Wstęp
Najtrudniej zakwestionować przekonania, których nigdy nie przedstawiono nam jako przekonań. Nie wymagają uzasadnienia, ponieważ od początku funkcjonują jako oczywistości. Trzeba chodzić do szkoły, zdobyć wykształcenie, znaleźć stabilną pracę, odkładać pieniądze, dbać o zdrowie, zabezpieczyć przyszłość i nieustannie pracować nad sobą. Należy być odpowiedzialnym, produktywnym, rozsądnym i przygotowanym na zmiany. Warto mieć ambicje, ale nie przesadzać z oczekiwaniami. Dobrze marzyć, pod warunkiem że marzenia nie kolidują z obowiązkami. Z tych pozornie niewinnych wskazówek powstaje program życia, który większość ludzi zaczyna realizować, zanim zdąży zapytać, kto go właściwie napisał. Nie ma jednego autora ani oficjalnego dokumentu. Istnieją za to tysiące nakazów powtarzanych w rodzinach, szkołach, miejscach pracy i codziennych rozmowach. Człowiek dorasta, przyzwyczaja się do nich i stopniowo przestaje zauważać, że wiele jego wyborów zostało ukształtowanych znacznie wcześniej.
W dzieciństwie wierzyliśmy, że dorośli wiedzą, co robią. Ich decyzje wynikały przecież z doświadczenia, którego jeszcze nie posiadaliśmy, a ustanawiane zasady miały chronić nas przed błędami. Dopiero później odkrywaliśmy, że dorośli również nie mają pewności, choć rzadko się do tego przyznają. Nauczyciel ufał programowi nauczania, ponieważ zatwierdzili go ludzie uznawani za kompetentnych. Pracownik wierzył w sens obowiązków, skoro otrzymywał za nie wynagrodzenie. Przełożony zwiększał wymagania, ponieważ tego oczekiwali jego zwierzchnicy. Rodzice wskazywali dzieciom określoną drogę, bo sami otrzymali podobne wskazówki. Każdy powoływał się na autorytet znajdujący się nieco wyżej albo wcześniej. Tak powstawał trwały łańcuch przekonań, w którym odpowiedzialność za uzasadnienie najważniejszych zasad nieustannie przesuwano na kogoś innego. Powszechność określonego postępowania zaczynała uchodzić za dowód jego słuszności.
Wiara, o której będzie mowa w tej książce, nie ogranicza się do religii. Wierzymy w wartość pieniędzy, chociaż same banknoty nie zawierają bogactwa, które im przypisujemy. Wierzymy w znaczenie ocen, dyplomów i stanowisk, choć żaden z tych znaków nie opisuje w pełni ludzkich kompetencji ani charakteru. Ufamy obietnicom dotyczącym przyszłości, której nie możemy znać, oraz instytucjom, których mechanizmów często nie rozumiemy. Przyjmujemy określone definicje sukcesu, zdrowia i odpowiedzialności, ponieważ zostały utrwalone przez kulturę, a następnie przedstawione jako naturalny porządek rzeczy. Wiele takich przekonań umożliwia współpracę i organizowanie zbiorowego życia. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy zapominamy, że są one ludzkimi konstrukcjami, a więc mogą podlegać krytyce i zmianie.
Nie wszystko, w co uwierzyliśmy, było oszustwem. Szkoła może rozwijać umysł, praca zapewniać niezależność, pieniądze ułatwiać życie, medycyna ratować zdrowie, a religia przynosić pocieszenie. Nowoczesne społeczeństwa stworzyły rozwiązania, dzięki którym miliony ludzi uzyskały możliwości niedostępne wcześniejszym pokoleniom. Upowszechnienia edukacji, rozwoju zabezpieczeń społecznych czy postępu naukowego nie sposób przekreślić jednym efektownym oskarżeniem. Uczciwa krytyka wymaga odróżnienia instytucji od sposobu jej funkcjonowania, korzyści od kosztów oraz obietnicy od jej spełnienia. Pytanie nie brzmi zatem, czy szkoła, praca, pieniądz albo medycyna są potrzebne. Brzmi raczej, kiedy narzędzia stworzone z myślą o człowieku zaczynają wymagać, aby to człowiek podporządkował im swoje życie. Ta zamiana dokonuje się zazwyczaj powoli, pod osłoną rozsądku, konieczności i społecznej aprobaty.
Wielkie obietnice współczesności mają wspólną właściwość: ich spełnienie niemal zawsze znajduje się przed nami. Ucz się pilnie, a kiedyś będziesz robić to, co lubisz. Pracuj wytrwale, a osiągniesz niezależność. Oszczędzaj, aby na starość żyć spokojnie. Kup odpowiednie rzeczy, a poczujesz się szczęśliwszy. Rozwijaj umiejętności, aby nie zostać w tyle. Każda z tych rad zawiera element prawdy, dlatego trudno odrzucić ją w całości. Można jednak przeżyć dziesięciolecia, podporządkowując teraźniejszość przyszłości, która nieustannie się oddala. Po zakończeniu edukacji pojawiają się wymagania rynku pracy, a po zdobyciu zatrudnienia konieczność jego utrzymania. Kiedy udaje się zgromadzić pieniądze, rosną koszty życia albo oczekiwania dotyczące posiadanych dóbr. Osiągnięcie celu rzadko kończy rywalizację, ponieważ natychmiast pojawia się kolejny etap. Obietnica szczęścia potrafi w ten sposób stać się mechanizmem jego nieustannego odraczania.
Współczesny człowiek może uważać się za niezależnego, a jednocześnie organizować codzienność według oczekiwań, których nigdy świadomie nie zaakceptował. Wolność wyboru nie znika wyłącznie wtedy, gdy ktoś wydaje bezpośredni rozkaz. Ograniczają ją również lęk przed biedą, wykluczeniem, samotnością czy utratą społecznego uznania. Można dobrowolnie przyjmować kolejne obowiązki, ponieważ odmowa wydaje się zbyt ryzykowna. Można uczestniczyć w rywalizacji, której zasad się nie pochwala, albo kupować niepotrzebne rzeczy, aby złagodzić poczucie własnej niewystarczalności. Nie wymaga to wszechpotężnego manipulatora ani jednego ośrodka sterującego społeczeństwem. Wystarczą instytucje realizujące własne cele, przedsiębiorstwa zabiegające o zysk, utrwalone obyczaje i ludzie próbujący dostosować się do otoczenia. Powstaje wówczas sieć zależności, której nikt nie musiał wcześniej zaprojektować w całości.
Jednym z najskuteczniejszych sposobów utrwalania tego porządku jest przekonanie człowieka, że za każde niepowodzenie odpowiada przede wszystkim on sam. Jeśli nie osiąga odpowiednich wyników, powinien więcej pracować. Jeśli brakuje mu pieniędzy, prawdopodobnie źle nimi zarządza. Jeśli czuje zmęczenie, powinien lepiej planować dzień. Jeśli nie odnosi sukcesów, najwyraźniej brakuje mu determinacji. Indywidualna odpowiedzialność pozostaje ważna, lecz doprowadzona do skrajności przesłania warunki, w jakich podejmujemy decyzje. Człowiek może wpływać na własne postępowanie, a zarazem mieć niewielką możliwość zmiany wysokości wynagrodzeń, cen mieszkań, organizacji pracy czy dostępności leczenia. Sprowadzanie takich problemów do osobistej zaradności pozwala przekształcić trudności społeczne w prywatne poczucie winy. Jednostka ponosi wówczas konsekwencje określonych rozwiązań, a dodatkowo obwinia się o to, że nie potrafiła ich uniknąć.
Podobny mechanizm kształtuje nasze rozumienie szczęścia. Coraz częściej przedstawia się je jako rezultat właściwie zarządzanego życia: odpowiedniej diety, satysfakcjonującej pracy, harmonijnych relacji, stabilnych finansów i atrakcyjnego wyglądu. Każdy element codzienności można podobno ulepszyć, a każde niedociągnięcie wymaga rozwiązania. Nawet odpoczynek powinien zwiększać wydajność, poprawiać koncentrację lub przygotowywać organizm do następnego wysiłku. Przyjemność traci prawo do bezinteresowności, a życie zaczyna przypominać przedsięwzięcie podlegające nieustannej ocenie. Troska o siebie przekształca się w kontrolę, której wymagania trudno spełnić. Człowiek rzadziej pyta, czy jest mu dobrze, ponieważ bardziej zajmuje go ustalenie, czy żyje wystarczająco prawidłowo. Własne doświadczenie zostaje podporządkowane wzorcom pochodzącym z zewnątrz.
Do dawnych systemów oceniania dołączyły narzędzia umożliwiające porównywanie się z innymi niemal bez przerwy. Nie trzeba czekać na egzamin, rozmowę z przełożonym ani opinię sąsiadów. Wystarczy spojrzeć na ekran, aby zobaczyć cudze osiągnięcia, podróże, zakupy, sylwetki i starannie wybrane fragmenty codzienności. Można wiedzieć, że ogląda się obrazy niepełne, a mimo to odczuwać niezadowolenie z własnego życia. Rozumienie mechanizmu nie zawsze chroni przed jego skutkami. Podobna sprzeczność występuje w dostępie do informacji. Ogromna liczba źródeł nie gwarantuje lepszego rozeznania w rzeczywistości. Nadmiar wiadomości, presja natychmiastowej reakcji i mechanizmy premiujące silne emocje utrudniają spokojny namysł. Strach i oburzenie przyciągają uwagę skuteczniej niż cierpliwe wyjaśnianie złożonych procesów. W rezultacie nawet dostęp do wiedzy może zostać podporządkowany logice rywalizacji.
Nie jesteśmy jednak wyłącznie ofiarami okoliczności. Uczestniczymy w podtrzymywaniu reguł, które później uznajemy za krzywdzące. Oceniamy innych na podstawie stanowiska, wykształcenia, dochodów i wyglądu. Podziwiamy przepracowanych ludzi, ponieważ ich zmęczenie wydaje się dowodem ambicji. Powtarzamy dzieciom, że muszą osiągać dobre wyniki, choć sami cierpieliśmy z powodu podobnej presji. Kupujemy niepotrzebne rzeczy, a następnie krytykujemy kulturę konsumpcyjną. Narzekamy na powierzchowność mediów, lecz reagujemy przede wszystkim na treści wywołujące najsilniejsze emocje. Żaden porządek społeczny nie utrzymuje się wyłącznie dzięki przepisom i instytucjom. Potrzebuje również naszych przyzwyczajeń, pragnień, obaw oraz codziennych gestów aprobaty. Dlatego krytyczne spojrzenie na społeczeństwo wymaga także gotowości do przyjrzenia się samemu sobie.
Tytuł tej książki nie jest przypadkowy. Nie brzmi "Oszukali nas", ponieważ sugerowałoby to prosty podział na świadomych sprawców i niewinne ofiary. Nie brzmi również "Kłamali nam", choć historia życia społecznego dostarcza licznych przykładów celowej manipulacji. Uwierzyliśmy wskazuje na coś bardziej niewygodnego: nasz udział w przyjmowaniu i utrwalaniu określonych wyobrażeń o świecie. Nie zawsze wierzyliśmy z naiwności. Czasami dana opowieść zapewniała poczucie bezpieczeństwa, pozwalała zachować nadzieję albo porządkowała rzeczywistość zbyt skomplikowaną, by nieustannie ją analizować. Niejednokrotnie zakwestionowanie obowiązującej zasady oznaczałoby ryzyko utraty środków do życia, społecznego uznania czy relacji z bliskimi. Wiara w zastany porządek mogła więc być zarówno przyzwyczajeniem, jak i sposobem przetrwania. Zrozumienie tego wymaga więcej niż oskarżenia o brak samodzielności.
Dziesięć esejów zebranych w tej książce dotyczy różnych obszarów życia, lecz każdy prowadzi do podobnego pytania: co dzieje się z człowiekiem, kiedy narzędzie służące określonemu celowi samo staje się celem? Edukacja przestaje służyć poznaniu, a zaczyna koncentrować się na ocenach. Praca, która miała zapewniać środki do życia, pochłania jego znaczną część. Zabezpieczenie przyszłości wymaga wyrzeczeń w teraźniejszości. Pieniądz przeobraża się w miarę ludzkiej wartości, konsumpcja obiecuje tożsamość, a medycyna zostaje poddana również mechanizmom rynku. Media nie zawsze sprzyjają rozumieniu świata, podczas gdy religijne obietnice mogą zarówno pocieszać, jak i uzasadniać posłuszeństwo. Wreszcie człowiek odkrywa, że mimo coraz liczniejszych możliwości nie potrafi zatrzymać się bez poczucia winy. Zjawiska te nie mają jednego źródła ani wspólnego rozwiązania. Łączy je jednak podporządkowywanie ludzkiego doświadczenia wymaganiom, które z czasem uznajemy za naturalne.
Nie istnieje społeczeństwo całkowicie wolne od zależności, obowiązków i sprzecznych interesów. Każda wspólnota potrzebuje zasad, a ich funkcjonowanie wiąże się z kosztami, których nie można całkowicie wyeliminować. Nie da się również żyć bez zaufania. Człowiek nie może osobiście zweryfikować wszystkich informacji, sprawdzić kompetencji każdego specjalisty ani samodzielnie odtworzyć wiedzy, z której korzysta. Musi polegać na innych. Istnieje jednak zasadnicza różnica między zaufaniem dopuszczającym zadawanie pytań a posłuszeństwem wymagającym rezygnacji z nich. Dojrzała relacja z instytucjami nie polega na odrzuceniu wszelkiego autorytetu, lecz na uznaniu, że żaden autorytet nie powinien pozostawać poza krytyką. Podobnie rozsądne życie nie wymaga porzucenia ambicji, pieniędzy czy planów na przyszłość, lecz umiejętności rozpoznania chwili, w której zaczynają one podporządkowywać sobie wszystko inne.
Być może największą trudnością nie jest odkrycie, że część naszych przekonań wymaga ponownego przemyślenia. Znacznie trudniej zaakceptować, ile życia zdążyliśmy już według nich urządzić. Człowiek, który przez lata wierzył w sens określonej drogi, może odebrać jej zakwestionowanie jako podważenie własnej biografii. Jeśli przyzna, że niektóre wyrzeczenia nie były konieczne, musi zmierzyć się z pytaniem o czas, którego nie odzyska. Jeśli uzna, że pewne cele nigdy nie były naprawdę jego, trudno mu będzie odróżnić własne pragnienia od cudzych oczekiwań. Nic dziwnego, że bronimy przekonań nawet wtedy, gdy zaczynają nam ciążyć. Stały się przecież częścią historii, którą opowiadamy o sobie. Zmiana zdania wymaga niekiedy większej odwagi niż wytrwałe podążanie raz obraną drogą.
Ta książka nie obiecuje przebudzenia. Samo przebudzenie stało się zresztą jednym z produktów współczesnej kultury. Wystarczy znaleźć odpowiedniego przewodnika, poznać kilka sekretów, porzucić ograniczające przekonania i rozpocząć nowe życie, najlepiej już od następnego poniedziałku. Nie wierzę w tak prostą przemianę. Człowiek nie opuszcza społeczeństwa w chwili, gdy zaczyna rozumieć jego mechanizmy, podobnie jak nie uwalnia się od ekonomicznych zależności dzięki samej świadomości ich istnienia. Może jednak odzyskać przestrzeń do namysłu, zanim uzna kolejne wymaganie za konieczność, obietnicę za gwarancję, a cudzą definicję szczęścia za własne marzenie. Może zapytać, komu służy dana zasada, kto odnosi korzyści, kto ponosi koszty i dlaczego tak trudno wyobrazić sobie inne rozwiązanie. Odpowiedzi nie zawsze będą wygodne, ale pozwolą świadomiej uczestniczyć w rzeczywistości, której nie jesteśmy jedynie biernymi odbiorcami.
Przez całe życie słyszeliśmy, że powinniśmy wiedzieć, dokąd zmierzamy. Rzadziej zachęcano nas do zastanowienia się, dlaczego obraliśmy właśnie ten kierunek. Nauczyliśmy się wyznaczać cele, lecz nie zawsze potrafimy rozpoznać, które mają dla nas rzeczywiste znaczenie. Przywykliśmy do oceniania osiągnięć, ale trudniej przychodzi nam odpowiedź na pytanie, co uznajemy za dobre życie. Być może nie istnieje jedna odpowiedź, która zadowoliłaby wszystkich, ponieważ różnorodność ludzkich potrzeb i doświadczeń wymyka się uniwersalnym instrukcjom. Nie musimy jednak przyjmować wszystkich odziedziczonych zasad tylko dlatego, że długo wydawały się oczywiste. Możemy zachować to, co rzeczywiście nam służy, i zakwestionować to, co podtrzymuje przede wszystkim cudze oczekiwania. Najważniejszym zadaniem nie jest więc utrata wiary, lecz odzyskanie prawa do jej świadomego wyboru. Uwierzyliśmy w bardzo wiele rzeczy. Teraz warto zapytać, które z nich naprawdę zasługują na nasze zaufanie.
Obiecali nam spokojną starość
Emerytura i handel przyszłością
Pewnego dnia człowiek dowiaduje się, że może już przejść na emeryturę. Nie oznacza to oczywiście, że ktoś nagle odkrył szczególną wartość jego osobowości albo postanowił wynagrodzić mu wszystkie lata wyrzeczeń. Po prostu osiągnął odpowiedni wiek, spełnił określone warunki i uzyskał prawo do świadczenia, które przez większą część dorosłego życia przedstawiano mu jako naturalne zwieńczenie zawodowej biografii. Przez kilkadziesiąt lat wstawał rano, wykonywał obowiązki, płacił składki, podporządkowywał własny czas wymaganiom instytucji i cierpliwie czekał na moment, w którym odpowiedzialność za jego utrzymanie zostanie częściowo przeniesiona na system zabezpieczenia społecznego. Teraz powinien poczuć ulgę. Jeśli zakończy pracę, może wreszcie nie nastawiać budzika, nie prosić o urlop, nie tłumaczyć się z nieobecności i nie planować każdego tygodnia według zawodowego harmonogramu. Problem polega na tym, że wraz z uzyskaniem formalnej wolności niekoniecznie otrzymuje warunki potrzebne do korzystania z niej. Pieniądze mogą okazać się niewystarczające, zdrowie gorsze, niż przewidywał, a możliwości realizowania dawnych marzeń znacznie bardziej ograniczone. Życie, które miało rozpocząć się po zakończeniu pracy, nie zawsze przypomina obiecywaną nagrodę. Niekiedy przypomina raczej spóźnioną wypłatę za czas, którego nie można już odzyskać.
Przez pokolenia utrwalano wyobrażenie, że system emerytalny jest rodzajem zbiorowej skarbonki. Człowiek pracuje, oddaje część wynagrodzenia, a pieniądze cierpliwie czekają na moment, w którym będzie mógł z nich korzystać. Wyobrażenie to jest niezwykle wygodne, ponieważ opiera się na doświadczeniu znanym niemal każdemu. Jeśli systematycznie odkładamy określoną kwotę, po pewnym czasie powinniśmy dysponować zgromadzonym kapitałem. Problem polega na tym, że wiele publicznych systemów emerytalnych nie funkcjonuje w taki sposób. Składki wpłacane przez osoby obecnie pracujące służą w znacznej mierze finansowaniu świadczeń wypłacanych aktualnym emerytom. Zapis dotyczący indywidualnych uprawnień może służyć ustaleniu przyszłego świadczenia, ale nie oznacza, że wszystkie wpłacone pieniądze leżą w osobnym sejfie, czekając na właściciela. Mechanizm jest znacznie bardziej społeczny niż indywidualny. Człowiek pracujący dzisiaj uczestniczy w utrzymywaniu pokolenia, które wcześniej zakończyło aktywność zawodową, oczekując, że kiedy sam się zestarzeje, podobną rolę przejmą następni. Jest to umowa rozciągnięta na dziesięciolecia, której uczestnicy nigdy nie spotkają się wszyscy przy jednym stole.
Ten szczegół może budzić niepokój u ludzi przyzwyczajonych do myślenia o składkach jak o prywatnych oszczędnościach. Jeśli składki nie są po prostu przechowywane na przyszłość, pojawia się podejrzenie, że ktoś wykorzystuje nasze środki do realizowania cudzych potrzeb. Łatwo wtedy przedstawić cały mechanizm jako gigantyczne oszustwo, w którym kolejne pokolenia finansują wcześniejsze, nie mając pewności, że same otrzymają cokolwiek. Porównanie do piramidy finansowej wydaje się efektowne, ponieważ oba rozwiązania powierzchownie łączy przepływ pieniędzy od nowych uczestników do wcześniejszych odbiorców. Różnica jest jednak zasadnicza. Oszukańcza piramida opiera się na wprowadzaniu ludzi w błąd co do źródeł i trwałości obiecywanych zysków, a jej konstrukcja prowadzi do załamania, kiedy ustaje odpowiednio duży napływ nowych wpłat. Publiczny system repartycyjny nie obiecuje inwestycyjnego cudu. Jego podstawą jest prawnie zorganizowany transfer dochodów pomiędzy pokoleniami, wspierany w wielu przypadkach również innymi źródłami finansowania. Nie oznacza to, że taki system jest odporny na kryzysy, sprawiedliwy w każdym szczególe albo wolny od politycznych nadużyć. Oznacza jedynie, że krytyka wymaga zrozumienia jego konstrukcji, a nie zastępowania analizy sugestywną metaforą.
Aby pojąć znaczenie emerytur, należy cofnąć się do czasów, kiedy starość nie była traktowana jako wyraźnie wyodrębniony etap życia finansowany z powszechnych świadczeń. Przez znaczną część historii ludzie pracowali tak długo, jak pozwalały im zdrowie, siły i okoliczności społeczne. Osoby starsze pozostawały zależne od rodziny, posiadanego majątku, wspólnoty lokalnej albo rozmaitych form pomocy. Niektóre dysponowały zasobami zapewniającymi spokojną egzystencję, inne doświadczały skrajnego ubóstwa. W społeczeństwach opartych na gospodarstwach rodzinnych starzenie się mogło oznaczać stopniowe przekazywanie obowiązków młodszym członkom rodziny, ale nie istniała żadna uniwersalna gwarancja godnego utrzymania. Człowiek pozbawiony bliskich albo niezdolny do dalszej pracy znajdował się w szczególnie trudnym położeniu. Rozwój zbiorowych zabezpieczeń emerytalnych był zatem odpowiedzią na rzeczywisty problem społeczny. Nie stanowił jedynie narzędzia pobierania składek. Miał ograniczać zależność osób starszych od prywatnej dobroczynności, przypadku i materialnej sytuacji ich rodzin.
