MACIEJ GÓRNY
WPROWADZENIE
ROZSTAJNE DROGI
"Jest rzeczą niesłychanie niepokojącą, że do tej pory rządzą Polską trumny Piłsudskiego i Dmowskiego", powiedział Jerzy Giedroyc, redaktor naczelny paryskiej "Kultury". Od wywiadu, którego udzielił Markowi Zielińskiemu dla "Więzi", niedługo minie czterdzieści lat, ale niektóre spostrzeżenia Redaktora pozostają aktualne. Martwiły go uwiąd polskiej myśli politycznej, brak nowych idei, dreptanie w kółko wokół tych samych haseł i plemiennych totemów. Oczekiwał czegoś nowego, świeżego: "[...] to jest przecież prehistoria. Traktowanie dzisiaj, przy tak zmienionej sytuacji, Piłsudskiego czy Dmowskiego jako źródła wskazań jest nonsensem. Świadczy to tylko o ogromnej bezradności w myśleniu politycznym polskim"[1].
Rzeczywistość polskiej polityki jest taka, jak widać. Obie trumny nadal trzymają się mocno, sądząc z zasobu historycznej retoryki w życiu publicznym. Politycy mają "obowiązki polskie", a przeciwników posyłają "kury szczać prowadzać", bronią dziedzictwa i pielęgnują myśl ojców niepodległości. Do tej samej kategorii wielkich Polaków mogliby jeszcze zapewne należeć Jan Paweł II i Lech Wałęsa, ale pierwszy przegrywa z Piłsudskim i Dmowskim stażem, a drugi pozostaje dla wielu Polaków postacią kontrowersyjną. I nawet jeśli pojawiają się inni kandydaci i kandydatki ze świata polityki, nauki, kultury czy sportu, ostatecznie na polu walki pozostają ci dwaj bezdyskusyjnie wybitni, a jednocześnie nieustająco inspirujący. Obrażanie się na to zapatrzenie polskiej debaty publicznej w przeszłość i ignorowanie tego stanu rzeczy to luksus. Mogą sobie na niego pozwolić osoby i środowiska, dla których miejsce na marginesie polskiego dyskursu politycznego jest powodem do chluby, a nie świadectwem porażki. Skoro już zatem rządzą nami nieboszczycy, możemy przynajmniej spróbować zrozumieć, co mieli nam do powiedzenia. Niniejsza książeczka postara się w tym pomóc.
Zawiera dwa teksty z 1903 roku. Jak stałem się socjalistą? i Historia szlachetnego socjalisty. Ten pierwszy od lat służy jako popularne źródło wiedzy o młodości Marszałka, o jego zesłaniu i wczesnych latach działalności w Polskiej Partii Socjalistycznej. Tekst Dmowskiego z kolei to nie tyle polemika, ile raczej interpretacja autobiografii Piłsudskiego, rzadki przypadek, kiedy jeden wielki Polak poświęcił naprawdę dużo uwagi innemu wielkiemu Polakowi, mimo że fundamentalnie się z nim nie zgadzał. Być może było to o tyle łatwiejsze, że w 1903 roku ani jeden, ani drugi nie uchodził jeszcze za naprawdę Wielkiego Polaka, chociaż obaj mieli zadatki na postacie pomnikowe.
*
Piłsudski i Dmowski spotkali się po raz pierwszy w 1892 roku, kilka miesięcy po powrocie Ziuka z zesłania. Wilno, w którym nie było ani robotników, ani polskiego życia intelektualnego, stało się dla Piłsudskiego zbyt ciasne, wybrał się więc do Warszawy, żeby nawiązać kontakty z miejscowymi socjalistami i radykałami. Wśród jego rozmówców znaleźli się ludzie związani z "Głosem", nieoficjalnym organem "niepokornej" inteligencji Królestwa, w tym Roman Dmowski[2]. O czym konkretnie rozmawiali, nie wiadomo. Być może zresztą, jak podają inne źródła, spotkali się nieco później i gdzie indziej. W tej wersji zesłańcem był Dmowski, za organizację manifestacji patriotycznej skazany na pobyt poza granicami Królestwa i przebywający w Mitawie (obecnie Jełgawa na Łotwie). Ograniczenia związane z tym przymusowym pobytem nie były zbyt surowe, więc w 1893 albo 1894 roku miał zajechać do Wilna, gdzie rozmawiał z Piłsudskim. Mniej więcej wtedy obydwaj poznali Marię z Koplewskich Juszkiewiczową, odważną i pociągającą socjalistkę, o której względy rywalizowali[3].
Przed rokiem 1918 spotkali się jeszcze przynajmniej raz, już bez wątpliwości co do daty i miejsca: w Japonii w 1904 roku. To wydarzenie obrosło legendą, tym trudniejszą do zweryfikowania, że otacza działania z założenia tajne. W lutym tamtego roku Japonia zaatakowała rosyjską bazę w Port Artur na Dalekim Wschodzie. Wojna, w której imperium carskie poniosło upokarzającą porażkę, zakończyła się po półtora roku pokojem, mimo że żadna ze stron nie straciła zdolności do walki. W Rosji wybuchły jednak na tyle poważne strajki i protesty robotników, że car Mikołaj II nie mógł pozwolić sobie na kontynuowanie kampanii w Mandżurii. Nadeszła pierwsza rewolucja rosyjska, a ziemie polskie znalazły się w epicentrum ówczesnych wydarzeń.
11 lipca 1904 roku Piłsudski i Dmowski wpadli na siebie w Tokio zupełnie przypadkowo, na ulicy. Piłsudski wraz z towarzyszem podróży rozpoznali rodaka w rikszy jadącej z naprzeciwka. Już razem udali się na obiad, a resztę dnia spędzili na rozmowie, którą kontynuowali przez kilka kolejnych dni. Piłsudski nie miał o treści tych dyskusji zbyt wiele do powiedzenia. Dmowski i jego biografowie - przeciwnie, do dziś widzą w tokijskim spotkaniu pierwszą odsłonę długotrwałej ideologicznej walki polskiej prawicy z lewicą. W tym ostatnim ujęciu PPS starał się skłonić rząd Japonii do wywołania w Polsce kolejnego powstania. Dmowski mógł tylko załamać ręce nad głupotą i brakiem odpowiedzialności socjalistów. O spotkaniu z Piłsudskim pisał:
Próbowałem dowiedzieć się od kierowników PPS, co mają zamiar osiągnąć przez ruch powstańczy w Królestwie, jak im się przedstawiają widoki jego powodzenia, jak sobie wyobrażają realne jego skutki. Usiłowałem ich przekonać, że to, co chcą zrobić, jest nonsensem i zbrodnią wobec Polski. Ani jedno, ani drugie mi się nie udało. W odpowiedzi dostałem procesję mętnych frazesów, wygłoszonych z ogromną pewnością siebie[4].
Skoro nie udało się Dmowskiemu przemówić swoim rozmówcom do rozsądku, nie pozostało mu nic innego, jak zrobić wszystko, by zniweczyć ich plany. Przyszło mu to o tyle łatwiej, że w przedstawicielach japońskiego rządu znalazł, jak pisał, rozsądnych i wdzięcznych słuchaczy. Izabella z Lutosławskich Wolikowska, jedna z najgorliwszych fanek Pana Romana, w poświęconych mu wspomnieniach pisze:
W japońskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych, jak i w dowództwie Armii, znalazł jakby opatrznościowe zrozumienie i przychylność; zapewniono go, że w żadnym wypadku Japonia nie udzieli pomocy powstaniu. Japonia obietnicy dotrzymała[5].
"Dmowski wygrał więc w ten sposób swój pierwszy poważny pojedynek z Józefem Piłsudskim", podsumował ten wątek ich wspólnej historii Andrzej Micewski i taka mniej więcej interpretacja japońskiej eskapady Dmowskiego i Piłsudskiego na długo zadomowiła się w historiografii[6]. Zakwestionował ją w latach dziewięćdziesiątych Ryszard Świętek, kronikarz życia Marszałka, który zadał sobie trud skonfrontowania skromnych i redundantnych wspomnień z materiałami archiwalnymi. Obraz, który odmalowuje Świętek w monumentalnej książce Lodowa ściana, odbiega od wersji Dmowskiego w kilku ważnych punktach.
Przede wszystkim to Japończycy byli zainteresowani utrzymywaniem kontaktów z organizacjami politycznymi nierosyjskich narodowości Rosji. Z tego powodu interesowali ich zarówno narodowi demokraci, jak i socjaliści, chociaż zdecydowanie najwięcej obiecywali sobie po współpracy z politykami z Finlandii. Radykałowie z doświadczeniem z podziemiu, tacy jak Piłsudski, mogli im oddać nieocenione przysługi wywiadowcze. Dlatego, w odróżnieniu od Dmowskiego, który przyjechał jako delegat Ligi Narodowej, Ziuk przebywał w Tokio na wyraźne zaproszenie japońskiego rządu.
Z jego punktu widzenia zainteresowanie Japończyków było znakomitą informacją. PPS w Królestwie, znajdujący się w permanentnych tarapatach finansowych, pilnie potrzebował pieniędzy. Japończycy z kolei chcieli informacji. Współpraca mogła opłacić się obu stronom. W konsekwencji głównym tematem rozmów Piłsudskiego z Japończykami było dostarczanie tym ostatnim wiadomości, które mogłyby pomóc w walce ze wspólnym wrogiem. Problem w tym, że osłabiona partia nie dysponowała ani odpowiednią siatką wywiadowczą, ani możliwością jej szybkiej rozbudowy. Piłsudski nie za bardzo miał czym zaimponować swoim rozmówcom, nadrabiał więc informacjami prywatnymi i urokiem osobistym, którego mu nigdy nie brakowało[7]. W rezultacie rzeczywiście uzyskał konkretne wsparcie, chociaż zapewne nie w takim wymiarze, który zaspokoiłby wszystkie potrzeby partii. Aż do końca wojny z Rosją japońscy attachés wojskowi w Londynie i w Paryżu dostarczali PPS broń i materiały wybuchowe.
Piłsudski mógł zatem wyjeżdżać z Tokio odrobinę bardziej zadowolony niż Dmowski, który daremnie czekał na audiencję w japońskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Nie udało mu się przekonać kogokolwiek, że subsydiowanie narodowej demokracji przysłuży się Tokio w konflikcie z Rosją. Kasa partyjna nie wzbogaciła się ani o jen[8]. Jednym słowem powstanie nigdy nie było realnym celem ani polskich socjalistów, ani japońskiego rządu, natomiast zarówno polscy socjaliści, jak i nacjonaliści pilnie potrzebowali gotówki. Dmowski dopisał sobie zwycięstwo dyplomatyczne nad Piłsudskim post factum i zdecydowanie na wyrost.
[...]