chi­wum Na­ro­do­wym w Kra­ko­wie (da­lej jako: ANK), sygn. 29/14/0/3.2.3: re­je­stry po­bo­rów szosu, 1553-1567, sygn. 29/14/0/3.2.3/749; Con­tri­bu­tio re­ga­lis szosz nun­cu­pata (...), 1557, sygn. 29/14/0/3.2.3/750; Cen­sus per to­tam com­mu­ni­ta­tem (...), 1558, sygn. 29/14/0/3.2.3/751; Exac­tio in pod­wo­das, 1564, 1568, sygn. 29/14/0/3.2.3/752; Re­gest szo­sowy, 1573, sygn. 29/14/0/3.2.3/753; Exac­tio Soss ci­vi­lis (...), 1581, sygn. 29/14/0/3.2.3/754; Re­ge­stry po­boru po­datku na pod­wody do Stra­do­mia, 1581, 1585, sygn. 29/14/0/3.2.3/755; Exac­tio co­ro­na­tio­nis, 1592 (do­ty­czy tylko Stra­do­mia), sygn. 29/14/0/3.2.3/756; Exac­tio po­boru kró­lew­skiego na Stra­do­miu, 1594, sygn. 29/14/0/3.2.3/757; Spi­sek, któ­rzy dali po­bór z Pod­brze­zia, 1594, sygn. 29/14/0/3.2.3/758; nie­da­to­wane re­ge­stry po­bo­rowe z dru­giej po­łowy i końca XVI wieku, sygn. 29/14/0/3.2.3/759-761; Szosz y pod­woda, 1605, sygn. 29/14/0/3.2.3/762; Szosz Króla Jego Mci, 1607, sygn. 29/14/0/3.2.3/763-764; Re­gestr wy­bie­ra­nia po­boru (...), 1614, sygn. 29/14/0/3.2.3/765; Spis szosu i pod­wody, 1617, sygn. 29/14/0/3.2.3/766; Szos miey­ski y pod­woda K.J.M., 1619, sygn. 29/14/0/3.2.3/767; spis po­dat­kowy, 1628, sygn. 29/14/0/3.2.3/768; Exac­tia (...) po­bo­rów ła­no­wych po­dług uchwały Sejmu Ko­ro­na­ciey Króla Jego Mo­ści Wła­dy­sława Czwar­tego, 1633, sygn. 29/14/0/3.2.3/769; Exac­tia po­bo­row (...) na Sey­mie Co­ro­na­tio­nis y (...) na Sey­mie War­szaw­skim (...) uchwa­lo­nych, 1634, sygn. 29/14/0/3.2.3/770; Re­gestr do wy­bie­ra­nia exacty, 1638, sygn. 29/14/0/3.2.3/771; Spis pod­wody JKM i na szos, pierw­sza po­łowa XVII wieku, sygn. 29/14/0/3.2.3/774; Re­gestr wy­bie­ra­nia po­bo­rów czter­na­stu, 1655, sygn. 29/14/0/3.2.3/776; Anno Do­mini 1658 wy­bie­ra­nie po­bo­rów dwu­dzie­stu y dwu, sygn. 29/14/0/3.2.3/777; ko­pie re­ge­strów po­bo­ro­wych, 1659-1710, mię­dzy in­nymi: Co­pia z ta­ryffy (...) sub­de­le­gata wo­ie­wódz­twa kra­kow­skiego, z któ­rey wy­da­wał ta­lary na por­cye woy­sku mo­skiew­skiemu, 1710; sygn. 29/14/0/3.2.3/779; Con­try­bu­cia albo Ser­wisz na Re­gi­ment Pie­szy Jego Kró­lew­skiey Mo­sci, 1664-1665, sygn. 29/14/0/3.2.3/783-784; Re­gestr po­bo­rów No 9 na Sey­miku Pro­szo­wic­kim uchwa­lo­nych (...), 1667, sygn. 29/14/0/3.2.3/786; Re­gestr dwojga trzech po­bo­rów in A.D. 1669, sygn. 29/14/0/3.2.3/787; Re­gestr po­bo­rów No 6 we­dług lau­dum Sey­miku Pro­szo­wic­kiego uchwa­lo­nych (...), 1671, sygn. 29/14/0/3.2.3/788; Re­wi­zja stanu do­mów w mie­ście Ka­zi­mie­rzu, na Stra­do­miu i przed­mie­ściach oraz ich osza­co­wa­nie po­dat­kowe, prze­pro­wa­dzone w r. 1550 (...) a sko­ry­go­wane i in­gros­so­wane do ksiąg grodz­kich (...), 1673, sygn. 29/14/0/3.2.3/747; De­lata mia­sta Ka­zi­mie­rza przy Kra­ko­wie, stanu du­chow­nego i szla­chec­kiego (...) po­bo­rów (...) na sej­miku w Pro­szo­wi­cach uchwa­lo­nych, 1683, sygn. 29/14/0/3.2.3/791; Re­gestr po­dym­nego Anno Do­mini 1685, sygn. 29/14/0/3.2.3/792; Re­gestr po­bo­rów (...) AD 1685, sygn. 29/14/0/3.2.3/793; Re­gestr wy­bie­ra­nia po­bo­rów w mie­ście Ka­zi­mie­rzu przy Kra­ko­wie, 1696, sygn. 29/14/0/3.2.3/795; Ko­no­ta­cya ka­mie­nic y do­mów w mie­ście JKMci Ka­zi­mie­rzu zruy­no­wa­nem (...), także na Stra­do­miu, Pod­brze­ziu y Za­bło­ciu do pła­ce­nia dy­mów, po­czą­tek XVIII wieku, sygn. 29/14/0/3.2.3/748; Re­gestr wy­bie­ra­nia dy­mo­wey kon­try­bu­ciey przez (...) wo­ie­wódz­two (...) na sey­miku w Pro­szo­wi­cach uchwa­lo­ney w roku 1733, sygn. 29/14/0/3.2.3/802; Spi­sa­nie dy­mów czyli ko­mi­nów w mie­ście JKMci Ka­zi­mie­rzu, 1776, sygn. 29/14/0/3.2.3/803; In­wen­tarz sto­sow­nie do zry­so­wa­ney karty mier­ni­czey mia­sto Ka­zi­mierz i Stra­dom z przy­le­gło­ściami za- wie­ra­ią­cey (...) w roku 1789 uło­żony, oprac. Mar­cin Jó­zef Kro­mer, sygn. 29/14/0/3.2.3/715; Ta­bella po­datku dy­mo­wego dla mia­sta Ka­zi­mie­rza i Stra­do­mia w roku 1790 uło­żona (...), sygn. 29/14/0/3.2.3/804. Wy­ko­rzy­stano także znaj­du­jący się w Ar­chi­wum Od­działu PAN w Kra­ko­wie Re­gestr go­spod wszyst­kich w mie­ście Króla Jego Mo­sci (...) przez Ja­kuba Alek­san­dra Bie­drzyc­kiego (...) Roku Pań­skiego 1632, sygn. rkps 1057. Szcze­gólne zna­cze­nie mają dane za­warte w opi­sie do planu Kra­kowa zwa­nego Se­nac­kim, opra­co­wa­nego w la­tach 1802-1808 przez Igna­cego En­der­lego i opu­bli­ko­wa­nego przez Hen­ryka Mün­cha w 1959 roku.

16 Re­wi­zya i Ko­no­ta­cya Do­mów i Ka­mie­nic w Mie­ście Ży­dow­skim na Ka­zi­mie­rzu przy Kra­ko­wie roku 1653 (...) od­pra­wiona z po­wodu po­boru dy­mo­wego. Tekst znany jest tylko z od­pisu spo­rzą­dzo­nego przez Że­gotę Pau­lego, BJ, ŻP, rkps, sygn. 5357/II, t. VII, k. 73 i n.

17 Ogół ar­chi­wal­nych pla­nów ca­łego Kra­kowa opu­bli­ko­wany zo­stał w Ka­ta­logu daw­nych map wie­lo­ska­lo­wych Kra­kowa XVI-XIX wieku (War­szawa-Kra­ków 1981) oraz w Atla­sie hi­sto­rycz­nym miast pol­skich, t. 5, Ma­ło­pol­ska, z. 1, Kra­ków (red. Z. Noga, Kra­ków 2007). Pod­sta­wowe zna­cze­nie ma tu plan Kra­kowa zwany Szwedz­kim z 1702 roku, który jest je­dy­nym tego typu prze­ka­zem re­je­stru­ją­cym szcze­góły roz­pla­no­wa­nia śre­dnio­wiecz­nego przed to­talną de­struk­cją układu urba­ni­stycz­nego Ka­zi­mie­rza w XVIII wieku (po­ka­zuje mię­dzy in­nymi ry­nek w jego pier­wot­nych wy­mia­rach czy nie­ist­nie­jące dziś, dru­go­rzędne ulice w po­łu­dniowo-za­chod­niej czę­ści mia­sta). Spo­śród póź­niej­szych pla­nów ca­łego mia­sta na szcze­gólną uwagę za­słu­gują: plan Koł­łą­ta­jow­ski z 1785 roku (opu­bli­ko­wany przez Sta­ni­sława Tom­ko­wi­cza w "Rocz­niku Kra­kow­skim" 1907, t. 9, s. 183-195; por. M. Od­la­nicki-Po­czo­butt, Z. Tra­czew­ska-Bia­łek, Plan Koł­łą­ta­jow­ski źró­dłem in­for­ma­cji o Kra­ko­wie, "Rocz­nik Kra­kow­ski" 1977, t. 48, aneks), plan Mo­sano i Cha­vanne'a z 1796 roku i wspo­mniany plan Se­nacki. Dwa ostat­nie plany re­je­strują nie tylko po­działy wła­sno­ściowe, lecz także za­bu­dowę, z po­dzia­łem na drew­nianą i mu­ro­waną. Szcze­gólne zna­cze­nie dla stu­diów nad Ka­zi­mie­rzem i Stra­do­miem mają plany re­gu­la­cyjne z XIX wieku, zwłasz­cza z cza­sów Wol­nego Mia­sta i au­to­no­mii ga­li­cyj­skiej. Plany te do­kład­nie re­je­strują pro­jek­to­wane wów­czas i re­ali­zo­wane (nie­kiedy w ciągu dzie­się­cio­leci) kon­cep­cje urba­ni­styczne, ad­ap­tu­jące i prze­kształ­ca­jące śre­dnio­wieczny układ urba­ni­styczny po znisz­cze­niach z XVII i XVIII stu­le­cia. Są one więc pod­sta­wo­wym źró­dłem nie tylko dla dzie­więt­na­sto­wiecz­nych re­gu­la­cji prze­strzen­nych, lecz rów­nież dla szcze­gó­ło­wego od­two­rze­nia ele­men­tów daw­nych ukła­dów urba­ni­stycz­nych przez te re­gu­la­cje za­tar­tych - wraz z daw­nymi uli­cami i dro­gami, daw­nym za­się­giem rynku, po­dzia­łami wła­sno­ścio­wymi, prze­bie­giem mu­rów obron­nych itd. Plany "upięk­nie­nia" z okresu Wol­nego Mia­sta Kra­kowa były czę­ściowo pu­bli­ko­wane (M. Bo­ro­wiej­ska-Bir­ken­ma­je­rowa, J. De­mel, Dzia­łal­ność urba­ni­styczna i ar­chi­tek­to­niczna Se­natu Wol­nego Mia­sta Kra­kowa w la­tach 1815-1846, Stu­dia i Ma­te­riały do Teo­rii i Hi­sto­rii Ar­chi­tek­tury i Urba­ni­styki, t. 4, War­szawa 1963; U. Bęcz­kow­ska, Ka­rol Kre­mer i kra­kow­ski urząd bu­dow­nic­twa w la­tach 1837-1860, dz. cyt.), znaczna część jed­nak tego za­sobu nie była wy­ko­rzy­stana w wy­da­nych do­tąd opra­co­wa­niach. Brak też pu­bli­ka­cji ma­te­ria­łów póź­niej­szych, tak do­ty­czą­cych re­gu­la­cji urba­ni­stycz­nych, jak bru­ków, ka­na­li­za­cji czy oświe­tle­nia.

18 Ob­szerny ma­te­riał iko­no­gra­ficzny dla ca­łego Kra­kowa zo­stał ze­brany w ca­ło­ści przez Pra­cow­nię Iko­no­gra­fii Kra­kowa Mu­zeum Na­ro­do­wego pod kie­run­kiem Je­rzego Ba­na­cha. Naj­star­szy wi­dok Kra­kowa z Wa­we­lem, Ka­zi­mie­rzem i Kle­pa­rzem, za­miesz­czony w dziele Hart­mana Sche­dla wy­da­nym w No­rym­ber­dze w 1493 roku, jest wia­ry­godny tylko w za­kre­sie ogól­nej to­po­gra­fii te­renu. Sze­reg istot­nych szcze­gó­łów za­wiera wi­dok Kra­kowa z lat 1536-1537 (E.M. Fir­let, Naj­star­sza pa­no­rama Kra­kowa, Kra­ków 1998) oraz wi­doki póź­niej­sze, z końca XVI wieku i około 1603-1605 roku, opu­bli­ko­wane przez Brauna i Ho­gen­berga w Ko­lo­nii w 1617 roku (J. Ba­nach, Dawne wi­doki Kra­kowa, Kra­ków 1983). Wi­doki sa­mego Ka­zi­mie­rza były nie­kiedy tłem dla przed­sta­wie­nia pa­trona mia­sta św. Sta­ni­sława Ka­zi­mier­czyka - je­den z nich za­miesz­czony zo­stał w de­wo­cyj­nym dziełku Jana Alek­san­dra Gor­czyna z 1647 roku Kwiatki li­liowe, czyli mo­dli­twy na­bożne, inne, po­cho­dzące z XVIII wieku, to małe ob­razki olejne z cu­dami bło­go­sła­wio­nego, znaj­du­jące się w ko­ściele Bo­żego Ciała (S. Krzysz­to­fo­wicz, E. Śnie­żyń­ska-Sto­lot, Ob­razki wo­tywne z ko­ścioła Bo­żego Ciała w Kra­ko­wie, "Pol­ska Sztuka Lu­dowa" 1967, nr 21, s. 33-52). Naj­wcze­śniej­szą iko­no­gra­fię, się­ga­jącą po­czątku XVI wieku, ma Skałka, co wiąże się z kul­tem św. Sta­ni­sława Szcze­pa­now­skiego. Na tle sceny "roz­sie­ka­nia zwłok" po­ja­wia się go­tycki ko­ściół z pro­wa­dzą­cymi doń scho­dami, za­bu­dowa klasz­torna, sa­dzawka (por. drzewo­ryt w wy­da­nym w 1504 roku przez Hal­lera dziełku Com­pu­tus no­vus to­tium fere astro­no­miae, po­cho­dzące z tego okresu przed­sta­wie­nia na re­li­kwia­rzu św. Sta­ni­sława i or­na­cie bi­skupa Pio­tra Kmity, sceny na skrzy­dłach tryp­ty­ków św. Sta­ni­sława z kra­kow­skiego Ko­ścioła Ma­riac­kiego, Pławna, Wie­niawy czy Ko­by­lina). Liczba prze­ka­zów iko­no­gra­ficz­nych znacz­nie wzra­sta w wieku XIX. Do­ty­czą one wów­czas już nie tylko ogól­nych wi­do­ków oraz miejsc oto­czo­nych kul­tem, lecz także ulic, pla­ców i po­szcze­gól­nych bu­dowli. W okre­sie tym Ka­zi­mierz - ze swą hi­sto­rią i le­gendą - staje się przed­mio­tem za­in­te­re­so­wa­nia licz­nych ar­ty­stów. Ich po­czet otwie­rają Łu­kasz Ko­za­kie­wicz, Jó­zef Bro­dow­ski i Ka­je­tan Win­centy Kie­li­siń­ski. W dru­giej po­ło­wie XIX stu­le­cia przy­kła­dowo wy­mie­nić można Mak­sy­mi­liana Cer­chę, Sta­ni­sława Ton­dosa, Sta­ni­sława Fa­bi­jań­skiego, Alek­san­dra Gry­glew­skiego, Wa­cława Ko­niuszkę, a na­wet Jana Ma­tejkę (ry­su­nek ul. Ja­kuba). Na po­czątku XX wieku sze­reg akwa­rel ma­luje Fran­ci­szek Tu­rek. W dru­giej po­ło­wie i u schyłku XIX wieku liczne są fo­to­gra­fie. Wy­róż­niają się zwłasz­cza prace za­kła­dów Wa­le­rego Rze­wu­skiego i Igna­cego Krie­gera, zob. C. Bąk-Ko­czar­ska, Krie­ger Ignacy, w: Pol­ski Słow­nik Bio­gra­ficzny, t. 15, Wro­cław-War­szawa-Kra­ków 1970, s. 307-308; W. Mos­sa­kow­ska, To­po­gra­fia za­kładu fo­to­gra­ficz­nego Igna­cego Krie­gera, "Krzysz­to­fory" 1985, nr 12, s. 56-60.

19 ANK, Ze­spół 29/1410, Ar­chi­wum Pla­nów Bu­dow­nic­twa Miej­skiego w Kra­ko­wie.

20 R. Scharf, Sen o po­wro­cie, w: te­goż, Co mnie i to­bie Pol­sko... Eseje bez uprze­dzeń, Kra­ków 1996.

CZĘŚĆ PIERW­SZA

ZA­RYS HI­STO­RII I ROZ­WOJU PRZE­STRZEN­NEGO

Ka­zi­mierz wraz ze swymi przed­mie­ściami1 roz­wi­nął się na te­re­nie pła­skim, w ob­rę­bie za­le­wo­wej te­rasy Wi­sły2. Jej ra­miona, ule­ga­jąc we wcze­snym śred­nio­wie­czu prze­su­nię­ciom od skał Krze­mio­nek (Wzgó­rza La­soty) po Wa­wel, two­rzyły liczne sta­ro­rze­cza, któ­rych po­zo­sta­ło­ści za­cho­wały się znacz­nie dłu­żej jako stawy (ist­nie­jąca sa­dzawka św. Sta­ni­sława, za­cho­wane do XIX wieku staw św. Se­ba­stiana i staw koło Sta­rej Boż­nicy, no­to­wany w 1454 roku staw przy klasz­to­rze Ber­nar­dy­nów na Stra­do­miu). Ze wzmianki o po­wo­dzi w 1270 roku zdaje się wy­ni­kać, iż główne ko­ryto Wi­sły od­po­wia­dało wów­czas w przy­bli­że­niu obec­nemu. Prze­ję­cie funk­cji głów­nego ko­ryta przez póź­niej­szą Starą Wi­słę (pły­nącą w re­jo­nie dzi­siej­szych ulic Die­tla i Da­szyń­skiego) na­stą­pi­łoby za­tem przed lo­ka­cją mia­sta, za­pewne na prze­ło­mie XIII i XIV wieku. Od XVII wieku Stara Wi­sła za­częła się za­mu­lać i w re­zul­ta­cie dzi­siej­sze ko­ryto zy­skało do­mi­nu­jącą rolę.

1. Okres przed­lo­ka­cyjny

Osad­nic­two przed­lo­ka­cyjne3 kon­cen­tro­wało się w kilku punk­tach. Naj­star­szy ze­spół wy­kształ­cił się w re­jo­nie wa­pien­nej Skałki4, gó­ru­ją­cej nad te­rasą za­le­wową. Za­pewne w XI wieku po­wstała tu­taj ro­mań­ska ro­tunda pw. św. Mi­chała Ar­cha­nioła (wi­doczna na naj­star­szych wi­do­kach Skałki w mu­rach go­tyc­kiego ko­ścioła); by­łoby to miej­sce mę­czeń­stwa bi­skupa św. Sta­ni­sława ze Szcze­pa­nowa w 1079 roku. Praw­do­po­dob­nie w XIII wieku po za­chod­niej stro­nie ro­tundy wy­bu­do­wano pro­sto­kątną bu­dowlę, całe wznie­sie­nie oto­czono zaś mu­rem, włą­czo­nym póź­niej w for­ty­fi­ka­cje miej­skie (il. 1).

Ko­lejna osada (ro­dowa Strze­mień­czy­ków?) roz­wi­nęła się w po­łu­dniowo-za­chod­niej czę­ści póź­niej­szego mia­sta, przy ufun­do­wa­nym przez ten ród, za­pewne w XII wieku, ko­ściele św. Ja­kuba (zbu­rzo­nym w 1787 roku). Po­zo­sta­ło­ścią bu­dowli ro­mań­skiej by­łaby udo­ku­men­to­wana pół­ko­li­sta ab­syda, pod­czas gdy kor­pus - przyj­mu­jąc jego dwu­na­wową dys­po­zy­cję - po­wstałby w za­awan­so­wa­nych la­tach XIV wieku lub na po­czątku na­stęp­nego stu­le­cia5.

2. Wieś Ba­wół i jej lo­ka­cja (il. 2-3)

W 1198 roku wspo­mniana jest wieś Ba­wół, wła­sność klasz­toru bo­żo­grob­ców z Mie­chowa, ofia­ro­wana im przez ry­ce­rza An­drzeja. W XIII wieku po­wró­ciła w po­sia­da­nie ry­cer­skie, około 1276 roku zo­stała zaś lo­ko­wana na pra­wie nie­miec­kim, za­pewne sta­ra­niem ry­ce­rza Waw­rzyńca, z jed­no­cze­snym utwo­rze­niem pa­ra­fii św. Waw­rzyńca6. W re­zul­ta­cie wy­ty­czono tu re­gu­larny układ typu ła­nowo-le­śnego7 z ob­szer­nym, pla­co­wym "na­wsiem" (któ­rego re­lik­tem jest dzi­siej­sza ul. Sze­roka), się­ga­ją­cym ku po­łu­dniowi za­pewne aż po wspo­mniany ko­ściół pa­ra­fialny (zbu­rzony po 1785 roku, po­ło­żony po­mię­dzy dzi­siej­szym Pla­cem Ba­wół a dzi­siej­szymi uli­cami Daj­wór i św. Waw­rzyńca). W pie­rze­jach "na­wsia" wy­ty­czone zo­stały działki sie­dli­skowe ujęte na za­ple­czach dro­gami (re­likt: frag­ment dzi­siej­szej ul. Ciem­nej), za nimi zaś ogrody, rów­nież ogra­ni­czone od tyłu dro­gami (ich re­likt to dzi­siej­sza ul. Ja­kuba), na skra­jach układu zaś - pola. Od za­chodu się­gały one za­pewne po te­reny wspo­mnia­nych osad przy Skałce i ko­ściele św. Ja­kuba, od za­chodu - po ko­ryto Wi­sły w re­jo­nie dzi­siej­szej ul. Da­szyń­skiego. W 1278 roku Ba­wół za­sta­wiony zo­stał kra­kow­skiej ka­pi­tule ka­te­dral­nej, sta­jąc się póź­niej jej wła­sno­ścią.

3. Ka­zi­mierz lo­ka­cyjny

Lo­ka­cję kró­lew­skiego mia­sta Ka­zi­mie­rza na­leży wi­dzieć w kon­tek­ście ka­zi­mie­rzow­skiej po­li­tyki osad­ni­czej8, a zwłasz­cza dzia­łań króla wo­bec sto­łecz­nego Kra­kowa.

Pod­stawą prawną lo­ka­cji Ka­zi­mie­rza był akt wy­sta­wiony przez Ka­zi­mie­rza Wiel­kiego 27 lu­tego 1335 roku. Mimo pier­wot­nej za­po­wie­dzi roz­le­głych przy­wi­le­jów han­dlo­wych nowe mia­sto nie miało moż­li­wo­ści kon­ku­ro­wa­nia z Kra­ko­wem; było to więc ty­powe, znaczne mia­sto "sa­te­lic­kie", nie­pod­wa­ża­jące, lecz wzmac­nia­jące rangę sto­licy, którą za­bez­pie­czało od po­łu­dnia (il. 4). Kon­se­kwen­cją lo­ka­cji było wy­ty­cze­nie cen­trum mia­sta w za­chod­niej czę­ści wy­spy ob­la­nej oboma ko­ry­tami rzeki, na nie­za­miesz­ka­łym te­re­nie wspo­mnia­nego już za­chod­niego kom­pleksu ról Ba­wołu. Sza­chow­ni­cowy plan urba­ni­styczny (il. 5)9 zo­stał oparty o sieć sznu­rową. Jako za­sad­ni­czą jed­nostką, okre­śla­jącą wszyst­kie waż­niej­sze ele­menty planu, po­słu­żono się sznu­rem "cheł­miń­skim" o dłu­go­ści około 47,10 m (150 stóp po 31,4 cm, 10 prę­tów po 4,71 m). Ry­nek otrzy­mał wy­miary 4 x 3 sznury. Jego pół­nocna pie­rzeja od­po­wiada w przy­bli­że­niu sy­tua­cjom pół­noc­nych pie­rzei dzi­siej­szego Placu Wol­nica i dzi­siej­szej ul. Wę­gło­wej, pie­rzeja wschod­nia - wschod­niej pie­rzei wspo­mnia­nego placu wraz z jej nie­za­cho­wa­nym prze­dłu­że­niem, czę­ściowo za­tarta pie­rzeja po­łu­dniowa wy­lo­towi dzi­siej­szej ul. Ska­wiń­skiej na ul. Kra­kow­ską (wraz z prze­dłu­że­niem w kie­runku wschod­nim czy­tel­nym w po­dzia­łach wła­sno­ścio­wych), pie­rzeja za­chod­nia - od­cin­kowi dzi­siej­szej ul. Au­gu­stiań­skiej po­mię­dzy Ska­wiń­ską a Wę­głową.

Główną oś urba­ni­styczną, o prze­biegu pół­noc - po­łu­dnie, prze­pro­wa­dzono przez ry­nek. Utwo­rzyły ją ulice (il. 6) o sze­ro­ko­ściach po 4 pręty: Kra­kow­ska od pół­nocy i Solna (Wie­licka) od po­łu­dnia (od XIX wieku obie te ulice no­szą łącz­nie na­zwę ul. Kra­kow­skiej). Dru­go­rzędna oś pół­noc - po­łu­dnie zwią­zana była z po­moc­ni­czym ryn­kiem By­dlę­cym (od XV wieku zwa­nym Psim), zlo­ka­li­zo­wa­nym w re­jo­nie dzi­siej­szej ul. Ga­zo­wej, o przy­pusz­czal­nych wy­mia­rach 7 prę­tów x 3 sznury. Dru­go­rzędne ulice, mię­dzy in­nymi św. Waw­rzyńca (na­zwa za­cho­wana do dziś), św. Ja­kuba (dzi­siej­sza Ska­wiń­ska), Pie­kar­ska (na­zwa na­dal ist­nie­jąca), św. Sta­ni­sława (dzi­siej­sza Ska­łeczna), Su­kien­ni­cza (obec­nie Jó­zefa) i kilka nie­za­cho­wa­nych, miały po 2 pręty sze­ro­ko­ści. "Jed­no­prę­towe" uliczki, trak­to­wane jako "mie­dzu­chowe", zwią­zane były - może od lo­ka­cji - z ka­na­li­za­cją; za­ni­kły one osta­tecz­nie w końcu XVIII wieku. Bloki za­bu­dowy o głę­bo­ko­ści jed­nego sznura po­dzie­lone były na działki sie­dli­skowe o sze­ro­ko­ści 3 prę­tów.

Z za­ło­że­niem mia­sta łą­czyły się bez­po­śred­nio fun­da­cje mo­nu­men­tal­nych ko­ścio­łów go­tyc­kich: pa­ra­fial­nego Bo­żego Ciała10 i au­gu­stiań­skiego św. Ka­ta­rzyny wraz z klasz­to­rem11. Oba te ze­społy wpi­sane są do­kład­nie w siatkę sznu­rową mia­sta, zaś ich rzuty można wy­mie­rzyć w mia­rach "cheł­miń­skich". Przy ko­ściele Bo­żego Ciała, po­mię­dzy za­ple­czami dzia­łek zwią­za­nych z ów­czes­nymi uli­cami Su­kien­ni­czą i św. Waw­rzyńca, cią­gnęła się po­sia­dłość bi­sku­pia z dwo­rem po­ło­żo­nym w po­bliżu ko­ścioła.

Wschod­nią gra­nicę lo­ka­cyj­nego układu urba­ni­stycz­nego z 1335 roku wy­zna­czyła dzi­siej­sza ul. Ja­kuba (wraz z nie­za­cho­wa­nym obec­nie po­łu­dnio­wym prze­dłu­że­niem). Dość znaczna po­wierzch­nia (1,5 łana) zo­stała do­dat­kowo po­więk­szona w 1340 roku, kiedy Ka­zi­mierz Wielki da­ro­wał mia­stu wspo­mnianą wieś Ba­wół. Jej cen­trum z "na­wsiem" i ko­ścio­łem św. Waw­rzyńca zo­stało włą­czone do Ka­zi­mie­rza i wraz z nim opa­sane mu­rem obron­nym. For­ty­fi­ka­cje ist­niały już w 1369 roku (daty naj­star­szych za­cho­wa­nych za­pi­sów w księ­gach miej­skich). Główne ulice za­mknięte zo­stały bra­mami: od pół­nocy Kra­kow­ską (zwaną też - od wy­ro­bisk po­bli­skiej ce­gielni - Gli­nianą, rza­dziej - od na­zwy przed­mie­ścia - Szew­ską), od po­łu­dnia Solną (Wie­licką) i By­dlęcą (Bo­cheń­ską; u wy­lotu ulicy wy­bie­ga­ją­cej z rynku By­dlę­cego), od za­chodu Ska­wiń­ską (il. 74; u zbiegu ulic Pie­kar­skiej i daw­nej św. Ja­kuba). Pół­nocno-za­chodni na­roż­nik mu­rów za­bez­pie­czyła Skałka, przy po­zo­sta­łych trzech stały baszty, po­świad­czone w cza­sach no­wo­żyt­nych. Od wschodu i czę­ściowo od pół­nocy ob­wód obronny uzu­peł­niała fosa (re­likt od­kryty na te­re­nie dzi­siej­szej elek­trowni okre­śla za­równo jej sze­ro­kość, jak i od­le­głość od muru na ćwierć sznura), z po­zo­sta­łych stron jej funk­cję peł­niły ko­ryta Wi­sły.

Na­leży przy­pusz­czać, że istotne zmiany w ukształ­to­wa­niu pół­nocno-wschod­niej czę­ści Ka­zi­mie­rza za­szły po 1340 roku, czyli po wspo­mnia­nym włą­cze­niu do mia­sta cen­trum wsi Ba­wół12 (il. 7). Wzno­szony - za­pewne od tej daty - mur obronny, by ob­jąć także Ba­wół, za­ła­muje się po wschod­niej stro­nie Bramy Gli­nia­nej ku pół­noc­nemu wscho­dowi. W re­zul­ta­cie w ob­rę­bie li­nii obron­nej zna­lazł się trój­kątny te­ren mię­dzy pro­jek­to­wa­nym prze­bie­giem li­nii obron­nej i do­mnie­maną uliczką na za­ple­czu blo­ków za­bu­dowy po pół­noc­nej stro­nie ul. Jó­zefa (ów­cze­snej Tkac­kiej - Su­kien­ni­czej), a osta­tecz­nie zre­ali­zo­wa­nym miej­skim mu­rem obron­nym. Naj­star­sze za­cho­wane spisy po­dat­kowe Ka­zi­mie­rza z dru­giej po­łowy XIV wieku nie wspo­mi­nają o ja­kiejś wła­sno­ści, nie wy­mie­niają też żad­nej ulicy, która mo­głaby się tu zna­leźć. Za­go­spo­da­ro­wa­nie tego te­renu mia­łoby za­tem pier­wot­nie cha­rak­ter eks­ten­sywny, a naj­star­sze od­no­szące się doń wzmianki po­cho­dzą do­piero z prze­łomu wie­ków XV i XVI. Jest w nich mowa mię­dzy in­nymi o ra­mach su­kien­ni­czych, a więc urzą­dze­niach słu­żą­cych do bie­le­nia tka­nin, czyli zwią­za­nych ści­śle z pro­fe­sjami rze­mieśl­ni­ków, da­ją­cych na­zwę ulicy Tkac­kiej - Su­kien­ni­czej. W tym kon­tek­ście na uwagę za­słu­guje na­zwa Ble­chy, od­no­sząca się do przed­mie­ścia po pół­noc­nej stro­nie muru obron­nego. Może to da­wać pod­stawy dla do­cie­kań Mi­chała Schmidta i Mar­cina Sta­rzyń­skiego na te­mat za­mie­rzo­nej funk­cji Ka­zi­mie­rza (lub jego czę­ści) jako "mia­sta tkac­kiego"13. Na od­mienną od osta­tecz­nej re­ali­za­cji sy­tu­ację muru obron­nego zdają się wska­zy­wać wy­niki ba­dań te­re­no­wych pro­wa­dzo­nych w 2019 roku w re­jo­nie Bramy Gli­nia­nej pod kie­run­kiem dra arch. Marka Łu­ka­cza. Ujaw­niono w nich mur star­szy od bramy i zwią­za­nego z nią muru obron­nego, bie­gnący w li­nii pół­noc - po­łu­dnie, w sze­ro­ko­ści ul. Kra­kow­skiej14. Funk­cja tego muru po­zo­staje w chwili obec­nej nie­wy­ja­śniona.

Wiek XIV to po­myślny okres w dzie­jach Ka­zi­mie­rza jako kra­kow­skiego sa­te­lity15. Wy­ty­czony w wy­niku lo­ka­cji układ miej­ski szybko po­czął wy­peł­niać się za­bu­dową. Na rynku po­wstał ra­tusz, co naj­mniej od po­czątku XV wieku mu­ro­wany. Przy­le­gały do niego od po­łu­dnia su­kien­nice, wznie­sione naj­póź­niej w związku z przy­wi­le­jem Wła­dy­sława Ja­giełły z 1387 roku na wzór kra­kow­skich; skła­dały się za­pewne z dwóch rzę­dów mu­ro­wa­nych kra­mów roz­dzie­lo­nych sie­nią. Naj­star­sza za­bu­dowa miesz­kalna jest słabo zba­dana. Po­cząt­kowo do­mi­no­wały za­pewne domy drew­niane, lecz już w XIV wieku po­ja­wiły się przy rynku mu­ro­wane "ka­mie­nice" zaj­mu­jące całe sze­ro­ko­ści dzia­łek, z przed­pro­żami (za­pewne wtór­nie do­bu­do­wa­nymi)16. Przy głów­nych uli­cach za­bu­dowa mu­ro­wana roz­wi­jała się co naj­mniej od XV wieku.

Od po­nad wieku pa­sjo­nuje ba­da­czy pro­blem aka­de­mii ka­zi­mie­rzow­skiej (czy funk­cjo­no­wała na Ka­zi­mie­rzu, gdzie znaj­do­wało się uni­wer­sy­tec­kie col­le­gium) i in­ter­pre­ta­cji prze­ka­zów Jana Dłu­go­sza17. Współ­cze­śnie do­mi­nuje po­gląd, że gmach taki ist­niał do XV wieku, lecz może ni­gdy nie zo­stał ukoń­czony i nie funk­cjo­no­wał zgod­nie ze swym prze­zna­cze­niem. Ude­rza fakt, że wzmianki o col­le­gium - trak­to­wa­nym jako punkt orien­ta­cyjny dla in­nych wła­sno­ści - po­cho­dzą z okresu od­no­wie­nia kra­kow­skiej uczelni na po­czątku XV stu­le­cia, a nie z XIV wieku. Sprawę bu­dowy ka­zi­mie­rzow­skiego col­le­gium uni­wer­sy­tec­kiego na te­re­nie Ka­zi­mie­rza mo­głyby de­fi­ni­tyw­nie roz­strzy­gnąć ba­da­nia te­re­nowe: ar­che­olo­giczne i ar­chi­tek­to­niczne. Od­wo­łu­jąc się do ana­liz Da­riu­sza Niemca i Mar­cina Sta­rzyń­skiego18, na­le­ża­łoby je ogra­ni­czyć do re­jonu po­łu­dnio­wej pie­rzei wschod­niego od­cinka ul. Jó­zefa wraz z wtór­nie ufor­mo­wa­nym pla­cem u zbiegu tej ulicy z ul. Wą­ską (miej­sce nie­ist­nie­ją­cych dzi­siaj do­mów Mia­sta Ży­dow­skiego, ozna­czo­nych na pla­nie Se­nac­kim nu­me­rami 1 i 2).

1 Roz­dział ni­niej­szy zo­stał opra­co­wany w opar­ciu o inne prace au­tora: Ka­zi­mierz ze Stra­do­miem i dawną Łąką św. Se­ba­stiana, stu­dium hi­sto­ryczno-urba­ni­styczne, t. 1-4, ma­szy­no­pis, ar­chiwa WKZ i NID; Układ prze­strzenny kra­kow­skiego Ka­zi­mie­rza w wieku XIV, "Rocz­nik Kra­kow­ski" 1988, t. 54, s. 17-57; Z ba­dań nad urba­ni­styką i ar­chi­tek­turą kra­kow­skiego Ka­zi­mie­rza w póź­nym śre­dnio­wie­czu i cza­sach no­wo­żyt­nych, "Rocz­nik Kra­kow­ski" 1989, t. 55, s. 103-112; Roz­wój urba­ni­styczny i ar­chi­tek­to­niczny Mia­sta Ży­dow­skiego na kra­kow­skim Ka­zi­mie­rzu, "Krzysz­to­fory" 1989, nr 15, s. 84-98; Lo­ka­cyjne układy urba­ni­styczne na ob­sza­rze Ziemi Kra­kow­skiej w XIII i XIV wieku, cz. 2, Ka­ta­log lo­ka­cyj­nych ukła­dów urba­ni­stycz­nych, Kra­ków 2004, s. 87-92; Ka­zi­mier­skie Mia­sto Ży­dow­skie i jego za­bu­dowa w po­ło­wie XVII wieku w świe­tle nie­któ­rych prze­ka­zów źró­dło­wych, "Krzysz­to­fory" 2004, nr 22, s. 7-33; Ka­zi­mierz, w: Atlas hi­sto­ryczny miast pol­skich, t. 5, Ma­ło­pol­ska, z. 1, Kra­ków, red. Z. Noga, Kra­ków 2007, s. 31-33; Lo­ka­cje i roz­wój Kra­kowa, Ka­zi­mie­rza i Okołu. Pro­ble­ma­tyka roz­wią­zań urba­ni­stycz­nych, w: Kra­ków. Nowe stu­dia nad roz­wo­jem mia­sta, red. J. Wy­ro­zum­ski, Bi­blio­teka Kra­kow­ska, t. 150, Kra­ków 2007, s. 383-398; Lo­ka­cje na pra­wie nie­miec­kim a układy urba­ni­styczne Kra­kowa w wie­kach XIII i XIV, w: Urbs ce­le­ber­rima. Księga pa­miąt­kowa na 760-le­cie lo­ka­cji Kra­kowa, red. A. Grzyb­kow­ski, T. Grzyb­kow­ska, Z. Ży­gul­ski jun., Kra­ków 2008, s. 23-82; Kra­kow­ski Ka­zi­mierz w do­bie upadku: od na­jazdu szwedz­kiego (1655-1657) do dzieła Ko­mi­sji Do­brego Po­rządku (1786-1791) i trze­ciego roz­bioru Pol­ski, "Krzysz­to­fory" 2009, nr 27, s. 139-158; Re­ali­za­cja mię­dzy­wo­jen­nego planu Wiel­kiego Kra­kowa, w: Wielki Kra­ków. Ma­te­riały se­sji na­uko­wej od­by­tej 24 kwiet­nia 2010 roku, red. J.M. Ma­łecki, Kra­ków 2011; Urba­ni­styka i sztuka Wol­nego Mia­sta Kra­kowa 1815-1846, w: Rzecz­po­spo­lita Kra­kow­ska 1815-1846. Ma­te­riały z se­sji na­uko­wej 23 maja 2015 roku, red. J. Wy­ro­zum­ski, Kra­ków 2016, s. 55-91; Kra­kow­ski Ka­zi­mierz. Hi­sto­ria i kul­tura, Kra­ków 2022.

2 I. Kmie­to­wicz-Dra­thowa, Za­gad­nie­nia sta­ro­rze­czy Wi­sły na ob­sza­rze Kra­kowa, "Sprawo­zda­nia z Po­sie­dzeń Ko­mi­sji Na­uko­wych PAN" 1964, sty­czeń-czer­wiec 1965, s. 241-244; taż, Na­tu­ralne wa­runki wodne Kra­kowa (po zdję­ciu na­sy­pów), "Spra­woz­da­nia z Po­sie­dzeń Ko­mi­sji Na­uko­wych PAN" 1969, li­piec-gru­dzień, s. 620-622; taż, Geo­lo­giczne pod­stawy od­two­rze­nia pier­wot­nej to­po­gra­fii Kra­kowa, "Ma­te­riały Ar­che­olo­giczne" 1971, t. 12, s. 41-51; taż, Wstępna re­kon­struk­cja na­tu­ral­nej to­po­gra­fii cen­trum Kra­kowa, "Ma­te­riały Ar­che­olo­giczne" 1974, t. 15, s. 151-159; J. La­ber­schek, Sieć wodna śre­dnio­wiecz­nego Kra­kowa i jej go­spo­dar­cze wy­ko­rzy­sta­nie, War­szawa 2016.

3 K. Ra­dwań­ski, Kra­ków przed­lo­ka­cyjny. Roz­wój prze­strzenny, Kra­ków 1975, s. 234-245.

4 T. Len­kie­wicz, K. Ra­dwań­ski, Wy­niki ba­dań ar­che­olo­gicz­nych pro­wa­dzo­nych na Skałce w Kra­ko­wie w la­tach 1956/57, "Biu­le­tyn Kra­kow­ski" 1959, t. 1, s. 99-133; M. Kra­sno­wol­ska, I. Kmie­to­wicz-Dra­thowa, Kra­kow­ska Skałka: to­po­gra­fia i za­bu­dowa, "Stu­dia Cla­ro­mon­tana" 1997, t. 17, s. 201-224; E. Za­itz, M. Za­itz, Ba­da­nia ar­che­olo­giczne na kra­kow­skim Ka­zi­mie­rzu, w: Cra­co­via Iu­da­eorum 3D, Kra­ków 2013, s. 64-65; J. Po­le­ski, Śre­dnio­wieczny ko­ściół św. Mi­chała Ar­cha­nioła i św. Sta­ni­sława i klasz­tor oo. Pau­li­nów na Skałce w świe­tle ba­dań ar­che­olo­gicz­nych z lat 2007-2008, w: Śre­dnio­wieczny ko­ściół na Skałce w Kra­ko­wie w świe­tle ba­dań in­ter­dy­scy­pli­nar­nych, red. J. Po­le­ski, Kra­ków 2019, s. 9-24; A. Bo­jęś-Bia­ła­sik, M. Szyma, Ar­chi­tek­tura ko­ścioła i klasz­toru na Skałce do po­czątku XVI wieku, w: Śre­dnio­wieczny ko­ściół na Skałce w Kra­ko­wie w świe­tle ba­dań in­ter­dy­scy­pli­nar­nych, dz. cyt., s. 25-54. Ba­da­nia śre­dnio­wiecz­nej Skałki roz­po­czął po woj­nie Adolf Szyszko-Bo­husz (zob. A. Szyszko-Bo­husz, Naj­star­sze mury Skałki w Kra­ko­wie, "Dzien­nik Pol­ski" nr 260, 22 wrze­śnia 1946 roku, do­da­tek "Od A do Z", nr 8).

5 M. Ro­żek, Nie ist­nie­jące ko­ścioły Kra­kowa, "Biu­le­tyn Bi­blio­teki Ja­giel­loń­skiej" 1984, rok 33, nr 1-2, s. 95-120; M. Go­ras, Za­gi­nione go­tyc­kie ko­ścioły Kra­kowa, Kra­ków 2003, s. 70-76. Od­mienną in­ter­pre­ta­cję formy ko­ścioła dał Ma­rian Wol­ski (zob. M. Wol­ski, Nie ist­nie­jący ko­ściół pod we­zwa­niem św. Ja­kuba Star­szego na Ka­zi­mie­rzu, "Rocz­nik Kra­kow­ski" 1995, t. 61, s. 11-24). Zob. też M. Ro­żek, Nie ist­nie­jące ko­ścioły Kra­kowa, dz. cyt., s. 117-118; T. Gwiazda, Tem­pus edax re­rum. Utra­cone ko­ścioły Kra­kowa wznie­sione w okre­sie od X do XVIII wieku, Col­lec­tio Ar­che­olo­gica Res­so­vien­sis, t. 43, Rze­szów 2020, s. 69 i 117. O kul­cie św. Ja­kuba: A. Wit­kow­ska, We­zwa­nie św. Ja­kuba Więk­szego Apo­stoła w die­ce­zji kra­kow­skiej w śre­dnio­wie­czu, w: Kult św. Ja­kuba Więk­szego Apo­stoła w Eu­ro­pie Środ­ko­wej, red. R. Kna­piń­ski, Źró­dła i Mo­no­gra­fie - To­wa­rzy­stwo Na­ukowe KUL, t. 241, War­szawa 1999, s. 107-123.

6 Data wy­nika z prze­kazu Jana Dłu­go­sza, który oma­wia­jąc osa­dze­nie przy ko­ściele Bo­żego Ciała ka­no­ni­ków re­gu­lar­nych la­te­rań­skich w 1405 roku, wspo­mina, że pa­ra­fia li­czyła wów­czas 129 lat. F. Si­kora, Ba­wół, w: Słow­nik hi­sto­ryczno-geo­gra­ficzny ziem pol­skich w śre­dnio­wie­czu, t. V, Ma­ło­pol­ska - wo­je­wódz­two kra­kow­skie, cz. I, z. 1, oprac. Z. Lesz­czyń­ska-Skrę­towa, F. Si­kora, Wro­cław 1980, s. 28; in­ter­pre­ta­cja: B. Kra­sno­wol­ski, Kra­kow­ski Ka­zi­mierz, dz. cyt., s. 45-46. Sprzeczny z tą in­ter­pre­ta­cją jest inny prze­kaz Dłu­go­sza, który wśród licz­nych ko­ściel­nych fun­da­cji Pio­tra Wło­sto­wica wy­mie­nia­nych pod datą 1144 wspo­mina też ko­ściół Sanc­tum Lau­ren­tium in Ka­zi­mi­ria (Jo­an­nis Dlu­gossi An­na­les seu cro­ni­cae in­c­liti Te­gni Po­lo­niae, Li­ber V, War­szawa 1975, s. 25). Wią­żąc ze sobą oba świa­dec­twa Dłu­go­sza, można by hi­po­te­tycz­nie za­ło­żyć, że lo­ka­cja Ba­wołu ozna­czała nie fun­da­cję ko­ścioła, lecz nada­nie praw pa­ra­fial­nych star­szej świą­tyni. Pro­blem po­cząt­ków ko­ścioła (wiek XII lub XIII) mo­głyby roz­strzy­gnąć tylko ba­da­nia ar­che­olo­giczne. O ko­ściele św. Waw­rzyńca zob. M. Ro­żek, Nie ist­nie­jące ko­ścioły Kra­kowa, dz. cyt., s. 7-118; T. Gwiazda, Tem­pus edax re­rum. Utra­cone ko­ścioły Kra­kowa wznie­sione w okre­sie od X do XVIII wieku, Col­lec­tio Ar­che­olo­gica Res­so­vien­sis, t. 43, Rze­szów 2020, s. 66-67. O przed­lo­ka­cyj­nej osa­dzie: E. Za­itz, M. Za­itz, Ba­da­nia ar­che­olo­giczne na kra­kow­skim Ka­zi­mie­rzu, dz. cyt., s. 64.

7 B. Kra­sno­wol­ski, Lo­ka­cje i roz­wój Kra­kowa, Ka­zi­mie­rza i Okołu, dz. cyt., s. 386-388.

8 A. Ber­decka, Lo­ka­cje i za­go­spo­da­ro­wa­nie miast kró­lew­skich w Ma­ło­pol­sce za Ka­zi­mie­rza Wiel­kiego (1333-1370), Stu­dia i Ma­te­riały z Hi­sto­rii Kul­tury Ma­te­rial­nej, t. 55, Wro­cław 1982; J. Wy­ro­zum­ski, Dzieje Kra­kowa, t. 1, Kra­ków do schyłku wie­ków śred­nich, Kra­ków 1992, s. 238-258.

9 B. Kra­sno­wol­ski, Układ prze­strzenny kra­kow­skiego Ka­zi­mie­rza w wieku XIV, "Rocz­nik Kra­kow­ski" 1988, t. 54, s. 17-57; tenże, Lo­ka­cyjne układy urba­ni­styczne na ob­sza­rze Ziemi Kra­kow­skiej w XIII i XIV wieku, cz. 2, dz. cyt., s. 87-92; tenże, Ka­zi­mierz, dz. cyt., s. 31-33; tenże, Lo­ka­cje i roz­wój Kra­kowa, Ka­zi­mie­rza i Okołu, dz. cyt., s. 388-398.

10 T. Wę­cła­wo­wicz, Fazy bu­dowy ko­ścioła Bo­żego Ciała na Ka­zi­mie­rzu, wiek XIV i XV, "Rocz­nik Kra­kow­ski" 1986, t. 52, s. 9-29.

11 M. Mu­szyń­ska-Kra­sno­wol­ska, Ko­ściół św. Ka­ta­rzyny w Kra­ko­wie w świe­tle no­wych ba­dań, "Biu­le­tyn Hi­sto­rii Sztuki i Kul­tury" 1935/1936, nr 4, s. 171-192; M. Kra­sno­wol­ska, Z dzie­jów bu­dowy ze­społu au­gu­stiań­skiego, "Rocz­nik Kra­kow­ski" 1976, t. 47, s. 23-44; T. Wę­cła­wo­wicz, Fazy bu­dowy ko­ścioła Bo­żego Ciała na Ka­zi­mie­rzu, dz. cyt., s. 9-29; tenże, Fazy bu­dowy ko­ścioła św. Ka­ta­rzyny na Ka­zi­mie­rzu, część I: Pre­zbi­te­rium, "Rocz­nik Kra­kow­ski" 1988, t. 54, s. 59-72; tenże, Go­tyc­kie ba­zy­liki Kra­kowa, Kra­ków 1993; tenże, Wnę­trza kra­kow­skich ko­ścio­łów w wie­kach śred­nich w świe­tle źró­deł ma­te­rial­nych. Stan ba­dań i nowe po­stu­laty ba­daw­cze, "Cza­so­pi­smo Tech­niczne. Ar­chi­tek­tura" 2011, t. 108, z. 7A, s. 357-368; E. Za­itz, Ko­ściół Bo­żego Ciała. Ba­da­nia ar­che­olo­giczne w pre­zbi­te­rium ko­ścioła w 2003 r., Kra­ków 2002, ar­chiwa WKZ i NID, wy­druk kom­pu­te­rowy; P. Cros­sley, Go­thic Ar­chi­tec­ture in Les­ser Po­land 1320-1380, Kra­ków 1985.

12 B. Kra­sno­wol­ski, Plac Nowy kra­kow­skiego Ka­zi­mie­rza: za­pis hi­sto­rii od XIV do XX wieku, "Krzysz­to­fory" 2022, nr 40, s. 65-84.

13 M. Schmidt, M. Sta­rzyń­ski, Nowe mia­sto tkac­kie? Szkic do dzie­jów spo­łeczno-go­spo­dar­czych pod­kra­kow­skiego Ka­zi­mie­rza, "Kwar­tal­nik Hi­sto­rii Kul­tury Ma­te­rial­nej" 2015, t. 63, nr 1, s. 15-27; M. Sta­rzyń­ski, Śre­dnio­wieczny Ka­zi­mierz, jego ustrój i kan­ce­la­ria, Mo­no­gra­fie To­wa­rzy­stwa Na­uko­wego So­cie­tas Vi­stu­lana, t. 3, Kra­ków 2015, s. 15-27; B. Kra­sno­wol­ski, Kra­kow­ski Ka­zi­mierz, dz. cyt., s. 59-61.

14 M.J. Łu­kacz, M.M. Łu­kacz, Kra­ków, ul. Kra­kow­ska / ul. Me­iselsa, wstępne wy­niki ba­dań ar­chi­tek­to­nicz­nych mu­ro­wa­nych struk­tur prze­strzen­nych od­sło­nię­tych w cza­sie ba­dań ar­chi­tek­to­nicz­nych w re­jo­nie d. bramy Kra­kow­skiej - Gli­nia­nej, Pra­co­wa­nia Ba­dań Za­byt­ków Ar­chi­tek­tury - dr inż. arch. Ma­rek Łu­kacz, Kra­ków 2019, ar­chi­wum WKZ, wy­druk kom­pu­te­rowy; ciż, Nie­znany mur obronny par­tii przed­lo­ka­cyj­nego Ka­zi­mie­rza, "Krzysz­to­fory" 2002, nr 40, s. 103-110.

15 S. Ku­trzeba, Lud­ność i ma­ją­tek Ka­zi­mie­rza w końcu XIV stu­le­cia, "Rocz­nik Kra­kow­ski" 1900, t. 3, s. 182-202.

16 B. Kra­sno­wol­ski, Za­jazd Ka­zi­mier­ski. Ka­mie­nica przy ul. Kra­kow­skiej 29 i Wę­gło­wej 1-1a na tle hi­sto­rii Ka­zi­mie­rza, Kra­ków 2019, s. 56-59.

17 Omó­wie­nie stanu ba­dań i róż­no­rod­nych in­ter­pre­ta­cji: B. Kra­sno­wol­ski, Kra­kow­ski Ka­zi­mierz, dz. cyt., s. 61-67. Ana­liza tek­stu Dłu­go­sza zob. W. Sem­ko­wicz-Za­rem­bina, Po­wsta­nie i dzieje au­to­grafu "An­na­les" Jana Dłu­go­sza, Roz­prawy Wy­działu Hi­sto­ryczno-Fi­lo­zo­ficz­nego PAU, t. 73, Kra­ków 1952; M. Zda­nek, O źró­dłach Jana Dłu­go­sza do dzie­jów fun­da­cji Uni­wer­sy­tetu Kra­kow­skiego, w: Jan Dłu­gosz (1415-1480). Ży­cie i dzieła, red. L. Kor­czak i in., Kra­ków 2016, s. 127-150.

18 M. Sta­rzyń­ski, Col­le­gium de­ser­tum - nie­do­koń­czona fun­da­cja Ka­zi­mie­rza Wiel­kiego, "Rocz­niki Hi­sto­ryczne" 2016, t. 82, s. 107-137; D. Nie­miec, M. Sta­rzyń­ski, Za­gi­nione Ko­le­gium - gdzie król Ka­zi­mierz Wielki po­sta­no­wił wznieść gmach dla uni­wer­sy­tetu? Dwu­głos hi­sto­ryka i ar­che­ologa, "Alma Ma­ter" 2017, nr 197, s. 38-46.