Ustaše i Państwo Chorwackie 1941--1945 - Łukasz Nowok

Wstęp

Chorwacja. Piękny kraj położony na Półwyspie Bałkańskim nad brzegami Morza Adriatyckiego. Kraj o zachwycającej przyrodzie i krajobrazach, wyniosłych surowych górach Velebitu i doskonale czystej wodzie Jezior Plitvickich. Kraj wymarzony. Chorwaci, ludzie serdeczni i życzliwi. Jednak i piękny kraj, i serdeczni ludzie mają swoją niepiękną i nieserdeczną oraz nieżyczliwą historię. Historię pełną krwi i okrucieństwa. Chorwaci posiadają jednak historię wyjątkową. Są ludem, którego państwo nie istniało na mapach przez prawie 900 lat. Ludem, którym przez cały ten czas rządzili władcy z zewnątrz: Węgrzy, Wenecjanie, Austriacy, Serbowie... Po tak długim czasie nieistnienia, każde rozwiązanie mogące przywrócić państwo na mapy wydaje się dobre. Nawet wyjątkowo brutalne rozwiązanie. W tym celu powstała właśnie ta praca. Dla przybliżenia dziejów państwa, które po długim niebycie powróciło na cztery lata na mapy, by ponownie utracić swoją samodzielność. Jednak przez te cztery lata w Chorwatach zasiane zostało ziarno samodzielności, które kiełkowało przez kolejne czterdzieści lat, by w pełni okazać swoją siłę podczas wojny domowej w latach 1991-1995. Praca ta ma za zadanie przedstawić dzieje Narodu, który zażądał niepodległości i po nią sięgnął stosując wszystkie dostępne środki. Praca nie ma za zadanie wybielać osób odpowiedzialnych za mordy, czy też ponownie ich piętnować. Pierwszego dokonał doktor Franjo Tuđman, rehabilitując cały ruch ustaszowski z Ante Paveliciem na czele, drugiego Josip Broz. Praca ma przybliżyć historię, o której się w Polsce nie mówi, której się nie bada, której się nie uczy.

Bog i Hrvati! To pochodzące z XIX wieku zawołanie stało się od 1845 roku hasłem chorwackiego nacjonalizmu. Wypowiedziane pierwotnie przez jednego z chorwackich polityków, Ante Stračevicia, odnosiło się do budzenia świadomości narodowej Chorwatów i rozbieżnych dążeń polityków. Gdy część z elit dążyła do współpracy z Wiedniem, a sympatie części ciążyły ku Budapesztowi, wokół Stračevicia zaczęli gromadzić się Chorwaci szukający innego rozwiązania. Rozwiązania, które późniejszy twórca ruchu iliryjskiego zawarł w zdaniu: Ani z Wiedniem, ani z Budapesztem. Tylko Bóg i Chorwaci! Tak miało wyglądać państwo chorwackie. Tylko Bóg i podlegli mu Chorwaci. Żadnej innej zależności, tylko boska. Nakreślenie takiego ideału dojrzewało w Chorwatach przez lata. Po zakończeniu I wojny światowej utworzyli własne państwo, które było jednak zbyt słabe, by móc samodzielnie egzystować. W bardzo krótkim czasie musiało pozwolić się zdominować większemu i silniejszemu sąsiadowi, jakim była Serbia. Był to początek wrogości, która miała przybrać na sile w czasie II wojny światowej, po kolejnym proklamowaniu niepodległej Chorwacji. Nowa Chorwacja, zarządzana przez partię faszystowską, całe cztery lata swoich rządów poświęciła przeprowadzaniu czystek etnicznych. Masowe mordy, których dokonali Chorwaci w trakcie II wojny światowej, miały zemścić się na nich w latach 1991-1995.

Za Dom! Za Ojczyznę! Hasło to oznaczało całkowite oddanie się sprawie przez Chorwatów w czasie każdego konfliktu, w jakim brali udział. To hasło towarzyszyło im od czasów panującego w X wieku króla Tomisława. Za ojczyznę! Nacjonalizm, bezwzględna wierność krajowi i swojej rzymskokatolickiej wierze. Oba hasła w połowie XX wieku miały zdobić rewersy najważniejszych orderów w faszystowskiej Chorwacji. Orderów, które przyozdobiły piersi osób odpowiedzialnych za przywrócenie państwa na mapy i zwalczanie tak zwanego elementu wrogiego.

W swojej pracy skupiłem się na przedstawieniu ruchu chorwackich faszystów, Ustašy, nie tylko jako organizacji odpowiedzialnej za śmierć tysięcy ludzi, ale jako dobrze zorganizowanej partii, która odzwierciedlała nastroje narodu. Postarałem się przedstawić ruch ustaszowski jako twórców państwa, które nie miało prawa bytu przez ponad 900 lat i zarazem jako organizację odpowiedzialną za upadek państwa chorwackiego na kolejne lat 40.

Nie ma możliwości, by tak rozbudowaną tematykę, jaką stanowi ruch ustaszy i Niezależne Państwo Chorwackie, przedstawić w krótkiej i zwięzłej pracy.

Praca została podzielona na sześć głównych rozdziałów, z których każdy może stanowić odrębną całość.

W rozdziale pierwszym przedstawiłem rys historyczny Chorwacji i niezmiennie związanej z nią Serbii. Rozdział ten podzieliłem na mniejsze fragmenty, tak, by łatwiej można było zrozumieć niejednokrotnie absurdalne koleje losu. Opis wydarzeń kształtujących przyszłość Półwyspu Bałkańskiego rozpocząłem w przededniu wybuchu wojen bałkańskich, które całkowicie wyparły Imperium Osmańskie z tego terenu. Następnie prześledziłem losy Chorwacji i Serbii od chwili zamachu w Sarajewie, przez I wojnę światową, utworzenie Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, aż do wprowadzenia dyktatury przez króla Aleksandra I Karađorđevicia. Kolejną część rozdziału poświęciłem sytuacji od powstania Królestwa Jugosławii, przez zamach w Marsylii, aż do wybuchu II wojny światowej.

Rozdział drugi poświęciłem przedstawieniu ustaszy jako organizacji polityczno-terrorystycznej. Na samym jego początku przedstawiłem postać przywódcy ruchu, Ante Pavelicia. Następnie w dwóch kolejnych częściach zaprezentowałem organizację zarówno pod względem organizacyjnym jak i przez pryzmat wykonywanych przez nią zamachów terrorystycznych. Na końcu rozdziału zwróciłem uwagę na znaki charakterystyczne dla ruchu ustaszowskiego jako całości.

Kolejny rozdział zaczyna się prezentacją sylwetki Tomislava Serticia, który pełnił rolę głównodowodzącego sił zbrojnych ustaszy. Drugą część rozdziału poświęciłem w całości armii ruchu, skupiając się na najbardziej charakterystycznych formacjach: Przybocznej Dywizji Poglavnika, 1. Pułku Ustaszy, Żandarmerii, Wojskach Kolejowych Ustaszy, Wojskach Ochronnych Ustaszy oraz Urzędzie Bezpieczeństwa Ustaszy.

Czwarty rozdział poświęciłem Siłom Zbrojnym Niezależnego Państwa Chorwackiego. Na początku zaprezentowałem postać Slavko Kvaternika, żołnierza, który proklamował powstanie Niezależnego Państwa Chorwackiego, oraz faktycznego twórcy armii państwa chorwackiego. W jego dalszej części przedstawiłem strukturę wojsk państwowych z podziałem na Marynarkę Wojenną, Lotnictwo i Siły Lądowe. W każdej z tych grup zaprezentowałem zarówno historię danego rodzaju broni oraz najciekawsze, bądź najbardziej charakterystyczne dla danej siły jednostki.

W piątym rozdziale opisałem głównych przeciwników Chorwatów, czyli serbskich czetników i komunistyczną partyzantkę. Koniec rozdziału pozostawiłem na zaprezentowanie najważniejszych odznaczeń Niezależnego Państwa Chorwackiego: Orderu Wojskowego Żelaznej Koniczyny i Orderu Korony Króla Zvonimira.

Ostatni rozdział poświęciłem w całości Niezależnemu Państwu Chorwackiemu. Zacząłem od chwili wybuchu II wojny światowej, po czym przedstawiłem przebieg kampanii mającej bezpośrednio wpływ na losy Chorwacji oraz proklamowanie nowego państwa. W dalszej części rozdziału zaprezentowałem kierunki polityki wewnętrznej państwa chorwackiego, oraz stosunek kościoła katolickiego do zaistniałej sytuacji. Przywołałem tutaj również sytuację ekonomiczną oraz demograficzna Niepodległego Państwa Chorwackiego.

Ponieważ wciąż ukazują się nowe publikacje poruszające tematykę Niezależnego Państwa Chorwackiego i jego polityki, nie jest rzeczą możliwą dotrzeć do wszystkich. Dodatkowy problem stanowi nikła dostępność tych prac w Polsce, zwłaszcza jeśli mowa jest o pracach obcojęzycznych. W związku z tym większość nazw pojawiających się w tekście w języku chorwackim była tłumaczona bezpośrednio przez autora. Ponadto autor unikał zamieszczania w tekście zapisów cyrylicą, pozostawiając je jednak w przypisach. Wszystkie nazwy własne przy pierwszym użyciu były zapisywane zgodnie z regułami języka chorwackiego. Wyjątkiem były tutaj nazwy miast, które posiadają spolszczone wersje, jak na przykład Zagrzeb czy Belgrad.

Z powodu zamieszczania nazw pisanych w języku chorwackim, przedstawiam poniżej prostą transliterację znaków nie występujących w polskim alfabecie:

[1] R. Kaplan, Bałkańskie upiory. Podróże z historią, Londyn 1996, s. 5.

[2] W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii, Wrocław 1985, s. 391.

[3] Tamże, s. 391.

[4] Tamże, s. 392.

[5] Z serb.: Serbia Piemontem Bałkanów!

[6] Tamże, s. 392.

[7] Tamże, s. 393.

[8] Z serb.: Zjednoczenie lub śmierć.

[9] Z serb.: Czarna ręka.

[10] Д. Димитровска, M. Марковић, Рака је била плитка, "Вечерње новости", 21 фебруар 2007.

[11] Z chorw.: Chorwacka Partia Chłopska.

[12] W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii..., s. 405.

[13] Tamże, s. 404.

[14] Tamże, s. 403.

[15] Z serb.: Niezależna Partia Serbska.

[16] Sabor - parlament chorwacki.

[17] Ban ze względu na posiadane uprawnienia może być porównywany z niemieckim premierem landu.

[18] Tamże, s. 407.

[19] Tamże, s. 410.

[20] J. Gozdawa-Gołębiowski, Od wojny krymskiej do bałkańskiej, Gdańsk 1985, s. 448.

[21] Tamże, s. 454.

[22] K. Karolczak, Zamach w Sarajewie, "Mówią wieki", Warszawa 2010, nr 9.

[23] W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii..., s. 414.

[24] G. Martel, The Origins of the First World War, Harlow 2003, s. 22.

[25] 14 - 24 sierpnia 1914 roku

[26] 6 września - 4 października 1914 roku

[27] H. P. Willmott, World War One, London 2003, s. 120.

[28] Tamże, s. 420.

[29] Z chorw.: Narodowa Rada Słoweńców, Chorwatów i Serbów.

[30] Tamże, s. 427.

[31] Z chorw.: Królestwo Serbów, Chorwatów, Słoweńców.

[32] Traktat z 10 września 1919 roku zawarty między aliantami a Austrią w Saint-Germain-en-Laye.

[33] M. Jarzębski, Wojna domowa w Chorwacji - casus Republiki Serbskiej Krajiny (1990-1995), Warszawa 2010, s. 11.

[34] W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii..., s. 432.

[35] Tamże, s. 440.

[36] Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna.

[37] V. Miličević, A King dies in Marsillies. Crime and its background, Bad Godesberg 1959, s. 58-62.

[38] sr.wikisource.org/wiki/Устав_Краљевине_Југославије_(1931)#.D0.9E.D0.94.D0.95.D0.89.9A_-.7BV.7D-_.D0.9A.D1.80.D0.B0.D1.99 - dostęp z dnia 2 czerwca 2012.

[39] W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii..., s. 457.

[40] Tamże, s. 465.

[41] Tamże, s. 469.

[42] Tamże, s. 480.

[43] ADAP D XII-2, dok. 313, s. 429.

[1] Z. Dizdar, Prešućivani četnički zločini u Hrvatskoj i u BiH, Zagreb 1999, s. 306.

[2] Czysta Partia Prawa - był to skrajnie nacjonalistyczny odłam Chorwackiej Partii Prawa.

[3] S. Pavlowitch, Hitler's new disorder: the Second World War in Yugoslavia, Columbia 1998, s. 29.

[4] Z. Dizdar, Prešućivani četnički zločini..., s. 306.

[5] Z chorw.: Chorwacka Partia Prawa.

[6] H. Marković, Povijest Nezavisne Države Hrvatske, Zagreb 2002, s. 10.

[7] Z. Dizdar, Prešućivani četnički zločini..., s. 307.

[8] Tamże, s. 308.

[9] T. Jonjić, Povijesno-politički okvir postanka Ustaškog pokreta, Matica hrvatska 2001, s. 22.

[10] J. Wilamowski, K. Szczepanik, Ustasze i separatyzm chorwacki. Przyczynek do badań nad chorwackim ruchem nacjonalistycznym, "Przegląd Historyczny", 1983, z. 1, s. 76.

[11] Z chorw.: Chorwacka Prawaszka Republikańska Młodzież.

[12] Z chorw.: Buntownicy - Chorwacki Ruch Wyzwoleńczy.

[13] H. Marković, Povijest..., s. 11.

[14] Z chorw.: Lider

[15] V. Miličević, A King dies in Marsilies..., s. 58-62.

[16] Drugi tytuł w hierarchii ugrupowania ustaszowkiego. Przysługiwał tylko 12 członkom Kwatery Głównej, będącej wsparciem poglavnika, czyli lidera.

[17] W. Vucinich, J. Tomasevich, Contemporary Yugoslavia: Twenty Years of Socialist Experiment. Stanford 1969, s. 78

[18] Ante Pavelić,[w:] "Gazety Wojenne - Jugosławia", Warszawa 1997, nr 69, s. 17

[19] T. Burzanovic, Two Bullets for Pavelic, Beograd 2003, s. 73-74.

[20] V. Nikolić, Pred vratima domovine, Knjižnica Hrvatske 1967.

[21] Z chorw.: Buntownicy - Chorwacka Organizacja Rewolucyjna.

[22] Z chorw.: Wzgórze.

[23] F. Jelić-Butić, Prilog provčavnaju djelatnosti Ustaša do 1941, Zagreb 1969, s. 59.

[24] Tamże, s. 65.

[25] G. in der Maur, Der Weg zur Nation. Jugoslowiens Innenpolitik 1919-1935, Wien 1938, s. 466.

[26] J. Wilamowski, K. Szczepanik, Ustasze i separatyzm chorwacki..., s. 79.

[27] Tamże, s. 80.

[28] E. Gärtner, Kroatien in Südslawien. Historisch-politische Studie, Berlin 1944, s. 160.

[29] D. Crljena, Načela hrvatskog ustaškog pokreta, Zagreb 1942, s. 19.

[30] Tamże, s. 19.

[31] Z chorw.: Obóz.

[32] Z chorw.: Oś.

[33] Rojnik w języku chorwackim oznacza również kaprala.

[34] Dowódca obozu.

[35] Stožernik w języku chorwackim oznacza centralnego dowódcę.

[36] Tamże, s. 22.

[37] J. Wilamowski, K. Szczepanik, Ustasze i separatyzm chorwacki..., s. 80.

[38] J. Borejsza, Rzym a wspólnota faszystowska, Warszawa 1981, s. 136.

[39] G. Solvenini, Mussolini diplomatico 1922-1932, Bari 1952, s. 364.

[40] Z chorw.: Niepodległe Państwo Chorwackie.

[41] Z chorw.: Chorwacki Strażnik.

[42] Z chorw.: Chorwacka Flaga.

[43] L. Hory, Der Kroatische Ustascha-Staat 1941-1945, Stuttgart 1964, s. 26.

[44] J. Wilamowski, K. Szczepanik, Ustasze i separatyzm chorwacki..., s. 81.

[45] http://www.jusp-jasenovac.hr/Default.aspx?sid=6266 - dostęp z dnia 5 czerwca 2012.

[46] Tamże.

[47] AAN, Raport Konsula Generalnego w Zagrzebiu R. Łazarskiego z 26 października 1932 r., strony nienumerowane

[48] AAN, Poselstwo RP w Belgradzie, t. 42.

[49] W. Wołkow, Operacija "Tewtonskij miecz", Moskwa 1966, s. 72.

[50] J. Wilamowski, K. Szczepanik, Ustasze i separatyzm chorwacki..., s. 83

[51] Zamachowców wyposażono we wcześniejszą wersję pistoletu, wykorzystującą pociski kalibru 7,65 mm.

[52] W dniu dzisiejszym nie możemy być pewni, że za śmiercią ministra Barthou stał Makedoński. Ujawnione w 1974 roku przez marsylskich kryminalistów dokumenty z oględzin ciała i sekcji zwłok informują, że minister zginął od kuli kalibru 8 mm, czyli takiej jakich w tym czasie używały francuska policja i wojsko, a nie kuli 7,65 mm, z których to korzystał Makedoński.

[53] V. Miličević, A King dies in Marsilies..., s. 58-62.

[54] E. Kvaternik, Sjećana i zapažanja 1925-1945, Zagreb 1995, s. 27.

[55] AAN, Delegacja RP przy Lidze Narodów, t. 244, strony nienumerowane.

[56] W. Wołkow, Operacija "Tewtonskij miecz"..., s. 98.

[57] F. Jelić-Butić, Prilog provčavnaju djelatnosti..., s. 77.

[58] Z chorw.: Kępa.

[59] Z chorw.: Pole.

[60] Z chorw.: Oracz.

[61] Z chorw.: Siewca

[62] Z chorw.: Blanki.

[63] F. Čulinović, Okupatorska podjela Jugoslavije, Beograd 1977, s. 186.

[64] Hrvatski narod, 24 luty 1939.

[65] Z chorw.: Centralna Akademia Buntowników.

[66] L. Boban, Sporazum Cvetković-Maček, Beograd 1965, s. 269.

[67] J. Wilamowski, K. Szczepanik, Ustasze i separatyzm chorwacki..., s. 88.

[68] N. Milovanović, Od marselskog atenata do trojnog pakta, Zagreb 1963, s. 176.

[69] I Documenti Diplomatici Italiani, 9 serie: 1939-1943 t. III, Roma 1954, dok. 194, s. 162.

[70] http://www.konsmetal.com.pl/kolor_ral.htm - dostęp z dnia 6 czerwca 2012.

[71] M. Glenny, The Balkans. Nationalism, War, and the Grat Powers 1804-1999, Harmondsworth 2001, s. 433.

[72] Z chorw.: Za Ojczyznę!

[73] Z chorw.: Gotowi!

[74] Z chorw.: Za kogo?!

[75] Z chorw.: Za Wodza (Lidera)!

[76] D. Littlejohn, Foreign Legions of the Third Reich, London 1994, s. 216-217.

[77] Narodne Novine: Službeni list Nezavisne Države Hrvatske, nr 15 z 30 kwietnia 1941.

[1] Z chorw.: Siły Zbrojne Ustaszy.

[2] Z chorw.: Siły Zbrojne Niepodległego Państwa Chorwackiego - dosłownie obrońcy domu.

[3] Jest to stopień nieposiadający polskiego odpowiednika. Można go w tabeli szarż umieścić jako stopień pośredni pomiędzy kapitanem (satnik) a majorem (bojnik).

[4] B. Perman, General vojske NDH Tomislav Sertić, [w:] Večernji list, 10 stycznia 2013.

[5] M. Jareb, Ustaški pukovnik i general Tomislav Sertić, [w:] Časopis za suvremenu povijest, Nr 32, T. 2/2000, s 278.

[6] M. Jareb, Ustaški pukovnik i general Tomislav Sertić, [w:] Časopis za suvremenu povijest, Nr 32, T. 2/2000, s 280.

[7] M. Jareb, Ustaški pukovnik i general Tomislav Sertić, [w:] Časopis za suvremenu povijest, Nr 32, T. 2/2000, s 282.

[8] B. Dmitrijević, Formiranje ustaške vojnice 1941, Beograd 2013, s 73.

[9] M. Jareb, Ustaški pukovnik i general Tomislav Sertić, [w:] Časopis za suvremenu povijest, Nr 32, T. 2/2000, s 283.

[10] http://www.croatianhistory.net/etf/sertic_zdenka_tomislav.html - dostęp z dnia 24 października 2021

[11] M. Jareb, Ustaški pukovnik i general Tomislav Sertić, [w:] Časopis za suvremenu povijest, Nr 32, T. 2/2000, s 285.

[12] M. Jareb, Ustaški pukovnik i general Tomislav Sertić, [w:] Časopis za suvremenu povijest, Nr 32, T. 2/2000, s 288.

[13] J. Tomasevich, War and Revolution in Yugoslavia, 1941-1945: Occupation and Collaboration, Stanford 2001, s. 458.

[14] M. Jareb, Ustaški pukovnik i general Tomislav Sertić, [w:] Časopis za suvremenu povijest, Nr 32, T. 2/2000, s 294.

[15] http://vojnapovijest.vecernji.hr/broj-22-vp/general-vojske-ndh-tomislav-sertic-907964 - dostęp z dnia 6 marca 2015.

[16] Z chorw.: Powracających.

[17] Z chorw.: Dywizja Przyboczna Poglavnika.

[18] K. Begić, HOS 1941.-1945, Laus 1998, s. 7.

[19] Z chorw.: Kapitan.

[20] V. Luburić, General Ante vitez Moškov, Drina 1965, s. 132.

[21] Osobiście dobierani przez Poglavnika podoficerowie i oficerowie.

[22] Jedyna część dywizji, złożona jeszcze z ustaszy, którzy powrócili z Włoch razem z Paveliciem.

[23] R. Bulat, Deseti korpus Zagrebački, Zagreb 1985, s. 32.

[24] Z chorw.: Generał broni.

[25] Journal of Croatian Studies, 1977/78, s. 123.

[26] http://www.axishistory.com/index.php?id=7159 - dostęp z dnia 7 czerwca 2012.

[27] L. Hory, Der Kroatische..., s. 130-131.

[28] Podarowane przez włoską partię faszystowską.

[29] Z chorw.: Czarny Legion.

[30] Z chorw.: Podpułkownik..

[31] J. Tomasevich, The Chetniks, Stanford 1975, s. 208.

[32] Tamże, s. 209.

[33] M. Matthew, The Croatian Armed Forces at War, 1941-42, Stanford 1969, s. 11.

[34] Z chorw.: 1. Mobilna Brygada Ustaszy.

[35] Z chorw.: 5. Brygada Ustaszy.

[36] Z chorw.: Chorwackie Siły Zbrojne.

[37] http://www.axishistory.com/index.php?id=7105 - dostęp z dnia 8 czerwca 2012.

[38] Z chorw.: Żandarmeria.

[39] M. Colić, Takozvana Nezavisna Država Hrvatska 1941, Beograd 1973, s. 284.

[40] V. Vrančić, Godišnjak hrvatsko domobrana, Buenos Aires 1953, s. 27-29.

[41] Župa - okręg administracyjny.

[42] Kotarska - jednostka administracyjna tłumaczona jako powiat lub dzielnica.

[43] Z chorw.: Kolejowe Wojska Ustaszy.

[44] Z chorw.: II Ustaszowska Brygada Kontroli Ruchu Kolejowego.

[45] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/ustasha/159-croatia-ustasha/croatia-ustasha-unsorted/8031-introduction-to-the-railway-ustasha-militia - dostęp na dzień 6 marca 2015.

[46] Ustaška obrana.

[47] Z chorw.: I Ustaszowska Brygada Ochronna.

[48] K. Begić, HOS 1944-1945, Laus 1998, s. 98-99.

[49] J. Prcela, Hrvatski holokaust, Zagreb 2001, s. 38-63.

[50] Ustaška nadzorna služba.

[51] Ustaško redarstvo.

[52] Ustaška obavještajna služba.

[53] Geheime Staatspolizei - Tajna Policja Państwowa.

[54] Osobni odjsek.

[55] Sicherheitspolizei - Policja Bezpieczeństwa.

[56] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/ustasha/159-croatia-ustasha/croatia-ustasha-unsorted/8141-ustasha-surveillance-service-and-the-directorate-for-public-order-and-security - dostęp z dnia 7 marca 2015.

III. Ustaška Vojnica

Ruch ustaszy był nie tylko organizacją polityczną, dążącą do celu za wszelką cenę. Po proklamowaniu Niepodległego Państwa Chorwackiego i powrocie do kraju Pavelicia z przebywającą we Włoszech Kwaterą Główną, postanowiono wykorzystać dotychczasowe umiejętności członków organizacji i powołać do istnienia siły zbrojne, godne ochrony nowego państwa chorwackiego. Podobnie jak w przypadku sił zbrojnych Trzeciej Rzeszy, tak i tutaj pojawiła się dwoistość armii. Powstały w ten sposób dwie całkowicie niezależne od siebie siły: Ustaška Vojnica[1] i Hrvatsko Domobranstvo[2]. Podczas gdy na czele armii ustaszy stał pukovnik Tomislav Sertić, najwyższym dowódcą armii narodowej został vojskovođa Slavko Kvaternik.

III.1 Tomislav Sertić

Tomisław Sertić urodził się w Udbinie 21 grudnia 1902 roku. Do wybuchu

II Wojny Światowej zdobył bardzo obszerne wykształcenie, m.in. w postaci czteroletniego męskiego liceum w Zagrzebiu oraz Akademii Handlowej w Dubrowniku. W 1923 roku, po ukończeniu akademii, wstąpił na służbę wojskową państwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, gdzie od razu z dniem 6 września 1923 roku został oddelegowany do nauki w Akademii Wojskowej w Belgradzie. Ukończył ją po 4 latach awansując na stopień porucznika, a już 31 grudnia 1931 roku otrzymał nominację na kapitana. Trzy lata później otrzymał wynikający z regulaminu awans na stopień nadsatnika[3] armii Królestwa Jugosławii, po którym został wysłany na cykl szkoleń, wśród których znalazły się nie tylko kursy strzeleckie w Sarajewie i Kalinoviku, ale również kursy dla oficerów dywizji górskich. Na kolejny awans do stopnia bojnika musiał czekać do 6 września 1939 roku. Była to jego ostatnia nominacja w czasie służby w Królestwie Jugosławii.

Podczas służby w armii jugosłowiańskiej Sertić utrzymywał tajne kontakty z grupami ustaszy we Włoszech i na Węgrzech, co pomogło mu uciec z Jugosławii w 1940 roku Sertić dostarczył także informacje zebrane przez jugosłowiański wywiad wojskowy, oficerowi ustaszy Adolfowi Sabljakowi, który miał za zadanie zająć się szpiegostwem wojskowym ustaszów[4].

Tomisław szybko zaczął przewidywać zbliżające się wydarzenia wynikające z panującej sytuacji politycznej. Łącząc to ze złym stanem wyposażenia jugosłowiańskiej armii i panującym w niej niskim morale, a także dostrzegając niesprawiedliwe traktowanie służących w armii Chorwatów, postanowił porzucić wojsko Królestwa. 27 sierpnia 1940 roku uciekł przez Węgry do Włoch, gdzie podczas spotkania z Ante Paveliciem, Eugenem Dido Kvaternikiem i Mijo Bzikiem zaoferował swoją służbę. 2 września 1940 roku oficjalnie wstąpił w szeregi partii ustaszowskiej i formowanych przez nią oddziałów.

Sertić wrócił do Chorwacji wraz z Paveliciem, kiedy powstało Niepodległe Państwo Chorwackie.[5] 3 maja 1941 roku otrzymał nominację na dowódcę wszystkich sił ruchu ustaszowskiego. W tym samym czasie został desygnowany na dowódcę 1. Pułku Ustaszy. Stanowisko to piastował jednak jedynie przez dwa tygodnie, kiedy to został zwolniony przez nieustanne kłótnie ze Slavko Kvaternikiem i 26 maja 1941 roku przeniesiony do kierowania szkołą oficerską milicji.[6] Podczas kierowania placówką, pełnił również funkcję dowódcy kilku pomniejszych jednostek zaangażowanych w antypartyzanckie operacje w zachodniej Bośni. Wiemy, że Sertić odpowiadał za przygotowanie 1. Batalionu Liki, któremu to udowodniono liczne zbrodnie podczas operacji wymierzonych w czetników. Był również odpowiedzialny za utworzenie Czarnego Legionu.[7] Komendę nad szkołą pełnił do 5 listopada 1941 roku kiedy mianowano go szefem milicji.[8] To stanowisko piastował do sierpnia 1942 roku.[9]

W okresie od sierpnia do listopada pełnił rolę dowódcy wszystkich szkół milicyjnych. 15 stycznia następnego roku poszerzono kompetencje Serticia o komendę nad wszystkimi szkołami wojskowymi Niepodległego Państwa Chorwackiego. Pomimo pełnienia obowiązków szkoleniowca, nadal brał udział w działaniach zbrojnych, czego skutkiem było odniesienie ciężkiej rany 1 maja 1943 roku, w czasie odbijania Gospicia ze zorganizowanego przez partyzantów oblężenia.[10] Leczenie po postrzale trwało w jednym z zagrzebskich szpitali miesiąc. Kiedy odzyskał sprawność powrócił do czynnej służby. Za działania podjęte w czasie walki w Gospiciu został odznaczony Orderem Wojskowym Żelaznej Koniczyny III klasy.[11]

We wrześniu 1943 roku ponownie został desygnowany na szefa milicji. Już 14 lipca 1944 roku został awansowany do rangi generała Sił Zbrojnych.[12] W grudniu 1944 roku Ministerstwo Sił Zbrojnych NDH zostało zreorganizowane i podzielone na dwa departamenty: administracyjny i sztab generalny. Sertić został powołany na stanowisko szefa sztabu generalnego i stanowisko to piastował do końca wojny.[13]

Z chwilą upadku Niezależnego Państwa Chorwackiego, 7 maja 1945 roku, wyruszył wraz z częścią żołnierzy w kierunku wojsk amerykańskich z zamiarem poddania całości podległych sobie oddziałów. Kiedy dotarł do Krumpendorfu został pojmany przez oddziały brytyjskie, które 18 maja przekazały go w ręce partyzantów.[14] 22 września 1945 roku Sertić został oddany do dyspozycji Sądu Wojskowego w Belgradzie, gdzie po popisowym procesie wraz z szesnastoma innymi wysokimi rangą chorwackimi oficerami został skazany na śmierć. Wyroku nie zmieniła nawet interwencja arcybiskupa Zagrzebia Alojza Stepinaca. Pułkownik Tomislav Sertić został rozstrzelany 27 września 1945 roku o 5:20[15].

III.2 Armia

Po przybyciu do nowo powstałego państwa i zastaniu świeżo formowanych przez Kvaternika ogólnopaństwowych oddziałów, Poglavnik podjął decyzję o utworzeniu sił zbrojnych zależnych jedynie od ruchu ustaszowskiego. Została w ten sposób powołana do istnienia Ustaška Vojnica. Jej trzon miał stanowić batalion stworzony z powracających z Paveliciem dwustu ustaszy, tak zwanych povratnikov[16]. Povratnicy zostali ogłoszeni 10 kwietnia 1941 roku elitarną jednostką, pod nazwą Poglavnikova tjelisna divizija[17].

Wojska ustaszy w swoim najlepszym okresie liczyły 76 tysięcy ludzi, podzielonych na 16 brygad, 4 samodzielne bataliony, wojska kolejowe i wojska ochronne (wewnętrzne). Kolejną rzeczą charakterystyczną dla wojsk ustaszy był tekst przysięgi składanej przez żołnierzy. Robiono to zawsze w obecności Poglavnika, bądź jednego z wyznaczonych Doglavników oraz przedstawiciela kościoła katolickiego. Przysięgę zawsze składano na sztandar i krzyż, przyjmując przy tym pozycję tak zwanego rzymskiego salutu. Pełen tekst przysięgi brzmiał: Przysięgam na Boga Wszechmogącego oraz wszystko co jest dla mnie święte, iż zasad i przepisów Ruchu będę przestrzegał i bezwarunkowo będę wypełniał wszystkie rozkazy Poglavnika, a każda powierzona mi tajemnica będzie przeze mnie ściśle strzeżona i nigdy nie zostanie wyjawiona. Będę w szeregach ustaszy walczył o zachowanie Niezależnego Państwa Chorwackiego i wolności Narodu Chorwackiego, oraz o wszystko to, co wyznaczy mi Poglavnik. Jeśli nie dotrzymam przysięgi, zgodnie z prawem ustaszy należy mi się śmierć. Tak mi dopomóż Bóg! Amen![18]. W ten sposób żołnierze sił ustaszowskich stawali się automatycznie zbrojnym ramieniem nie tyle państwa, co samego Pavelicia.

III.2.1 Poglavnikova tjelisna divizija

[1] Z chorw.: Siły powietrzne.

[2] Z chorw.: Wojska lądowe.

[3] Z chorw.: Marynarka Wojenna.

[4] Z chorw.: Chorwackie Siły Zbrojne.

[5] J. Starčević, Eugen Dido Kvaternik, Sjećanja i zapažanja 1925-1945, Prilozi za hrvatsku povijest, Zagreb 1995, s. 265-266.

[6] Z chorw.: Generał.

[7] Z chorw.: Rycerz.

[8] http://www.vojska.net/hrv/zivotopis/k/kvaternik/slavko/ - dostęp z dnia 7 czerwca 2012.

[9] Z. Dizdar, Tko je tko u NDH, Zagreb, 1997, s. 226-227.

[10] Z chorw.: Chorwacki Legion Zmotoryzowany.

[11] S. Fabei, La legione straniera di Mussolini, Milano 2008, s. 245.

[12] http://www.feldgrau.com/croatia.html - dostęp na dzień 7 stycznia 2016

[13] N. Thomas, Axis Forces in Yugoslavia 1941-1945, Oxford 2001, s. 15.

[14] Brytyjski samolot dwusilnikowy używany również jako ciężki myśliwiec. Samolot charakteryzowała mocno przeszklona kabina na przedzie kadłuba. Rozpiętość skrzydeł Bristola wynosiła 17,17 m, a wysokość 3,05 m. Maksymalna osiągana prędkość dochodziła do 426 km/h przy pułapie 4500 metrów, podczas gdy pułap maksymalny wynosił 8230 metrów. Podstawowe uzbrojenie składało się ze stałego karabinu maszynowego Browning 7,7 mm, 2 karabinów maszynowych Browning 7,7 mm umieszczonych w wieży na grzbiecie samolotu oraz 2 karabinów maszynowych Browning 7,7 mm usytuowanych w wieży pod dziobem. Ponadto samolot mógł zabrać na pokład 454 kg bomb. Wersja myśliwska samolotu była dodatkowo wyposażona w 4 stałe karabiny maszynowe Browning 7,7 mm.

[15] Francuskie samoloty typu Potez były pierwotnie produkowane jako samoloty liniowe od 1924 roku. Samoloty tego typu posiadały drewnianą konstrukcję kadłuba i odkryte kabiny, co nie gwarantowało pilotowi i obserwatorowi należytej ochrony. Napędzał go silnik Lorraine-Dietrich 13Eb o 450 koniach mechanicznych. Dwa płaty posiadały rozpiętość 14,14 m, kadłub natomiast miał długość 9,10 metra oraz wysokość 3,60 m. Samolot mógł rozwinąć prędkość przelotową 175 km/h, jego maksymalny pułap to 5500 metrów. Uzbrojenie samolotu również nie należało do najlepszych. Stanowił je stały karabin maszynowy Vickers 7,69 mm zsynchronizowany ze śmigłem, oraz dwa karabiny maszynowe Lewis 7,69 mm sprzężone na obrotnicy w kabinie obserwatora. Dodatkowo samolot mógł zabrać na pokład 500 kg bomb.

[16] 1. Padobranska Lovacka Bojna.

[17] Samoloty typu Dornier Do 17 były pierwotnie produkowane jako lekkie bombowce, jednak ich rewelacyjna, całkowicie metalowa, górnopłatowa konstrukcja zaopatrzona w chowane w locie podwozie, szybko zadecydowała o produkcji tych samolotów również w wersji rozpoznawczej, pasażerskiej czy przystosowanej do nocnych lotów myśliwskich. Samolot posiadał rozpiętość skrzydeł równą 18 m, a kadłub długości 16,10 m i wysokości 4,55 m. 1000 konny silnik pozwalał na osiągnięcie maksymalnej prędkości 410 km/h oraz maksymalnego pułapu 8200 metrów. Uzbrojenie samolotu stanowiły dwa karabiny maszynowe MG 15 kalibru 7,92 mm. Ponadto dorniery mogły zabrać na pokład 1000 kg bomb.

[18] Były to samoloty myśliwskie produkcji francuskiej. Będąc samolotami jednoosobowymi posiadały całkowicie metalową konstrukcję oraz chowane w locie podwozie. Napęd zapewniał dwunastocylindrowy chodzony płynem silnik Hispano Suiza o mocy 860 koni mechanicznych. Pozwalał on na osiągnięcie prędkości 490 km/h przy wysokości 4500 metrów. Sama maszyna miała rozpiętość 10,1 m, przy długości kadłuba 8,17 m i wysokości 3,25 m. Uzbrojenie samolotu stanowiło działko Hispano Suiza S9 20 mm oraz 2 karabiny maszynowe MAC 34 kalibru 7,5 mm.

[19] Te czechosłowackie samoloty posiadały jeden czterocylindrowy silnik o mocy 71 koni mechanicznych mogący zapewnić prędkość przelotową 180 km/h oraz osiągnąć maksymalny pułap 5000 m. Samolot posiadał rozpiętość 11,44 m, długość 7,76 m i wysokość 2,05 m.

[20] Te włoskie samoloty przeszły swój chrzest bojowy podczas hiszpańskiej wojny domowej. Przy całkowicie metalowej konstrukcji i jednoosobowej załodze były napędzane silnikiem Fiat A.74 RIC38 o mocy 840 koni mechanicznych, co pozwalało osiągnąć prędkość przelotową 441 km/h oraz maksymalny pułap 10 200 metrów. Rozpiętość samolotów wynosiła 9,70 m przy długości całkowitej maszyny 8,26 m i wysokości 3,06 m. Uzbrojenie stanowiły 2 karabiny 12,7 mm i 2 podwieszane pod skrzydłami bomby o wadze 200 kg każda.

[21] Były to samoloty włoskiej produkcji o drewnianej konstrukcji, mogące zabrać na pokład sześcioosobową załogę. Napęd maszynie zapewniały trzy silniki Piaggio P. IXbis R.C.40 o mocy 1000 koni mechanicznych każdy. Przy rozpiętości skrzydeł 24,8 m oraz długości 18,35 m i wysokości 5,22 m samolot mógł osiągnąć prędkość przelotową 378 km/h oraz maksymalny pułap 7500 metrów. Uzbrojenie stanowiły dwa karabiny maszynowe Breda-SAFAT kalibru 7,7 mm oraz dwa karabiny maszynowe Breda-SAFAT 12,7 mm. Dodatkowo samolot mógł zabrać na pokład dwie torpedy 450 mm lub 1200 kg bomb.

[22] RAF - Royal Air Force - Królewskie Siły Powietrzne, siły lotnicze Wielkiej Brytanii.

[23] Były to amerykańskie jednosilnikowe myśliwce produkowane w zakładach North American Aviation na zlecenie RAF-u. Posiadały silnik Packard o mocy 1450 koni mechanicznych, pozwalający na osiągnięcie prędkości 703 km/h oraz maksymalny pułap 7600 metrów. Maszyna miała rozpiętość 11,28 m i długość 9,83 m. Była uzbrojona w 4 karabiny maszynowe MG-53 zamontowane w skrzydłach oraz 2 karabiny MG-53 zamieszczone w kadłubie.

[24] Były to również jednomiejscowe samoloty myśliwsko-szturmowe amerykańskiej produkcji. Samoloty te posiadały osiemnastocylindrowy silnik Pratt&Whitney R-2800 o mocy 2000 koni mechanicznych. Dzięki niemu maszyna o rozpiętości 12,43 m, długości 11,01 m i wysokości 4,47 m mogła osiągnąć prędkość 770 km/h na wysokości 7600 metrów, przy czym maksymalny pułap dla tej maszyny wynosił 12 000 m. Uzbrojenie Republicana składało się osiem karabinów maszynowych Browning M2 12,7 mm. Dodatkowo samolot mógł zabrać 907 kg bomb oraz 10 rakiet typu HVAR.

[25] To jednoosobowe i jednosilnikowe samoloty produkowane w Królestwie Jugosławii od 1939 roku. Z założenia miały być samolotami szkoleniowymi dla przyszłych pilotów myśliwców. Do wybuchu wojny wyprodukowano tylko 26 maszyn tego typu. Po wojnie jednak wznowiono produkcję, którą kontynuowano aż do 1950 roku. Samolot miał 7,35 m długości, 3 m wysokości i rozpiętość skrzydeł równą 10,20 m. Napędzał go 7-cylindrowy silnik Gnome-Rhône 7K, pozwalający na rozpędzenie maszyny do 260 km/h i osiągnięcie pułapu 7750 metrów. Po dozbrojeniu samolot dysponował jednym karabinem maszynowym 7,7 mm oraz jedną 100 kilogramową bombą.

[26] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/air-force/158-croatia-air-force/croatia-air-force-unsorted/5376-croatian-air-force-legion - dostęp z dnia 8 marca 2015

[27] Był to samolot pasażerski holenderskiej produkcji. Ten górnopłat o mieszanej konstrukcji i stałym podwoziu był napędzany trzema silnikami Wright J5B Whirlwind o mocy 220 koni mechanicznych każdy. Pozwalało to wniesienie się maszyny na pułap 4250 metrów i osiągnięcie szybkości przelotowej 160 km/h. Samolot miał długość 14,56 m, wysokość 3,90 m i rozpiętość skrzydeł 21,71 m. Do ochrony maszyna posiadała karabin maszynowy Lewis 7,7mm umieszczony na grzbiecie kadłuba, a także mogła zabrać do 1000 kg bomb.

[28] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/air-force/158-croatia-air-force/croatia-air-force-unsorted/5380-1-light-infantry-parachute-battalion-croatia - dostęp z dnia 8 marca 2015.

[29] Hrvatska Zrakoplovna Legija.

[30] B. Ciglic, Croatian Aces of World War II, London 2002.

[31] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/158-croatia-air-force/croatia-air-force-unsorted/5376-croatian-air-force-legion - dostęp z dnia 4 maja 2015.

[32] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/158-croatia-air-force/croatia-air-force-unsorted/5376-croatian-air-force-legion - dostęp z dnia 4 maja 2015.

[33] http://www.vojska.net/eng/world-war-2/independent-state-of-croatia/biography/navy/ - dostęp z dnia 8 marca 2015

[34] http://www.feldgrau.com/a-croatia.html - dostęp z dnia 8 marca 2015.

[35] Torpedowiec SM Tb 96 F był okrętem produkcji austro-węgierskiejm zwodowanym w Rijece w 1916 roku. W czasie swojej historii służył pod banderami Austro-Węgier, Włoch, Trzeciej Rzeszy i Niezależnego Państwa Chorwackiego. Miał wyporność 330 ton, długość 58,8 m, szerokość 5,8 m i zanurzenie 1,5 m. Napęd zapewniały 2 kotły parowe Yarrow i 2 turbiny parowe AEG-Curtiss przenosząc napęd na 2 śruby. Pozwalało to na osiągnięcie maksymalnej prędkości 28 węzłów. Załogę okrętu stanowiło 41 osób a jego uzbrojenie składało się z 2 dział L/30 66 mm, karabinu maszynowego 8 mm i 4 wyrzutni torpedowych 450 mm.

[36] Torpedowiec SM Tb 78 T rozpoczął swoją służbę w 1914 roku w Trieście pod banderą Austro-Węgier. Następnie służył jeszcze pod banderami Królestwa S-H-S, Królestwa Jugosławii, Republiki Włoch i Niezależnego Państwa Chorwackiego, by ostatecznie zatonąć w 1945 roku pod banderą Trzeciej Rzeszy. Był to okręt o wyporności 320 ton, przy długości 57,8 m, szerokości 5,8 m oraz zanurzeniu 1,5 m. Maksymalną szybkość 28 węzłów zapewniały 2 kotły parowe Yarrow połączone z 2 turbinami parowymi Parsons przenoszącymi napęd na 2 śruby. Załogę mogło stanowić nawet 64 marynarzy. Uzbrojenie okrętu składało się z działka przeciwlotniczego 37 mm, zdwojonego działka Breda 20 mm oraz dwóch pojedynczych działek Breda 20 mm, a także działa 76 mm i dwóch wyrzutni torped 450 mm.

[37] http://www.feldgrau.com/a-croatia.html - dostęp z dnia 8 marca 2015.

[38] Hrvatski Pomorski Sklop.

[39] Chorwacki Legion Morski.

[40] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/navy/157-croatia-navy/croatia-navy-unsorted/5447-croatian-naval-legion - dostęp z dnia 8 marca 2015.

[41] Z chorw.: Wojska lądowe.

[42] N. Barić, Ustroj kopnene vojske domobranstva Nezavisne Države Hrvatske 1941-1945, Zagreb 2003, s. 30.

[43] J. Tomasevich, War and Revolution in Yugoslavia, 1941-1945: Occupation and Collaboration, San Francisco 2001, s. 757.

[44] Brygada Myśliwska to w języku chorwackim Lovački Zdrug - odpowiednik niemieckich Jägerów.

[45] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/army/380-croatia-army/croatia-army-units/8332-jaeger-brigades-croatia - dostęp z dnia 8 marca 2015.

[46] Z chorw.: Brygada Górska.

[47] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/army/380-croatia-army/croatia-army-units/8341-mountain-brigades-croatia - dostęp z dnia 8 marca 2015.

[48] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/army/380-croatia-army/croatia-army-units/8406-zagreb-cavalry-regiment-croatia - dostęp z dnia 9 marca 2015.

[49] Verstärktes Kroatisches Infanterie-Regiment 369.

[50] Z chorw.: Chorwacki Legion.

[51] http://www.axishistory.com/axis-nations/croatia/army/154-germany-heer/heer-regimenter/4461-infanterie-regiment-369-kroatisches - dostęp z dnia 9 marca 2015.

[1] Četa oznacza zarówno w języku serbskim jak i chorwackim gromadę lub oddział.

[2] Podpisane 17 kwietnia 1941 roku.

[3] http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=05&dd=17&nav_id=168603 - dostęp z dnia 8 czerwca 2012.

[4] R. Jasper, Tito: A Biography, Constable 1996, s 19

[5] Z chorw.: Order Wojskowy Żelaznej Koniczyny.

[6] Z chorw.: Żelazna Koniczyna.

[7] Z chorw.: Chorwacki Krzyż.

[8] Podobnie przypinane były Krzyże Żelazne I klasy.

[9] Takie rozwiązanie jest do dzisiaj praktykowane w Wielkiej Brytanii dla osób odznaczonych Krzyżem Wiktorii. Nie tylko przysługuje im tytuł szlachecki i dożywotnia renta, ale dodatkowo męscy potomkowie w prostej linii mogą za nazwiskiem wpisywać litery v.c. - oznaczające właśnie Krzyż Wiktorii.

[10] A. Tapac, Боевые награды союзнков Германии во Iiмировой войне, Харвест 2004, s. 150-153.

[11] Z chorw.: Order Korony Króla Zvonimira.

[12] Nawiązująca kształtem do korony króla Tomislava.

[13] Z chorw.: Bóg i Chorwaci.

[14] Tamże, s. 154-155.

[15] Z chorw.: Medal Poglavnika Ante Pavelicia za odwagę.

[1] A. Broniarek, II Wojna Światowa. Bałkany 1940-1941, Warszawa 1980, s. 59.

[2] Tamże, s. 66.

[3] J. Wilamowski, K. Szczepanik, Ustasze i separatyzm chorwacki..., s. 90.

[4] Z chorw.: Niepodległe Państwo Chorwackie.

[5] ADAP D XII-2, dok. 317, s. 432.

[6] J. Kozeński, Agresja na Jugosłowię, Poznań 1979, s. 140.

[7] E. Kvaternik, Rijeci i činjenice, Buenos Aires 1955, s. 191.

[8] ADAP XII-2, dok. 336, s. 451.

[9] J. Kozeński, Agresja..., s.152.

[10] Panował w latach 910-928.

[11] Urodzony 9 marca 1900 roku w Turynie, książę Aimone Roberto Margherita Maria Giuseppe Torino di Savoia jako członek dynastii sabaudzkiej był prawnukiem króla Włoch, Wiktora Emanuela II. Ponadto przez ojca był blisko związany z dynastią panującą przed wojną w Hiszpanii, oraz rodem Orleańskim, noszącym tytuł hrabiów Paryża. 1 lipca 1939 roku wziął ślub z Ireną, córką króla Grecji Konstantyna I. 18 maja 1941 roku został proklamowany na urząd króla Niepodległego Państwa Chorwackiego. Jednocześnie przyjmując koronę Zvonimira, stał się ostatnim królem Chorwacji. Jego pełen tytuł brzmiał: "król Chorwacji, książę Bośni i Hercegowiny, wojewoda Dalmacji i Tuzli, książę Cisterny i Belriguardo, markiz Voghery, hrabia Ponderano". Abdykował 31 lipca 1943 roku, po kapitulacji Włoch. Zmarł w Buenos Aires, 28 stycznia 1948.

[12] A. Petacco, A Tragedy Revealed: The Story of the Italian Population of Istria, Dalmatia, and Venezia, Toronto 2005, s. 26.

[13] ADAP XII-2, dok. 437, s. 615.

[14] J. Wilamowski, K. Szczepanik, Ustasze i separatyzm chorwacki..., s. 92.

[15] W. Felczak, T., Wasilewski, Historia Jugosławii..., s. 481.

[16] V. Novak, Magnum Crimen, Zagreb 1948, s. 605.

[17] D. Pavličević, Historia Bałkanów w XX wieku, Kraków 2005, s. 403.

[18] L. Rees, Kaci i ofiary - okrucieństwa II Wojny Światowej i ich sprawcy, Londyn 2007, s. 71.

[19] H. Matković, Povijest Nezavisne Države Hrvatske, Zagreb 2002, s 189.

[20] Gaulaiter to lokalny urzędnik średniego szczebla. Osoba piastująca to stanowisko może być dzisiaj pod względem kompetencji i zakresu działania porównywalna z wojewodą.

[21] G. Ciano, Diario t. 2 (1941-1943), zapis z 14 listopada 1943, Rome 1964, s. 72.

[22] D. Bilandžić, Hrvatska moderna povijest, Zagreb 1999, s. 124.

[23] N. Kisić-Kolanović, Drama vojskovođe,[w:] Časopis za suvremenu povijest, nr 3, Zagreb 1996, s. 384.

[24] Z. Dizdar., Osnivanje i djelatnost četničkih udruženja na području grada i kotara Osijek u monarhističkoj Jugoslaviji (1918.-1941.) (Drugi dio), [w:] Scrinia Slavonica: Godišnjak Podružnice za povijest Slavonije, Srijema i Baranje Hrvatskog instituta za povijest, Vol. 6 No. 1, 2006, s 81.

[25] https://www.vecernji.hr/vijesti/drugi-dio-feljtona-problem-divljih-ustasa-579232 - dostęp na dzień 31 paździenrika 2021

[26] T. Jonjić, Hrvatska vanjska politika 1939-1942, Zagreb, 2000, s. 70.

[27] D. Kovačić, Pitanje Međimurja u redarstvenoobavještajnim odnosima NDH i Kraljevine Mađarske u Drugom svjetskom ratu [w:] POLEMOS: časopis za interdisciplinarna istraživanja rata i mira, Vol. XIII No.26 2010, s. 59-78.

[28] N. Kisić-Kolanović, Mladen Lorković-ministar urotnik, Zagreb 1997, s. 304-306.

[29] D. Kovačić, Pitanje Međimurja u redarstvenoobavještajnim odnosima NDH i Kraljevine Mađarske u Drugom svjetskom ratu [w:] POLEMOS: časopis za interdisciplinarna istraživanja rata i mira, Vol. XIII No.26 2010, s. 59-78.

[30] https://web.archive.org/web/20140416205706/http://povijest.net/v5/hrvatska/hrvatska-2-svjetski-rat/2007/gospodarstvo-nezavisne-drzave-hrvatske-1941-1945-1/ - dostęp na dzień 31 października 2021

[31] N. Kisić-Kolanović, Mladen Lorković-ministar urotnik, Zagreb 1997, s. 304-306.

[32] N. Barić,,Uspostava i djelovanje uprave NDH u dijelovima Dalmacije nakon kapitulacije Italije (rujan 1943. - studeni 1944.), [w:] Radovi Zavoda za hrvatsku povijest, Vol.31 No.1/1999

[33] I. Balta, Kolonizacija u Slavoniji od početka XX. stoljeća s posebnim osvrtom na razdoblje 1941-1945 godine, [w:] Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru, 43/2001, s. 473.

[34] F. Jelić-Butić, Ustaše i NDH 1941-1945, Zagreb 1977, s. 106.

[35] Hrvatski slikopisni tjednik, prosinac 1941, wydanie nienumerowane

[36] https://slobodnadalmacija.hr/sd-plus/stil/martina-bitunjac-i-zene-su-euforicno-stvarale-ndh-148815 - dostęp na dzień 2 listopada 2021

[37] https://web.archive.org/web/20080213125225/http://www.mf.unsa.ba/english/ - dostęp na dzień 1 listopada 2021

[38] To se zove biti Hrvat, [w:] Novi List, 28 luty 2010, s. 9.

[39] N. Kisić-Kolanović, "Islamska varijanta" u morfologiji kulture NDH 1941 - 1945, [w:] Časopis za suvremenu povijest, God. 39., nr 1/2007, s. 63- 95

[40] https://mvinfo.hr/clanak/snjezana-banovic-drzava-i-njezino-kazaliste - dostęp na dzień 2 listopada 2021

[41] M. Grgičević, Povratak zaboravljene glumice, Dragica Krog-Radoš, glumica i subreta, [w:] Vijenac, nr 338, 15 luty 2007

[42] http://kgalovic.blogspot.com/2012/03/arhitektura-u-nezavisnoj-drzavi.html - dostęp na dzień 2 istopada 2021

[43] J. Martinčić, Osječka arhitektura 1918-1945, Osijek 2006, s 170.

[44] http://kgalovic.blogspot.com/2012/03/arhitektura-u-nezavisnoj-drzavi.html - dostęp na dzień 2 istopada 2021

[45] https://web.archive.org/web/20070927203959/http://www.matica.hr/Vijenac/vij227.nsf/AllWebDocs/mhaa - dostęp na dzień 2 listopada 2021

[46] http://free-sk.htnet.hr/radio_museum/Povijest%20radija%20u%20Hrvatskoj.htm - dostęp na dzień 3 listopada 2021

[47] https://web.archive.org/web/20071228044958/http://www.hrt.hr/hrt/povijest/povijest_hrv.html - dostęp na dzień 3 listopada 2021

[48] https://web.archive.org/web/20130608091055/http://blog.vecernji.hr/zvonimir-despot/2013/05/15/tko-je-bio-ustaski-doglavnik-mijo-bzik - dostęp na dzień 3 listopada 2021

[49] I. Parašcic, Cenzura u Jugoslaviji od 1945. do 1990. godine, Zagreb 2007, s. 15.

[50] R. Bućin, Prilog poznavanju institucija: zakonski okvir rada velikih župa NDH, [w:] Arhivski vjesnik, Nr 44/2002., s. 209-225.

[51] V. Murvar, Banja Luka - glavni grad Nezavisne Države Hrvatske. Zbornik hrvatskih sveučilištaraca, Zagreb 1942, s. 21.

[52] N. Srpak, Kazneno pravo u doba Nezavisne Države Hrvatske (1941.-1945.) [w:] Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu (Zagreb), T. 13, nr 2/2006, s. 1117-1144.

[53] N. Srpak, Kazneno pravo u doba Nezavisne Države Hrvatske (1941.-1945.) [w:] Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu (Zagreb), T. 13, nr 2/2006, s. 1117-1144.

[54] Izvod iz iskaza Mile Budaka 26. svibnja 1945 [w:] I. Petrinovic, Prema Mile Budak - portret jednog političara, Split 2002.

[55] R. W. Lindholm, German Finance in World War II [w:] The American Economic Review, T. 37, Nr. 1/1947, s. 121-134.

[56] I. Goldstein, Hrvatska 1918-2008, Zagreb 2008., s. 245.

[57] J. Tomasevich, War and Revolution in Yugoslavia 1941-1945: Occupation and Collaboration, Stanford 2001.

[58] G. Miljan, I. Miškulin, Povijest 4, udžbenik povijesti za 4. razred gimnazije, Zagreb 2009.

[59] Zbornik zakona i naredaba, [w:] Narodne novine, 17. IV. 1941.

[60] http://www.kunalipa.com/katalog/povijest/20-stoljece-2.php - dostęp na dzień 1 listopada 2021

[61] J. Tomasevich, Rat i revolucija u Jugoslaviji 1941-1945; okupacija i kolaboracija, Zagreb 2010, s. 783-790.

[62] R. Blažević, A. Alijagić, Antižidovstvo i rasno zakonodavstvo u fašističkoj Italiji, nacističkoj Njemačkoj i ustaškoj NDH, [w:] Zbornik Pravnog fakulteta Sveučilišta u Rijeci, nr 31 (2)/2010, s. 903-904.

[63] R. Blažević, A. Alijagić, Antižidovstvo i rasno zakonodavstvo u fašističkoj Italiji, nacističkoj Njemačkoj i ustaškoj NDH, [w:] Zbornik Pravnog fakulteta Sveučilišta u Rijeci, nr 31 (2)/2010, s. 903-904.

[64] I. Goldstein, The Holocaust in Croatia, Pittsburgh 2016, s. 115.

[65] I. Goldstein, The Holocaust in Croatia, Pittsburgh 2016, s. 170.

[66] Hrvatski narod, 28 VI 1941.

[67] http://www.jusp-jasenovac.hr/Default.aspx?sid=5890 - dostęp na dzień 3 listopada 2021

[68] M. Jareb, Jesu li Hrvati postali Goti? Odnos ustaša i vlasti Nezavisne Države Hrvatske prema neslavenskim teorijama o podrijetlu Hrvata, [w:] Časopis za suvremenu povijest, Nr 40, T..3/2008, s. 869-882.

[69] N. Barić, Položaj Srba u domobranstvu Nezavisne države Hrvatske, 1941. - 1945 [w:] POLEMOS: časopis za interdisciplinarna istraživanja rata i mira, Vol. V No.9-10/2002, s. 162-163.

[70] N. Barić, Banja Luka 1941.-1942./1943. godine: previranja unutar vlasti Nezavisne Države Hrvatske,, [w:] Pilar: časopis za društvene i humanističke studije, Vol. XIII No. 25-26 (1-2)/2018, s 91-156.

[71] F. Jurić, Ustroj civilnih i vojnih tijela vlasti NDH u Velikoj župi Krbava i Psat sa sjedištem u Bihaću 1941.-1942. godine,[w:] Zbornik Janković, Vol. IV No. 4/2019, s. 379-385.

[72] A. Korb, Understanding Ustaša violence, [w:] Journal of Genocide Research, nr 12/2010, s. 2-12.

[73] J. Cornwell, Papież Hitlera, Warszawa 2006, s. 107.

[74] S. Pavlowitch, Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia, New York 2008, s. 34.

[75] L. Lukajić, Fratri i ustaše kolju, Belgrad 2005, s. 341.

[76] http://www.jusp-jasenovac.hr/Default.aspx?sid=6863 - dostęp na dzień 9 stycznia 2016

[77] Z chorw.: Braciszek szatan.

[78] B. Lituchy, Jasenovac and the Holocaust in Yugoslavia, Nowy Jork 2006

[79] N. Nikolić, Taborišče smrti-Jasenovac, Belgrad 1969, s. 293.

[80] Nedjelja, Zagreb, 19 października 1942

[81] Oznacza to dosłownie rzeźnik Serbów.

[82] http://www.arhivrs.org/Doc.aspx?id=65&cat=5&subcat=47&lang=cir&gal=20&slika=145 - dostęp z dnia 10 czerwca 2012.

[83] K. Deschner, I znowu zapiał kur, t. 2, Gdynia 1996, s. 267.

[84] V. Dedijer, The Yugoslav Auschwitz and the Vatican, Beograd 1992, s. 416.

[85] http://www.humanitas-international.org/showcase/chronography/timebase/1945tbse.htm - dostęp z dnia 10 czerwca 2012.

[86] http://www.jusp-jasenovac.hr/Default.aspx?sid=6711 - dostęp z dnia 9 stycznia 2016.

[87] T. Dulić, Utopias of Nation. Local mass killings in Bosnia and Herzegovina, 1941-1942, Uppsala 2005, s. 281.

[88] http://web.archive.org/web/20060512122324/http://motlc.learningcenter.wiesenthal.org/pages/t034/t03448.html - dostęp z dnia 10 czerwca 2012.

[89] Đ. Miliša, U mučilištu-paklu Jasenovac, Zagreb 1945.

[90] Z chorw.: Chorwacki tydzień.

[91] Z chorw.: Nowa Chorwacja.

[92] SDB - Služba državne bezbednosti, z chorw.: Służba Bezpieczeństwa Państwa.

[93] J. Schindler, Doctor of Espionage: The Victims of UDBA, Sarajevo 2010, s. 35-38.

[94] Z chorw.: Naprzód.

[95] S. Goldstein, Skaza i chwała, "Gazeta Wyborcza", Warszawa 1998, nr 232, 19 VIII.

[96] M. Broszat, Der kroatische Ustascha-Staat, 1941-1945, Stuggart 1964, s. 101.

[97] J. Tomasevich, War and revolution in Yugoslavia, 1941-1945: occupation and collaboration, Stanford 2001, s. 398.

[98] S. Koper, Chorwacja..., s. 28.

[99] M. Phayer, Kościół katolicki wobec holocaustu 1930-1965, Poznań 2011, s. 70.

[100] J. Morley, Vatican Diplomacy and the Jews during the Holocaust 1939-1943, New York 1980, s. 151.

[101] K. Deschner, I znowu zapiał kur..., s. 263.

[102] Tamże, s. 267.

[103] S. Koper, Chorwacja..., s. 35.

[104] M. Bunson, John Paul II's Book of Saints, Huntington 1999, s. 90-92.

[105] S. Koper, Chorwacja..., s. 35.

[106] http://www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TS/swieci/b_a_stepinac.html - dostęp z dnia 10 czerwca 2012

[107] S. Koper, Chorwacja..., s. 35.

[108] http://www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TS/swieci/b_a_stepinac.html - dostęp z dnia 10 czerwca 2012.

[109] Takie opóźnienie zostało spowodowane przez wojnę pomiędzy Serbią i Chorwacją w latach 1991-1995

[110] S. Koper, Chorwacja..., s. 35.

[111] http://www.opoka.org.pl/biblioteka/P/PR/hiera.html - dostęp z dnia 9 stycznia 2016.

[112] K. Regan; Srpski kulturni klub i Banovina Hrvatska, [w:], Časopis za suvremenu povijest, Vol.40 No.2/2008, s. 397-424

[113] D. Zdravko, Bjelovarski ustanak od 7. do 10. travnja 1941 [w:] Časopis za suvremenu povijest, Vol. 39 No. 3/2007, s. 606.

[114] B. Begović, Z. Mirković, Pravni poredak Nezavisne Države Hrvatske, Beograd 2018, s. 11-19.

[115] Hrvatski narod, nr. 85, 8. svibnja 1941

[116] A. Lisac, Deportacije Srba iz Hrvatske 1941. godine [w:] Historijski zbornik, Zagreb 1956, s. 126.

[117] T. Jonjić, Hrvatska vanjska politika 1939-1942, Zagreb, 2000, s. 5.

[118] S. Goldstein, 1941.: godina koja se vraća, Zagreb 2007, s. 240.

[119] D. Delač, Dan ustanka naroda Hrvatske. Savez antifašističkih boraca i antifašista Republike Hrvatske, Zagreb 2012

[120] https://web.archive.org/web/20120617030857/http://hic.hr/hrvatsko-slovo/hrv-slovo170709.html - dostęp na dzień 5 listopada 2021

[121] N. Barić, Položaj Srba u domobranstvu Nezavisne države Hrvatske, 1941. - 1945., [w:] POLEMOS: časopis za interdisciplinarna istraživanja rata i mira, Vol. V No.9-10/2002, s. 159-175.

[122] J. Tomasevich, War and revolution in Yugoslavia, 1941-1945: occupation and collaboration, Stanford 2001

[123] R. Yeomans, Visions of Annihilation: The Ustasha Regime and the Cultural Politics of Fascism, 1941-1945, Pittsburgh 2013, s. 13.

[124] https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jasenovac#RelatedArticles - dostęp na dzień 5 listopada 2021

[125] J. Tomasevich, War and revolution in Yugoslavia, 1941-1945: occupation and collaboration, Stanford 2001

[126] M. Barać, N. Kisić-Kolanović, Muslimani i hrvatski nacionalizam 1941. - 1945., [w:] Migracijske i etničke teme 26/2010, s. 85-92.

[127] http://daz.hr/salon_zagreb_33.htm - dostęp na dzień 2 listopada 2021