Wstęp
Na ranem 29 listopada 1864 roku blisko 700 ochotników z Kolorado pod
dowództwem pułkownika Johna Chivingtona, dawnego pastora metodystów,
który po wybuchu wojny secesyjnej przywdział niebieski mundur, aby
walczyć z rebeliantami z bronią w ręku, a nie z "modlitwą na ustach",
zaatakowało uśpiony i pozbawiony straży obóz Czejenów i Arapahów nad
wyschniętym korytem Sand Creek (Piaszczysty Potok) w południowo-wschodniej części Terytorium Kolorado.
Dwa miesiące wcześniej, 28 września, słynący z pokojowego usposobienia
wodzowie Południowych Czejenów, Czarny Kocioł i Biała Antylopa, oraz
wódz plemienia Arapahów Lewa Ręka, spotkali się w obozie szkoleniowym
ochotników z Kolorado Camp Weld niedaleko Denver z gubernatorem
Terytorium, Johnem Evansem, i dowódcą wojskowym Dystryktu Kolorado,
pułkownikiem Chivingtonem, aby omówić kwestie pokoju. który miał
zakończyć rozpoczętą w kwietniu 1864 roku na środkowych Równinach wojnę
między Indianami i białymi mieszkańcami Kolorado. Chociaż nie podpisano
wtedy żadnego formalnego porozumienia, Czejenowie i Arapahowie złożyli
broń w najbliższej placówce wojskowej i udali się nad Sand Creek.
W oczekiwaniu trwałego pokoju Indianie rozbili namioty około 65 km na
północny wschód od fortu Lyon nad rzeką Arkansas, w miejscu niezbyt
odległym, lecz pozwalającym uniknąć ewentualnych konfliktów z żołnierzami z fortu i białymi wędrowcami na ważnym Szlaku Santa
Fe1. Zimowy obóz Indian leżał tuż przy granicy rezerwatu
ustanowionego dla plemion Południowych Czejenów i Arapahów w lutym 1861
roku przez Traktat z fortu Wise (Treaty of Fort Wise). Obóz liczył
prawie 120 tipi (w tym 10 tipi Arapahów) i znajdowało się w nim około
600 Indian, z czego mniej więcej dwie trzecie stanowiły kobiety, dzieci
i starcy. Według niektórych obserwatorów byli to najbardziej przyjaźni
ludzie z obu szczepów, którzy obozowali nad Sand Creek w przekonaniu, że
pozostają pod opieką garnizonu wojskowego w forcie Lyon i że mają
pozostać w tym obozie do czasu nadejścia z kwatery dowództwa wojskowego
w Kansas decyzji w sprawie zawarcia pokoju. Wielu młodych wojowników
znajdowało się tego dnia z dala od obozu, polując na bizony.
Jesienią 1864 roku stało się jasne, że większość Indian ze środkowych
Równin odeszła na południe od rzeki Platte i zaległa w zimowych obozach
nad rzekami Republican, Smoky Hill i Arkansas. W połowie października
pułkownik Chivington postanowił wykorzystać nadchodzącą porę roku i ostatecznie rozprawić się z Indianami. W tym celu zmobilizował oddział
675 żołnierzy z 1. i 3. Ochotniczych Pułków Kawalerii z Kolorado.
Ekspedycji miał towarzyszyć tabor 50 wozów ciągniętych przez zaprzęgi
mułów. Przed wyruszeniem w pole w końcu listopada Chivington miał
powiedzieć do swych oficerów, że "tęskni za chwilą, w której będzie mógł
brodzić we krwi".
Kiedy rankiem 29 listopada Czarny Kocioł zobaczył żołnierzy z Kolorado
szarżujących na jego obóz, wyciągnął amerykańską flagę (Stars and
Stripes) i zatknął ją przed swoim namiotem na długiej tyczce wraz z kawałkiem białej materii podwiązanym u dołu, aby zademonstrować swoje
pokojowe zamiary (flaga Stanów Zjednoczonych została podarowana Czejenom
w lutym 1861 roku przez przedstawicieli rządu podczas negocjacji
traktatowych w forcie Wise nad rzeką Arkansas, w wyniku których
scedowali na Stany Zjednoczone większość swoich dotychczasowych ziem).
"Kiedy spojrzałem w stronę namiotu wodza -?wspominał znajdujący się
wówczas w obozie Indian młody Metys George Bent, jeden z trzech synów
znanego handlarza ze środkowych Równin Williama Benta i kobiety Czejenów
-?zobaczyłem, że Czarny Kocioł ma dużą amerykańską flagę zatkniętą na
długiej tyczce namiotowej jako sygnał dla wojska, że to pokojowy obóz
[...] Czarny Kocioł wciąż wołał, żeby się nie bać, że obóz jest pod
ochroną i nie grozi mu żadne niebezpieczeństwo. Wtedy żołnierze nagle
otworzyli ogień do masy mężczyzn, kobiet i dzieci, wszyscy się rozbiegli
i zaczęli uciekać"2.
Biała Antylopa nie miał zamiaru szukać ratunku w ucieczce. Krzyknął po
angielsku: "Stop! Stop!", a następnie, widząc że żołnierze nie
zaprzestali szarży, pędząc galopem w jego stronę, stanął z założonymi
rękami, odmawiając walki.
Mimo zaskoczenia i przewagi białych walka trwała ponad osiem godzin.
Zdyscyplinowany i dobrze wyćwiczony oddział wojska mógł zniszczyć prawie
wszystkich Czejenów i Arapahów obozujących nad Sand Creek. Brak
dyscypliny, słabe wyszkolenie strzeleckie i duża ilość alkoholu wypitego
przed walką na rozgrzewkę pozwoliły uciec większości Indian. Nigdy nie
ustalono dokładnie, ilu ich wtedy zginęło. Pyszałkowaty Chivington
nazwał Sand Creek "jedną z najkrwawszych bitew, jakie kiedykolwiek
stoczono na Równinach". Po walce chwalił się, że jego ludzie zabili 500
Indian, w tym Czarnego Kotła i wielu innych wodzów. W raporcie z 16
grudnia podał, że zabito od 500 do 600 Indian. Późniejsze badania
wskazały, że najbardziej prawdopodobna jest liczba około 150 osób, w tym
60 mężczyzn w różnym wieku, oraz 90 kobiet i dzieci. Wojsko straciło na
miejscu 10 zabitych i 47 rannych.
Sand Creek było orgią zabijania. Wiele ofiar zostało okaleczonych przez
żołnierzy. Robert Bent, najstarszy syn Williama, który kiedyś służył
jako przewodnik i tłumacz wojska w forcie Lyon, pozostawił wstrząsający
opis zbrodni popełnionych przez żołnierzy Chivingtona. "Wszystkie zabite
kobiety zostały oskalpowane" -?zeznał. "Widziałem jedną kobietę z rozciętym brzuchem, a nienarodzone jeszcze dziecko leżało u jej boku
[...] Widziałem ciało Białej Antylopy z odciętymi genitaliami i słyszałem, jak jeden z żołnierzy mówił, że zrobi sobie z tego woreczek
na tytoń. Widziałem kobietę z wyciętymi intymnymi częściami [...]
Widziałem wiele niemowląt, które zginęły w ramionach matek". Inny
świadek potwierdził, że "wobec ciał zabitych dopuszczono się
najokropniejszych czynów: zostali oskalpowani, rozbito im czaszki;
żołnierze używali noży, rozcinając ciała kobiet, miażdżyli głowy małych
dzieci uderzeniami kolb, aż wypływały z nich mózgi, profanowali ich
zwłoki w każdy możliwy sposób".
Żołnierzy Chivingtona powracających z wyprawy nad Sand Creek powitano w Denver jak bohaterów. Przy dźwiękach orkiestry wojskowej "krwawy" 3.
Pułk Kawalerii z Kolorado w glorii chwały przemaszerował ulicami miasta.
Na jego czele jechał sam pułkownik Chivington, który niczym rzymski wódz
trzymał w ręku tyczkę z przywiązanym do niej za nogi żywym orłem. Gazeta
"Rocky Mountains News" z dumą pisała: "Wśród wszystkich wspaniałych
czynów wojennych, jakich dokonano w walkach z Indianami, niewiele jest
takich, które w historii mogą dorównać ostatniej kampanii naszych
ochotników z Kolorado, a żadna nie przewyższa jej pod względem
ostatecznych rezultatów. Żołnierze z Kolorado znowu okryli się chwałą".
Nie wszyscy jednak podzielali ten entuzjazm. Już kilka dni po powrocie
wojska z wyprawy pojawiły się pogłoski, że nad Sand Creek żołnierze z Kolorado zmasakrowali bezbronne kobiety i dzieci. Zmieniły one
nastawienie opinii publicznej do akcji Chivingtona. Uznano, że dobrze
rokujące perspektywy pokojowego załatwienia sprawy Indian zostały
zniszczone, gdy "żołnierze Chivingtona napadli pokojowy obóz Indian koło
fortu Lyon, zabili połowę z nich, same kobiety i dzieci, a potem wrócili
do Denver".
Na Wschodzie wiadomość o masakrze nad Sand Creek wywołała furię, a atak
Chivingtona na pokojową wioskę Czarnego Kotła i wymordowanie niewinnych
kobiet i dzieci stał się przedmiotem oficjalnego śledztwa amerykańskiego
Kongresu. Izba Reprezentantów powołała 10 stycznia 1865 roku Komisję
Wspólną do spraw Prowadzenia Wojny (Joint Committee of the Conduct of
the War), która miała przeprowadzić śledztwo w sprawie okoliczności
napaści. W lutym śledztwo wszczęły także władze wojskowe. W marcu
rozpoczęły się przesłuchania w Kongresie. Zeznania świadków we
wszystkich przypadkach potwierdziły fakt mordowania bezbronnych kobiet,
dzieci i starców oraz skalpowania i okaleczania zwłok poległych Indian.
Opis bestialskich czynów ochotników z Kolorado został potwierdzony przez
niektórych oficerów.
Ostatecznie specjalna komisja Kongresu prowadząca przesłuchania uznała,
że Sand Creek był "miejscem mordu i barbarzyństwa" i potępiła akcję
Chivingtona jako akt "najgorszego zdziczenia". Dowództwo wojskowe
zadecydowało jednak, że nie można nikogo postawić przed sądem. Uznano,
że w armii jest zbyt wiele podziałów personalnych i politycznych, aby
istniały warunki do uczciwego i obiektywnego wyjaśnienia faktów. Mimo to
naczelny dowódca armii federalnej generał Ulisses Simpson Grant określił
działania podwładnych Chivingtona jako "czyste morderstwo", a generalny
prokurator wojskowy generał Joseph Holt stwierdził, że była to
"tchórzliwa i dokonana z zimną krwią rzeź, wystarczająca, by jej
wykonawców okryć niesławą, a oblicza wszystkich Amerykanów rumieńcem
wstydu i oburzenia". Rząd Stanów Zjednoczonych oficjalnie uznał napad
Chivingtona na obóz Czejenów i Arapahów nad Sand Creek za "bezmyślny i oburzający akt przemocy" wobec Indian.
Rozdział I. Wojna z Indianami na środkowych Równinach
Wielka zimowa ofensywa Indian 1865 roku
Wieść o masakrze nad Sand Creek rozniosła się lotem błyskawicy po
Równinach i przeraziła wszystkie plemiona. Wkrótce szok ustąpił i zastąpiło go pragnienie zemsty. Wściekłość Czejenów za zdradziecki napad
żołnierzy z Kolorado i rzeź ich współplemieńców nad Sand Creek była tak
wielka, że z głównego obozu nad Smoky Hill natychmiast wyruszyli do
innych plemion gońcy z wezwaniem do wojny. Wojenną fajkę poniesiono do
Siuksów Brulé wodza Cętkowanego Ogona i Siuksów Oglala pod wodzą Zabójcy
Paunisów oraz Północnych Arapahów. Po kilku dniach Czejenowie ruszyli do
obozowiska Siuksów nad Solomon River. Stamtąd połączone plemiona
przeniosły się nad Cherry Creek, dopływ Republican River w północno-zachodnim Kansas.
Początkowo białym wydawało się, że klęska Czejenów nad Sand Creek
poraziła Indian i zmusiła ich do ukrycia. Było to tylko złudzenie. W grudniu wszystkie plemiona, które wypaliły fajkę wojny i odpowiedziały
na apel Czejenów, ściągnęły do wielkiego obozu nad Cherry Creek. W krótkim czasie zgromadziło się tam ponad 3000 Indian gotowych pomścić
zabitych nad Sand Creek. Jak obrazowo określił to wódz Siuksów Brulé
Wielkie Usta (Ithangka), Sand Creek "rozpaliło na preriach ogień".
Miał on kosztować białych życie 300 ludzi, a rząd Stanów Zjednoczonych
sumę 30 mln dolarów.
W październiku 1864 roku dowódca wojskowego Departamentu Kansas
(Department of Kansas) generał Samuel R. Curtis, ściągnął z Równin
większość swojej kawalerii do odparcia rajdu południowego generała
Sterlinga Price'a, który z 15 000 ludzi najechał Missouri i zagroził
wschodniemu Kansas. W wyprawie przeciwko Price'owi wzięły udział także
16. Pułk Kawalerii z Kansas i 2. Pułk Kawalerii z Kolorado, oraz
stacjonująca w Paola (Kansas) bateria ochotniczej artylerii z Kolorado,
które pierwotnie miały wzmocnić siły walczące z Indianami. Po ich
odejściu, większość 1. Pułku Kawalerii z Kolorado przesunięto nad rzekę
Arkansas. W końcu roku główną siłą bojową w regionie pozostawał 3. Pułk
Kawalerii z Kolorado. Po jego formalnym rozwiązaniu 28 grudnia 1864 roku
(w służbie pozostały przez pewien okres tylko trzy najpóźniej sformowane
kompanie), prawie cały wysiłek obronny na Szlaku Santa Fe spadł na
załogę fortu Lyon oraz załogi fortów Larned, Zarah, Ellsworth i Salina.
Biegnący dalej na północ Szlak Overland (Overland Trail) miał nieco
lepszą ochronę3. W forcie Laramie na terenie Wyoming i na zachód
od niego stacjonował 11. Pułk Kawalerii z Ohio, natomiast obszar na
wschód od Laramie chroniły pododdziały 7. Pułku Kawalerii z Iowy oraz 1.
Pułku Kawalerii z Nebraski, których główne bazy znajdowały się w fortach
McPherson i Kearny nad rzeką Platte. Rozciągnięte cienką linią wzdłuż
Platte oddziały ochotników z Iowy i Nebraski nie były jednak w stanie
zapewnić bezpieczeństwa na całej drodze i niektóre odcinki szlaku
pozostawały w praktyce bez ochrony. Najsłabiej broniona była dolina
Południowej Platte na zachód od rozwidlenia rzeki, od fortu McPherson do
stacji dyliżansów w Latham, u ujścia Cache la Poudre. Był to
jednocześnie bardzo ważny obszar komunikacyjny, przez który biegły drogi
dostaw zaopatrzenia do Kolorado i szlak dyliżansów. Po odparciu najazdu
Price'a, w styczniu 1865 roku 2. Pułk Kawalerii z Kolorado i 11. Pułk
Kawalerii z Kansas wyruszyły na Równiny. Nieco później w ślad za nimi
pomaszerował batalion kawalerii z Nebraski i 16. Pułk Kawalerii z Kansas
oraz dwa pułki piechoty Ochotników Amerykańskich (United States
Volunteers), złożone z tzw. Ożywionych Jankesów -?wcielonych do służby
federalnej byłych jeńców wojennych Konfederacji4. Na początku
stycznia 1865 roku wszystkie te oddziały były jednak wciąż daleko od
Kolorado.
Najważniejszym posterunkiem wojskowym w północno-wschodnim rogu
Terytorium Kolorado był fort Rankin, leżący u ujścia Lodgepole Creek,
nieco powyżej miejscowości Julesburg5. Od lata 1864 roku załogę
fortu stanowiła kompania F 7. Pułku Kawalerii z Iowy pod dowództwem
kapitana Nicholasa J. O'Briena (2 oficerów i 67 żołnierzy) z dwiema
haubicami górskimi.
Julesburg został założony w 1859 roku jako punkt handlowy przez
francuskiego handlarza Julesa Beni. Wybór miejsca nie był przypadkowy.
Znajdowały się tu dwie przeprawy przez Południową Platte, jedna na
zachód, druga na wschód od Julesburga, z których od lat korzystali
wędrujący w obu kierunkach Czejenowie i Arapahowie. Strategicznie
położony na prawym brzegu rzeki Julesburg stał się ważnym przystankiem
na Szlaku Overland -?słynnej transkontynentalnej drodze amerykańskich
osadników i pionierów, zanim jeszcze przedsiębiorca transportowy Ben
Holladay uruchomił tam swoją linię dyliżansów Overland Stage w szczytowym okresie kalifornijskiej gorączki złota w 1849 roku. W Julesburgu szlak się rozwidlał. Jedna droga biegła doliną Północnej
Platte do South Pass (Przełęczy Południowej) w Wyoming, a potem dalej do
Utah i Kalifornii, druga prowadziła wzdłuż Południowej Platte do szybko
rozwijającego się miasta Denver. Przez krótki czas Julesburg służył jako
stacja linii dyliżansów Leavenworth & Pike's Peak Express i wschodni
terminal słynnej poczty konnej Pony Express. Dogodne położenie i duży
ruch uczyniły z niego przystań dla różnej maści awanturników, szulerów,
ladacznic i złodziei koni grasujących na szlaku, którym przewodził sam
Jules Beni. Kiedy Ben Holladay przejął obsługę poczty na Szlaku
Overland, kazał przegonić nieuczciwego handlarza i jego bandę. W nadziei
na zmianę wizerunku osiedla próbowano zmienić jego nazwę na Overland
City, ale nowe miano nigdy się nie przyjęło. Na początku 1865 roku w Julesburgu było kilka chat mieszkalnych i kilkanaście drewnianych
budynków publicznych, w których mieściły się: sklepy, magazyny, kuźnia,
stajnie, biuro telegrafu, saloon i stacja dyliżansów.
Początkowo umocnienia Julesburga składały się z doraźnie ufortyfikowanej
stacji dyliżansów wzmocnionej wałami z darni i rowami strzeleckimi
przykrytymi płótnem namiotowym, które służyły żołnierzom za kwatery. 26
października 1864 roku garnizon został przeniesiony na opuszczone
ranczo, kilkaset metrów na zachód od stacji, gdzie załoga kapitana
O'Briena miała przynajmniej dach nad głową i zapas siana dla koni.
Ranczo ufortyfikowano, otaczając je ziemnym wałem, częściowo wzmocnionym
drewnianą palisadą. Głównym zadaniem załogi fortu była codzienna ochrona
dyliżansów i linii telegrafu do Denver oraz dzienne i nocne patrolowanie
szlaku.
1 stycznia 1865 roku w obozie Indian nad Cherry Creek odbyła się narada
wojenna, na której wodzowie postanowili zaatakować i złupić słabo
bronione osiedla na Szlaku Overland. Uradzono zmasowany atak, który miał
całkowicie zaskoczyć żołnierzy. Zjednoczeni Indianie zamierzali
zaatakować w zimie, wbrew swoim dotychczasowym zwyczajom. Kilka dni
później ponad 1000 wojowników Czejenów z wojennego Stowarzyszenia
Żołnierzy Psów (Dog Soldiers) pod wodzą Byka Niedźwiedzia, Wysokiego
Byka i Białego Konia, przesunęło swe obozy w pobliże szlaków biegnących
wzdłuż Południowej Platte6. Żołnierzom Psom towarzyszyło wielu
młodych wojowników z innych stowarzyszeń, którym przewodził słynny
wojownik Rzymski Nos7, a także grupa Siuksów i Północnych
Arapahów oraz kobiety z jucznymi końmi do transportu łupów.
Pierwszy cios Indianie wymierzyli w Valley Station, obsadzoną przez
nieliczną załogę pod komendą porucznika Williama Newkirka z ochotniczej
kawalerii Kolorado. 7 stycznia rano oddział 400 wojowników napadł tam na
konwój jadący do Denver. Zginęło 12 ludzi z obsługi, spłonął też cały
zapas siana linii dyliżansów. Tego samego dnia przed świtem większość
Żołnierzy Psów i ich sojuszników ukryła się za piaszczystymi wzgórzami w pobliżu fortu Rankin i Julesburga. Kilku wodzów stanęło na wzgórzu, skąd
mieli kierować walką za pomocą błysków luster i znaków dawanych skórami
bizonów. O brzasku wódz Czejenów Wielka Wrona na czele małej grupki 10
wojowników ze Stowarzyszenia Wygiętych Włóczni ześlizgnął się na szybkim
koniu ze wzgórza i ruszył w kierunku fortu, wywołując alarm wart na
posterunku. Wojownicy zaatakowali karawanę wozów w Julesburgu, chcąc
wywabić żołnierzy spoza umocnień. Po krótkiej walce, w trakcie której
obie strony poniosły niewielkie straty, załoga konwoju odparła atak.
Była godzina 7 rano.
Tego dnia znaczna część żołnierzy z fortu Rankin przebywała na
rutynowych patrolach w okolicy. Na posterunku pozostało niewiele ponad
40 ludzi. Widząc indiańskich harcowników na równinie przed Julesburgiem,
kapitan O'Brien kazał trąbić do ataku. Chwilę potem z fortu wypadł
oddział 37 kawalerzystów i cywilnych ochotników, rzucając się w pogoń za
Indianami. Wielka Wrona i jego wojownicy zaczęli uciekać w kierunku
wzgórz, gdzie w zasadzce czekały setki ukrytych Indian. Wydawało się, że
los żołnierzy jest przesądzony. Podnieceni młodzi wojownicy nie
wytrzymali jednak napięcia i nie czekając na sygnał wodzów, ruszyli do
ataku, w chwili gdy oddział kawalerii był jeszcze zbyt daleko. Gdyby
Indianie czekający w zasadzce byli bardziej zdyscyplinowani, cały
oddział O'Briena zostałby okrążony i wybity w pień. A tak, widząc chmary
Indian wyłaniające się zza wzgórz, żołnierze zdążyli zawrócić i w panice
pomknęli w kierunku fortu. Kilku wojowników dosiadających najszybszych
koni wpadło między uciekających i starało się wciągnąć ich do walki.
Niektórzy z kawalerzystów zaczęli się ostrzeliwać spoza zabitych
wierzchowców, nie zdając sobie sprawy z przewagi wroga. Nadciągająca
fala Indian zmiotła ich w jednej chwili, jednak pozostali, zostawiając
za sobą zabitych i rannych towarzyszy, zdołali dotrzeć do fortu i schronić się za niedokończoną palisadą. W porannej walce poległo
czterech podoficerów, 11 szeregowców i czterech cywilnych ochotników, a dwóch żołnierzy odniosło rany. Indianie nie zaatakowali fortu w obawie
przed artylerią. Zostawili żołnierzy w spokoju i skierowali się w górę
rzeki do opuszczonego przez mieszkańców Julesburga. Na oczach bezsilnej
załogi fortu, która od czasu do czasu próbowała przepłoszyć ich
strzałami z 12-funtowej haubicy, wojownicy splądrowali budynki i wywieźli zdobycz do swoich obozów nad Cherry Creek. Ich łupem padły
znaczne zapasy żywności, bele perkalu i mnóstwo innych rzeczy
znajdujących się w magazynach Julesburga. Pod wieczór napastnicy
wycofali się triumfalnie.
Pierwszy meldunek o ataku Indian na Valley Station i Julesburg następca
Chivingtona na stanowisku dowódcy Dystryktu Kolorado, pułkownik Thomas
Moonlight, przesłał telegrafem 7 stycznia. Meldował, o "wielkich siłach
indiańskich, liczących od 500 do 1500 ludzi, które zaatakowały stacje
nad Platte". Świadomy słabości własnych sił (w momencie objęcia
dowództwa miał do dyspozycji tylko 200 żołnierzy rozproszonych na
odcinku około 500 km), próbował wezwać posiłki z sąsiednich dystryktów,
okazało się jednak że łączność z dowództwem Departamentu Kansas została
przerwana. Następnego dnia pisał do pełniącego obowiązki gubernatora
Kolorado Samuela H. Elberta:
"[...] Z powodu napadów Indian jesteśmy obecnie bez łączności
telegraficznej ze Wschodem i dlatego nie mamy możliwości uzyskania
jakiejkolwiek pomocy z zewnątrz. To wymaga od nas polegania wyłącznie na
własnych siłach. Jeśli kłopoty utrzymają się dłużej, będę zmuszony
powołać pod broń ludzi do obrony szlaków transportowych
[...]"8.
Napad na Valley Station, w wyniku którego utracono cały zapas siana,
praktycznie zatrzymał dalszy ruch dyliżansów na trasie do Denver.
Następnego dnia pułkownik Moonlight wysłał z Camp Weld do Valley Station
swoją ostatnią rezerwę -?kompanię C 1. Pułku Kawalerii z Kolorado pod
dowództwem podporucznika Judsona Kennedy'ego (60 ludzi). Kennedy dotarł
na miejsce 14 stycznia. Jego oddział minął po drodze dwa spalone rancza.
Na jednym pogorzelisku (American Ranch w pobliżu dzisiejszego Sterling)
znaleziono ciała siedmiu ludzi. W drodze tylna straż wojska i wozy z zaopatrzeniem były parokrotnie atakowane przez Indian, w wyniku czego
kilku żołnierzy zostało rannych.
Czejenowie i Siuksowie pozostali nad Cherry Creek jeszcze kilka dni po
napadzie na Julesburg. 15 stycznia połączone plemiona opuściły
obozowisko i przeniosły się nad White Butte Creek, pomiędzy południowym
ramieniem Republican River i Południową Platte. Stąd wojownicy ruszyli
do nowych najazdów na Szlak Overland. Indianie atakowali dużymi grupami,
zrywali całe kilometry drutów telegraficznych i grabili transporty
wiozące zaopatrzenie ze Wschodu. W drugiej połowie stycznia na zachód od
fortu Kearny dokonali dziesięciu napadów, w których zginęło 10 białych.
Spalili pięć rancz i dwie stacje dyliżansów, skradli 1500 sztuk bydła i zagarnęli rządowy konwój 22 wozów. Wojsko stoczyło z nimi kilka
potyczek: w Gittrell's Ranch (25 stycznia), w Moore's Ranch (26
stycznia) i Lillian Ranch (27 stycznia).
Nie mając dostatecznych środków do zapewnienia bezpieczeństwa na
podległym mu odcinku Szlaku Overland, Moonlight zamierzał ogłosić na
terenie Kolorado stan wojenny, co dawało prawo do zmobilizowania milicji
i konfiskaty koni na potrzeby wojska. Dopiero w końcu stycznia
podporządkowano mu załogę fortu Lyon (250 ludzi), dzięki czemu siły
dystryktu wzrosły do 460 oficerów i żołnierzy, choć większość z nich
była zbyt daleko, aby wziąć udział w decydujących działaniach nad
Platte. Groźba wyprowadzenia wszystkich sił wojskowych z miast i osiedli, i skierowania ich do utrzymania linii komunikacyjnych zmusiła
obywateli do utworzenia oddziałów milicji terytorialnej. W połowie
lutego Moonlight dysponował już 360 milicjantami przeznaczonymi do
otwarcia drogi do Julesburga.
Po napadzie na Julesburg dowódca sąsiedniego Dystryktu Nebraska generał
Robert B. Mitchell, zebrał w Cottonwood Springs niedaleko fortu
McPherson kilkaset kawalerzystów z posterunków i stacji w Nebrasce na
wyprawę przeciwko sprzymierzonym Indianom. Obsadziwszy opuszczone przez
wojsko placówki cywilami z zatrzymanych transportów, 16 stycznia wyszedł
z Cottonwood, prowadząc 640 ludzi, sześć dział i tabor 100 lekkich wozów
z zaopatrzeniem. Zamiast jednak pójść w górę Południowej Platte, zaczął
przeczesywać obszar położony na południe od rzeki. Wojsko spenetrowało
teren, odnalazło dawny obóz Żołnierzy Psów nad Smoky Hill i dotarło nad
White Butte Creek. Nie mogąc znaleźć Indian, którzy kilka dni wcześniej
opuścili obóz i pociągnęli na północ, żołnierze wrócili nad Republican
River. Trwającą 12 dni wyprawę Mitchell zakończył 26 stycznia w Cottonwood Springs. Nie znaleziono żadnego Indianina, za to co najmniej
50 żołnierzy z odmrożeniami trafiło do lazaretu i trzeba ich było
zwolnić ze służby. Przed odjazdem do swojej kwatery w Omaha Mitchell
kazał podpalić trawy na całym południowym brzegu Platte od fortu Kearny
do Denver. Począwszy od 27 stycznia, potężny wał ognia przetoczył się
przez środkowe Równiny, docierając po trzech dniach do brzegów Arkansas.
Ci Indianie, którzy nie poszli na północ, uchronili się, wypalając
miejscami trawę przed sobą, ale cała zwierzyna uciekła z okolicy,
zostawiając kraj pomiędzy rzekami Platte i Arkansas martwy i całkowicie
opuszczony.
Chociaż główny wysiłek Indian skupił się na północy, małe oddziałki
wojowników pojawiały się także na ponadtrzystukilometrowym odcinku drogi
pomiędzy fortami Larned i Lyon. Mimo to południowe szlaki pozostały w zasadzie bezpieczne. Jednym z poważniejszych incydentów, odnotowanych w styczniu na Szlaku Santa Fe, był napad Indian na transport firmy
Streeter & Strickler ** wiozący zaopatrzenie dla fortu Lyon. 17
stycznia konwój wyruszył z fortu Larned w eskorcie 31 kawalerzystów z 2.
Pułku Kawalerii z Kolorado. W drodze wozy zostały napadnięte przez grupę
około 45 wojowników i po kilkugodzinnej walce transport musiał zawrócić
do Larned ze stratą 1 poległego i 2 rannych. W pierwszych dniach lutego
pojedyncza wyprawa Kiowów ostrzelała zza rzeki Arkansas patrol kawalerii
z Kolorado koło fortu Zarah, przepadając zaraz potem wśród piaszczystych
wzgórz na drugim brzegu.
W wyniku zimowej ofensywy Indian sytuacja na szlakach Kolorado i zachodniej Nebraski stała się na tyle poważna, że na początku 1865 roku
armia zaczęła kierować na front indiański posiłki. Pierwszy powrócił na
Równiny 2. Pułk Kawalerii z Kolorado. Jego główne siły od 16 stycznia
znalazły się w fortach Larned i Zarah. Nie wiedzieć czemu, większą część
żołnierzy zatrzymano na Szlaku Santa Fe (poza kompanią rekrutów
porucznika Alberta Waltera, która wzmocniła siły Dystryktu Kolorado),
chociaż to Szlak Overland znajdował się pod kontrolą Indian i potrzebował większej pomocy wojska. Wkrótce potem przybył 11. Pułk
Kawalerii z Kansas, który pierwotnie miał wzmocnić wojska w Kolorado,
lecz i tę jednostkę zatrzymano na Szlaku Santa Fe. Zamiast skierować oba
pułki do walki z Indianami, którzy spustoszyli Valley Station i Julesburg, rozciągnięto je wzdłuż drogi od fortu Riley do fortu Larned w Kansas, gdzie zagrożenie ze strony Indian było dużo mniejsze. 8 stycznia
w forcie Leavenworth nad rzeką Missouri (niedaleko dzisiejszego Kansas
City) rozpoczęto koncentrację 16. Pułku Kawalerii z Kansas, który miał
wyruszyć do fortu Kearny, aby wzmocnić siły generała Mitchella w Nebrasce. Zebranie rozproszonej jednostki zabrało mnóstwo czasu i zanim
do tego doszło, pod koniec lutego 11. Pułk Kawalerii z Kansas dostał
rozkaz opuszczenia swoich posterunków na Szlaku Santa Fe i wymarszu do
fortu Kearny w celu włączenia się do walki z Indianami w dolinie Platte.
Kiedy na początku marca długo oczekiwane posiłki w końcu przybyły do
Nebraski, było za późno i nie napotkały one już żadnych sił indiańskich.
Odwrót Indian do doliny rzeki Powder
Po ustąpieniu pierwszej furii przywódcy połączonych plemion Indian
zdecydowali opuścić środkowe Równiny i dołączyć do swych pobratymców i sojuszników na północy, w dolinie rzeki Powder w Wyoming. Wodzowie
zdawali sobie sprawę, że armia otrząsnęła się z już szoku i skierowała
posiłki przeciwko wojującym Indianom. Było pewne, że wojsko zechce
pomścić poniesione straty i odzyskać utraconą twarz. Dalsze pozostawanie
na terenach pomiędzy Platte i Arkansas stanowiło zbyt wielką groźbę dla
zjednoczonych Indian, postanowili zatem poszukać azylu tam, gdzie
ekspansja białych na razie nie była tak dokuczliwa. Jedynie Czarny
Kocioł był przeciwny wojnie i proponował, aby udać się za rzekę
Arkansas, gdzie spodziewał się znaleźć lepsze warunki do życia. Wódz nie
chciał iść z innymi i postanowił podążyć na południe. Towarzyszyli mu
pokojowi przywódcy plemienia, którzy byli razem z nim nad Sand Creek i odmówili udziału w odwetowych wyprawach Żołnierzy Psów: Mała Skała,
Minimic, Niedźwiedzi Język, Czerwony Księżyc, Siedem Byków, Czarny Biały
Człowiek i Byk Który Nadsłuchuje. Razem z nimi poszło około 400 Czejenów
(80 tipi), w większości starców, kobiet i dzieci oraz nieco chorych i rannych wojowników, którzy nie mogli brać udziału w walce. George Bent,
któremu wciąż dokuczała rana biodra odniesiona podczas napadu pułkownika
Chivingtona na obóz Czarnego Kotła nad Sand Creek, postanowił zostać z tymi, którzy zdecydowali się pójść na północ. Po latach tak wspominał
chwilę pożegnania: "Szedłem między namiotami i wymieniałem uściski dłoni
z Czarnym Kotłem i wszystkimi moimi przyjaciółmi. Ci, którzy byli z Czarnym Kotłem, poszli na południe od rzeki Arkansas i dołączyli do
Południowych Arapahów, Kiowów i Komanczów"9.
Wielu z tych, którzy postanowili towarzyszyć Czarnemu Kotłowi, z powodu
braku koni musiało iść pieszo. Mieli niewiele namiotów i ciepłych ubrań,
gdyż -?choć współplemieńcy wsparli ich jak mogli -?"ich konie, tipi i większość rzeczy osobistych wpadły w ręce żołnierzy podczas masakry nad
Sand Creek". Pozostali Indianie ze sprzymierzonych plemion, w liczbie
około 4000, 26 stycznia ruszyli na północ. Dwa dni później masa Indian
dotarła do skutej lodem rzeki Platte w pobliżu Harlow's Ranch, blisko 40
km na zachód od Julesburga. Kobiety i dzieci z dobytkiem przeprawiły się
po posypanym piaskiem lodzie i rozbiły obozy na północnym brzegu rzeki,
a wojownicy podpalili ranczo, zabili dwóch białych mężczyzn i wzięli do
niewoli kobietę.
Gdy tylko rodziny znalazły się w bezpiecznym miejscu odgrodzone rzeką od
żołnierzy z fortu Rankin, wojownicy rzucili się na stacje dyliżansów i osiedla położone przy drodze. 28 stycznia Valley Station została
ponownie napadnięta przez grupę 200 Indian, którzy uprowadzili 650 sztuk
bydła. Pościg zorganizowany przez porucznika Kennedy'ego zdołał odbić
200 krów, ale żołnierze stracili trzech rannych i musieli się wycofać.
Inna wojenna wyprawa Czejenów spotkała na szlaku dziewięciu
zdemobilizowanych żołnierzy 3. Pułku Kawalerii z Kolorado, którzy po
odsłużeniu swoich stu dni wracali do domów. Wszyscy zostali zabici w rozpaczliwej walce. W ich bagażach znaleziono dwa skalpy wojowników,
które krewni ofiar rozpoznali jako należące do poległych nad Sand Creek
Białego Liścia i Małego Wilka10. Wściekli Indianie porąbali ciała
żołnierzy na kawałki i rozrzucili je po zamarzniętej ziemi.
W krótkim czasie dolina Platte "zapłonęła blaskiem palących się rancz i stacji dyliżansów". Poszły z dymem wszystkie osiedla na wschód od Valley
Station do Julesburga: Harlow's Ranch, Antelope Station, Bufallo Spring
Ranch, Spring Hill Station i Moore's Ranch. Wojownicy napadli konwój z zaopatrzeniem dla Denver, uprowadzili setki sztuk bydła, ścięli słupy
telegraficzne, a osadników, którzy nie zdążyli schronić się w fortach,
bezlitośnie pozabijali. Liczby wszystkich ofiar odwetowych napadów
Indian w dolinie Platte nigdy nie udało się ustalić, ale jest niemal
pewne, że straty osadników i emigrantów znacznie przekroczyły liczbę
Indian zabitych nad Sand Creek. Dziennik "Republican" z Omaha pod datą 3
lutego napisał:
"[...] Cała równina od Julesburga na zachód na odcinku ponad 100 mil
jest czerwona od krwi pomordowanych mężczyzn, kobiet i dzieci; rancza w popiołach, wszystkie zwierzęta uprowadzone, cały kraj dosłownie
wyludniony. Prawda jest taka, że dotarła do nas wielka wojna z Indianami
[...]"11.
Obozy Indian w liczbie około 800 tipi, ciągnące się na przestrzeni
blisko 5 km wzdłuż północnego brzegu Platte, były pełne łupów. W forcie
Rankin zaalarmowani żołnierze z niepokojem słuchali głuchego bicia
bębnów i obserwowali nocą odległe blaski wielkich ognisk, przy których
ucztowali i tańczyli indiańscy wojownicy. W Denver znowu wybuchła
panika. Odcięcie dostaw i przerwanie łączności telegraficznej sprawiło,
że miasto po raz kolejny znalazło się w izolacji.
3 lutego ponad 1000 wojowników znowu najechało Julesburg. Tym razem
Indianie zastosowali inną taktykę. Spokojnie podpalali jeden budynek po
drugim, czekając na reakcję żołnierzy z fortu Rankin, gotowi w każdej
chwili uderzyć na wojsko wychodzące spoza umocnień. W ten sposób spalili
do cna całałą miejscowość, nie ruszyli jednak posterunku, którego
broniło 50 uzbrojonych cywilów i 15 żołnierzy dowodzonych przez
porucznika Johna Brewera (reszta załogi fortu z kapitanem O'Brienem była
na wyprawie z generałem Mitchellem). Brewer zachował zimną krew i nie
dał się wywabić, powstrzymując zapędy Indian strzałami z haubicy. Jego
żołnierze przyglądali się dziełu zniszczenia, aż wojownicy zaczęli
odchodzić za rzekę.
W tym samym czasie gdy jeden oddział Indian palił Julesburg, grupa
kilkuset wojowników zablokowała drogę z leżących dalej na wschód stacji
Beauvais i Alkali, próbując odciąć ewentualne posiłki dla załogi fortu
Rankin. Dymy z płonących zabudowań Julesburga zasnuły całą okolicę,
skrywając przed wzrokiem wojowników oddział kapitana O'Briena, który po
wyprawie Mitchella wracał z Cottonwood Springs. Na rozkaz dowódcy
żołnierze wystrzelili z haubicy i pędem ruszyli do fortu. Zaskoczeni
Indianie sądzili, że to przednia straż większego oddziału wojska i rozpierzchli się na boki. Kiedy przekonali się o swojej pomyłce, było
już za późno. Załoga fortu osłoniła nadjeżdżających ogniem artylerii i w ten sposób O'Brien ze swoimi ludźmi dotarł na miejsce bez straty
żołnierza. Indianie załadowali łupy i przeszli Platte poniżej
Julesburga, wycofując się do swojego obozu rozbitego w górze rzeki.
Dopiero nazajutrz rano do Julesburga nadciągnął z odsieczą pułkownik
Robert R. Livingston, prowadząc z fortu Kearny 300 żołnierzy 1. Pułku
Kawalerii z Nebraski. Patrole wysłane przez niego na zachód do Valley
Station i odległej o ponad 35 km przeprawy na Lodgepole Creek natrafiły
wkrótce na ogromny, szeroki na półtora kilometra szlak indiański, na
którym znaleziono tropy bardzo licznej gromady ludzi i zwierząt
zdążających w stronę Północnej Platte. Po obu stronach szlaku zwiadowcy
znaleźli ścięte słupy i porwane druty linii telegrafu na odcinku 20 km w stronę Denver i ponad 50 km na północ w stronę fortu Laramie.
Zniszczenia były tak poważne, że Livingston musiał porzucić myśl o pościgu i skierować wszystkie siły do odbudowy linii i odtworzenia
łączności z Kolorado i Kalifornią. Mimo ogromnych trudności
spowodowanych ciężkimi warunkami pogodowymi i koniecznością sprowadzania
nowych słupów z odległego o 225 km fortu McPherson, łączność z Denver
udało się przywrócić 12 lutego, a z Laramie pięć dni później. 9 lutego
generał Mitchell, powiadomiony o skali zniszczeń i potędze połączonych
plemion, poprosił dowódcę Departamentu Missouri o przysłanie posiłków.
Równocześnie sugerował zorganizowanie na przedwiośniu nowej ofensywy
przeciwko Indianom z udziałem kilku silnych i dobrze wyposażonych kolumn
wojska, które przy jednoczesnym obsadzeniu załogami wojskowymi głównych
punktów na Szlaku Overland, mogłyby oczyścić kraj z wrogich Indian i zapewnić jego bezpieczeństwo12.
W wyniku napadów Julesburg został całkowicie zrównany z ziemią. Spłonęły
wszystkie budynki, zniszczeniu uległo 100 ton siana i prawie 20 ton
kukurydzy i żywności, nie licząc rządowego konwoju liczącego ponad 20
wozów z towarami. Ponadto Indianie zniszczyli 12 okolicznych rancz i zerwali 120 km drutów telegraficznych biegnących w kierunku zachodnim.
Zniszczenie osiedla było największą finansową katastrofą, jaką
kiedykolwiek poniosła linia dyliżansów Overland Stage. W raporcie do
Kongresu w Waszyngtonie Ben Holladay skrupulatnie wyliczył poniesione
straty: 35 tysięcy dolarów za zniszczone budynki, 1500 za spalone siano,
78 tysięcy za 3500 worków kukurydzy i 2000 za zapasy żywności, łącznie
około 115 tysięcy dolarów.
Drugi atak na Julesburg był końcowym akordem wielkiej zimowej ofensywy
Indian na środkowych Równinach. 2 lutego połączone plemiona zwinęły
obozy nad Platte i ruszyły dalej na północny zachód, zawzięcie niszcząc
po drodze słupy i druty znienawidzonego telegrafu. 4 lutego czołówka
indiańskiej kolumny dotarła do Lodgepole Creek w Nebrasce, gdzie rozbito
nowy obóz. Niewielka grupa wojowników skierowała się ku leżącej 25 km
dalej stacji telegrafu w Mud Springs. Załogę obwarowanej wałem ziemnym i drewnianą palisadą stacji stanowiło dziewięciu żołnierzy i operator
telegrafu. Dołączyło do nich czterech kowbojów, którzy pędzili stado
bydła na północ Szlakiem Overland. Zamiast od razu zaatakować osadę,
Indianie zagarnęli tylko 19 koni i mułów oraz porzucone przez kowbojów
stado krów, po czym wycofali się bez walki, obserwując przeciwnika z oddali.
Mając jeszcze łączność telegraficzną ze światem, załoga Mud Springs
wezwała pomoc z odległego o prawie 170 km fortu Laramie. Dowódca
posterunku podpułkownik William Collins natychmiast wysłał na odsiecz
porucznika Williama Ellswortha z 36 żołnierzami należącymi do 11. Pułku
Kawalerii z Ohio z leżącego najbliżej stacji posterunku w Camp Mitchell.
Po trwającym 12 godzin marszu bez wytchnienia 5 lutego o świcie
Ellsworth dotarł do odległego o 90 km Mud Springs radośnie witany przez
załogę stacji.
Przybycie oddziału Ellswortha do Mud Springs zaskoczyło Indian.
Szesnastu żołnierzy zajęło pobliskie urwisko, nie chcąc dopuścić, aby
wojownicy podeszli zbyt blisko, ale po kilku energicznych atakach Indian
wycofali się na stację ze stratą jednego zabitego i jednego rannego.
Tego popołudnia żołnierze otworzyli zagrody i wypuścili swoje konie
luzem, co rozproszyło Indian, którzy próbowali schwytać spłoszone
zwierzęta. Następnie wojownicy wycofali się do swojego obozu około 25 km
na wschód od stacji.
W tym czasie podpułkownik Collins zebrał 120 kawalerzystów z Ohio i Iowy, i wieczorem 4 lutego wyruszył z nimi w dół Platte. Jego oddział
maszerował całą noc przy trzaskającym mrozie, docierając do Camp
Mitchell następnego dnia w południe. Po krótkim odpoczynku Collins wziął
ze sobą 25 najsilniejszych żołnierzy, z którymi przybył do Mud Springs w samym środku nocy. Reszta oddziału dotarła na miejsce dopiero nad ranem,
pokonując drogę z fortu Laramie w 36 godzin. Wraz z nadejściem Collinsa
siły wojska urosły do około 170 ludzi. Wyczerpani żołnierze z Wyoming
schronili się w prowizorycznej zagrodzie utworzonej przez kilka wozów
taborowych, ale wkrótce zostali zaatakowali przez Indian, którzy chcieli
prawdopodobnie utrzymać ich jak najdalej od swoich rodzin i dobytku.
Bitwa o Mud Springs rozpoczęła się 6 lutego około godziny 8 rano.
Położenie stacji, otoczonej licznymi pagórkami, zasadniczo nie sprzyjało
obronie. Od 500 do 1000 indiańskich wojowników, wielu na zdobycznych
koniach, obsadziło pobliskie wzniesienia i zaczęło zacieśniać pierścień
okrążenia. Niedługo potem Indianie z wielką odwagą ruszyli do ataku,
próbując wpaść pomiędzy zmęczonych i przemarzniętych żołnierzy Collinsa.
Silny ogień odtylcowych karabinów Smitha i powtarzalnych Spencerów
powstrzymał natarcie i walka przerodziła się w pojedynek ogniowy z lotnymi grupami Indian krążącymi dookoła pozycji wojska. W pewnej chwili
grupa 200 wojowników podeszła pod osłoną jaru na odległość szturmową i zasypała żołnierzy gradem strzał wystrzeliwanych z ukrycia pod kątem 45
stopni. Inni atakowali zawzięcie z różnych stron, próbując podpalić
stację płonącymi strzałami i wedrzeć się w szeregi wojska. Chcąc
przerwać dokuczliwy ostrzał, Collins rzucił część swej kawalerii do
szarży, w wyniku czego Indianie zostali odrzuceni na wzgórza. Udany
wypad wojska zniechęcił wojowników do dalszej walki. Po czterech
godzinach natężenie bitwy zaczęło słabnąć. Dwie godziny później Indianie
wycofali się pomiędzy wzgórza, pozostawiając jedynie kilku zwiadowców,
którzy obserwowali poczynania wojska do samego wieczora. Collins
wykorzystał resztę dnia na umocnienie pozycji obronnych i odpoczynek.
Jego oddział, zmęczony wielogodzinnym marszem i kilkakrotnie słabszy
liczebnie od Indian, zawdzięczał sukces zdyscyplinowanemu ostrzałowi i wielkiej sile ognia nowoczesnych karabinów, który stanowił dla
nacierających wojowników zaporę nie do przebycia. Żołnierze stracili
zabitego i ośmiu rannych (włącznie z ludźmi Ellswortha). Straty
przeciwnika Collins oszacował na co najmniej 30 zabitych i rannych,
chociaż biorący udział w bitwie George Bent powiedział, że po stronie
Indian nikt nie zginął.
8 lutego rano do Mud Springs przybył z fortu Laramie porucznik William
Brown z dodatkowym oddziałem 50 ludzi i haubicą górską. Podpułkownik
Collins pozostawił w stacji małą załogę, a sam zabrał większość
żołnierzy (około 185 ludzi) i porucznika Browna z obsługą działa, po
czym ruszył w pościg za Indianami. Kilka kilometrów dalej żołnierze
natrafili na ślady po wielkim obozowisku połączonych plemion, które po
starciu pod Mud Springs pociągnęły spokojnie ku brzegom płynącej
nieopodal Północnej Platte.
Zachowanie Indian w bitwie pod Mud Springs może budzić zdziwienie. W pierwszej fazie pozwolili dotrzeć do stacji dwóm niedużym oddziałom
wojska, chociaż mogli je zniszczyć jeden po drugim. Być może na początku
byli zbyt rozproszeni i nie mieli odpowiednio dużej siły. A może chcieli
tylko porwać ze stacji konie i dopiero gdy pojawił się większy oddział
wojska, stanęli do walki, chcąc dać rodzinom czas na zwinięcie obozu i spokojny odwrót w górę Platte. Tak czy inaczej, przez swoje
niezdecydowanie Indianie stracili wielką okazję, aby zadać wojsku
znaczącą klęskę. Przynajmniej oddział Browna powinien zostać zniszczony,
ale i on dotarł do Mud Springs bez walki.
Nowy obóz indiańskich plemion rozbito wśród wzgórz na północnym brzegu
Platte na wprost ujścia Rush Creek (obecnie Cedar Creek), skąd roztaczał
się widok na szeroko rozlaną, zamarzniętą rzekę i rozległe równiny na
południu. Indianie, do których dołączyli wojownicy powracający z bitwy
pod Mud Springs, planowali pozostać tam przez kilka dni, aby dać
odpocząć koniom przed wielokilometrową podróżą przez bezwodny obszar
Nebraski znany jako Sand Hills (Piaszczyste Wzgórza) i nie spodziewali
się, że słabsi liczebnie żołnierze będą ich ścigać. Żywność i inne
zapasy (m.in.: puszkowane ostrygi, mięso, owoce i inne rarytasy), które
Indianie zebrali podczas swoich wcześniejszych najazdów, umożliwiły tak
dużej liczbie ludzi pozostanie razem, zamiast dzielić się na mniejsze
grupy w celu łatwiejszego polowania.
Młodzi mężczyźni i kobiety spędzili noc z 7 na 8 lutego, tańcząc przy
wtórze bębnów i dopiero nad ranem położyli się spać. Wczesnym
popołudniem obudził ich samotny zwiadowca Siuksów, który zasygnalizował
ze szczytu wzgórza, że z dołu rzeki zbliżają się żołnierze. Ze skraju
nadrzecznego urwiska Indianie doskonale widzieli kolumnę wozów krytych
białym płótnem, którą otaczały cztery oddziały kawalerii. Podczas gdy
kobiety i dzieci w pośpiechu zwijały obóz i szykowały się do ucieczki na
północ, około 1000 wojowników dosiadło koni i rozdzieliwszy się, ruszyło
w górę i w dół płaskiej doliny Platte. Szybko przeprawili się po lodzie
na południowy brzeg i z obu stron wybiegli na spotkanie wojska. Kiedy
żołnierze Collinsa zbliżyli się do brzegu Platte, ruszyła na nich chmara
wrzeszczących i wywijających bronią wojowników.
Widząc nadbiegających Indian, Collins zatrzymał kolumnę w niewielkim
parowie utworzonym przez Rush Creek. Żołnierze sprawnie ustawili wozy w duże koło, wpędzili do środka swoje konie i pod osłoną wozów zajęli
stanowiska obronne, kopiąc dołki strzeleckie w miękkim piasku
nadrzecznej równiny. Wszystkie wyżej położone stanowiska na
piaszczystych pagórkach obsadzili strzelcy wyborowi. Wkrótce oddział
otoczyły setki konnych Indian. Wojownicy jak zwykle nacierali z wielką
odwagą, która później znalazła uznanie w szczegółowym raporcie Collinsa.
Powstrzymani silnym ogniem karabinów i przestraszeni hukiem działa,
zeskoczyli z koni i wykorzystując nierówności terenu, próbowali dostać
się w pobliże przeciwnika. Niektórzy celnymi strzałami razili konie
żołnierzy stojące między wozami. Chcąc zlikwidować zagrożenie, Collins
kazał rozsunąć wozy i rzucił do ataku pluton 17 kawalerzystów z Ohio
porucznika Roberta Pattona. Szarżując w pełnym galopie z rewolwerami w dłoniach, żołnierze Pattona przegonili z pobliskiego wzniesienia grupę
najbardziej dokuczliwych Indian. W pewnej chwili na zwycięski oddziałek
spadła wataha 150 lub 200 konnych wojowników. Zawrzała krótka, gwałtowna
walka wręcz, w trakcie której padło dwóch żołnierzy (ciało jednego z nich znaleziono następnego dnia straszliwie zmasakrowane i naszpikowane
97 strzałami). Pozostali kawalerzyści zdołali się wycofać pod osłoną
kolegów strzelających z wykopanych dołów i zza barykady z wozów.
Utarczki trwały cały dzień i ustały dopiero z nastaniem zmroku. Indianie
wycofali się, a Collins pozostał na swojej pozycji obronnej przez całą
noc. Następnego dnia walkę kontynuowało około 400 Indian, którzy
próbowali porwać konie żołnierzy i powstrzymać marsz wojska do czasu
bezpiecznego odwrotu swoich rodzin. Wkrótce wodzowie zdali sobie sprawę,
że wojsko nie jest w stanie ich zatrzymać i wojownicy wycofali się z walki, dołączając do indiańskiej kolumny odchodzącej na północ.
W walkach nad Rush Creek jeszcze raz dała o sobie znać siła ognia
doskonałych karabinków Smitha i Spencera. Gdyby nie nowoczesna broń i wsparcie artylerii, straty wojska byłyby zapewne dużo większe, gdyż
Indianie "byli dobrze wyposażeni w broń i konie, przebiegli i odważni".
Po walce Collins ruszył 25 km w górę Platte, śledząc trasę marszu
Indian. W końcu uznał, że nie ma wystarczających sił na dalszą kampanię
i przerwał pościg, stwierdzając, że byłoby to "nierozsądne i bezcelowe".
Część oddziału z porucznikiem Brownem odesłał do Camp Mitchell i fortu
Laramie, aby wzmocnić ich załogi na wypadek ataku wroga. Resztę wojska
poprowadził z powrotem do Mud Springs, skąd 10 lutego na czele 75 ludzi
wyszedł na południe w celu otwarcia komunikacji z Julesburgiem.
Następnego dnia napotkał jedną z ekip pułkownika Livingstone'a naprawiających linię telegrafu, zawrócił więc do fortu Laramie, dokąd
ostatecznie dotarł 14 lutego po dziesięciu dniach nieobecności.
Oddział podpułkownika Collinsa dokonał niezwykłego wyczynu. W ciągu 10
dni jego żołnierze przebyli 650 km, maszerując cały czas w trudnych
warunkach, głównie nocą, w zimnie i przy przejmującym północnym wietrze,
bez namiotów i dostatecznych zapasów żywności oraz furażu dla koni.
Stoczyli dwie zacięte bitwy z przeciwnikiem dziesiecio- lub nawet
piętnastokrotnie przewyższającym ich liczebnie ze stosunkowo niewielkimi
stratami. W sumie wyniosły one zaledwie dwóch zabitych, dziewięciu
rannych i dziesięciu kolejnych z poważnymi odmrożeniami. Przyczyniły się
do tego siła ognia kawalerii, wysoka dyscyplina wśród żołnierzy i skuteczna taktyka walki, choć -?jak przyznał jeden z ludzi Collinsa -
złapanie Indian było łatwe, ale "mieliśmy straszne trudności z ich
zatrzymaniem". Nie bez znaczenia był także fakt, że wielu indiańskich
wojowników nie potrafiło właściwie posługiwać się zdobyczną bronią.
Podczas strzelania zwykle pudłowali, mierząc za wysoko, ponad głowami
ukrytego przeciwnika. Sami wystawieni byli za to na celny ogień
żołnierzy. W opinii Collinsa ogólne straty przeciwnika wyniosły około 40
wojowników, ale George Bent stwierdził później, że Indianie stracili
tylko jednego zabitego i dwóch rannych.
Bitwa pod Mud Springs kończyła zimową kampanię 1865 roku na środkowych
Równinach. Na wiosnę walki zostały wznowione i miały się toczyć jeszcze
wiele lat. Nigdy więcej jednak wrodzy Indianie nie zdołali sprawić armii
Stanów Zjednoczonych takiej niespodzianki i przeprowadzić działań
ofensywnych z udziałem tak wielkiej liczby wojowników.
Działania wojenne w lecie 1865 roku
Po walkach z oddziałem Collinsa połączone plemiona w ciągu dwóch dni
przekroczyły Sand Hills. Potem już bez przeszkód ruszyły niegościnnym
szlakiem na północny zachód, w stronę rzeki Powder, prowadzone przez
Siuksów, którzy dobrze znali te tereny. Po przejściu rzeki Niobrara
Indianie z południa wysłali przed siebie posłańców, aby powiadomili
współplemieńców z północnych Równin o swoim przybyciu. Kiedy dotarli nad
White River, spotkali zwiadowców Północnych Czejenów, którzy
poprowadzili ich do obozów rozbitych w pobliżu Black Hills (Czarnych
Wzgórz) w Dakocie.
Amerykański historyk George E. Hyde nazwał marsz sprzymierzonych Indian
znad Sand Creek na północ do kraju rzeki Powder (Powder River Country)
"niesamowitym wyczynem". "Ci Indianie -?pisał -?przeszli 400 mil w najgorszych warunkach pogodowych podczas ostrej zimy przez otwarte,
odludne równiny, zabierając ze sobą swoje kobiety i dzieci, namioty i dobytek, ogromne stada koników [ponies] oraz stada schwytanego
bydła, koni i mułów. Po drodze zabili więcej białych, niż zginęło
Czejenów nad Sand Creek i całkowicie zniszczyli 160 mil linii dyliżansów
Overland Stage".
Gdy niebezpieczeństwo ze strony wojska minęło i było już pewne, że
żołnierze nie podążają tropem Indian, wielka kolumna rozdzieliła się i każde plemię powędrowało w inne miejsce, aby dołączyć do swoich
północnych krewniaków. Siuksowie Cętkowanego Ogona i Zabójcy Paunisów
poszli na wschód wzdłuż rzek Belle Fourche i Cheyenne w Dakocie, a Arapahowie na zachód, nad rzekę Tongue w Wyoming. Południowi Czejenowie
obeszli Black Hills i także ruszyli na zachód. W marcu w dolinie rzeki
Powder spotkali swych współplemieńców z północy. Chociaż Południowi i Północni Czejenowie zawsze starali się utrzymywać ze sobą ścisły
kontakt, widać było wielkie różnice, jakie zaszły między nimi od czasu,
gdy w latach 30. XIX wieku doszło do podziału plemienia13. Ci z południa byli w znacznym stopniu uzależnieni od amerykańskich towarów.
Wszyscy nosili sukienne koce, ubrania, a nawet metalowe ozdoby i biżuterię kupione od białych handlarzy lub zdobyte w czasie ostatnich
walk. Nie wpinali we włosy piór i związywali je w warkocze zdobione
kolorowymi chustami lub kawałkami barwnej tkaniny. Ci z północy trzymali
się z dala od białych, mieli tradycyjne ubrania ze skór bizonów i jeleni. Włosy wiązali pomalowanymi na czerwono rzemykami z jeleniej
skóry i przyozdabiali je ptasimi piórami. Pozostając w ścisłym sojuszu z Siuksami, używali tak wiele słów z ich języka, że Czejenowie z południa
czasem mieli kłopot z ich zrozumieniem. Z początku oba człony plemienia
rozbiły osobne obozy, jednak wkrótce obozowiska połączono i podział na
Południowych i Północnych Czejenów przestał istnieć.
W maju 1865 roku Czejenowie przenieśli się nad Tongue River, gdzie były
lepsze pastwiska dla koni i gdzie można było spotkać stada bizonów. Nad
rzeką Tongue Czejenowie rozbili obóz w pobliżu Siuksów Oglala, którym
przewodził wódz Czerwona Chmura (Mahpíya Lúta). Na wspólnej naradzie
wodzowie obu plemion postanowili, że Indianie pozostaną tu do lata, a kiedy konie zostaną już odpasione i nabiorą siły po trudach ciężkich
zimowych dni, wojownicy znowu ruszą do walki na Szlaku Overland. Przez
resztę zimy i w początkach wiosny indiańscy zwiadowcy stale obserwowali
najbardziej wysunięte na północ i zachód posterunki wojskowe, lecz ich
nie atakowali. Kiedy jednak pogoda się poprawiła, młodzi wojownicy
zaczęli sprawdzać czujność żołnierzy, organizując napady na stacje
dyliżansów i patrole wojska, które strzegły dróg i linii telegraficznej
do Utah wzdłuż Północnej Platte i rzeki Sweetwater. Z końcem maja walki
rozgorzały na dobre, jakby Indianie chcieli przypomnieć żołnierzom, że
czas zimowej przerwy w wojnie już minął. W czerwcu i lipcu grupy
wojowników niemal bez przerwy atakowały stacje dyliżansów, transporty i mniejsze patrole wojskowe na całym północnym odcinku Szlaku Oregońskiego
prowadzącym do Kalifornii, Utah i Oregonu14.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki