Przypisy
Wstęp
1 A. Kędzierski, Niezłomny pod drutami Auschwitz. Ksiądz Józef Kmiecik. Zarys biograficzny [w:] Uwarunkowania kształtowania charakteru i osobowości, red. W. Truszkowski, Olsztyn 2019, s. 150-163.
2 C.W. Jaworski, Wspomnienia z Oświęcimia, Warszawa 1962.
3 H. Świebocki, Ludzie dobrej woli: księga pamięci mieszkańców ziemi oświęcimskiej niosących pomoc więźniom KL Auschwitz, Oświęcim 2005.
4 Zob. http://chocznia-kiedys.blogspot.com/, dostęp 6 VI 2021 r.
5 M. Witkowski, Wójta Józefa Putka droga do interdyktu. Konflikt między władzami gminnymi a proboszczem w Choczni w świetle dokumentów kościelnych, "Folia Historica Cracoviensia" 2013, nr 19, s. 317-337; tenże, Trybun ludowy. Rzecz o Józefie Putku, "Wadoviana" 2012, nr 15, s. 75-112.
6 Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie (dalej: AKMKr), Pers A 353.
7 AKMKr, Pers A 146.
8 AKMKr, Pers A 1118.
9 AKMKr, Pers A 253.
10 AKMKr, APA 30.
11 AKMKr, APA 256.
12 AKMKr, APA 233.
13 AKMKr, OK II A.
14 Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego (dalej: AUJ), WT II 169-176.
15 Sprawozdania dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle z lat 1907-1919 dostępne są w Podkarpackiej Bibliotece Cyfrowej, https://www.pbc.rzeszow.pl, dostęp 1 XII 2020 r.
16 Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau (dalej: APMA-B), Oświadczenia, t. 43, 107701, Fragmenty relacji ks. Józefa Kmiecika; APMA-B, Oświadczenia, t. 43, 107591, Fragmenty relacji Jana Borowczyka; APMA-B, Oświadczenia, t. 43, 107592, Fragmenty relacji Ignacego Walusiaka; APMA-B, Oświadczenia, t. 43, 49758, Fragmenty relacji Czesława Wincentego Jaworskiego; APMA-B, Wspomnienia, t. 83, 181230, Fragmenty relacji Eugeniusza Niejadło; APMA-B, Wspomnienia, t. 169, 168812, Fragmenty relacji ks. Władysława Grohsa.
17 Archiwum Państwowe w Katowicach, oddział Bielsko-Biała (dalej: APB), zespół Starostwo Powiatowe w Białej Krakowskiej, 13/467/0/13.11/596, Kwestionariusz dotyczący rejestracji szkód wojennych (dla wsi).
18 Archiwum Państwowe w Przemyślu (dalej: APP), zespół Sąd Powiatowy w Żmigrodzie 56/1533/011, 330.
19 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie (dalej: AIPN Kr), 009/8341; nazwisko ks. Józefa Kmiecika figuruje również w zespołach: AIPN Kr, 00142, Kartoteka ogólnoinformacyjna b. Wydziału "C" WUSW w Krakowie, Nowym Sączu i Tarnowie; AIPN Kr, 0097/62, J-61/28-I, Mikrofilm protokołów brakowania WUSW Kraków materiałów archiwalnych; ibidem, Dziennik rejestracyjny tajnych współpracowników, właścicieli LK, MK, skrzynek kontaktowych KWMO w Krakowie, daty skrajne 9 X 1960 - 3 VIII 1962 r.; ibidem, Dziennik rejestracyjny b. KWMO/WSW w Krakowie; ibidem, dział I, Dziennik archiwalny b. KWMO/WUSW w Krakowie; AIPN Kr, 085, Kartoteka odtworzeniowej pseudonimów WUSW w Krakowie; AIPN Kr, 087, Kartoteka kart zwróconych z Biura "C" MSW w Warszawie; AIPN Kr, 084, Kartoteka kart rejestracyjnych wycofanych WUSW w Nowym Sączu, Tarnowie i Krakowie - pseudonimów i kryptonimów; Oddziałowe Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie [AIPN Kr], Spisy zdawczo-odbiorcze materiałów archiwalnych i innych pomocach ewidencyjnych Oddziałowego Archiwum IPN w Krakowie oraz w aplikacji "Cyfrowe Archiwum"; ibidem, Dziennik rejestracyjny sieci agenturalnej WUBP/ WUdsBP/KWMO w Krakowie, daty skrajne 4 VII 1956-29 X 1960 r.; ibidem, Dziennik archiwalny b. KWMO/WUSW w Krakowie.
20 AIPN Kr, 009/4820/1; AIPN Kr, 009/4820/2.
21 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach (dalej: AIPN Ka), 0236/12; AIPN Ka, 0236/261.
22 "Elenchus Venerabilis Cleri Archidioeceseos Cracoviensis" (roczniki 1905, 1926 i 1931-1939).
23 S. Zych, B. Walicki, Osiek Jasielski. Przewodnik po kościelnych i emigracyjnych dziejach miejscowości, Osiek Jasielski 2013.
24 L. Mroczka, Osiek Jasielski. 645 lat dziejów królewskiego miasta, parafii, starostwa, wsi i gminy, Kraków 2015.
25 J. Pajewski, Pierwsza wojna światowa 1914-1918, Warszawa 2018.
26 K. Ruszała, Między Austro-Węgrami a Polską: Jasło i region w latach 1918-1919 [w:] Szkice do portretu miasta i regionu, red. K. Ruszała, Kraków 2019.
27 W. Szczepanik, Między armią austro-węgierską a Wojskiem Polskim. Zarys studium biograficznego korpusu oficerskiego krakowskiego 16 pułku piechoty Obrony Krajowej (16 pułku strzelców), "Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa" 2018, nr 36; tenże, Cesarskie dzieci z Tarnowa. 57 Galicyjski pułk piechoty w latach 1894-1918, Kraków 2011.
28 J. Czerwień, Zarys dziejów seminarium duchownego w Krakowie [w:] Seminarium duchowne w Krakowie. 400-lecie, red. J. Guzdek, F. Ślusarczyk, Kraków 2001, s. 19-49.
29 S. Piech, Dzieje Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1880-1939, Kraków 1995.
30 A. Kapuśniak, J. Szczepaniak, Katalog alumnów krakowskiego seminarium duchownego (1901-1938), Kraków 2006.
31 P. Sadowski, Gmina Lubień. Przyroda, dzieje, kultura, Lubień 2016.
32 K. Koźbiał, A. Nowakowski, Dzieje szkoły w Choczni Dolnej. W stulecie zbudowania szkoły (1911-2011), Rzeszów 2011.
33 Oświęcim - miasto pogranicza, t. 1-2, red. B. Czwojdrak, K. Miroszewski, P. Węcowski, Warszawa 2018.
34 M. Dziubek, Niezłomni wrześniowych dni. Losy Batalionu Obrony Narodowej "Oświęcim", Oświęcim-Kraków 2019; idem, Niezłomni z oddziału "Sosienki". Armia Krajowa wokół KL Auschwitz, Oświęcim 2016.
35 J. Wróbel, Niemieckie ciężkie baterie przeciwlotnicze wokół Oświęcimia 1944-1945, Warszawa 2019.
36 T. Chrzan, Ks. Jan Skarbek - Oświęcimski duszpasterz i społecznik, Kraków 2017.
Rozdział I. Młodość i droga do kapłaństwa
1 AKMKr, Pers A 353, Tabela służbowa, k. 3.
2 Drzewo genealogiczne rodziny Kmiecików ze Świerchowej, red. S. Kmiecik-Serafin, Kraków 2024, s. 23 [mps w zbiorach redaktorki]; Archiwum Parafii Dębowiec (dalej: APD) Liber copulatorum, https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=09pk&rid=S&search_lastname=kmiecik&search_name=Jan&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&rpp1=&ordertable=, dostęp 1 XII 2020 r.
3 Drzewo genealogiczne rodziny Kmiecików ze Świerchowej..., s. 23-34; AKMKr, Pers A 353, Ks. Józef Kmiecik, śp. proboszcz z Poręby Wielkiej, k. 101.
4 Ibidem.
5 Po pożarze drewnianego kościoła w Załężu w 1753 r. mieszkańcy zaczęli uczęszczać na nabożeństwa do pobliskiej parafii w Osieku. Ich kościół odbudowano w roku 1760, jednak Świerchowa administracyjnie pozostała przy osieckiej parafii (Atlas historyczny metropolii przemyskiej. (Archi)diecezja przemyska, diecezja rzeszowska, diecezja zamojsko-lubaczowska ok. 1340-2018, red. H. Gapski, Lublin 2019, s. 192-193; C. Leosz, Ochotnicze Straże Pożarne w gminie Osiek Jasielski (w zarysie historycznym), Osiek Jasielski 2000, s. 102; S. Zych, B. Walicki, Osiek Jasielski..., s. 23-24).
6 S. Zych, B. Walicki, Osiek Jasielski..., s. 25; ks. Grohs pisał, że miało ok. stu numerów domostw (AKMKr, Pers A 353, k. 101).
7 C. Leosz, Ochotnicze Straże Pożarne..., s. 101.
8 W Skorowidzu przemysłowo-handlowym Królestwa Galicji, wydanym w roku 1912, widnieje informacja, że Jan Kmiecik jest właścicielem młyna benzynowego w Bieczu. W wykazie brak informacji o młynach w Świerchowej (Skorowidz przemysłowo-handlowy Królestwa Galicji, Lwów 1912, s. 673).
9 C. Leosz, Ochotnicze Straże Pożarne..., s. 229.
10 Ibidem.
11 Na obecnym etapie badań nie da się określić, czy obie rodziny były w jakikolwiek sposób spowinowacone. Nazwisko Kmiecik na tym obszarze było bardzo popularne. Mężem Magdaleny Kmiecik z domu Ziomek był Jan Kmiecik (https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=09pk&rid=S&search_lastname=Ziomek&search_name=Magdalena&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&rpp1=&ordertable=, dostęp 1 XII 2020 r.). Podobna zbieżność nazwisk występuje również w dokumentach spadkowych z roku 1925 znajdujących się w Archiwum Państwowym w Przemyślu, gdzie mężem Katarzyny Kmiecik jest również Jan Kmiecik (APP, 330, Akt zejścia, k. 2).
12 Drzewo genealogiczne rodziny Kmiecików ze Świerchowej... , s. 29.
13 C. Leosz, Ochotnicze Straże Pożarne..., s. 230.
14 Ibidem, s. 104.
15 Jan Jakiel (1849-1934) - ukończył szkołę ludową i gimnazjum w Rzeszowie, następnie wstąpił do seminarium duchownego w Przemyślu, a święcenia kapłańskie przyjął 5 V 1872 r. Został skierowany na studia wyższe do Wiednia. Wikariusz w Lesku, Podbużu i Wójtowej. W 1885 r. objął probostwo w Osieku, pozostając tam już do śmierci (A. Pokryszka, Obraz społeczności osieczan, osób związanych z księdzem Janem Jakielem oraz jego samego w Liber Memorabilium, "Rocznik Kolbuszowski" 2015, nr 15, s. 257-259).
16 L. Mroczka, Osiek Jasielski..., s. 118.
17 Drużyny Bartoszowe - organizacja niepodległościowa założona w 1908 r. Skupiała głównie młodzież wiejską Galicji Wschodniej, realizując przy tym zajęcia m.in. z przysposobienia wojskowego i wychowania fizycznego (W. Dajczak, Idea przewodnia drużyn bartoszowych. Środowisko i geneza [w:] Drużyny Bartoszowe 1908-1914, Lwów 1939, s. 7-29).
18 L. Mroczka, Osiek Jasielski..., s. 103.
19 C. Leosz, Ochotnicze Straże Pożarne..., s. 229-231.
20 Sprawozdanie dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle za rok szkolny 1907/8, Jasło 1908, s. 93.
21 AKMKr, Pers A 353, Ks. Józef Kmiecik, śp. proboszcz z Poręby Wielkiej, k. 101.
22 Sprawozdanie dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle za rok szkolny 1907/8..., s. 106.
23 Ibidem, s. 107.
24 Księga pamiątkowa 70-lecia Państwowego Gimnazjum imienia króla Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle: 1868-1938, Jasło 1938, s. 10.
25 Sprawozdanie dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle za rok szkolny 1911/12, Jasło 1912, s. 59.
26 Ibidem.
27 Sprawozdanie dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle za rok szkolny1907/8..., s. 102.
28 Ibidem, s. 89.
29 Jakub Hoffman (1896-1964) - publicysta, kapitan rezerwy piechoty Wojska Polskiego, historyk emigracyjny (K. Śreniowska, Hoffman Jakub [w:] Słownik historyków polskich, red. M. Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s. 185).
30 Jan Drzymuchowski (1897-?) - porucznik Wojska Polskiego, służył w 32. Pułku Piechoty (MSW, Alfabetyczny spis oficerów Rezerwy, Warszawa 1922, s. 56, https://wbh.wp.mil.pl/pl/skanydetale_wyszukiwarka_bazy_personalne/164741/, dostęp 28 II 2021 r.).
31 Józef Hornberger (1897-1940) - legionista 1. Pułku Piechoty, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej, wzięty do niewoli po kapitulacji Lwowa we wrześniu 1939 r. Wiosną 1940 r. zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w Charkowie i pogrzebany w Piatichatkach. W 2007 r. awansowany pośmiertnie do stopnia podpułkownika (Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego: Charków, Warszawa 2003, s. 167).
32 Aleksander Karp (1895-?) - absolwent Seminarium Nauczycielskiego w Krośnie, uczestnik I wojny światowej. W latach 1918-1921 służył w 15. Pułku Piechoty. Inicjator budowy szkoły w Putkowicach (https://elipinki.pl/2010/02/aleksander-karp-z-lipinek/, dostęp 28 II 2021 r.).
33 Sprawozdanie dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle za rok szkolny 1907/8..., s. 52-54.
34 T. Pudłocki, Dzieje pewnego konfliktu - z historii kierownictwa Kazimierza Midowicza w Gimnazjum Jasielskim [w:] Szkice do portretu miasta..., s. 72.
35 Sprawozdanie dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle za rok szkolny 1907/8..., s. 64-65, 72-74.
36 Ibidem, s. 78.
37 Ibidem, s. 77-78.
38 Ibidem, s. 102-103.
39 Sprawozdanie dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle za rok szkolny 1908/9, Jasło 1909, s. 76.
Wstęp
Przekonanie, że opracowanie naukowe biografii danego człowieka mogłoby gwarantować nieobciążony poznawczo ogląd badanej postaci, byłoby niesłuszne. Szczególnie jest to widoczne w przypadku ks. Józefa Kmiecika, kapłana archidiecezji krakowskiej, którego z całą pewnością można określić mianem postaci niezwykle ciekawej, intrygującej i niejednoznacznej. Jego działalność w burzliwym okresie obu wojen światowych, dwudziestolecia międzywojennego oraz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej znana jest głównie starszym mieszkańcom Choczni oraz Poręby Wielkiej. Niewątpliwie zasłynął on szczególnie jako administrator porębskiej parafii, dzięki któremu w czasie II wojny światowej ocalało wielu ludzi skazanych na zagładę w pobliskim obozie Auschwitz III - Monowitz. Niewiele jednak osób wie, że był także żołnierzem na frontach I wojny światowej, wybitnym społecznikiem działającym w wielu parafiach (Lubień, Chocznia, Jeleśnia, Bolechowice, Poręba Wielka), a będąc wikariuszem w Choczni, toczył liczne spory z dr. Józefem Putkiem, znanym działaczem ruchu ludowego. Nieznany pozostawał również wątek współpracy ks. Kmiecika z organami bezpieczeństwa.
Barwność życiorysu duszpasterza, chęć uzupełnienia znikomego zasobu informacji na jego temat, oddzielenie faktów od legendy, a co za tym idzie - próba dotarcia do prawdy były bezpośrednimi przyczynami powstania niniejszej pracy. Symbolicznie ukończona została ona w roku pięćdziesiątej rocznicy śmierci porębskiego proboszcza. Założeniem autora było jak najpełniejsze przedstawienie postaci ks. Józefa Kmiecika oraz próba odpowiedzi na pytania dotyczące środowiska rodzinnego, w którym się wychował, jego udziału w I wojnie światowej, czyli tzw. Wielkiej Wojnie, zobrazowanie drogi do kapłaństwa czy współpracy z organami bezpieczeństwa Polski Ludowej. Niniejsza praca stawia sobie także za cel odtworzenie jego działalności w poszczególnych parafiach oraz zobrazowanie postawy wobec dwóch totalitaryzmów.
Jak dotąd nie powstało jeszcze żadne opracowanie naukowe poświęcone ks. Kmiecikowi, które w sposób całościowy omawiałoby wszystkie sfery jego życia i działalności publicznej. Jedyną próbą uchwycenia jego aktywności była praca proseminaryjna piszącego te słowa, opublikowana w roku 2019 jako artykuł w publikacji zbiorowej1. Informacje na temat kapłana w dość selektywnym zakresie znajdują się w kilku artykułach i dotyczą zwykle jego bohaterskiej postawy w czasie niemieckiej okupacji. Wiadomości o działalności duszpasterza w okresie II wojny światowej można znaleźć w dwóch publikacjach poświęconych tematyce obozowej. Szczególnie cenną pozycją są Wspomnienia z Oświęcimia Czesława Wincentego Jaworskiego, które zadedykowane zostały ks. Józefowi Kmiecikowi2. Warte odnotowania jest również dzieło Henryka Świebockiego Ludzie dobrej woli3. Najszerzej opisana i rozpowszechniona pozostaje jego działalność w parafii Chocznia, dzięki pasjonatowi historii tej miejscowości Piotrowi Malacie, autorowi bloga "Chocznia kiedyś"4. Najbardziej znaną i najczęściej poruszaną kwestią pozostaje konflikt z wójtem wspomnianej wsi, Józefem Putkiem. Próbę opisania całej sprawy podjął Marcin Witkowski5.
Przygotowując niniejszą pracę, wykorzystano zasób Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, gdzie oprócz teczki personalnej ks. Józefa Kmiecika (juniora)6, użyte zostały także materiały dotyczące ks. Józefa Dunajeckiego7, ks. Leona Bzowskiego8 czy ks. Stanisława Hanusiaka9. Ponadto przydatny okazał się zasób archiwalny dotyczący poszczególnych parafii, takich jak Chocznia10, Poręba Wielka11 czy Oświęcim12. Znajdujące się w archiwum krakowskiej kurii Akta Okupacyjne stanowią wciąż doskonałe uzupełnienie informacji z okresu II wojny światowej13. Kwerendą objęta zostały także Biblioteka i Archiwum Diecezji Bielsko-Żywieckiej oraz archiwa parafialne Poręby Wielkiej, Choczni, Dębowca oraz Osieka.
Informacji o wykształceniu porębskiego proboszcza dostarczyły materiały Wydziału Teologicznego z Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego14 oraz Sprawozdania Dyrekcji CK Gimnazjum w Jaśle15. W zobrazowaniu sytuacji z okresu okupacji niemieckiej oraz tzw. sowieckiego wyzwolenia wykorzystane zostały dokumenty znajdujące się w zbiorach Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu16 oraz Archiwum Państwowego w Katowicach, oddział w Bielsku-Białej17. Użyteczne okazały się także materiały pochodzące z Archiwum Państwowego w Przemyślu18. Badania prowadzono również w zbiorach Instytutu Pamięci Narodowej, gdzie analizie poddane zostały m.in. teczki pracy TW "Bartka" dotyczące Józefa Kmiecika19 oraz informatora o pseudonimie "Skarga" dot. Władysława Grohsa de Rosenburga"20. Bardzo pomocnym źródłem informacji okazały się także akta personalne funkcjonariuszy Jana Dąbrowskiego (Nędza) oraz Ferdynanda Odrzywołka21 oraz zbiory sprawozdań, meldunków i raportów.
Oprócz archiwaliów wykorzystano źródła i opracowania drukowane. Kluczowa okazała się prasa, spośród której użytych zostało dziewiętnaście tytułów - począwszy od czasopism z okresu I wojny światowej, poprzez te międzywojenne, aż do tych współczesnych. Szczegółowe informacje uzyskano także z "Elenchusów" diecezji krakowskiej22.
Wśród wykorzystanych opracowań najważniejszą rolę odgrywały monografie poświęcone miejscowościom, w których ks. Kmiecik przebywał w latach swej młodości. Na temat Jasła i okolic pisali Sławomir Zych i Bartosz Walicki23 czy Ludwik Mroczka24. Okres Wielkiej Wojny pozwoliły zobrazować opracowania Janusza Pajewskiego25, Kamila Ruszały26 oraz Wacława Szczepanika27. Szczególnie pomocne w opisaniu i zrozumieniu pobytu kapłana w seminarium duchownym były prace Jerzego Czerwienia28, Stanisława Piecha29 czy Artura Kapuśniaka i Jana Szczepaniaka30. Obszerną grupę opracowań stanowią dzieje parafii i miejscowości, w których ks. Kmiecik był wikariuszem, autorstwa Piotra Sadowskiego31, Krzysztofa Koźbiała oraz Andrzeja Nowakowskiego32. Nie powstała jeszcze monografia dotycząca Poręby Wielkiej, dlatego informacje na jej temat zostały zaczerpnięte z prac dotyczących Oświęcimia, m.in. dwutomowej monografii tego miasta33 oraz dzieł Marcina Dziubka34, Janusza Wróbla35 czy ks. Tomasza Chrzana36.
Ponadto nieoceniona okazała się pomoc panów Piotra Malaty i Mirosława Ganobisa, którzy udostępnili autorowi swoje zbiory, za co ten bardzo dziękuje. W pracy wykorzystane zostały również relacje i pamiątki mieszkańców Poręby Wielkiej, m.in. Franciszki Bielarczyk, Barbary Gabryś czy Bronisława Jani.
Niniejsza praca, oparta przede wszystkim na kwerendzie archiwalnej, wykorzystuje powszechnie stosowane metody analizy i syntezy. Posłużyły one do jak najbardziej możliwej rekonstrukcji biografii ks. Józefa Kmiecika, która osadzona została w szerszym kontekście burzliwego przełomu XIX i XX w., obu wojen światowych, dwudziestolecia międzywojennego oraz okresu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Rozprawa podzielono na cztery rozdziały. Rozdział pierwszy poświęcono omówieniu środowiska rodzinnego ks. Kmiecika oraz jego edukacji. Uwagę skupiono także na miejscowościach Świerchowa oraz Jasło, z którymi przez pierwsze lata swojego życia był związany. Próbie rekonstrukcji poddano jego służbę w armii austro-węgierskiej oraz okres seminaryjny. W rozdziale drugim ukazany został okres jego wikariatu w parafiach Lubień, Chocznia, Jeleśnia i Bolechowice, z których najobszerniej zobrazowano pobyt w Choczni, gdyż w tym okresie jego działalność należała do najaktywniejszych. Rozdziały trzeci i czwarty w całości poświęcone są jego działalności w Porębie Wielkiej. Szczegółowo scharakteryzowano miejscowość, opisano jego początkowe rozgoryczenie sytuacją i stanem parafii, budzącą szacunek postawę okresu II wojny światowej, ciężkie chwile związane z pobytem wojsk sowieckich, współpracę z władzami komunistycznymi oraz poprzedzoną licznymi chorobami śmierć.
Do niniejszego tekstu załączono pięć aneksów. W pierwszym z nich zawarto mało znaną relację z "Przewodnika Kółek Rolniczych" na temat powodzi, która dotknęła rodzinę Kmiecików w 1913 r. W drugim znajduje się spis przedmiotów zorganizowanych dla plebanii i dla gospodarstwa przez ks. Józefa Kmiecika w latach 1938-1949. Trzeci stanowi charakterystykę proboszcza sporządzoną przez funkcjonariusza UB. Czwarty obejmuje raport z odbytego spotkania z informatorem o pseudonimie "Bartek". Wreszcie piąty i ostatni zawiera wybór fotografii przedstawiający duchownego, związane z nim wydarzenia oraz miejsca pobytu i pracy.
W tym miejscu autor pragnie podziękować Promotorowi, ks. prof. dr. hab. Bogdanowi Stanaszkowi, za cenne krytyczne uwagi, ogromną cierpliwość i mobilizację do szybkiego ukończenia pracy. Wdzięczność winien jest także wszystkim tym, którzy pomogli w przeprowadzeniu kwerendy oraz dostarczali nieocenionych rad, bez których ta praca nie mogłaby powstać. W szczególności podziękowania należą się ks. Stanisławowi Sadlikowi, Piotrowi Malacie, Marcinowi Dziubkowi, Łukaszowi Szymańskiemu, Mirosławowi Ganobisowi, Barbarze Gabryś, Krystynie Urban, Stanisławie Kmiecik-Serafin oraz Bernardynie Bryzek. Wyrazy wdzięczności kieruję również do pracowników archiwów i bibliotek, którzy udostępniali zamawiane materiały. Dziękuję także mojej rodzinie oraz przyjaciołom.
Rozdział I
Młodość i droga do kapłaństwa
1.1. Środowisko rodzinne
Józef Kmiecik przyszedł na świat 14 lutego 1894 r. w Świerchowej, w powiecie jasielskim (dziś województwo podkarpackie)1. Był synem młynarza i średniozamożnego rolnika Jana Kmiecika (1864-1946) i Marianny Wójcik (1866-1920) pochodzącej z parafii Dębowiec2. Jego rodzice zawarli małżeństwo w 1887 r. w Dębowcu i doczekali się jedenaściorga dzieci: sześciu córek (Józefa, Apolonia, Helena, Salomea, Stefania, Bronisława) i pięciu synów (Jakub, Andrzej, Józef, Stefan, Walenty)3. Znany z zamiłowania do literatury, a szczególnie poezji, ks. Władysław Grohs pisał o rodzinie Kmiecików:
Rodzice ks. Józefa należeli do średnio zamożnych, stąd raczej zaliczani byli do "kmiecików" niż do "kmieci". Swój rodowód kmiecy cenili wielce, odznaczając się pracowitością, gościnnością, która przed wiekami chłopu-piastowi otworzyła bramę do tronu królewskiego; życzliwością w stosunkach sąsiedzkich, za co nieraz ciężko płacili, kiedy sąsiedzi nie wykupywali żyrowanych przez nich weksli; grzecznością, która nie jest nauką ani łatwą ani małą: - jak mówił sędzia w "Panu Tadeuszu"4.
Przyszły proboszcz Poręby został ochrzczony w pochodzącym z początku XV w. zabytkowym kościele parafialnym pw. Przemienienia Pańskiego w Osieku Jasielskim, otrzymał imię na cześć św. Józefa5. Miejscowość, w której osiadła rodzina Kmiecików, była niewielką wioską położoną nad dwoma potokami. W 1910 r. zamieszkiwało ją 526 katolików6. Do wsi od strony południowej wpływał niewielki strumień Promnica. Od wschodu w północnej stronie wsi wpadał do niego niewielki ciek wodny zwany Dunajem. Niepozorne potoki często sprowadzały klęski powodzi, niszcząc w ten sposób dorobek mieszkańców. Miejscowa ludność swoje domy budowała wzdłuż dwóch dróg. Jedna prowadziła z Jasła do Nowego Żmigrodu (tzw. Gościniec Cesarski), druga natomiast - z Jasła do Osieka Jasielskiego7. W miejscu, gdzie łączyły się dwa wspomniane potoki, znajdował się dom i młyn rodziny Kmiecików8. W czasie gwałtownych opadów, wspomniane ścieki zamieniały się w rwące rzeki. Świadczyć o tym może relacja dotycząca ogromnej powodzi - spisana przez Jana Kryspina Trzeciaka, miejscowego nauczyciela - która nawiedziła wieś 3 września 1913 r. Tego dnia około południa przez wieś przeszła gwałtowna burza. Jak wspomina autor:
Grzmiało strasznie, a pioruny biły jeden po drugim. [...] Lunął tak wielki deszcz, że od nieba do ziemi był w powietrzu jeden wielki słup wody. Przez małą chwilę padał także silny grad9.
Mieszkańcy zaczęli szukać schronienia w swoich domostwach. Jednak z czasem sytuacja stawała się coraz bardziej niebezpieczna. Woda w obu potokach bardzo szybko się podnosiła i zaczęła występować z brzegów. Promnica zalała wieś, powodując strach wśród lokalnej ludności. Jan Trzeciak pisał:
Szum wody, ryk bydła i krzyki ludzi były nie do opisania. Ten i ów jeszcze bydło wypuszcza, które z rykiem przepływa straszne bałwany. Tu i ówdzie przez okna wydzierają z domów dzieci i przenoszą, brnąc po szyję w wodzie. Niektórych woda tak szybko otoczyła, że uciec im już nie dała. Ci musieli uciekać na strych i czekać zmiłowania Bożego10.
W dalszym ciągu relacji pojawia się opis wydarzeń, które dotyczą członków rodu Kmiecików11. Pierwsza z nich związana jest z wdową Magdaleną Kmiecik (1870-1912)12 wraz z siódemką dzieci ukrywającą się w domu przed nawałnicą. W kosę wiszącą w izbie, w której przebywała cała rodzina, trafił piorun. Jedyną poszkodowaną była jedenastoletnia córka Genia, doznawszy poważnych poparzeń. W domu wybuchł pożar, a do jego ugaszenia przystąpili sąsiedzi oraz ochotnicza straż pożarna13.
Kolejne z opisanych wydarzeń dotyczyło bezpośrednio rodziny Józefa Kmiecika. W "Przewodniku Kółek Rolniczych" Trzeciak wspominał:
Na dole, gdzie Dunaj do Promnicy wpada, jest młyn Jana Kmiecika. Tu wszystkie wody płynęły i zdawało się, że całe piekło w to miejsce się zwaliło. W domu była sama matka z małymi dziećmi, gdyż mąż w Ameryce. Bydła nie było już gdzie wypuścić, bo naokoło wody zalały, więc pozostawiono je w stajni. Matka z dziećmi, ratując życie, przebrnęła z biedą do sąsiedniego domu Jędrzeja Jaworskiego, który jeszcze nie bardzo był wodą zalany. Jaworskiego już w domu nie było, gdyż zdołał wcześniej umknąć. Dalej uciekać nie mogli, gdyż wody nie puściły14.
Powódź wyrządziła rolnikom poważne straty. Zostały uszkodzone dwa młyny wodne oraz liczne budynki gospodarcze.
Zamorska emigracja zarobkowa na tym terenie była dość powszechna. Ksiądz Jan Jakiel15, długoletni proboszcz w Osieku Jasielskim, pisał, że w czasie, kiedy przybył do Osieka (sierpień 1885 r.), rozpoczęła się już emigracja do Ameryki. Niektórzy mieszkańcy z początku sprzedawali całe swoje gospodarstwa i z całymi rodzinami wynosili się na ten kontynent. Korzystać z tego mieli Żydzi, którzy odkupywali liczne grunty i domostwa. W późniejszym okresie mieszkańcy Osieka wyjeżdżali pojedynczo lub w małych grupach. Niektórzy pozostali tam na zawsze, a inni, zarobiwszy kilka dolarów, wracali do domu16. Ludwik Mroczka ocenia skutki tego procesu pozytywnie. Twierdzi, że przyczynił się on do ożywienia gospodarczego, wzbogacenia się lokalnej ludności, zwiększenia międzyludzkiej solidarności czy wprowadzania na tym obszarze amerykańskich wzorców przedsiębiorczości. Fundusze były przeznaczane również na edukację, rozmaite organizacje tj. orkiestrę dętą czy Drużyny Bartoszowe17. We wsi częściej odbywały się również rozmaite spotkania i festyny. Ksiądz Jakiel, krytycznie odnoszący się do wszelkich zachodzących zmian, pisał:
Chłopom muzyka się podoba, a że im nieźle powodziło się w Ameryce, więc pieniądze zebrali i przysłali kilka tysięcy [...]. Naród szalał bez opamiętania [zasilany gotówką od emigrantów w Ameryce], [...] więc w kazaniach karciłem te zbytki i rozpustę, które szerzyli nauczyciele przez zabawy i pijatykę [...]. Niewiele to pomogło, młodzież nie chciała słuchać [...], ze szkoły rozlewało się zepsucie i rozpusta na całą parafię, podczas kiedy nauczyciele robili sobie zasługi, że naród cywilizują18.
Józef Kmiecik swoją edukację rozpoczął w miejscowej szkole ludowej. Została ona powołana do życia ok. 1890 r., a zajęcia w domu wójta dwa razy w tygodniu prowadzili nauczyciele dojeżdżający z Łężyn i Osieka. Po 1905 r. wspomniany już Jan Trzeciak podjął starania o budynek z przeznaczeniem na wyłączną własność szkoły. W tym celu mieszkańcy wsi wraz z kółkiem rolniczym oraz gminą zakupili budynek, w którym dotychczas mieściła się karczma. W późniejszym okresie powstał budynek murowany, który pełni tę funkcję do dziś19. Po ukończeniu szkoły ludowej został przyjęty we wrześniu 1907 r. do pobliskiego ośmioklasowego Gimnazjum im. Króla Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle20. Ksiądz Grohs podkreślał, że Józef Kmiecik miał być pierwszym mieszkańcem Świerchowej, który dostał się do tej placówki21. Aby zostać przyjętym do klasy I, zgodnie z ówczesnymi wymogami przedłożył metrykę chrztu, świadectwo szkolne za ostatnie półrocze oraz świadectwo powtórnego szczepienia na ospę. Dodatkowo każdy uczeń składał przy wpisie opłatę - 2 korony na zbiory naukowe i 1 koronę na fundusz gier i zabaw. Obowiązkową była także opłata wstępna w kwocie 4 korony i 20 halerzy. Uczniowie klasy pierwszej mogli być zwolnieni w pierwszym półroczu od opłaty szkolnej, jeżeli w dwóch pierwszych miesiącach nauki we wszystkich przedmiotach wykazali postęp "dobry". Zwolnieni od opłaty szkolnej mogli być także uczniowie, którzy wykazali świadectwo ubóstwa22.
Gimnazjum oddalone było o blisko 10 km od jego domu rodzinnego. Trudno ustalić, czy Józef chodził codziennie do szkoły pieszo (co wydaje się wątpliwe), czy jednak pomieszkiwał w pobliżu nowej szkoły. Trasa do gimnazjum wiodła przez okoliczne wioski, równolegle wzdłuż rzeki Wisłoki. Ze sprawozdań dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle wiemy, że dla uczniów zamiejscowych była możliwość zamieszkania u osób, które spełniały warunki "Regulaminu dla osób utrzymujących w swych domach uczniów szkół średnich"23. Szkolna bursa im. Adama Mickiewicza, w której mógłby przypuszczalnie mieszkać, została oddana do użytku dopiero w październiku 1912 r. po wieloletnich staraniach dyrektora szkoły - Józefa Słotwińskiego24. Przyjmowano do niej uczniów z "dobrą notą z zachowania się i należytym postępem w nauce"25. Opłata za mieszkanie, wikt i opiekę wynosiła 50 koron, ubogim uczniom przysługiwała znaczna zniżka. Być może młody Józef, jak każdy uczeń po przyjęciu do bursy, musiał zabrać ze sobą poduszkę, kołdrę lub kocyk, odpowiednią ilość bielizny, szczotki do czyszczenia ubrań i butów, przyrządy do higieny osobistej oraz kufer na swoje rzeczy. Dodatkowa opłata na wstępie w wysokości 6 koron pokrywała koszty siennika, słomy oraz zużycia serwisu26. Ojciec Józefa Kmiecika jako młynarz mógł sobie pozwolić na opłacenie kosztów związanych z wynajmem stancji lub miejsca w bursie dla syna.
Rok szkolny Józef Kmiecik rozpoczął 3 września 1907 r. nabożeństwem w kaplicy gimnazjalnej27. Jego klasa (I b) na początku roku liczyła 40 uczniów. Wszyscy deklarowali narodowość polską, wśród nich trzy osoby były wyznania mojżeszowego28. Do klasy uczęszczali m.in. Jakub Hoffman29, Jan Drzymuchowski30, Józef Hornberger31 czy Aleksander Karp32. Powstała w roku 1868 szkoła kładła nacisk na naukę przedmiotów klasycznych oraz wychowanie w duchu patriotycznym. O wysoki poziom oraz dobre wyposażenie sal wykładowych dbała szeroka kadra profesorów (w roku 1907 było ich 3833), wśród których wymienić można nauczycieli młodego Józefa: Klemensa Hammera, Edwarda Kocha, Karola Majewskiego czy Michała Szydłowskiego. Kazimierz Midowicz, następca Józefa Słotwińskiego, w wewnętrznym sprawozdaniu z życia szkoły, pisał, że "stan wiedzy zawodowej u członków grona [...] był zupełnie zadowalający"34. Współpraca między nauczycielami, rodzicami a uczniami odbywała się bez zarzutu.
Każdy uczeń miał około trzydziestu godzin zajęć w tygodniu, z których przeważającą część stanowiły języki, co widoczne jest w powyższej tabeli. Oprócz wyżej wymienionych zajęć w szkole odbywała się obowiązkowa nauka gimnastyki w wymiarze dwóch godzin tygodniowo - w zimie w sali gimnastycznej, w lecie na pobliskich boiskach. W ramach aktywności fizycznej organizowano wycieczki. Mniejsze odbywały się w okolicach Jasła, większe - raz w roku, w okresie wakacyjnym. Dla uczniów klasy pierwszej przygotowano także przedmioty nadobowiązkowe, takie jak rysunek, śpiew, muzyka (trzy godziny tygodniowo) czy kaligrafia (dwie godziny tygodniowo). Uczniom udostępniono szerokie zbiory naukowe w szkolnej bibliotece, która dzieliła się na sekcje polską i niemiecką. W 1907 r. część polska liczyła 829 dzieł, niemiecka 687, a dla nauczycieli przygotowano 2830 pozycji. Prenumerowano także dziewiętnaście czasopism polskich oraz sześć niemieckich. Pomimo tego dyrektor placówki zwracał uwagę, że małomiasteczkowy charakter Jasła nie działał mobilizująco do pracy umysłowej czy kulturalnej35.
Tabela 1. Plan nauki klas pierwszych w roku szkolnym 1907/1908. Przedmioty obowiązkowe
Lp.
Przedmiot
Tygodniowa liczba godzin
1.
geografia
3
2.
gramatyka
-
3.
historia naturalna
2
4.
język łaciński
8
5.
język niemiecki
6
6.
język polski
3
7.
matematyka
3
8.
religia
2
Źródło: Sprawozdanie dyrekcji C.K. Gimnazjum w Jaśle za rok szkolny 1907/8, Jasło 1908, s. 56-57.
Uczniowie, których było blisko sześciuset36, zdaniem dyrekcji nie stwarzali większych problemów. Najczęstszymi przewinieniami było wagarowanie, palenie papierosów, nienależyte zachowanie się poza szkołą, fałszowanie usprawiedliwień czy wyrywanie kartek z dziennika klasowego. Odnotowano także przypadki wybicia szyby w pokojach nauczyciela greki czy księdza katechety. Uczniowie czas wolny spędzali, biorąc udział w wydarzeniach i działaniach różnych organizacji patriotycznych, samopomocowych, religijnych czy kół sportowych. Część z nich należała do szkolnej orkiestry37.
W trakcie roku szkolnego obchodzono rozmaite uroczystości i rocznice. Od imienin cesarzowej Elżbiety Bawarskiej i cesarza Franciszka Józefa I po obchody uchwalenia Konstytucji 3 maja. Połączone one były z poprzedzającym uroczystość nabożeństwem, popisami muzyczno-wokalnymi oraz odczytami, którym towarzyszyły dyskusje. Młodzież obowiązkowo przystępowała także trzykrotnie w ciągu roku do sakramentów pokuty i komunii świętej oraz uczestniczyła w rekolekcjach38.
Józef Kmiecik nie należał do uczniów wybitnie uzdolnionych. W trakcie trwania jego edukacji szkolnej w latach 1907-1914 ani razu nie znalazł się w gronie uczniów, którzy otrzymali świadectwo z odznaczeniem. W drugiej klasie, razem z piątką innych kolegów, został uznany za nieuzdolnionego, co wiązało się z brakiem promocji do następnej klasy39. Jego nazwisko nie było również wymieniane wśród osób zaangażowanych w kołach naukowych czy wygłaszających odczyty na szkolnych uroczystościach i apelach. Nie wiadomo, jak potoczyłaby się dalsza edukacja Józefa Kmiecika, gdyby nie wydarzenia z roku 1914, kiedy to ówczesnego szóstoklasistę zaskoczył wybuch I wojny światowej.
Dalsza część w wersji pełnej
