Wybór i przegląd motywów przewodnich prozy Jerzego Pilcha - Mateusz Kołodziej

1. WSTĘP

Dziesiątki razy przymierzałem się do pisania o Jerzym Pilchu i nigdy mi się to nie udawało. Nie umiałem odgadnąć zaklęcia, po wypowiedzeniu którego wszystko staje się jasne. Nie potrafiłem nazwać sekretu tego genialnego pisarstwa, nie potrafiłem rozgryźć zatrważającego układu jego frazy. Tak się borykałem z własnym uwielbieniem Pilcha, a raczej z niemożnością nazwania tego uwielbienia - ta parafraza jednego z felietonów[1] Jerzego Pilcha, w którym autor przedstawia swoje rozterki związane z Andriejem Płatonowem i jego twórczością, idealnie pasuje do rozpoczęcia pisania o laureacie Nagrody Nike z 2001 roku.

Na pewno książka ta nie wyjaśni wszystkich problemów związanych z prozą Jerzego Pilcha, nie przedstawi dokładnie tylu dróg interpretacyjnych, ile istnieć może i ile istnieje faktycznie. Jest natomiast próbą scharakteryzowania pisarstwa urodzonego w Wiśle autora i jego prozy ze szczególnym uwzględnieniem najważniejszych motywów literackich w niej występujących. Najważniejszych, choć zaznaczam - nie jedynych. Proza Pilcha to rodzinna miejscowość, alkohol, kobiety i futbol - w kółko przywoływanie identycznych wątków i historii, używanie tych samych zwrotów, przedstawianie nam - czytelnikom - ponownie postaci, z którymi mieliśmy do czynienia w innej powieści. Postrzeganie pisarstwa Pilcha przez pryzmat tylko tych czterech elementów, mimo wszystko, wydaje się niepełne. Są one faktycznie motywami głównymi, przebijają się na pierwszy plan, nadają twórczości tej charakterystycznego znaku i stanowią o jej kręgosłupie, osi, od której wszystko się zaczyna. Nie można jednak zapominać o innych elementach wynikających poniekąd z wyżej wyszczególnionych. O tym właśnie jest ta książka - o powrotach na rodzinne tereny, o alkoholu, kobietach, przez które Pilchowy bohater wpada w nałóg, o religii i inności wiary człowieka w kraju katolickim, o rodzinie, jej członkach, a także, finalnie, o degradacji postaci, do której prowadzą wszystkie wyliczone elementy. Bo w prozie tej nie ma szczęśliwego zakończenia rodem z Hollywood.

Swoją książkę dzielę na cztery główne części poświęcone kolejnym motywom literackim, które w prozie Jerzego Pilcha uważam za najważniejsze. Są to kolejno: motyw domu rodzinnego i powrotów do niego (z uwzględnieniem członków rodziny oraz elementów religii protestanckiej), alkohol, kobiety oraz degradacja bohatera, która z jednej strony jest celem samym w sobie, z drugiej, efektem wymienionych kwestii.

W miejscu tym chciałbym także zaznaczyć, że wskazaną problematykę omawiam uwzględniając głównie prozatorskie dzieła Pilcha, wyłączając z nich całe zbiory felietonów (z książek tego typu, dla potwierdzenia argumentów, posłuży mi jedynie kilka wybranych tekstów) oraz trzy tomy "Dziennika". Rozważania poprzedzam także czysto teoretycznym, krótkim rozdziałem, w którym przedstawiam postać pisarza oraz wyjaśniam terminologię motywu literackiego.

Książka ta w większości jest tożsama z pracą dyplomową napisaną pod opieką profesora Stanisława Jaworskiego i obronioną w czerwcu 2011 roku w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Tarnowie.

[1] Rozdział opracowany na podstawie haseł "Jerzy Pilch" z: Literatura polska. Encyklopedia PWN. Epoki literackie, prądy i kierunki, dzieła i twórcy, pod red. Sławomira Żurawskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s 535-536; Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, tom 2 (P-Z), pod red. Artura Hutnikiewicza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 25-26; Polscy pisarze i badacz literatury przełomu XX i XXI wieku, na: https://nplp.pl/artykul/jerzy-pilch/, dostęp: 29.06.2020 r.

[2] Wyliczone nagrody nie prezentują pełnej listy wyróżnień przyznanych pisarzowi.

[3] Pilch: "Lepsze Nike w garści...", na: http://wiadomosci.onet.pl/rozrywka/pilch-lepsza-nike-w-garsci,1,3364544,wiadomosc.html, dostęp: 01.05.2011 r.

[4] W zależności od okresu periodyk ukazywał się w odstępach dwutygodniowych lub miesięcznych. Pismo w czasach świetności skupiało w swoich szeregach redakcyjnych wybitne postaci tworzące tzw. Nową Falę poezji polskiej (m.in. Stanisław Barańczak, Adam Zagajewski), publicystów (m.in. Leszek Balcerowicz) oraz rysowników-satyryków (m.in. Andrzej Mleczko, Andrzej Czeczot).

[5] Wyznania twórcy pokątnej literatury erotycznej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009; Spis cudzołożnic. Proza podróżna, Wydawnictwo Tower Press, Gdańsk 2000; Inne rozkosze, Wydawnictwo Tower Press, Gdańsk 2000; Monolog z lisiej jamy, Towarzystwo Autorów i Wydawnictwo Prac Naukowych Universitas, Kraków 1996; Tysiąc spokojnych miast, Wydawnictwo Tower Press, Gdańsk 2000; Pod Mocnym Aniołem, Wydawnictwo Tower Press, Gdańsk 2000; Miasto utrapienia, Świat Książki, Warszawa 2004; Moje pierwsze samobójstwo i dziewięć innych opowiadań, Świat Książki, Warszawa 2006; Marsz Polonia, Świat Książki, Warszawa 2008; Wiele demonów, Wielka Litera, Warszawa 2013; Zuza albo czas oddalenia, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2015; Portret młodej wenecjanki, Wydawnictwo Literackie 2017; Żywego ducha, Wydawnictwo Literackie 2018; Żółte światło, Wielka Litera 2019. Wszystkie cytaty wykorzystane w książce za powyższymi wydaniami.

[6] Dziennik, Wielka Litera 2012; Dziennik drugi. 21 czerwca 2012 - 20 czerwca 2013, Wydawnictwo Literackie 2013; Trzeci dziennik. 7 maja 2017 - 15 lipca 2018, Wydawnictwo Literackie 2019. Wszystkie cytaty wykorzystane w książce za powyższymi wydaniami.

[7] Stanisław Stabro, Literatura polska 1944-2000 w zarysie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002, s 153.

[8] Mieczysław Orski, Pierwotna siła felietonu Jerzego Pilcha, w: tegoż, Lustratorzy wyobraźni, rewidenci fikcji. O polskiej prozie lat dziewięćdziesiątych, OPEN Wydawnictwo Naukowe i Literackie, Warszawa 2002, s. 89.

[9] Rozpacz z powodu utraty furmanki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003; Tezy o głupocie, piciu i umieraniu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003; Bezpowrotnie utracona leworęczność, Wydawnictwo Tower Press, Gdańsk 2000; Upadek człowieka pod Dworcem Centralnym, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002; Pociąg do życia wiecznego, Wydawnictwo Tower Press, Gdańsk 2000; Widok z mojego boksu, Znak 2019; 60 felietonów najjadowitszych, Wielka Litera 2020. Wszystkie cytaty wykorzystane w książce za powyższymi wydaniami.

[10] Katarzyna Kubisiowska, Pilch w sensie ścisłym, Wydawnictwo Znak, Kraków 2016. Wszystkie cytaty wykorzystane w książce za powyższym wydaniem.

[11] Wieczorem. W poszukiwaniu Jerzego Pilcha, scenariusz: Anna Król, reżyseria: Krzysztof Czeczot; patrz: https://www.e-teatr.pl/wieczorem-w-poszukiwaniu-jerzego-pilcha-s16575.

[12] Kiev Office, Jerzy Pilch, na: tegoż, Zamenhofa, wyd. Nasiono Records, 2013.

[13] O drodze do duszy i innych historiach, wywiad z Jerzym Pilchem, "Polityka", na: http://www.polityka.pl/paszportypolityki/rozmowy/3656,1,o-drodze-do-duszy-i-innych-historiach.read, dostęp: 28.04.2011 r.

[14] Literatura polska. Encyklopedia PWN. Epoki literackie, prądy i kierunki, dzieła i twórcy, pod red. Sławomira Żurawskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, hasło: Jerzy Pilch, s 536.

[15] Fragmenty rozdziału poświęcone rozważaniom teoretycznym nad definicją motywu literackiego oraz jego charakterystyką bazują wyłącznie na dwóch pozycjach: Słownik terminów literackich, pod red. Janusza Sławińskiego, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 2002, s. 325-326, hasło: motyw; oraz: Michał Głowiński i in., Zarys teorii literatury, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1986, s. 78-83.

[16] Związek czasowy tożsamy jest z następowaniem po sobie kolejnych motywów w czasie; związek celowy (inaczej zwany teleologicznym) polega na całościowym dążeniu ciągu motywów do określonego, ostatecznego celu, czego najlepszym przykładem może być ciąg wydarzeń powieści kryminalnej zmierzający do rozwiązania przedstawianej zagadki; związek funkcjonalny polega na wzajemnym oddziaływaniu na siebie dwóch lub więcej motywów (statycznego ze statycznym, statycznego z dynamicznym lub dynamicznego z dynamicznym), co w rezultacie prowadzi do utworzenia konkretnej całości, elementu danego dzieła (np. konkretnego bohatera lub epizodu większej całości); związek przyczynowo-skutkowy motywów literackich charakteryzuje się warunkowaniem przyczynowym danego motywu, na który to wpływ ma inny motyw przedstawiony na kartach tej samej książki.

[17] Inne nazewnictwo: motywy wędrowne.

[1] Marsz Polonia, s. 54.

[2] W "Wielu demonach" wydarzenia rozgrywają się co prawda w Sigle, ale miejscowość ta nosi wiele cech Wisły znanej z wcześniejszych książek pisarza.

[3] Przemysław Czapliński, Wzniosłe tęsknoty. Nostalgie w prozie lat dziewięćdziesiątych, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001, s. 118-119.

[4] Aleksander Fiut, Pytanie o tożsamość, Towarzystwo Autorów i Wydawnictwo Prac Naukowych Universitas, Kraków 1995, s. 193.

[5] Przemysław Czapliński, Wyzwania prozy polskiej lat dziewięćdziesiątych, na: http://www.culture.pl/pl/ culture/artykuly/es_proza_lat_90, dostęp: 14.11.2010 r.

[6] Ibidem.

[7] Ibidem.

[8] Motyw ten powraca w polskiej literaturze również w XXI wieku częściowo chociażby za sprawą reportażu "My, superimigranci" autorstwa Emilii Smechowski.

[9] Przemysław Czapliński, Wyzwania prozy polskiej lat dziewięćdziesiątych, op. cit.

[10] Ibidem.

[11] Spis cudzołożnic, s. 4.

[12] Przemysław Czapliński, Wyzwania prozy polskiej lat dziewięćdziesiątych, op. cit.

[13] Spis cudzołożnic, s. 28.

[14] Przemysław Czapliński, Piotr Śliwiński, Literatura polska 1976-1998, Wydawnictwo Literackie, Kraków 200, s. 235.

[15] Ibidem, s. 236.

[16] Przemysław Czapliński, Wyzwania prozy polskiej lat dziewięćdziesiątych, op. cit.

[17] Mityczną, rzecz jasna, dla pisarza.

[18] Przemysław Czapliński, Wzniosłe tęsknoty. Nostalgie w prozie lat dziewięćdziesiątych, op. cit., s. 168.

[19] Ibidem, s. 165.

[20] Ibidem, s. 240.

[21] Jerzy Pilch, Elegia na wożenie odpadów pokonsumpcyjnych, w: Bezpowrotnie utracona leworęczność, s. 84.

[22] Przemysław Czapliński, Wzniosłe tęsknoty. Nostalgie w prozie lat dziewięćdziesiątych, op. cit., s. 229.

[23] Tysiąc spokojnych miast, s. 4.

[24] Czapliński, Wzniosłe tęsknoty. Nostalgie w prozie lat dziewięćdziesiątych, op. cit., s. 231.

[25] Ibidem, s. 231.

[26] Sformułowanie "groteska nostalgiczna" zapożyczone zostało z podtytułu jednego z cytowanych w tej książce artykułów autorstwa Przemysława Czaplińskiego.

[27] Ibidem, s. 235.

[28] Maria Delaperrier, Polskie gry i egzorcyzmy literackie po roku 1989, w: Nowe dwudziestolecie (1989-2009), pod red. Hanny Gosk, Dom Wydawniczy ELIPSA, Warszawa 2010, s. 82.

[29] Porównaj: Przemysław Czapliński, Wyzwania prozy polskiej lat dziewięćdziesiątych, op. cit.

[30] Ibidem.

[31] Maria Delaperri?re, op. cit., s. 83.

[32] Maria Jolanta Olszewska, Dyskurs o wściekłości, współczuciu, cierpieniu, heroizmie i odpowiedzialności, w: Nowe dwudziestolecie (1989-2009), pod red. Hanny Gosk, Dom wydawniczy ELIPSA, Warszawa 2010, s. 317.

[33] Porównaj: "na przełomie wieków XIX i XX w obliczu przemian światopoglądowych i podejmowanych poszukiwań prawdy o człowieku i świecie wolnym od dogmatów (...) pozytywistycznych dostarczał inteligencji wzorców opartych na wartościach chrześcijańskich. W dwudziestoleciu międzywojennym, pomimo słabości polskiego katolicyzmu (...), istniał aktywny nurt literatury spod znaku humanizmu chrześcijańskiego (...). Również po II wojnie światowej, mimo że wpływ Kościoła na życie (...) przygasł, nurt poświęcony tematyce religijnej nie od razu osłabł" - za: Maria Jolanta Olszewska, op. cit., s. 316-317.

[34] Maria Drapella, Wątki ewangelickie w twórczości Jerzego Pilcha. Od Wisły do Granatowych Gór, w: "Ewangelik", nr 3/2007, s. 29-43.

[35] Jerzy Pilch, Otwieranie i zamykanie furtki, w: Bezpowrotnie utracona leworęczność, s. 60.

[36] Ibidem, s. 61.

[37] Motyw protestanckiej ciężkiej pracy (zaprzeczającej tzw. chodzeniu na skróty) połączony z lekką drwiną z katolicyzmu widoczny jest również chociażby w "Wielu demonach": "W Sigle nigdy nikt żadnych sznurów, żadnych szpagatów, żadnych tasiemek nie obcinał! Zawsze się wszelkie na amen nawet zapętlone, do imieniu skamieniałe i gordyjskie w sensie ścisłym węzły rozplątywało" (s. 275).

[38] Moje pierwsze samobójstwo, s. 41.

[39] Ibidem, s. 38.

[40] Ibidem, s. 56.

[41] Tysiąc spokojnych miast, s. 31.

[42] Ewentualnie zajęcie (wszak sportretowani przez pisarza pijacy również chcą osiągnąć w picu perfekcję).

[43] Ibidem, s. 32.

[44] Ibidem, s. 34.

[45] Fragment wypowiedzi Jerzego Pilcha pochodzi z wywiadu Dar niesprawiedliwych spojrzeń ("Tygodnik Powszechny", 2006, nr 51), cytat za: Edyta Korpeta, Budowanie małej ojczyzny w twórczości Jerzego Pilcha, w: Inna literatura? Dwudziestolecie 1989-2009, tom I, pod red. Zbigniewa Andresa i Janusza Pasterskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2010, s. 280.

[1] Tysiąc spokojnych miast, s. 36-37.

[2] Ibidem, s. 37.

[3] Moje pierwsze samobójstwo i dziewięć innych opowiadań, s. 52.

[4] Ibidem, s. 55-56.

[5] Ibidem, s. 56.

[6] Piotr Śliwiński, Pić i być, "Nowe Książki", 1996, nr 7, s. 56.

[7] Jerzy Pilch, Wstęp, w: Julian Tuwim, Polski słownik pijacki, Wydawnictwo Twój Styl, Warszawa, 2000, na: http://www.poczytaj.pl/1076, dostęp: 11.04.2011 r.

[8] Pod Mocnym Aniołem, s. 7.

[9] Ibidem, s. 113.

[10] Podobną rzecz można zaobserwować w wcześniejszym dziele Pilcha również w całości poświęconym analizie alkoholowego upodlenia - "Monologu z lisiej jamy".

[11] Pod Mocnym Aniołem, s. 23.

[12] Recenzja: Jerzy Pilch, Pod Mocnym Aniołem, na: http://www.portalliteracki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=14295, dostęp: 14.05.2011 r.

[13] Pod Mocnym Aniołem, s. 112.

[14] Tadeusz Nyczek, Jakie picie, takie życie, "Polityka, 2000, nr 48, s. 51.

[15] Ibidem, s. 51.

[16] Will L. Fletcher, Alcoholic 'Angel' Proves Formidable, na: https://www.thecrimson.com/article/2009/4/2/alcoholic-angel-proves-formidable-the-modern/, dostęp: 14.12.2010 r. (tłum. własne).

[17] Kolejna metaforyka wiążąca alkoholizm (i wychodzenia z niego) ze sferą sacrum.

[18] Pod Mocnym Aniołem, s. 108.

[19] Ibidem, s. 36.

[20] Narodowa spirytiada, na: https://krakow.wyborcza.pl/krakow/1,35796, 1298442.html, dostęp: 24.07.2020 r.

[21] Wydany w 1939 roku "Czarodziej" miał być literacką rozgrzewką przed "Lolitą", która do druki trafiła w połowie lat pięćdziesiątych XX wieku.

[22] Jerzy Pilch, Dziennik Jerzego Pilcha, "Przekrój", 2011, nr 6, s. 88.

[1] Fragment wypowiedzi Jerzego - postaci z filmu Wtorek w reżyserii Witolda Adamka, w którą wcielił się sam pisarz.

[2] Jak przyznaje sam bohater-narrator, postać ta zwodzi go i często na początku znajomości przedstawia różne imiona: "Na pierwsze spotkanie przyszła jako Sonia, po godzinie wyznała, iż naprawdę jest Bellą. (...) Po tygodniu trafiłem na anons "Zmysłowej Żanety". (...) Słusznie się domyślacie - to była ona. (...) Tym razem zaklinała się, że jest Olgą" (Zuza albo czas oddalenia, s. 13-15).

[3] "Pomimo iż przechodzenie z rąk do rąk było jej publiczną powinnością, pracą zarobkową" (Zuza albo czas oddalenia, s. 75-76).

[4] Inne rozkosze, s. 19.

[5] Marsz Polonia, s. 24-25.

[6] Ibidem, s. 23.

[7] Ibidem, s. 24.

[8] Ibidem, s. 24.

[9] Ibidem, s. 7-8.

[10] Nawiązuję do filmu "Niemoralna propozycja", w którym John Gage (grany przez Roberta Retforda) proponuje milion dolarów za spędzenie nocny z żoną (Demi Moore) nowopoznanego w kasynie architekta mającego kłopoty finansowe.

[11] Iwona Kubica, Pilcha kłopoty z najpiękniejsza kobietą świata, na: http://www.dynamis.pl/ dl/?id=283, dostęp: 18.05.2011 r.

[12] Ten wzorzec kobiecego piękna obecny jest również w późnej fazie twórczości pisarza, czego przykładem Nulla pojawiająca się w powieści Zuza albo czas oddalenia (por. cytat: "Szczerze mówiąc, niepodobna było nie zauważyć wysokiej, zgrabnej", s. 35) oraz Julita z Portretu młodej wenecjanki (por. cytat: "Ożywił się dopiero, gdy ujrzał Julitę. Po pierwsze, była uderzająco wysoka. Ale nie to tylko przykuło jego uwagę. Magnetyczne były też jej szczupłość, postawa i wdzięk widoczny w gestach i delikatnym sposobie poruszania się", s. 26).

[13] Zuza albo czas oddalenia, s. 17.

[14] Ibidem, s. 17.

[15] Moje pierwsze samobójstwo, s. 5

[16] Kłopoty wynikające z pokochania kobiety uznawanej za najpiękniejszą opisane są także w książce Zuza albo czas oddalenia. Relacja ta doprowadza do upadku bohatera, ma wpływ na jego stan psychiczny ("i czuję, jak świruję", s. 85) i racjonalne myślenie.

[17] Moje pierwsze samobójstwo, s. 8.

[18] Ibidem, s. 32.

[19] Ibidem, s. 33.

[20] Porównaj fragment wspomnianej piosenki: Chciałbym sobie postrzelać / Wiesz, do dziewczyn na ulicy, w biały dzień, teraz / Nie do zwykłych dziewczyn, ale do tych najpiękniejszych / Chciałbym patrzeć im w oczy, jak marnieją i więdną.

[21] Moje pierwsze samobójstwo, s. 35.

[22] Ibidem, s. 5.

[23] Porównaj: Iwona Kubica, op. cit.

[24] Ibidem.

[25] Marsz Polonia, s. 49.

[26] Marsz Polonia, s. 7

[27] Wracamy tym samym niejako do wizerunku kobiecego ideału z fragmentu wcześniejszego.

[28] Doskonały przykład na to, że autorzy budują swoje fabuły w oparciu o miejsca, w których aktualnie mieszkają lub przebywają. Spis cudzołożnic to książka z krakowskiego okresu Pilcha, Marsz Polonia - warszawskiego,

[29] Wieża Babel kontra Arka Noego - wywiad z Jerzym Pilchem, na: www.wysokieobcacy.pl/wysokie-obcacy/1,53581,5282153,Wieza_Babel_kontra_Arka_Noego.html?as=1&startsz=x, dostęp: 11.09.2010 r.

[30] Marsz Polonia, s. 8.

[1] Przykładem książka Zuza albo czas oddalenia, gdzie bohater-narrator snuje opowieści o tytułowej bohaterce, ale robi to poprzez przypominanie innych kobiet, z którymi był związany, a relacje te doprowadzały go do kolejnych upadków. Finalnie dochodzi on do wniosku, że partnerki nie różniły się od siebie znacząco ("Tak. Zuza. Opowiadam o Sarze Kaim, Ali Kramarz, Nulli Kwiat i paru jeszcze gwiazdach, mam nadzieję, że nie poplączą się wam one, a jak się poplączą, to nic, one jakoś w sumie podobne", s. 106).

[2] Pod Mocnym Aniołem, s. 6.

[3] Magdalena Lubelska, Rozpacz twórcy pokątnej literatury bankomatowej, na: http://www.dekadaliteracka.pl/?id=3877, dostęp: 12.12.2010 r.

[4] Słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa 1997, s.211, hasło: degradować.

[5] Idem, s. 214, hasło: deklasować.

[6] Idem, s. 214.

[7] Stanisław Burkot, Literatura polska w latach 1939-1999, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 375.

[8] Miasto utrapienia, s. 113.

[9] Ibidem, s. 347.

[10] Ibidem, s. 36.

[11] Ibidem, s. 37.

[12] Magdalena Lubelska, op. cit.

[13] Ibidem.

[14] Porównaj: Magdalena Lubelska, op. cit.

[15] Wiążąc Pilcha z Konwickim mam na myśli (i zapewne także Marta Wyka) dzieło tego drugiego zatytułowane "Wniebowstąpienie".

[16] Przemysław Czapliński, Miasto utrapienia, Jerzy Pilch, na: http://wyborcza.pl/1,75517,1871027.html, dostęp: 12.01.2011 r.

[17] Magdalena Lubelska, op. cit.

[18] Ibidem.

[19] Pod Mocnym Aniołem, s. 16.

[20] Ibidem, s. 65.

[21] Monolog z lisiej jamy, s. 10.

[22] Moje pierwsze samobójstwo i dziewięć innych opowieści, s.36

[23] Na marginesie: Pilch lubił chyba motyw listy. Pojawia się ona także m.in. w następujących książkach: "Wyznania twórcy...", "Spis cudzołożnic", "Marsz Polonia", "Portret młodej wenecjanki", "Zuza albo czas oddalenia".

[24] Aleksander Fiut, op. cit., s. 197.

[25] Arkadiusz Bagłajewski, Przygoda Kohoutka niedojrzałego, "Nowe Książki", 1996, nr 2, s. 43.

[26] Przemysław Czapliński, Wzniosłe tęsknoty. Nostalgie w prozie lat dziewięćdziesiątych, op. cit., s. 240-241.

[27] Tysiąc spokojnych miast, s. 10.