Aleksander Smoliński. Kilka uwag na temat stanu współczesnej polskiej historiografii wojskowej dotyczącej badań nad wojną polsko-sowiecką z lat 1919-1920-1921
1 W poniższym tekście autor zajmował się wyłącznie tą częścią ówczesnych polskich sił zbrojnych, która nazywana była Wojskiem Polskim. W związku z tym całkowicie pominął on kwestię Marynarki Wojennej, gdyż z racji swej specyfiki problematyka ta wymagałaby oddzielnego i obszernego omówienia.
2 Zob. chociażby: F. Libert, Materiały do bibliografii wojny polsko-sowieckiej, Warszawa 1935; U. Olech, Wojna polsko-sowiecka 1919-1921. Materiały do bibliografii, wstęp T. Sitkiewicz, J. Ślusarska, Warszawa 1990; Militarne aspekty odrodzenia Rzeczypospolitej 1914-1921. Bibliografia, t. 2, oprac. A. Grodecki et al., Warszawa 1998; Z.G. Kowalski, Szablą i piórem. Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920 na łamach polskich fachowych periodyków wojskowych z lat 1919-1939, Toruń 2001; Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej. Bibliografia 1956-2000. Numery 1-160, oprac. W. Fiedler, J. Hlawaty, Londyn 2001; Bibliografia zawartości Bellony 1918-1939, oprac. K. Piwowarska et al., Warszawa 2003, a także: Bibliografia Wojskowego Przeglądu Historycznego 1967-1977 (dodatek do "Wojskowego Przeglądu Historycznego" 1978, nr 4), oprac. M. Harz, J. Ślusarska, Warszawa 1978; Bibliografia zawartości 1956-1986, "Wojskowy Przegląd Historyczny" 1986, R. 31, numer specjalny; H. Sieński, Polskie duszpasterstwo wojskowe. Bibliografia, współpraca R. Iglewska, Warszawa 1994; B. Miśkiewicz, Polska bibliografia wojskowa. Próba analizy i syntezy, Poznań 1996; Polska żandarmeria wojskowa 1812-2000. Bibliografia, oprac. S. Derejczyk et al., wstęp J. Słowiński, L. Wyszczelski, Warszawa 2001; Polska historiografia wojskowa. Stan badań i perspektywy rozwoju. VI Ogólnopolskie Forum Historyków Wojskowości, red. H. Stańczyk, Toruń 2002; Bibliografia publikacji historyków wojskowości Akademii Podlaskiej za lata 1991-2003, oprac. D. Grzegorczuk, Siedlce 2003; R. Stobiecki, Klio na wygnaniu. Z dziejów polskiej historiografii na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii po 1945 r., Poznań 2005; Generał broni Władysław Anders (1892-1970) w świetle dokumentów i publicystyki, oprac. N. Bujniewicz, I. Sawicka, Warszawa 2007; Sztab Generalny Wojska Polskiego 1918-2003. Bibliografia selektywna, oprac. E. Barańska et al., przedmowa M. Gocuł, wstęp J. Tarczyński, Warszawa 2013; A. Smoliński, Polskie formacje wojskowe okresu I wojny światowej i Wojsko Polskie z lat 1918-1939 - węzłowe problemy oraz stan badań i postulaty badawcze, "Rocznik Przemyski. Historia Wojskowości" 2015, t. 51, z. 1 (13); idem, Polskie formacje wojskowe okresu I wojny światowej i Wojsko Polskie z lat 1918-1939 - węzłowe problemy oraz stan badań i postulaty badawcze, "Studia z Dziejów Wojskowości" 2017, t. 6; idem, Stan badań oraz kondycja polskiej historiografii wojskowej dotyczącej dziejów polskich formacji wojskowych oraz Wojska Polskiego z lat 1914-1939, "Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym" 2019, t. 49, nr 2.
3 Szerzej zob. choćby: 1920 rok - wojna światów, t. 1: Studia przypadków w stulecie Bitwy Warszawskiej, red. E. Kowalczyk, K. Rokicki, Warszawa 2021.
4 Szerzej o tych kwestiach wcześniej pisali już: J. Maroń, O osobliwościach polskiej historii wojskowości, Wrocław 2013; A. Smoliński, Polskie formacje wojskowe okresu I wojny światowej i Wojsko Polskie z lat 1918-1939 - węzłowe problemy oraz stan badań i postulaty badawcze...; idem, Stan badań oraz kondycja polskiej historiografii wojskowej dotyczącej dziejów polskich formacji wojskowych oraz Wojska Polskiego z lat 1914-1939...
5 Obecnie takimi badaniami dysponujemy w odniesieniu do Wojsk Wielkopolskich i oddziałów broniących Lwowa na przełomie 1918 i 1919 r. oraz pojedynczej formacji, mianowicie Pułku Tarskiego Ułanów. Szerzej zob. L. Kania, Od Orląt Lwowskich do Ostrej Bramy. Szkice z dziejów wojskowego wymiaru sprawiedliwości i posłuszeństwa rozkazowi w dawnym Wojsku Polskim, Sulechów 2008; A. Smoliński, Morale Wojsk Wielkopolskich w świetle rozkazów dziennych Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych byłego Zaboru Pruskiego z lat 1918-1919 [w:] Powstanie Wielkopolskie. Wybrane aspekty z perspektywy 90 lat (Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej "90. rocznica Powstania Wielkopolskiego 1918-1919", Poznań, 17 XII 2008 r.), red. J. Karwat, Poznań 2008; idem, Morale i dyscyplina Wojsk Wielkopolskich w latach 1918-1919. Przyczynek do dziejów Powstania Wielkopolskiego, Toruń 2009; idem, Dyscyplina w Pułku Tatarskim Ułanów Wojska Polskiego - lata 1919-1920 [w:] Historia na źródłach oparta. Studia ofiarowane Profesorowi Tadeuszowi Srogoszowi w 65. rocznicę urodzin, red. A. Stroynowski, Częstochowa 2017. Ponadto zob. także: J. Odziemkowski, Wieś i armia w II Rzeczypospolitej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988; idem, Armia i społeczeństwo II Rzeczypospolitej, Warszawa 1996.
W ostatnim czasie pojawiły się też pierwsze obszerne monografie dotyczące wskazanych powyżej zagadnień, omawiające okres "wojen o niepodległość i granice z lat 1918-1920-1921". Szerzej zob. choćby: P. Cichoracki, Wojsko Polskie a ludność cywilna na zapleczu północnego odcinka Frontu Wschodniego w latach 1919-1920 [w:] Drogi do niepodległości narodów Europy Wschodniej 1914-1921, red. D. Michaluk, Ciechanowiec 2018; L. Kania, Wyroki bez apelacji. Sądy polowe w Wojsku Polskim w czasie wojny z Rosją Sowiecką 1919-1921, Zielona Góra 2019; R. Kasprzycki, Bez sławy i chwały. Dyscyplina w Wojsku Polskim w czasie wojny polsko-sowieckiej 1919-1921, Kraków 2021.
6 Poza częścią dalej cytowanych prac zob. także: B. Woszczyński, Ministerstwo Spraw Wojskowych 1918-1921. Zarys organizacji i działalności, Warszawa 1972.
Ponadto zob. także: T. Böhm, Z dziejów naczelnych władz wojskowych II Rzeczypospolitej. Organizacja i kompetencje Ministerstwa Spraw Wojskowych w latach 1918-1939, Warszawa 1994; W. Jarno, Okręg Korpusu Wojska Polskiego Nr IV Łódź 1918-1939, Łódź 2001; L. Wyszczelski, Ministerstwo Spraw Wojskowych (1918-1939), Warszawa 2010, a także: Sztab Generalny (Główny) Wojska Polskiego 1918-2003, red. T. Panecki, F. Puchała, J. Szostak, Warszawa 2003; T. Kmiecik, Sztab Generalny (Główny) Wojska Polskiego w latach 1918-1939, Słupsk 2005; idem, Sztab Generalny Wojska Polskiego 1918-1939. Udział w wojnach o granice i funkcjonowanie w warunkach zagrożenia państwa, Warszawa 2012.
7 W. Jarno, Okręg Generalny Wojska Polskiego Nr III Kielce w latach 1918-1921, Łódź 2003.
8 Obecnie dysponujemy jedynie opracowaniem omawiającym tę kwestię w ostatnich trzech latach przed wybuchem II wojny światowej (M. Gieleciński, Świadczenia społeczeństwa polskiego na obronność państwa przed wybuchem drugiej wojny światowej [1936-1939], Poznań 2014).
9 Wydaje się, że jedynymi większymi - poważniejszymi - opracowaniami poświęconymi tej tematyce są publikacje: J. Odziemkowski, Polskie formacje etapowe na Litwie i Białorusi 1919-1920, Kraków 2011; idem, Polskie formacje etapowe w Galicji Wschodniej, na Wołyniu i Ukrainie 1918-1920, Warszawa 2019.
10 Zob. chociażby: Zarys dziejów wojskowości polskiej w latach 1864-1939, red. P. Stawecki, Warszawa 1990; J. Rzepecki, Rodowód wojska Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1998, a także: L. Wyszczelski, Wojsko Polskie w latach 1918-1921, Warszawa 2006.
11 Zob. choćby: M. Piwoszczuk, Zarys historii wojennej 1-go Pułku Czołgów, Warszawa 1935; idem, 1 Pułk Czołgów 1918-1920, Oświęcim 2015; idem, 1 Pułk Czołgów w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, Kraków 2016; M.W. Żebrowski, Zarys historii polskiej broni pancernej 1918-1947, Londyn 1971; K.L. Galster, Księga pamiątkowa artylerii polskiej 1914-1939, Londyn 1975; R. Łoś, Artyleria polska 1914-1939, Warszawa 1991; F. Idkowiak, Broń pancerna w garnizonie poznańskim 1919-1939, Poznań 2017.
12 Spośród bardzo dużej liczby opracowań tego typu można by wymienić tutaj chociażby: B. Waligóra, Zarys historii wojennej 85-go Pułku Strzelców Wileńskich, Warszawa 1928; idem, Dzieje 85 Pułku Strzelców Wileńskich, Warszawa 1994; P. Bauer, 55 Poznański Pułk Piechoty, Warszawa 1991; A.C. Dobroński, 33 Pułk Piechoty, Pruszków 1994; W.J. Wysocki, 10 Pułk Piechoty 1918-1939, Warszawa 1997; L. Karczewski, E. Pokrowski, 21 Warszawski Pułk Piechoty "Dzieci Warszawy", Warszawa 1997; J. Albrecht, 20 Waleczny Ziemi Krakowskiej, Kraków 1999; 16. Pułk Piechoty Ziemi Tarnowskiej. Historia - Tradycja - Pamięć XVIII-XX wieku, red. E. Juśko, Tarnów 2007; Z. Ciesielski, Dzieje 14 Pułku Piechoty w latach 1918-1939, Toruń 2008; J. Majka, Dzieje 17 pułku piechoty (Ziemi Rzeszowskiej) 1918-1939, Rzeszów 2009; J. Dąbrowski, 71 Zambrowski Pułk Piechoty. Zarys historii i udział w wojnie obronnej 1939 r., wyd. 3 uzup., Zambrów 2011; C. Witkowski, 71 Pułk Piechoty w latach 1918-1939, Oświęcim 2016; L. Mastalski, Dzieje 11 Pułku Piechoty 1918-1939, Częstochowa 2018; H. Pestka, 33 Pułk Piechoty i inne jednostki i instytucje wojskowe w Łomży (1836-1939), Łomża 2019.
13 Spośród wielkiej liczby różnorodnych co do treści oraz wartości opracowań zob. choćby: J. Antropow, Zarys historii wojennej 7-go Dywizjonu Artylerii Konnej Wielkopolskiej, Warszawa 1928; K. Florjanowicz, Zarys historii wojennej 1-go Dywizjonu Artylerii Konnej imienia Gen. Józefa Bema, Warszawa 1929; W. Górecki, Zarys historii wojennej 3-go Dywizjonu Artylerii Konnej, Warszawa 1929; Z. Mianowski, Zarys historii wojennej 6-go Dywizjonu Artylerii Konnej, Warszawa 1930; Rodowody artylerii konnej Wojska Polskiego, red. J. Boguski, Londyn 1964; T. Chrostowski, Z kart oręża płockiego. Dzieje 8 Pułku i 71 Dywizjonu Artylerii Lekkiej, Płock 1989; P. Zarzycki, 6 Dywizjon Artylerii Konnej im. gen. Romana Sołtyka, Pruszków 1996; idem, Artyleria pomiarowa, Pruszków 1998; idem, 1 Dywizjon Artylerii Konnej im. gen. Józefa Bema, Pruszków 1999; idem, 7 Wielkopolski Dywizjon Artylerii Konnej, Pruszków 2002; P. Saja, Dzieje 4 Kujawskiego Pułku Artylerii Lekkiej (1918-1939), Inowrocław 2005; P. Dymek, 8 Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej, Pruszków 2016.
14 Wśród ogromnej liczby opracowań dotyczących formacji jazdy, pomijających jednak zdecydowaną większość publikacji powstałych przed 1939 r., można wymienić tutaj chociażby następujące prace: T. Śmigielski, Zarys historii wojennej 8-go Pułku Ułanów Ks. Józefa Poniatowskiego, Warszawa 1929; A. Wojciechowski, Zarys historii wojennej 1-go Pułku Ułanów Krechowieckich, Warszawa 1929; J. Litewski, W. Dziewanowski, Dzieje 1-go Pułku Ułanów Krechowieckich, Warszawa 1932; K. Krzeczunowicz, Ułani Księcia Józefa. Historia 8 Pułku Ułanów Ks. Józefa Poniatowskiego 1784-1945, Londyn 1960; Dzieje 15 Pułku Ułanów Poznańskich (1 Pułku Ułanów Wielkopolskich), red. P. Zaremba, Londyn 1962; Księga dziejów 7 Pułku Ułanów Lubelskich im. Generała Kazimierza Sosnkowskiego, red. J. Smoleński, M.W. Żebrowski, Londyn 1969; A. Hlawaty, Dzieje 6 Pułku Ułanów Kaniowskich, Londyn 1973; Szlakiem Ułanów Chrobrego. Zarys historii 17 Pułku Ułanów Wielkopolskich im. Króla Bolesława Chrobrego, red. S. Zakrzewski, Z. Godyń, Londyn 1973; A.J. Dąbrowski, Historia 10 Pułku Ułanów Litewskich, Londyn 1982; Dzieje Ułanów Jazłowieckich, Londyn 1988; J. Dziewirski, J. Kijowski, H. Maćkowiak, 5 Pułk Ułanów Zasławskich, Ostrołęka 1991; Ułani Podolscy. Dzieje Pułku Ułanów Podolskich 1809-1947, red. K. Grocholski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991; J. Jarząbkiewicz, G. Łukomski, Dzieje 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich imienia hetmana Jana Karola Chodkiewicza 1920-1939, Poznań 1998; A.C. Dobroński, K. Skłodowski, 2 Pułk Ułanów Grochowskich im. gen. Dwernickiego 1917-1939. Dzieje i tradycje, Suwałki 2008; E. Śliwiński, 17 Pułk Ułanów Wielkopolskich. Geneza - organizacja - działania bojowe, Leszno 2008; Pierwszy Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego 1914-1945, Łomianki 2008; W. Lietz, 21 Pułk Ułanów Nadwiślańskich (b. 11 Pułk Strzelców Granicznych) 1920-1939, t. 1, Oświęcim 2013; idem, 21 Pułk Ułanów Nadwiślańskich (b. 11 Pułk Strzelców Granicznych) 1920-1939, t. 2, Oświęcim 2014; J.S. Wojciechowski, 10 Pułk Ułanów Litewskich 1918-1939, Oświęcim 2014; J. Szlaszyński, 1 Pułk Ułanów Krechowieckich im. płk. Bolesława Mościckiego, Augustów-Suwałki 2015; W. Gogan, 2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich, Pelplin 2015; T. Dudziński, 9 Pułk Strzelców Konnych im. Generała Kazimierza Pułaskiego, Grajewo 2018; 12 Pułk Ułanów Podolskich. Wspomnienia i materiały, oprac. i komentarze R. Gałaj-Dempniak et al., Grajewo 2018; J.S. Tym, Dzieje 7 Pułku Strzelców Konnych Wielkopolskich, Warszawa 2020.
Więcej o literaturze dotyczącej szeroko rozumianych dziejów polskiej kawalerii z lat 1918-1939 zob. A. Smoliński, Przegląd dorobku polskiej historiografii na temat dziejów kawalerii oraz niektórych formacji konnych, "Przegląd Historyczno-Wojskowy" 2011, R. 12 (63), nr 3 (236); idem, Szwoleżerowie, ułani, strzelcy konni oraz pozostałe konne wojsko... Przegląd dorobku polskiej historiografii dotyczącej dziejów kawalerii oraz niektórych formacji konnych [w:] Od Grunwaldu do Bzury - bitwy i boje polskie na przestrzeni dziejów, red. J. Jędrysiak et al., Wrocław 2012.
15 Zob. choćby: F.A. Arciszewski, Studia taktyczne z historii wojen polskich 1918-1921, t. 2: Ostróg-Dubno-Brody. Walki 18 Dywizji Piechoty z konną armią Budionnego (1 lipca - 6 sierpnia 1920), Oświęcim 2016; J. Izdebski, Dzieje 9 Dywizji Piechoty 1918-1939, Warszawa 2000; Z.L. Odrowąż-Zawadzki, Dzieje 14 Dywizji Piechoty (poznańskiej), Gdańsk 2003; W. Jarno, Strzelcy Kaniowscy w latach 1919-1939, Warszawa 2004; idem, 1 Dywizja Strzelców Armii Generała Hallera w latach 1918-1919, Łódź 2006; L. Mastalski, 7 Dywizja Piechoty w latach 1918-1939, Częstochowa 2012; B. Zakrzewski, 18 Dywizja Piechoty Wojska Polskiego w wojnie polsko-sowieckiej 1919-1921, Warszawa 2016.
16 Zob. chociażby: J. Jarząbkiewicz, G. Łukomski, Nowogródzka Brygada Kawalerii 1920-1939, Poznań 2000.
17 Zob. choćby: R. Bartel et al., Z historii polskiego lotnictwa wojskowego 1918-1939, Warszawa 1978; K. Sławiński, Z dziejów polskiej aeronautyki wojskowej, Rzeszów 1987; J. Pawlak, Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989; J. Szczepański, Wojska balonowe. Legionowo 1897-1939, Pruszków 2004; K. Hoff, Skrzydła Niepodległej. O wielkopolskim lotnictwie w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 2005; Z. Kozak, Z. Moszumański, J. Szczepański, 2 Batalion Balonowy, Pruszków 2006; Z. Kozak, Z. Moszumański, J. Szczepański, 1 Batalion Balonowy, Pruszków 2007; Z. Kozak, Z. Moszumański, J. Szczepański, Wytwórnia Balonów i Spadochronów, Pruszków 2008; H. Mordawski, Polskie lotnictwo wojskowe 1920-1939. Od tryumfu do tragedii, Wrocław, b.d.w.; M. Niestrawski, Polskie Wojska Lotnicze w okresie walk o granice państwa polskiego (1918-1921), t. 1: Początki, organizacja, personel i sprzęt, Oświęcim 2017; idem, Polskie Wojska Lotnicze w okresie walk o granice państwa polskiego (1918-1921), t. 2: Walka i demobilizacja, Oświęcim 2017; idem, III Dywizjon Lotniczy w obronie Lwowa w sierpniu 1920 roku, Przemyśl 2020; IV Eskadra Wielkopolska (15 Eskadra Myśliwska) 25 V 1919 - 29 VIII 1921, red. R. Kulczyński, R. Gretzyngier, Warszawa 2018.
18 Zob. chociażby: T. Grzegorczyk, 6. Armia Wojska Polskiego w 1920 r., Toruń 2009; J. Kirszak, Armia Rezerwowa gen. Sosnkowskiego w roku 1920, Warszawa 2013; A. Tuliński, 6 Armia Wojska Polskiego w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r., t. 1-2, Warszawa 2020.
19 Zob. chociażby: Z.J. Cutter, Saperzy polscy 1918-1939. Organizacja, szkolenie i wyposażenie materiałowo-techniczne, Wrocław 2001; idem, Saperzy II Rzeczypospolitej, Kraków-Warszawa-Wrocław 2005; W. Becker, F. Idkowiak, Wojska inżynieryjno-saperskie na terenie Wielkopolski 1918-1939, Leszno-Poznań 2011; A. Felchner, Pod znakiem Eskulapa i Marsa. Służba zdrowia Wojska Polskiego (od jesieni 1918 r. do mobilizacji w 1939 r.), Oświęcim 2016, a także: R. Ostafiński-Bodler, Sądy wojskowe w Polskich Siłach Zbrojnych i ich kompetencje w sprawach karnych 1914-2002, Toruń 2002; L. Kania, Służba sprawiedliwości w Wojsku Polskim 1795-1945. Organizacja - Prawo - Ludzie, Siedlce 2015. W przypadku tej grupy publikacji ich wartość jest dość zróżnicowana.
Zauważyć też tutaj należy, że braków w tym zakresie nie jest w stanie wyeliminować również monografia Jeremiasza Ślipca. Autor ten w pewnych kwestiach odnosi się także do doświadczeń polskich sił zbrojnych z lat 1918-1920-1921 (idem, Kształtowanie się i główne kierunki działalności służb wojska II Rzeczypospolitej w systemie bezpieczeństwa militarnego lat 1921-1927, Warszawa 2011).
20 Zob. choćby: K. Handke, W. Handke, Kalendarium garnizonu leszczyńskiego 1920-2000, Leszno 2003; 85 lat garnizonu WP w Przemyślu, red. B. Bobusia, Przemyśl 2003; R. Huss, Garnizon zamojski wczoraj i dziś (1618-1998), Zamość 2003; J. Majka, Garnizon Rzeszów w latach 1918-1939, Rzeszów 2005; P. Borek, Garnizon Wojska Polskiego w Białej Podlaskiej w latach 1918-1939, Biała Podlaska 2006; K. Czernielewski, W. Jarno, Garnizon łódzki Wojska Polskiego w latach 1918-1939, Toruń 2008; M. Trubas, Płocki garnizon Wojska Polskiego w latach 1918-1939, Warszawa 2008; T. Banaszek, Historia garnizonu Sandomierz w latach 1918-1939, Sandomierz 2012; B. Kruszyński, Garnizon Poznań w II Rzeczypospolitej. Wojsko w życiu miasta, Poznań 2013; C. Witkowski, Garnizon Warszawa 1918-1939, Oświęcim 2014; J. Giza, Sądecki garnizon i jego żołnierze w pierwszych latach niepodległości 1918-1922, Kraków 2015; Bydgoszcz wojskowa. Szkice z dziejów garnizonu bydgoskiego od czasów najdawniejszych do współczesności, red. A.S. Kotowski, S. Sadowski, Bydgoszcz 2017, a także: A. Smoliński, Skład garnizonu Inowrocław w latach 1919-1939 [w:] Wojsko w przestrzeni miast, red. M. Krotofil, P. Nastrożny, W. Sieradzan, Grudziądz-Toruń 2022.
Obszerne omówienie dotychczasowych osiągnięć polskiej historiografii wojskowej w zakresie dziejów garnizonów wojskowych na ziemiach polskich w XX w. zawiera studium: A. Smoliński, Stan badań oraz literatura dotycząca dziejów garnizonów wojskowych na ziemiach polskich w XX w., "Rocznik Grudziądzki" 2017, t. 25.
21 Najsłabiej przebadany oraz opisany jest okres lat 1918-1921. Szerzej zob. choćby: J. Gołębiowski, Przemysł zbrojeniowy Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939, Pionki 1993; M.W. Majewski, Przemysł lotniczy w Lublinie 1919-1939, Warszawa 2009; J. Główka, Hutnictwo i przemysł metalowy w Zagłębiu Staropolskim w okresie międzywojennym 1918-1939, Kielce 2012. Zob. także: P. Uwijała, Polska Wojskowa Misja Zakupów w Paryżu w latach 1919-1921. Pozyskiwanie i transport zagranicznego materiału wojennego dla Wojska Polskiego w okresie wojny polsko-sowieckiej, Grajewo 2021.
22 Zob. chociażby: Wielkopolska Szkoła Podchorążych Piechoty (Szkic historyczny), red. J. Załuska, Bydgoszcz 1924; Księga pamiątkowa 1830 - 29 XI 1930. Szkice z dziejów szkół piechoty polskiej, red. A. Sujkowski, H. Zieliński, W. Lenkiewicz, Szkoła Podchorążych Piechoty, Ostrów-Komorowo 1930; Z. Moszumański, Z. Kozak, Wojenne szkoły dla oficerów artylerii (1914-1921), Pruszków, b.d.w.; L. Kukawski, J.S. Tym, T. Wójcik, Kawaleryjska Alma Mater w Grudziądzu 1920-1939. Zarys dziejów, Grudziądz 2008; T. Wójcik, Kształcenie oficerów zawodowych kawalerii Wojska Polskiego w latach 1919-1939, Wrocław 2008; J. Ryś, Szkoła Podchorążych w Łobzowie (1918-1919), "Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym" 2020, t. 56, nr 4, a także: A. Ignatowicz, Żołnierskie Szkoły Nauczania Początkowego (1919-1939), Toruń 2008.
23 Szersze omówienie literatury dotyczącej dziejów ówczesnego polskiego wywiadu wojskowego zob. A. Smoliński, Kilka uwag i postulatów badawczych dotyczących badań nad historią wywiadu wojskowego II Rzeczypospolitej [w:] Wojna - wojsko - bezpieczeństwo poprzez stulecia i epoki. Studia i materiały, t. 2, red. A. Aksamitowski et al., Szczecin 2017.
24 Zob. choćby: A. Smoliński, Próba oceny wartości poznawczej akt pozostałych po Oddziale II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w kontekście możliwości opisu sytuacji wojskowej, ekonomicznej i społecznej ZSRS w latach 1921-1939, "Archiwa - Kancelarie - Zbiory" 2012, nr 3 (5).
25 Zob. chociażby: A. Smoliński, Wiedza Sztabu Generalnego oraz Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego na temat stanu organizacyjnego i liczebnego oraz morale 1 Armii Konnej podczas jej walk na polskim teatrze działań wojennych w 1920 roku [w:] Od armii komputowej do narodowej, t. 4, red. W. Rezmer, Toruń 2012; idem, Próba oceny efektywności działań polskiego wywiadu wojskowego oraz wywiadu Armii Czynnej Ukraińskiej Republiki Ludowej przeciw 1 Armii Konnej podczas jej walk na polskim teatrze działań wojennych w 1920 r. [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, t. 1, red. W. Skóra, P. Skubisz, Szczecin 2012.
26 Z dotychczasowego dorobku polskiej historiografii wojskowej w tej materii warto wskazać chociażby następujące monografie: M. Leczyk, Polska i sąsiedzi. Stosunki wojskowe 1921-1939, Warszawa 2004; H. Walczak, Sojusz w Rumunią w polskiej polityce zagranicznej w latach 1918-1931, Szczecin 2008, a także: J. Ciałowicz, Polsko-francuski sojusz wojskowy 1921-1939, Warszawa 1970.
27 Szerzej, poza częścią wcześniej cytowanej literatury, zob. także: Materiały do dziejów sojuszu polsko-rumuńskiego w latach 1921-1931, wstęp i oprac. H. Bułhak, "Studia Historyczne" 1973, nr 3; "Jeden naród o dwóch sztandarach". Przymierze polsko-rumuńskie (1918) 1921-1926. Dokumenty i materiały ["Un singur popor cu două drapele". Alian?a polono-romănă (1918) 1921-1926. Documente ?i materiale], red. (redactarea ?tiin?ifică) K. Nowak, H. Walczak, Warszawa (Var?ovia) 2020; "Najbezpieczniejsza gwarancja pokoju i cywilizacji w Europie Wschodniej". Przymierze polsko-rumuńskie 1926-1932. Dokumenty i materiały ("Garan?ia cea mai sigură a păcii ?i a civiliza?iei în răsăritul Europei". Alian?a polono-romănă 1926-1932. Documente ?i materiale), red. nauk. (redactare ?tiin?ifică) K. Nowak, H. Walczak, Warszawa (Var?ovia) 2022; H. Bułhak, Początki sojuszu polsko-rumuńskiego i przebieg rokowań o konwencję wojskową w latach 1919-1921, "Dzieje Najnowsze" 1973, nr 3.
28 Poza częścią wcześniej cytowanej literatury zob. też: B. Waligóra, Dzieje 85 Pułku Strzelców Wileńskich...; J. Cygan, W.J. Wysocki, Niepodległość była nagrodą. Polski wysiłek zbrojny w latach 1914-1921, Warszawa 1999; M. Gajewski, 213 Policyjny Pułk Piechoty wojny 1920 r., Białystok 2003; W. Jarno, 1 Dywizja Strzelców Armii Generała Hallera w latach 1918-1919...; L. Kania, W cieniu Orląt Lwowskich. Polskie sądy wojskowe, kontrwywiad i służby policyjne w bitwie o Lwów 1918-1919, Zielona Góra 2008; Odrodzenie Wojska Polskiego 1918-1921 w materiałach Centralnego Archiwum Wojskowego, red. A. Wesołowski, Warszawa 2008; J. Odziemkowski, Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919-1920, Warszawa 2010; idem, Polskie kolejnictwo wojskowe na froncie wschodnim 1918-1920, Kraków 2011; idem, Żebyśmy wolną Ojczyznę mieli... Dywizja Litewsko-Białoruska Wojska Polskiego listopad 1918 - czerwiec 1919 r., Brzeście 2013, a także: Z. Jagiełło, Piechota Wojska Polskiego 1918-1939, Warszawa 2005; J. Basiński, Organizacja i znaczenie służby sanitarno-medycznej w przebiegu powstania wielkopolskiego i organizacji Wojska Wielkopolskiego 1918-1919, Koszalin 2010; A. Smoliński, Formowanie i działania bojowe Wojska Polskiego w latach walk o granice Polski Odrodzonej (Formarea ?i opera?iunile militare ale Armatei Poloneze în anii de luptă pentru grani?ele Poloniei Renăscute) [w:] Odrodzenie Polski i zjednoczenie Rumunii. W stulecie nawiązania polsko-rumuńskich stosunków dyplomatycznych (Rena?terea Poloniei ?i Unirea României. Despre centenarul stabilirii rela?iilor diplomatice polono-române), red. (cordonatori) F. Anghel, K. Nowak, Warszawa 2018; idem, Polskie formacje wojskowe z lat I wojny światowej oraz odbudowa Wojska Polskiego w okresie od października 1918 do marca 1919 roku [w:] O relacjach polsko-rumuńskich na przestrzeni wieków w Stulecie Odzyskania Niepodległości Polski i Wielkiego Zjednoczenia Rumunii (Despre rela?iile polono-române de-a lungul timpului în anul Centenarului Independen?ei Poloniei ?i Marii Uniri a României), red. K. Stempel-Gancarczyk, E. Wieruszewska-Calistru, Suceava 2019; idem, Stan badań oraz kondycja polskiej historiografii wojskowej dotyczącej dziejów polskich formacji wojskowych oraz Wojska Polskiego z lat 1914-1939...; idem, Formowanie Wojska Polskiego w okresie od października 1918 do marca 1919 r. Aspekty militarne, społeczne i ekonomiczne [w:] "Zanim zbudowano Gdynię...". Wpływ odrodzenia państwa w 1918 roku na procesy modernizacyjne ziem polskich, red. Z. Girzyński et al., Toruń 2020.
29 Zob. chociażby: Bitwa warszawska 13-28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 1: (13-17 VIII), red. M. Tarczyński, oprac. A. Bartnik et al., Warszawa 1995; Bitwa warszawska 13-28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 2: (17-28 VIII), red. M. Tarczyński, oprac. A. Bartnik et al., Warszawa 1996; Bitwa Niemeńska 29 VIII - 18 X 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 1: (29 VIII - 19 IX), red. M. Tarczyński, oprac. A. Bartnik et al., Warszawa 1998; Bitwa Niemeńska 29 VIII - 18 X 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 2: (20 IX - 18 X), red. M. Tarczyński, oprac. A. Bartnik et al., Warszawa 1999; Bitwa lwowska 25 VII - 18 X 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 1: (25 VII - 5 VIII), red. M. Tarczyński, oprac. A. Bartnik et al., Warszawa 2002; Bitwa lwowska 25 VII - 18 X 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 2: (6-20 VIII), red. M. Tarczyński, oprac. J. Cisek et al., Warszawa 2004; Bitwa lwowska i zamojska 25 VII - 18 X 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 3: (21 VIII - 4 IX 1920), red. M. Tarczyński, oprac. J. Cisek et al., wyd. 1, Warszawa 2009; Bitwa wołyńsko-podolska 5 IX - 21 X 1920. Dokumenty operacyjne, red. M. Tarczyński, oprac. J. Cisek et al., Warszawa 2014; Bitwa o Ukrainę 1 I - 24 VII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 1: (1 I - 11 V 1920), red. M. Tarczyński, oprac. J. Cisek et al., wstęp, zakończenie, oprac. tomu G. Nowik, J.S. Tym, Warszawa 2016; Bitwa o Ukrainę 1 I - 24 VII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 2: (12 V - 14 VI 1920), red. G. Nowik, J.S. Tym, oprac. J. Cisek et al., Warszawa 2020; Front wschodni 8 X 1918 - 31 XII 1919. Dokumenty operacyjne, cz. 1: (8 X 1918 - 6 II 1919), oprac. G. Nowik, D. Koreś, Warszawa 2021; Front wschodni 8 X 1918 - 31 XII 1919. Dokumenty operacyjne, cz. 2/1: (7 II - 10 IV 1919), oprac. G. Nowik, D. Koreś, Warszawa 2021/2022; Front wschodni 8 X 1918 - 31 XII 1919. Dokumenty operacyjne, cz. 2/2: (11 IV - 10 V 1919), oprac. G. Nowik, D. Koreś, Warszawa 2021/2022.
Zob. także: A. Smoliński, Bitwa Lwowska - wartościowe i ważne wydawnictwo źródłowe, "Wschodni Rocznik Humanistyczny" 2011, t. 7; idem, Współczesne polskie wydawnictwa źródłowe dotyczące wojny polsko-sowieckiej oraz próba oceny ich przydatności do badań nad dziejami wojny Rzeczpospolitej Polskiej z Sowietami z lat 1919-1920-1921 [w:] Edytorstwo źródeł: Od instrukcji do edycji, red. A. Perłakowski, Kraków 2022 ("Studia Edytorskie", t. 4).
30 O przyczynach, przebiegu i skutkach tego konfliktu, poza częścią wcześniej cytowanej literatury, zob. także: A. Przybylski, Wojna polska 1918-1921, Warszawa 1930; T. Kutrzeba, Wyprawa kijowska 1920 roku, Warszawa 1937; M.B. Markowski, Społeczeństwo województwa kieleckiego wobec wojny polsko-bolszewickiej 1919-1920, Kielce 1998; J. Szczepański, Społeczeństwo Polski w walce z najazdem bolszewickim 1920 roku, Warszawa-Pułtusk 2000; B. Skaradziński, Sąd Boży, Warszawa 2001; Społeczeństwo polskie w dobie I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku, red. R. Kołodziejczyk, Kielce 2001; J.A. Goclon, Wojna z bolszewicką Rosją o niepodległość Polski (1919-1920), Wrocław 2003; idem, W obronie Europy. Wojna z bolszewicką Rosją w 1920 roku, Toruń 2006; L. Wyszczelski, Niewypowiedziana wojna. Wojna polsko-rosyjska 1919 roku, Toruń 2005; idem, Wojna polsko-rosyjska 1919-1920, t. 1-2, Warszawa 2010; N. Davies, Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920, Kraków 2006; G. Nowik, Zanim złamano "Enigmę"... Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918-1920, cz. 1, Warszawa 2004; idem, Zanim złamano "Enigmę"... Rozszyfrowano rewolucję. Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918-1920, cz. 2, Warszawa 2010; A. Zamoyski, Warszawa 1920. Nieudany podbój Europy. Klęska Lenina, tłum. M. Ronikier, Kraków 2009; B. Kruszyński, Poznańczycy w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1921, Poznań 2010; A. Smoliński, Działania zbrojne podczas wojny polsko-sowieckiej (styczeń 1919 r. - październik 1920 r.) [w:] Wojna o wszystko. Opowieść o wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920, red. W. Sienkiewicz, oprac. J. Cisek et al., Warszawa 2010; idem, Działania zbrojne podczas wojny polsko-sowieckiej (styczeń 1919 r. - październik 1920 r.) [w:] Wojna 1920, red. W. Sienkiewicz, Warszawa 2020; T. Grzegorczyk, Wyprawa kijowska, Toruń 2014; J. Odziemkowski, Żołnierze z Kresów Północno-Wschodnich w obronie Warszawy, sierpień 1920 r., Brzeście 2014; G. Gołębiewski, Obrona Płocka przed wojskami bolszewickimi 18-19 sierpnia 1920 r., Płock 2015; K. Śledziński, Wojna polsko-bolszewicka. Konflikt, który zmienił bieg historii, Kraków 2020.
31 Zob. choćby: A. Nowak, Pierwsza zdrada Zachodu. 1920 - zapomniany appeasement, Kraków 2016; idem, Polska i trzy Rosje. Studium polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego (do kwietnia 1920 roku), Kraków 2017; idem, Klęska imperium zła. Rok 1920, Kraków 2020.
32 Poza częścią wcześniej cytowanej literatury zob. także: J. Odziemkowski, Armia i społeczeństwo II Rzeczypospolitej...; J. Szczepański, Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu, Warszawa-Pułtusk 1995; idem, Wojna 1920 roku w Ostrołęckiem, Warszawa-Ostrołęka-Pułtusk 1997; idem, Społeczeństwo Polski w walce z najazdem bolszewickim 1920 roku...; H. Lisiak, Społeczeństwo odradzającej się Rzeczypospolitej wobec wojny z Rosją Sowiecką w latach 1919-1920, Poznań 1998; M.B. Markowski, Społeczeństwo województwa kieleckiego wobec wojny polsko-bolszewickiej 1919-1920...; Społeczeństwo polskie w dobie I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku...; A. Chwalba, 1919. Pierwszy rok wolności, Wołowiec 2019.
33 Pomijając opracowania powstałe w okresie PRL, a więc mające głównie charakter propagandowy, należy zwrócić uwagę na następujące pozycje, które choć nie są wolne od pewnych niedoskonałości, to jednak mogą stanowić wartościowy punkt wyjścia do rozważań tego typu. Szerzej zob. A. Miodowski, Polityka wojskowa radykalnej lewicy polskiej 1917-1921, Białystok 2011; K. Zieliński, O Polską Republikę Rad. Działalność polskich komunistów w Rosji Radzieckiej 1918-1922, Lublin 2013, a także: Komuniści w międzywojennej Warszawie, red. E. Kowalczyk, Warszawa 2014 ("Warszawa Nie?Pokonana", t. 8); E. Kowalczyk, Komuniści w Warszawie. Działalność Komitetu Warszawskiego KPRP/KPP (1918-1938), Warszawa 2022.
34 Zob. choćby: A. Smoliński, Próby formowania Polskiej Armii Czerwonej w 1920 roku. Przyczynek do dziejów polskojęzycznych formacji Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej w latach 1917-1921 [w:] Wojna - wojsko - bezpieczeństwo poprzez stulecia i epoki. Studia i materiały, t. 3, red. R. Gałaj-Dempniak et al., Szczecin 2018; idem, Zachodnia Dywizja Strzelecka Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej z lat 1917-1919 - pierwsza polskojęzyczna wielka jednostka sowieckich sił zbrojnych, "Studia z Dziejów Wojskowości" 2018, t. 7; idem, Zachodnia Dywizja Strzelecka Armii Czerwonej. Przyczynek do dziejów polskojęzycznych formacji Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej w latach 1917-1919, "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica" 2019, nr 105; idem, Polskojęzyczne formacje Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej w latach 1917-1920 [w:] W drodze do władzy. Struktury komunistyczne realizujące politykę Rosji Sowieckiej i ZSRS wobec Polski (1917-1945), red. E. Kowalczyk, K. Rokicki, Warszawa 2019.
35 Zob. chociażby: W. Kiedrzyńska, Zarys historii wojennej O.L.K. (Ochotnicza Legia Kobiet), Warszawa 1931; A.J. Cieślikowa, Ochotnicza Legia Kobiet 1918-1922, Warszawa 1998; J. Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej. Od Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego do Ochotniczej Legii Kobiet (1908-1918/1919), Toruń 2001; S.M. Jankowski, Dziewczęta w maciejówkach, Warszawa 2012.
36 Wydaje się, że obecnie najpełniejsza jest nasza wiedza dotycząca piechoty oraz kawalerii i lotnictwa ówczesnego Wojska Polskiego. Szerzej, poza częścią wcześniej cytowanej literatury, zob. także: A. Smoliński, Jazda Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od 12 X 1918 r. do 25 IV 1920 r., Toruń 1999; idem, Jazda Rzeczpospolitej Polskiej oraz Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej na froncie wschodnim w przededniu "wyprawy kijowskiej" 1920 r., "Wschodni Rocznik Humanistyczny" 2005, t. 2; idem, Bohaterem dnia jest aeroplan... Samoloty z biało-czerwoną szachownicą w walce z 1 Armią Konną w obronie Lwowa w sierpniu 1920 roku, "Kwartalnik Kresowy" 2021, R. 7, nr 2 (10); J. Odziemkowski, Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919-1920...; H. Mordawski, Polskie lotnictwo wojskowe 1920-1939. Od tryumfu do tragedii...; M. Niestrawski, Polskie Wojska Lotnicze w okresie walk o granice państwa polskiego (1918-1921), t. 1...; idem, Polskie Wojska Lotnicze w okresie walk o granice państwa polskiego (1918-1921), t. 2...
37 Zob. choćby następujące obszerne studia: A. Smoliński, Dezercje z Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej w latach 1918-1922. Wojna z Polską i wojna domowa w Rosji, "Przegląd Wschodni" 2007, t. 10, z. 3 (39); idem, Dezercje z armii rosyjskiej w ostatnim okresie jej udziału w I wojnie światowej oraz dezercje z Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej w czasie wojny z Rzeczpospolitą Polską i podczas wojny domowej w Rosji w latach 1918-1922 [w:] Militaria Pomorskie. Zbiór studiów, t. 3, red. M. Giętkowski, Ł. Nadolski, A. Smoliński, Bydgoszcz 2012; idem, O "czerwoną" Rosję, "czerwoną" Europę i "czerwony" świat. Studia o potencjale militarnym Sowietów w latach 1918-1941, Toruń 2015 (rozdział: Dezercje z Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej w czasie wojny z Rzecząpospolitą Polską z lat 1919-1920-1921 i podczas wojny domowej w Rosji w latach 1918-1921), a także: idem, Dezercje z Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej na Ukrainie podczas wojny domowej w Rosji w latach 1918-1922 [w:] Od ugody hadziackiej do Unii Europejskiej, t. 2: Reset czy kontynuacja? (Від Гадяцької угоди до Європейського Союзу, t. 2: Перезавантажения чи продовжения?), red. A. Kulczycki et al., Rzeszów - Lwów - Iwano-Frankowsk 2012.
38 Szerzej zob. choćby: Z. Karpus, Wschodni sojusznicy Polski w wojnie 1920 roku. Oddziały wojskowe ukraińskie, rosyjskie, kozackie i białoruskie w Polsce w latach 1919-1920, Toruń 1999; J. Legieć, Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej w wojnie polsko-ukraińsko-bolszewickiej 1920 roku, Toruń 2002; S. Szajdak, Polsko-ukraiński sojusz polityczno-wojskowy w 1920 roku, Warszawa 2005; Polska i Ukraina w walce o niepodległość 1918-1920, red. T. Krząstek, Warszawa 2009; Польща та Україна в боротьбі за незалежність 1918-1920, red. Т. Кшонстек, Варшава 2010; E. Wiszka, Szósta Strzelecka. Szósta Siczowa Dywizja Strzelecka Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Formowanie, szlak bojowy, internowanie 1920-1924, Toruń 2012; A. Rukkas, Razem z Wojskiem Polskim. Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1920 roku, tłum. M. Górski, Warszawa 2020, a także: Ю.Й. Тютюнник, З Поляками проти Вкраїни, Харків 1924.
39 Zob. chociażby: A. Smoliński, Bilans strat w ludziach, koniach i materiale wojennym poniesionych przez 1 Armię Konną w trakcie walk na polskim teatrze działań wojennych w okresie maj-wrzesień 1920 r. [w:] Od Grunwaldu do Bzury - bitwy i boje polskie na przestrzeni dziejów, red. J. Jędrysiak et al., Wrocław 2012; idem (А. Смолинский), Баланс потерь в людях, лошадях и военном имуществе, понесенных Первой Конной Армией во время боев на польском театре военных действий за период с мая по сентябрь 1920 г., "Клио. Журнал для учёных" (Санкт-Петербург) 2011, nr 2 (53); idem, Próba bilansu strat w ludziach, koniach i materiale wojennym 1 Armii Konnej w trakcie jej walk na polskim teatrze działań wojennych w okresie maj-wrzesień 1920 r. [w:] 1920 rok - wojna światów, t. 2: Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red. E. Kowalczyk, K. Rokicki, Warszawa 2023.
40 A. Smoliński, Zarys dziejów 1 Armii Konnej (1919-1923), Grajewo 2003; idem, Zarys organizacji 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego (1919-1923) [w:] Kawaleria przeciwników i sojuszników Wojska Polskiego w latach 1918-1921, red. A. Smoliński, Toruń 2003; idem, 1 Armia Konna podczas walk na polskim teatrze działań wojennych w 1920 roku. Organizacja, uzbrojenie, wyposażenie oraz wartość bojowa, Toruń 2008; idem, Dezercje z 1 Armii Konnej podczas jej walk na polskim teatrze działań wojennych w 1920 r., "Studia i Materiały do Historii Wojskowości" 2008, t. 45; idem, Rabunki i rozboje 1 Armii Konnej w Rostowie w styczniu 1920 r., "Studia Historyczno-Wojskowe" 2009, t. 3; idem, Rozboje, rabunki i pogromy Żydów przez 1 Armię Konną na południu Rosji oraz na Ukrainie i w Polsce w 1920 roku, "Wschodni Rocznik Humanistyczny" 2009, t. 6; idem, Pociągi pancerne 1 Armii Konnej podczas walk na polskim teatrze działań wojennych w 1920 roku [w:] Wojna polsko-rosyjska 1919-1920 i jej międzynarodowe odniesienia z perspektywy 90-lecia, red. J. Ślipiec, T. Kośmider, Warszawa 2010; idem, Rozboje, rabunki i pogromy ludności żydowskiej dokonane przez "Konarmię" Budionnego na Ukrainie w kwietniu i maju oraz we wrześniu i październiku 1920 r., "Studia Historyczne" 2011, R. 54, nr 3-4 (215-216); idem, Wiedza Sztabu Generalnego oraz Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego na temat stanu organizacyjnego i liczebnego oraz morale 1 Armii Konnej podczas jej walk na polskim teatrze działań wojennych w 1920 roku...; idem, Próba oceny efektywności działań polskiego wywiadu wojskowego oraz wywiadu Armii Czynnej Ukraińskiej Republiki Ludowej przeciw 1 Armii Konnej podczas jej walk na polskim teatrze działań wojennych w 1920...; idem, Stosunek "krasnoarmiejców" z 1 Armii Konnej do jeńców polskich w czasie kampanii 1920 r. Przyczynek do losów jeńców podczas wojny polsko-sowieckiej [w:] Społeczeństwo polskie i wojsko. Studia i materiały, red. K. Maksymiuk, D. Wereda, A. Zawadzki, Siedlce 2016; idem, O "czerwoną" Rosję, "czerwoną" Europę i "czerwony" świat. Studia o potencjale militarnym Sowietów w latach 1918-1941... (rozdziały: Rozboje, rabunki i pogromy Żydów przez formacje 1 Armii Konnej na południu Rosji oraz na Ukrainie i w Polsce. Stosunek do jeńców polskich w 1920 r. oraz: Pociągi pancerne 1 Armii Konnej. Zarys organizacji podczas rosyjskiej wojny domowej oraz wojny polsko-sowieckiej [lata 1919-1921]).
41 Poza częścią wcześniej cytowanej literatury zob. także: Moje walki z Budiennym. Dziennik wojenny b. d-cy 1 Dywizji Kawalerii generała dywizji Juliusza Rómmla, Lwów, b.d.w.; Kawaleria polska w pościgu za Budiennym. Dziennik wojenny b. d-cy 1 Dywizji Kawalerii generała dywizji Juliusza Rómmla, cz. 2, Lwów, b.d.w.; A. Pragłowski, Od Wiednia do Londynu. Wspomnienia szefa sztabu 1 Dywizji Jazdy gen. Rómmla w wojnie polsko-bolszewickiej oraz Armii "Łódź" i obrony Warszawy w 1939 roku, oprac. D. Koreś, Warszawa-Kraków 2017; K. Rudnicki, Operacyjna użyteczność kawalerii w świetle historii, przedmowa B. Wieniawa-Długoszowski, Warszawa 1937 (wyd. 2, Oświęcim 2012); M. Biernacki, Studia taktyczne z historii wojen polskich 1918-21, t. 3: Działania Armii Konnej Budiennego w kampanii polsko-rosyjskiej 1920 r. 26.V. - 20.VI.1920, Warszawa 1924; T. Piskor, Działania Dywizji Kawalerii na Ukrainie od 20 IV do 20 VI 1920 roku, Warszawa 1926; T. Machalski, Ostatnia epopeja. Kawaleria polska w wojnie z bolszewikami w 1920 roku, Warszawa-Kraków 2014; K. Krzeczunowicz, Ostatnia kampania konna. Działania Armii Polskiej przeciw Armii Konnej Budiennego w 1920 roku, Londyn 1971.
42 Przykładem takiego właśnie ich traktowania mogą być choćby następujące publikacje: P. Jaźwiński, Koń, koniak i kobiety. Tradycje i zwyczaje oficerów kawalerii II Rzeczpospolitej, Warszawa 2010; idem, Oficerowie i dżentelmeni. Życie prywatne i służbowe kawalerzystów Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa 2011; idem, Koń, koniak i kobiety, Warszawa 2019.
43 Szerzej o tych kwestiach zob. choćby: A. Smoliński, Źródła do historii wojskowej oraz możliwości ich wykorzystania w nauczaniu historii w szkole [w:] Toruńskie Spotkania Dydaktyczne III. Źródła w Edukacji Historycznej, red. S. Roszak, M. Strzelecka, A. Wieczorek, Toruń 2006; idem, Źródła do historii wojskowej i możliwości ich wykorzystania w nauczaniu historii w szkolnictwie podstawowym i ponadpodstawowym oraz w kształceniu uniwersyteckim [w:] Szlakiem twierdzy Koźle. Militarne tradycje Kędzierzyna-Koźla, Śląska i Rzeczypospolitej, t. 2, red. T. Ciesielski, Kędzierzyn-Koźle 2013; idem, Dzienniki oraz pamiętniki i wspomnienia jako źródła do badań nad życiem codziennym kawalerzystów i artylerzystów konnych polskich formacji wojskowych z lat 1914-1918 oraz Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej, "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica" 2018, nr 102; idem, Dzienniki, pamiętniki i wspomnienia - źródła pomocne w badaniach nad życiem codziennym kawalerzystów i artylerzystów konnych polskich formacji wojskowych oraz Wojska Polskiego z lat 1914-1939 [w:] Do szarży marsz, marsz... Studia z dziejów kawalerii, t. 7, red. A. Smoliński, Toruń 2018.
44 Spośród mniej znanych choć jednocześnie ważnych postaci tego okresu swoje biografie mają: J. Zuziak, Generał Marian Kukiel 1885-1973. Żołnierz, historyk, polityk, Pruszków 1997; B. Polak, Generał Stanisław Taczak 1874-1960, Koszalin 1998; J. Nosek, "Boruta". Zarys biografii wojskowej generała Mieczysława Boruty-Spiechowicza, Zakopane 1999; P. Kowalski, Generał brygady Włodzimierz Ostoja-Zagórski (1882-1927). Biografia, Toruń 2007; W. Grobelski, Generał brygady Ludwik Mieczysław Boruta-Spiechowicz (1894-1985), Warszawa 2010; P. Hapanowicz, Generał Zygmunt Zieliński (1858-1925). Szkic do portretu, Kraków 2012; D. Koreś, Generał brygady Aleksander Radwan-Pragłowski (1895-1974). Studium biograficzne, Warszawa 2012; M. Bielski, Generał Brygady Adolf Mikołaj Waraksiewicz (1881-1960), Toruń 1997; idem, Generał brygady dr Jan Kołłątaj-Srzednicki (1883-1944). Żołnierz, lekarz, komendant Centrum Wyszkolenia Sanitarnego, Toruń 2012; M. Gałęzowski, "Wzór Piłsudczyka". Wacław Lipiński 1896-1949. Żołnierz, historyk, działacz polityczny, Warszawa 2001; A. Kuprianis, Generał brygady Czesław Młot-Fijałkowski (1892-1944), Warszawa 2004; J. Majka, Generał brygady Wacław Scaevola-Wieczorkiewicz 1890-1969. Krótka biografia wojskowa, Rzeszów 2018; A.A. Kozłowska, Góral generałem. Andrzej Galica. Biografia żołnierza, polityka i literata, Łódź 2013; W. Jaskulski, Generał dywizji Daniel Konarzewski (1871-1935). Zarys biografii, Oświęcim 2015; P. Majka, Generał Józef Gawlina. Biskup polowy, Warszawa 2017; Z. Gnat-Wieteska, Generał brygady Kazimierz Orlik-Łukoski, Pruszków 2018. Zauważyć należy, że wartość tych biografii jest dość zróżnicowana, przy czym część z nich skupia się wyłącznie na wojskowej działalności opisywanych postaci.
45 Zob. choćby: T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej. Wydanie uzupełnione i poprawione, Warszawa 1991; Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945. Słownik biograficzny, t. 2: (1914-1921), cz. 2, red. B. Polak, Koszalin 1993; P. Stawecki, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939, Warszawa 1994; idem, Oficerowie dyplomowani wojska Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocław-Warszawa-Kraków 1997; Słownik biograficzny kobiet odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari, t. 1: A-G, red. E. Zawacka, współpraca D. Kromp, Toruń 2004; Słownik biograficzny kobiet odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari, t. 2: H-O, red. E. Zawacka, współpraca D. Kromp, Toruń 2006; Słownik biograficzny kobiet odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari, t. 3: P-Ż, red. E. Zawacka, współpraca D. Kromp, Toruń 2007; A. Wojtaszak, Generalicja Wojska Polskiego 1921-1926, Szczecin 2005; idem, Generalicja Wojska Polskiego 1918-1926, Warszawa 2012; J. Suliński, Oficerowie żandarmerii II RP. Biogramy, Warszawa 2010; R. Gawkowski, A.K. Kunert, K. Pilecki, Księga pamięci poświęcona studentom Uniwersytetu Warszawskiego poległym i zmarłym w czasie walk o niepodległość 1918-1921, Warszawa 2020. Poza tym obecnie dysponujemy również wieloma słownikami dotyczącymi powstańców wielkopolskich, z których znacząca część uczestniczyła następnie w wojnie z Sowietami. Szerzej zob. chociażby: Powstańcy wielkopolscy z Ziemi Ostrzeszowskiej. Słowniczek biograficzny, t. 1, red. M. Rezler, Poznań 2001; Powstańcy wielkopolscy z Ziemi Ostrzeszowskiej. Relacje i biogramy, t. 2, red. M. Rezler, Poznań 2008; Słownik biograficzny powstańców wielkopolskich 1918-1919, red. A. Czubiński, B. Polak, Poznań 2002; Słownik biograficzny uczestników Powstania Wielkopolskiego Frontu Północnego (nadnoteckiego) 1918-1919, red. S. Łaniecki, Nakło nad Notecią - Sępólno Krajeńskie 2009.
46 Zgodnie z obecnie obowiązującą definicją przedmiotem prozopografii jest identyfikacja człowieka w masie społeczeństwa, śledzenie jego związków rodzinnych, rodowych, towarzyskich i społecznych, zawsze w aspekcie kariery prowadzącej do pozyskiwania i wykonywania władzy w tymże społeczeństwie. Wskutek tego niekiedy głównym celem badań prozopograficznych staje się proces kreacji struktury władzy. Jednakże nie chodzi tutaj o badanie indywidualnych przypadków. Prozopografia z reguły bada bowiem określoną liczbę ludzi, zarówno jednostek, jak i ich zbiorów, takich jak rodzina, ród, określeni urzędnicy, grupy o określonym statusie społeczno-prawnym (np. profesorowie akademiccy, lekarze, urzędnicy) w celu uzyskania odpowiedzi na pytanie o wspólne prawidłowości postępowania. Prozopografia interesuje się także instytucjami władzy zarówno świeckiej, jak i kościelnej i ich personalną obsadą oraz osobami kontrolującymi te grupy lub ich kontrpartnerami (J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2004, s. 88).
Trzeba jednak przyznać, że do tej pory badania tego typu nie były wykorzystywane w analizowaniu społeczności i struktur społecznych o charakterze wojskowym. Wydaje się jednak, że również w tym przypadku możliwe jest zastosowanie tego typu zbiorowych oraz indywidualnych analiz, choć głównie w odniesieniu do oficerów.
47 Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Warszawa 1934. Ponadto zob. także: Ł. Jastrząb, W. Olszewski, Indeksy do Listy strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Toruń 2012.
48 Księga jazdy polskiej, red. B. Wieniawa-Długoszowski, Warszawa 1938 - Lista poległych kawalerzystów, s. 348-400; ibidem, Lista poległych artylerzystów konnych, s. 401-403.
49 Zob. choćby: Generał Rozwadowski, Kraków 1929; I. Modelski, Józef Haller w walce o Polskę niepodległą i zjednoczoną, Toruń 1936; R. Wapiński, Władysław Sikorski, Warszawa 1978; R. Mirowicz, Edward Rydz-Śmigły. Działalność wojskowa i polityczna, Warszawa 1988; W. Korpalska, Władysław Eugeniusz Sikorski. Biografia polityczna, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988; A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867-1935, Warszawa 1988; S. Aksamitek, Generał Józef Haller. Zarys biografii politycznej, Katowice 1989; M. Pestkowska, Kazimierz Sosnkowski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995; W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995; idem, Mundur na nim szary... Rzecz o Józefie Piłsudskim (1867-1935), Warszawa 2018; W. Jędrzejewicz, Józef Piłsudski 1867-1935. Życiorys, Londyn 1996; G. Gołębiewski, Zanim został "Grotem". Służba Stefana Roweckiego w wojsku II Rzeczypospolitej do 1939 r., Toruń 1997; P. Mikietyński, Generał Stanisław hr. Szeptycki. Między Habsburgami a Rzecząpospolitą (okres 1867-1918), Kraków 1999; M. Wołos, Generał dywizji Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Biografia wojskowa, Toruń 2000; A. Wojtaszak, Generał broni Stanisław Szeptycki (1867-1950), Szczecin 2000; P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889-1936). Dowódca wojskowy i działacz społeczno-polityczny, Toruń 2000; A. Adamczyk, Generał dywizji Sławoj Felicjan Składkowski (1885-1962). Zarys biografii politycznej, Toruń 2001; M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski (1885-1962). Żołnierz i polityk, Lublin 2005; D. Fabisz, Generał Lucjan Żeligowski (1865-1947). Działalność wojskowa i polityczna, Warszawa 2007; P. Potomski, Generał broni Stanisław Władysław Maczek (1892-1994), Warszawa 2008; S. Kamiński, Generał dywizji Bronisław Bolesław Duch (1896-1980), Warszawa 2010; M. Patelski, Generał broni Tadeusz Jordan-Rozwadowski żołnierz i dyplomata, Warszawa 2002; M. Orłowski, Generał Józef Haller 1873-1960, Kraków 2007; Z.S. Siemaszko, Generał Anders w latach 1892-1942, Londyn-Warszawa 2012; M.M. Drozdowski, Józef Piłsudski Naczelnik Państwa Polskiego 14 XI 1918 - 14 XII 1922. W kręgu jubileuszu 100-lecia odzyskania Niepodległości, Warszawa 2017; R. Litwiński, Kordian Józef Zamorski "granatowy" generał, Lublin 2018, a także: W.J. Wysocki, Edward Śmigły-Rydz malarz i poeta, Warszawa 1997; M. Jabłonowski, P. Stawecki, Następca Komendanta. Edward Śmigły-Rydz. Materiały do biografii, Pułtusk-Warszawa 2013.
50 Zob. chociażby: Н.Е. Какурин, Русско-польская кампания 1918-1920 г., Москва 1922; Н.Е. Какурин, В.А. Меликов, Гражданская война в России. Война с белополяками, Москва - Санкт-Петербург 2002 (wyd. 1 1930 r.); С.М. Будённый, Красная Армия в Гражданской войне, Москва 2018; Г.Г. Алахвердов et al., Краткая история Гражданской войны в СССР, Москва 1960; 50 лет вооружённых сил СССР, red. К.Ф. Скоробогаткин, Москва 1968; Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия, red. С.С. Хромов et al., Москва 1983.
51 Zob. choćby: М.И. Мельтюхов, Советско-польские войны. Военно-политическое противостояние 1918-1939 гг., Москва 2001; idem, Советско-польские войны, Москва 2004 oraz: А.Е. Тарас, Анатомия ненависти. Русско-польские конфликты в XVII-XX вв., Минск 2008. Autor tej monografii konflikt polsko-sowiecki dzieli na "pierwszą wojnę sowiecko-polską (luty-wrzesień 1919 r)" oraz na "drugą wojnę sowiecko-polską (kwiecień-październik 1920 r.)". Z taką periodyzacją nie sposób się zgodzić. Zob. także polskie wydanie tej pracy: A. Taras, Anatomia nienawiści. Stosunki polsko-rosyjskie XVIII-XX w., tłum. K. Rawska-Górecka, Warszawa 2015.
52 Publikacje, których autorzy reprezentują inny - bardziej obiektywny - pogląd na tę kwestię, znajdują się w zdecydowanej mniejszości (А.П. Грицкевич, Западный Фронт РСФСР 1918-1920. Борьба между Россией и Польшей за Белоруссию, Минск 2009).
53 Zob. choćby opublikowana ostatnio w Polsce praca: D. Charlwood, Rok 1920. Świat po Wielkiej Wojnie, tłum. S. Patlewicz, Warszawa 2020.
54 Szerzej zob. choćby: R. Pipes, Rosja bolszewików, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2005; Upadek wielkich imperiów, red. P. Gueniffey, T. Lentz, tłum. W. Grzechnik, Warszawa 2018; S. Plokhy, Kwestia rosyjska. Jak budowano naród i imperium, tłum. Ł. Witczak, Kraków 2019.
Aleksander Smoliński
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
ORCID: 0000-0002-2185-8589
Kilka uwag na temat stanu współczesnej polskiej historiografii wojskowej dotyczącej badań nad wojną polsko-sowiecką z lat 1919-1920-19211
Obecnie można wymienić kilkudziesięciu aktywnych historyków, zarówno "zawodowych", jak i innych, którzy publikują różnego rodzaju prace - od mniej lub bardziej wartościowych monografii do opracowań przyczynkarskich - dotyczące wojskowych dziejów Polski i Polaków interesującego nas tutaj czasu, czyli okresu "wojen o niepodległość i granice z lat 1918-1920-1921", głównie podczas wojny polsko-sowieckiej z lat 1919-1920-1921. Pomimo to postęp w badaniach tych jest znacznie wolniejszy niżby na to wskazywała niemal lawinowo narastająca literatura2 oraz istniejące potrzeby badawcze. Poza tym powstaje zbyt mało prac poruszających zupełnie lub też słabo dotychczas eksplorowane zagadnienia badawcze3. Warto więc, o czym obszerniej dalej, zastanowić się, co jest przyczyną takiego - mocno niekiedy niezadowalającego - stanu rzeczy4.
Nadal bowiem w badaniach nad dziejami polskich formacji wojskowych oraz Wojska Polskiego z lat 1918-1921 brak jest wyczerpujących temat studiów dotyczących całego szeregu różnorodnych kwestii, by wspomnieć chociażby o stanie morale oraz o występującej w ich szeregach różnego rodzaju przestępczości i innych mniej lub bardziej poważnych patologiach, np. o dezercjach. Tymczasem prowadzenie skutecznych i jednocześnie wartościowych poszukiwań w tym zakresie jest możliwe na podstawie dokumentów znajdujących się obecnie w archiwach polskich oraz źródeł publikowanych, a także ówczesnej prasy, listów, dzienników, wspomnień i pamiętników. Poza tym pewne informacje na ten temat znaleźć można również w odpowiedniej - rzetelnej - literaturze przedmiotu5.
Odnośnie do lat 1918-1920-1921 brakuje też dostatecznych badań dotyczących centralnych władz wojskowych6 oraz ówczesnych terenowych struktur organizacyjnych Wojska Polskiego7, a także wielu innych problemów badawczych, jak chociażby rzeczowych świadczeń wojennych społeczeństwa polskiego na rzecz obronności w latach "wojen o niepodległość i granice"8. Niemal całkowitą "białą plamą" są też ówczesne, rozmieszczone poza frontem - na obszarze krajowym - tzw. etapy9.
Nieco lepiej jest natomiast w przypadku ówczesnej organizacji Wojska Polskiego10, w tym także poszczególnych broni11 i tworzących je konkretnych formacji, mianowicie pułków piechoty12, pułków i dywizjonów artylerii13 i pułków kawalerii14, jak również części wielkich jednostek broni głównych, czyli dywizji piechoty15 i wybranych brygad kawalerii16. Podobnie jest też w przypadku lotnictwa i aeronautyki Wojska Polskiego17. Poza tym obecnie dysponujemy także pierwszymi monografiami dotyczącymi polskich związków operacyjnych uczestniczących w wojnie z Sowietami18.
Znacznie uboższa i daleko niewystarczająca jest natomiast literatura na temat pozostałych wojsk i służb ówczesnych polskich sił zbrojnych, gdyż dotychczasowi autorzy zajmowali się głównie kwestiami organizacyjnymi, a na dalszy plan odsuwali problemy odnoszące się do oceny rzeczywistej efektywności ich działania19.
Poza tym w ostatnich latach pojawiły się też pierwsze monografie oraz przyczynki dotyczące poszczególnych garnizonów Wojska Polskiego z lat 1918-1939. Z reguły mają one jednak charakter swoistego kalendarium ich działalności, z którego trudno jest wnioskować o ich rzeczywistej aktywności podczas wojny polsko-sowieckiej z lat 1919-1920-192120.
Podobnie przedstawia się również stan badań na temat polskiego przemysłu wojennego z okresu II Rzeczypospolitej, głównie do 1921 r.21, oraz - pomimo istnienia już pewnej literatury - wojskowego szkolnictwa funkcjonującego do 1921 r.22 Wynika z tego, że wszystkie wymienione tutaj obszary badawcze wymagają dalszych pogłębionych studiów, głównie archiwalnych, mających na celu wzbogacenie dotychczas poznanej i wykorzystywanej podstawy źródłowej.
Sporym i jednocześnie wartościowym dorobkiem mogą się też poszczycić historycy zajmujący się dziejami polskiego wywiadu i kontrwywiadu wojskowego z lat 1918-1921-1939, szczególnie ci, którzy badają realną wartość zdobywanych przez niego informacji o ówczesnym potencjale wojennym Sowietów i ich Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej23. Jednak i w tym przypadku badania te trudno uznać za zakończone, co - pomimo rozproszenia źródeł archiwalnych24 - powoduje konieczność ich kontynuacji, w tym także wykorzystanie dokumentów obcej proweniencji - posowieckich. W dotychczasowym dorobku polskiej historiografii wojskowej są już obecne pierwsze istotne efekty badań tego typu25.
W zdecydowanie mniejszym natomiast zakresie w obecnej literaturze pojawiają się problemy dotyczące ówczesnej polityki wojskowej Rzeczypospolitej Polskiej, w tym także jej późniejszych wojskowych sojuszy26. W efekcie tego nadal nie dysponujemy pełnym, monograficznym opracowaniem tego zagadnienia, choć wydaje się, że do tej pory najlepiej opisano sojusz polsko-rumuński zawarty w marcu 1921 r.27
Natomiast jeżeli chodzi o badania odnoszące się do okresu "wojen o niepodległość i granice", czyli lat 1918-1921 (w tym głównie wojny polsko-sowieckiej z lat 1919-1920-1921), dominują dwa podstawowe bloki zagadnień. Pierwszy z nich - o czym częściowo już wspomniano - dotyczy szeroko rozumianej problematyki budowy i organizacji broni głównych Wojska Polskiego i jego służb w latach 1918-1920-192128, a drugi przebiegu działań wojennych wojny polsko-sowieckiej, której dzieje doczekały się już wielu bardzo cennych publikacji źródłowych29 oraz licznych monografii omawiających jej rozliczne aspekty30.
Znacznie mniej jest natomiast wyczerpujących i rzetelnych opracowań poruszających kwestie polityczne związane z wojną polsko-sowiecką31 oraz publikacji omawiających szeroko rozumiane zagadnienia społeczne związane z tym konfliktem32.
Zbyt słabo opisana jest także rzeczywista rola polskiej lewicy komunistycznej podczas tworzenia się struktur niepodległego państwa polskiego oraz jego sił zbrojnych od listopada 1918 r. aż do zakończenia wojny z Rosją sowiecką33. Pozbywszy się wszelkich emocji politycznych, warto w końcu podjąć próbę rozstrzygnięcia, jak należy traktować tworzone przez nią w ramach Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej polskojęzyczne formacje zbrojne34.
Niewiele też, pomimo pewnych badań oraz ich efektów w postaci publikacji, wiemy o służbie kobiet w Wojsku Polskim w latach 1918-1921. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim kobiet służących w Ochotniczej Legii Kobiet35.
O lawinowym narastaniu literatury będącej dorobkiem polskiej historiografii wojskowej dotyczącej przebiegu walk w okresie "wojen o niepodległość i granice", głównie wojny polsko-sowieckiej, już wspomniano. W tym ostatnim przypadku najwyraźniej widoczna jest bowiem dysproporcja pomiędzy stale zwiększającą się liczbą publikacji a jedynie niewielkim wzrostem naszej obecnej wiedzy na temat ówczesnych operacji Wojska Polskiego, a także jego stanu organizacyjnego, liczebności i wartości bojowej sił zaangażowanych w walkę z Armią Czerwoną oraz ponoszonych w ich trakcie strat w ludziach, koniach oraz w uzbrojeniu i pozostałym materiale wojennym36. Jeszcze uboższa jest nasza wiedza o tych samych aspektach w odniesieniu do wojsk sowieckich operujących przeciw Wojsku Polskiemu w 1919 r. oraz przeciw Polakom i ich wschodnim sojusznikom wiosną, latem i wczesną jesienią 1920 r., choć pojawiają się publikacje dotyczące niektórych kwestii związanych z ówczesnymi dziejami Armii Czerwonej37.
Poza innymi przyczynami sytuacja taka jest skutkiem tego, że niemal wszyscy dotychczasowi badacze analizujący przebieg operacji wojennych opierali się - i nadal opierają - praktycznie wyłącznie na polskich źródłach archiwalnych. O ile ich przydatność dla analizy działań Wojska Polskiego oraz jego wschodnich sojuszników z wiosny i lata 1920 r.38 jest zupełnie zrozumiała, o tyle dla opisu operacji prowadzonych przez Armię Czerwoną już tak nie jest. Wymagałoby to bowiem przeprowadzenia zakrojonych na szeroką skalę - kompletnych - badań archiwalnych w archiwach obcych, przede wszystkim rosyjskich, ale także ukraińskich i białoruskich, gdzie znajdują się odpowiednie dokumenty archiwalne. Tymczasem takich badań - poza wyjątkami - nikt nie prowadził i nadal nie prowadzi. W przypadku polskich historyków piszących przed 1939 r. oraz po 1945 r. w kraju i na emigracji jest to zupełnie zrozumiałe. Nie było bowiem wtedy dostępu do tych akt. Jednak po 1991 r. sytuacja w tej kwestii radykalnie się zmieniła i posowieckie archiwa zostały otwarte, co spowodowało, że przez kilkanaście lat można z nich było korzystać dość swobodnie. Mało kto jednak w Polsce wykorzystywał te możliwości. Zdecydowana większość badaczy ograniczała się bowiem jedynie do dość pobieżnych studiów w posowieckiej i współczesnej rosyjskojęzycznej literaturze historycznej oraz do studiowania publikowanych w ZSRS, głównie przed 1991 r., tomów źródeł. Te zaś były zestawiane pod czujnym nadzorem sowieckiej służby archiwalnej, co powodowało, że o ich zawartości decydowały nie tylko względy naukowe. Miały one bowiem budować i utrwalać sowiecką wizję historii tego konfliktu. Nie mogą więc zaspokoić one wszystkich potrzeb badawczych współczesnych historyków wojny polsko-sowieckiej - głównie polskich i rosyjskich, a także innych, np. anglosaskich - którzy z mniejszym lub większym powodzeniem zajmują się dziejami wojny polsko-sowieckiej z lat 1919-1920-1921.
W efekcie tego zarówno analizy przebiegu operacji Armii Czerwonej prowadzonych w trakcie wojny z Rzecząpospolitą Polską, jak i szacunki liczebności jej związków operacyjnych oraz wielkich jednostek i poszczególnych oddziałów, podawane były - i nadal są oceniane - na podstawie zawartości ówczesnych, nie zawsze dostatecznie dokładnych, a przez to nie do końca wiarygodnych, polskich dokumentów proweniencji wojskowej. Tak samo czyniono - i w dalszym ciągu się czyni - w przypadku szacunków ponoszonych przez nie strat w ludziach, koniach i sprzęcie wojskowym. Jednocześnie liczba dokumentów obecnie dostępnych w polskich archiwach jest niewiele większa - lub nawet wskutek strat wojennych mniejsza - od tej, która była do dyspozycji polskich historyków przed 1939 r. W wyniku tego kolejne pokolenie badaczy analizuje niemal te same źródła oraz obficie i bez większych zmian powiela ustalenia przedwojennych historyków, głównie ówczesnych czynnych wojskowych, zajmujących się wojną polsko-sowiecką z lat 1919-1920-1921. Powoduje to - pomimo stale trwających intensywnych badań - jedynie bardzo niewielki wzrost wiedzy, która w rzeczywistości w wielu aspektach nieznacznie odbiega od stanu badań, jaki w tej materii istniał przed 1939 r. Uwagi te dotyczą zarówno historyków pracujących w kraju, jak i tych, którzy po 1945 r. przebywali na emigracji i stale są aktywni za granicą.
W rezultacie nadal powstaje nie do końca obiektywny obraz tego konfliktu, zaś niemożność rzetelnej i wiarygodnej oceny początkowego potencjału i strat poniesionych przez armię przeciwnika uniemożliwia prawidłową ocenę zarówno polskich porażek, jak i sukcesów - łącznie z ostatecznym zwycięstwem - odniesionych przez Wojsko Polskie i jego wschodnich sojuszników w wojnie polsko-sowieckiej39.
Dzieje się tak nawet wtedy, gdy - jak w przypadku 1 Armii Konnej - mamy obecnie do dyspozycji analizy oparte na długotrwałej i bardzo wnikliwej kwerendzie przeprowadzonej w pozostałych po niej materiałach archiwalnych przechowywanych w Centralnym Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie oraz w archiwach ukraińskich40. Pomimo upływu wielu lat od opublikowania wyników tych badań nadal są one pomijane przez znaczącą część autorów przygotowujących kolejne wersje rodzimej wizji wojny polsko-sowieckiej. W wielu aspektach stoją one bowiem w sprzeczności z tym, co twierdzili polscy kombatanci i jednocześnie późniejsi pamiętnikarze oraz historycy walczący w 1920 r. z Konarmią Siemiona Budionnego, opisujący następnie starcia, w których uczestniczyli41. Te zaś poglądy i opinie - o czym wspomniano - nieustannie obowiązują we współczesnej polskiej historiografii.
Warto też zauważyć, że w pisarstwie historyczno-wojskowym powstającym przed 1939 r. widoczna była tendencja do pewnej heroizacji osiągnięć Wojska Polskiego z okresu "wojen o niepodległość i granice", głównie tych, które dotyczyły wojny polsko-sowieckiej. Wówczas było to do pewnego stopnia uzasadnione koniecznością budowy w stosunkowo młodej armii odpowiedniego esprit de corps. Współcześnie historycy powinni dążyć jednak do opracowania możliwie obiektywnej syntezy tych działań. Tego natomiast - jak wspomniano - nie da się uczynić bez rzetelnego przedstawienia naszych ówczesnych przeciwników oraz realnego stosunku zaangażowanych sił i strat ponoszonych przez obie walczące strony itd. Pomijając konieczność spełnienia tych warunków, trudno będzie przedstawić rzeczywisty obraz polskiego sukcesu, głównie tego z późnego lata i wczesnej jesieni 1920 r.
Kończąc te siłą rzeczy krótkie rozważania, należy również zwrócić uwagę na kwestię traktowania w polskiej historiografii wojskowej dotyczącej lat 1918-1920-1921 przekazu zawartego w źródłach narracyjnych, takich jak dzienniki, relacje, pamiętniki i wspomnienia. Często bowiem zawarte w nich treści traktuje się niemal bezkrytycznie, podczas gdy są to źródła bardzo subiektywne i wymagające krytycznego podejścia i możliwie szerokiego konfrontowania ich treści ze źródłami innego typu42. Nie oznacza to oczywiście, że nie należy z nich korzystać - wręcz przeciwnie. Często bowiem zawierają one informacje, których próżno byłoby szukać choćby w dokumentach archiwalnych. Jednak nieumiejętne ich wykorzystywanie jest kolejnym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu skrzywionej wizji militarnej historii Polski oraz jej sił zbrojnych43.
Podsumowując: pomimo znaczącego i nieustającego narastania literatury dotyczącej dziejów Wojska Polskiego z lat 1918-1920-1921 wzrost naszej wiedzy jest powolny i niewspółmierny do liczby publikacji ukazujących się drukiem. Często bowiem nowe opracowania bazują na wiedzy dostępnej w pracach polskich historyków wojskowych - nierzadko kombatantów z lat "wojen o niepodległość i granice", tworzących przed 1939 r. - których wnioski są także w wielu przypadkach powielane. Jest to wynik tego, że autorzy tychże opracowań często nie prowadzą kompleksowej kwerendy archiwalnej i bibliograficznej. Innymi słowy liczba publikacji nie przekłada się na jakość badań.
Kolejnym ważnym problemem i jednocześnie zjawiskiem dość powszechnym wśród tej grupy historyków jest ignorowanie konieczności szeroko zakrojonych badań prowadzonych w źródłach i literaturze obcej proweniencji oraz obcojęzycznej. Poza tym często niezauważane i celowo pomijane są ustalenia innych historyków oparte na takiej właśnie podstawie źródłowej. Zazwyczaj bowiem są one odmienne od powszechnie ugruntowanej wiedzy czy też raczej historycznych stereotypów.
Nadal też można znaleźć zagadnienia i ważne problemy badawcze całkowicie pomijane lub też analizowane jedynie powierzchownie oraz takie, które wymagają kontynuacji.
Poza tym w odniesieniu do zdecydowanej większości formacji Wojska Polskiego z lat 1918-1920-1921, pomimo istnienia dość nawet licznej - bardzo często wartościowej - literatury biograficznej44 i słownikowej45, brak jest badań prozopograficznych46.
Udało się natomiast przygotować imienną listę żołnierzy poległych i zmarłych z ran i chorób w okresie "wojen o niepodległość i granice" w latach 1918-1920-192147, a także wykaz poległych w tym czasie kawalerzystów i artylerzystów konnych48. Wśród nich, co oczywiste, są również uczestnicy wojny polsko-sowieckiej. Poza tym wielu wojskowych zajmujących w tym czasie eksponowane stanowiska dowódcze, a często także pełniących ważne - lub nawet bardzo ważne - funkcje polityczne, doczekało się własnych mniej lub bardziej obszernych biografii49.
W efekcie wszystkich wskazanych powyżej mniej lub bardziej istotnych braków obecnie istnieją co najmniej dwie zupełnie niekompatybilne wersje dziejów wojny polsko-sowieckiej z lat 1919-1920-1921. Pierwsza z nich to mocno upolityczniona oraz zideologizowana wizja sowiecka50 i posowiecka, która dominuje we współczesnej historiografii rosyjskiej51. Jedną z najczęściej występujących w niej dominant jest twierdzenie, jakoby konflikt ten ograniczał się wyłącznie do wiosny oraz lata i wczesnej jesieni 1920 r., przy czym stroną inicjującą, czyli ponoszącą winę za jego wybuch, była strona polska, która podjęła ofensywę w kierunku "istinno rosyjskiego" Kijowa52. Choć teza ta jest nieprawdziwa - wręcz absurdalna, to jednak jest ona powszechna także we współczesnej anglosaskiej literaturze historycznej53.
Drugi obraz tego konfliktu jest efektem prac polskich historyków, którzy już wkrótce po jego zakończeniu - z reguły - jego początek umiejscawiali w pierwszych miesiącach 1919 r. Zupełnie inaczej też interpretowali, i nadal interpretują, przyczyny oraz skutki tegoż konfliktu. O niedostatkach tej wizji napisano powyżej. Niemniej ważny jest jednak fakt, że nie jest ona przekonująca dla większości historyków zachodnich, co zarówno dawniej, jak i współcześnie jest mocno niekorzystne dla postrzegania roli i znaczenia naszego kraju w tej części Europy - szczególnie w kontekście tzw. kwestii rosyjskiej54.
Kilka uwag na temat stanu współczesnej polskiej historiografii wojskowej dotyczącej badań nad wojną polsko-sowiecką z lat 1919-1920-1921
Słowa kluczowe: wojna polsko-sowiecka z lat 1919-1920-1921, Rzeczpospolita Polska, Rosja sowiecka, współczesna historiografia polska, historiografia sowiecka i rosyjska, historiografia anglosaska
Streszczenie
W materiale tym autor zajął się kwestią oceny stanu współczesnej polskiej historiografii dotyczącej wojny polsko-sowieckiej z lat 1919-1920-1921. Wskazał na jej dotychczasowe osiągnięcia, jak również na istotne niedostatki.
Poza tym omówił przyczyny takiego stanu rzeczy oraz zwrócił uwagę na niekorzystne skutki tych braków zarówno dla postępu polskich badań nad tym konfliktem, jak i na ich zły wpływ na postrzeganie i oceny wojny pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Rosją sowiecką, które powszechne są w historiografii anglosaskiej. Ta bowiem powiela głównie stronnicze oraz często nieprawdziwe poglądy i opinie od czasów sowieckich zawarte najpierw w historiografii sowieckiej, a obecnie także w rosyjskiej.
A few remarks on the status of contemporary Polish military historiography regarding research on the Polish-Soviet war of 1919-1920-1921
Key words: Polish-Soviet War of 1919-1920-1921, the Republic of Poland, Soviet Russia, contemporary Polish historiography, Soviet and Russian historiography, Anglo-Saxon historiography
Summary
In this material the author dealt with the issue of assessing the state of contemporary Polish historiography regarding the Polish-Soviet War of 1919-1920-1921. He pointed to its present achievements, as well as its significant shortcomings.
Moreover, the author discussed the reasons for the current state of things and drew attention to the unfavorable effects of mentioned shortcomings, negatively affecting both the progress of Polish research on this conflict and the perception and assessment of the war between the Republic of Poland and Soviet Russia in Anglo-Saxon historiography. The later mainly reproduces biased and often untrue views and opinions from Soviet times, first contained in Soviet historiography, and now in Russian historiography as well.
Dalsza część w wersji pełnej
