Streszczenie

Monografia porusza zagadnienie wykładni komparatystycznej, rozumianej, w pewnym uproszczeniu, jako ustalanie znaczenia przepisów prawnych jednego syste-mu prawnego z wykorzystaniem informacji o prawie innego systemu prawnego. Celem omówionych w niej badań było scharakteryzowanie tego rodzaju wykładni oraz jej uwarunkowań i metodyki w odniesieniu do polskiego prawa, a także analiza jej wykorzystania w szczególnym kontekście zjawiska przeszczepów prawnych (ang. legal transplants). Z osiągnięciem tego drugiego zamierzenia związany był wybór przedmiotu studium przypadku, dotyczącego przepisów, na mocy których wprowadzono do Kodeksu spółek handlowych zasadę biznesowej oceny sytuacji (art. 293 § 3, 300125 § 2 i 483 § 3 k.s.h.). Jest to przypadek szczególnie interesujący, ponieważ dotyczy instytucji prawnej pochodzącej z tradycji common law, narażonej na większe trudności w adaptacji do systemu należącego do tradycji kontynentalnej. Wykładnia komparatystyczna jest jednak warta uwagi nie tylko w związku z zagadnieniem przeszczepów prawnych, stanowiących jeden z możliwych obszarów jej zastosowania.

Należy podkreślić, że metodyka wykładni, w tym wykładni komparatystycznej, ma znaczenie m.in. z punktu widzenia akceptowalności rozstrzygnięć organów stosujących prawo - co dotyczy wykładni operatywnej, ale przekłada się również na rzetelność badań, w których podjęto wykładnię doktrynalną. W przypadku orzecznictwa odniesienia do prawa obcego mogą budzić wątpliwości stron i opinii publicznej, dlatego od organów stosujących prawo należałoby oczekiwać transparentnego rozliczenia się z przyczyn i sposobu skorzystania ze źródeł zagranicznych w uzasadnieniu orzeczenia czy decyzji. Wykorzystanie obcego prawa wiąże się także z ryzykiem jego niezrozumienia i błędów. Należy w tym kontekście zauważyć, że niejednokrotnie odniesienia do zagranicznego prawa ze strony polskich sądów nasuwają wątpliwości metodologiczne. Podniesienie świadomości wykładni komparatystycznej byłoby tym bardziej pożądane, że rośnie współcześnie dostępność informacji o prawie obcym. Do wykorzystania wykładni komparatystycznej mogą także przyczyniać się międzynarodowe kontakty środowisk prawniczych. Z punktu widzenia nauki prawa porównawczego, której ważnym wątkiem jest teoria przeszczepów prawnych, wykładnia komparatystyczna może być postrzegana jako element szerszego procesu przeszczepu, wpływający na dopasowanie obcego rozwiązania do systemu przyjmującego. Powyższe przesłanki uzasadniające podjęcie zagadnienia wykładni komparatystycznej pokazują zarazem, że łączy ono kilka perspektyw: teoretycznoprawną, prawnoporównawczą, dogmatycznoprawną i praktyczną. W niniejszej pracy za wiodący uznano punkt widzenia teorii prawa. Przyjęto siatkę pojęciową klaryfikacyjnej koncepcji wykładni, odpowiadającą późnym pracom Jerzego Wróblewskiego, aprobując jednocześnie dobrze z nią skorelowane argumentacyjne podejście do wykładni. Odniesiono się jednak także do koncepcji derywacyjnej i punktów wspólnych polskiej teorii wykładni prawa. Poczynione spostrzeżenia są adekwatne dla wykładni doktrynalnej i operatywnej.

W ramach części badań zmierzającej do wypracowania modelu wkomponowującego wykładnię komparatystyczną w proces wykładni przeanalizowano dorobek polskiej teorii wykładni prawa oraz polskie i międzynarodowe ujęcia wykładni komparatystycznej. Analizie poddano także wybrane regulacje konstytucyjne odnoszące się do źródeł prawa i prawa do sądu. W ramach studium przypadku, polegającego na weryfikacji funkcjonalności zaproponowanego modelu, podjęto wykładnię wspomnianych przepisów Kodeksu spółek handlowych, korzystając z informacji o prawie amerykańskim i niemieckim. W badaniach wykorzystano w szczególności metody przeglądu literatury, dogmatycznoprawną oraz elementy metod prawnoporównawczych. W wyniku badań możliwe było ustalenie katalogu warunków, pod którymi wykorzystanie wykładni komparatystycznej w polskim systemie prawnym jest uzasadnione. Obejmują one m.in. wskazanie i uargumentowanie okoliczności przemawiającej za podjęciem wykładni komparatystycznej (np. powiązanie wykładanego przepisu z prawem obcym), pozytywny wynik bilansu korzyści i zagrożeń związanych z tą wykładnią, uzasadniony wybór systemów prawnych do analizy, a także rzetelną i adekwatną do przypadku analizę prawnoporównawczą (ustalenie treści obcego prawa, ustalenie różnic i podobieństw względem prawa rodzimego, porównanie kontekstów prawnych i pozaprawnych). Ustalono również, że wykładnia komparatystyczna może być stosowana jedynie na etapie wykładni funkcjonalnej (jako jej podtyp), dlatego muszą zachodzić przesłanki podjęcia tej ostatniej. Wykładni komparatystycznej dotyczą także związane z wykładnią funkcjonalną ograniczenia, wynikające w szczególności z jej subsydiarnego charakteru. Ponadto stwierdzono, że mocny argument za podjęciem wykładni komparatystycznej stanowi okoliczność wprowadzenia pewnych przepisów w drodze przeszczepu prawnego. W takich przypadkach powinno się przynajmniej rozważyć przeprowadzenie wykładni komparatystycznej, a w razie jej niepodjęcia - uzasadnić tę decyzję. Należy zarazem pamiętać, że prawo obce wykorzystywane w ramach wykładni komparatystycznej, samo w sobie pozbawione legitymacji demokratycznej, nie jest wiążące dla interpretatora.

W ramach ogólnych wniosków z badań podkreślono, że informacje o prawie obcym nie ustępują innym materiałom wykładni wykorzystywanym w wykładni funkcjonalnej. Wymagają one natomiast odpowiedzialnego użycia. Nie powinno się w szczególności lekceważyć trudności związanych z ustaleniem treści obcego prawa. Istotna jest też transparentność w stosowaniu tego rodzaju wykładni. Dlatego należałoby jej poświęcić uwagę w kształceniu prawników, również w nawiązaniu do prawa porównawczego, często niedocenianego w programach studiów prawniczych. Warto również wspomnieć o tym, że dzięki podjętemu studium przypadku nie tylko możliwe było pozytywne zweryfikowanie zaproponowanego modelu wykładni oraz szczegółowe zilustrowanie jego wykorzystania, lecz także wysunięto konkretną propozycję wykładni (w sensie apragmatycznym) przepisów dotyczących zasady biznesowej oceny sytuacji. Pomimo znaczenia tej instytucji, dotykającej kluczowego dla biznesu zagadnienia ryzyka gospodarczego i podejścia do niego organów państwa, pojawiają się wokół niej istotne problemy interpretacyjne, które mogą negatywnie wpływać na jej funkcjonowanie. Zaproponowana wykładnia może być zatem użyteczna z punktu widzenia dogmatyki i praktyki prawa handlowego.

Opracowanie zostało podzielone na siedem rozdziałów. Po rozdziale wprowadzającym, obejmującym m.in. pytania i hipotezy badawcze, w rozdziale 2 przedstawiono różne możliwe spojrzenia na prawo w badaniach prawnoporównawczych, teoretycznoprawnych i dogmatycznoprawnych oraz w praktyce działania organów państwa. Zwrócono także uwagę na pojęcie prawa interpretacyjnego. W rozdziale 3 krótko scharakteryzowano paradygmat przeszczepów prawnych, omówiony przez autora szczegółowo w poprzedniej monografii. Zarysowano tam także specyfikę przeszczepów prawnych z tradycji common law w polskim systemie prawnym. W rozdziale 4 omówiono węzłowe zagadnienia polskiej teorii wykładni prawa, opierając się głównie na koncepcjach klaryfikacyjnej i derywacyjnej. Rozdział 5 w całości poświęcono wykładni komparatystycznej. Wieńczy go model wypracowany na podstawie rozważań podjętych w rozdziałach 4 i 5, który wkomponowuje wykładnię komparatystyczną w ogólny proces wykładni. W rozdziale 6 szczegółowo przedstawiono wykorzystanie tego modelu w ramach wspomnianego studium przypadku. Rozdział 7, stanowiący zakończenie pracy, odnosi się do pytań badawczych i hipotez, a także przedstawia ogólne wnioski.

Abstract

The present monograph focuses on the issue of comparative interpretation, understood, in simplified terms, as establishing the meaning of legal provisions from one legal system using information about the law of another legal system. The aim of the research discussed was to characterise this kind of interpretation, as well as its conditions and methodology, in relation to Polish law, and to analyse its use in the specific context of the legal transplant phenomenon. With the latter goal in mind, the legal provisions introducing the business judgment rule into the Polish Code of Commercial Companies and Partnerships (Articles 293(3), 300125(2) and 483(3) of the Code) were selected as the object of the case study conducted as part of the research. This case is a particularly interesting one given that the business judgment rule originates from the common law tradition and is, therefore, exposed to greater difficulties in its adaptation to a civil law system. This notwithstanding, comparative interpretation is worth attention not only in connection with legal transplants, which are but one of its possible areas of use. It should be emphasised that interpretation methodology, including that of comparative interpretation, is important, among others, from the perspective of the acceptability of decisions made by law-applying authorities (the case of the so-called operative interpretation). In addition, it translates into the reliability of academic legal research that entails doctrinal interpretation (interpretation carried out by scholars). Furthermore, since references to foreign sources in case law may raise doubts among the parties and the public, law-applying authorities should be expected to transparently account for the reasons for, and the manner of, using such materials in the statements of reasons for rulings or decisions. The use of foreign law also carries the risk of misunderstandings and errors. In this context, it should be noted that references to foreign law by Polish courts not infrequently raise methodological doubts. Moreover, greater awareness of comparative interpretation would be all the more desirable given the increasing availability of information on foreign law nowadays. The use of comparative interpretation may also be encouraged by international contacts among legal communities. From the point of view of comparative law (an important theme of which is the legal transplant theory), comparative interpretation can be seen as an element of a broader transplantation process that influences the adaptation of a foreign legal solution to the host system. The above arguments for discussing comparative interpretation also demonstrate that it entails a combination of several perspectives, that is, of legal theory, comparative law, legal dogmatics and legal practice. In the present study, however, the point of view of legal theory is considered the leading one. The study adopts the conceptual framework of the clarificative theory of interpretation, as developed in the late works of Jerzy Wróblewski. In doing so, it also subscribes to the legal argumentation approach, which aligns well with the clarificative theory. However, reference is also made to the derivational theory and the common points of the Polish theory of legal interpretation. The insights gained are adequate for doctrinal and operative interpretation. The part of the research that sought to develop a model incorporating comparative interpretation into the interpretation process took into account the output of the Polish theory of legal interpretation as well as Polish and international perspectives on comparative interpretation. The analysis also included selected constitutional regulations relating to the sources of law and the right to a fair trial. As part of the case study, which involved verifying the functionality of the model proposed, the aforementioned provisions of the Code of Commercial Companies and Partnerships were interpreted using information on American and German law. The research was based, in particular, on a literature review, the dogmatic method and elements of comparative law methods. As a result, it was possible to establish a catalogue of conditions under which the use of comparative interpretation in the Polish legal system is warranted. These include, among others, identifying a circumstance that supports comparative interpretation and justifying it (e.g. a link between the provision being interpreted and foreign law), a positive balance of the benefits and risks involved, a reasonable selection of legal systems for analysis, as well as a reliable and case-relevant comparative legal analysis (identifying the content of foreign law, identifying differences and similarities with domestic law and comparing legal and extralegal contexts). It was also found that comparative interpretation can only be used at the stage of functional interpretation (as its subtype), so the conditions for taking up the latter must be met. Furthermore, comparative interpretation is subject to limitations inherent in functional interpretation, arising, in particular, from the latter's subsidiary nature. Moreover, it was found that a strong argument for engaging in comparative interpretation is the circumstance that certain legal provisions were introduced through legal transplantation. In such cases, conducting comparative interpretation should at least be considered, and if it is not undertaken, the decision ought to be accounted for. At the same time, it should be remembered that foreign law used as part of comparative interpretation is not binding on the interpreter, as it lacks democratic legitimacy. The general conclusions from the research emphasise that information on foreign law is not inferior to other materials that can be tapped into as part of functional interpretation. However, it needs to be used responsibly. In particular, the difficulties involved in determining the content of foreign law should not be underestimated. Transparency in the use of this kind of interpretation is also important. Therefore, it should be given attention in the education of lawyers, also in relation to comparative law, which is often underestimated in law programmes. Moreover, it is worth mentioning that thanks to the case study, it was possible not only to positively verify the interpretation model proposed and to illustrate its use thoroughly, but also to put forward a specific proposal for the interpretation of the provisions on the business judgment rule. Despite the importance of this institution, which addresses business risk and the approach to it taken by state authorities and thus is of key importance for companies, the Polish business judgment rule is surrounded by significant interpretative challenges that may negatively impact its functioning. Its interpretation proposed in the monograph may, therefore, be useful for the dogmatic study and the practice of commercial law. The book consists of seven chapters. Following the introduction, which covers, among others, the research questions and hypotheses, Chapter 2 presents various possible perspectives on law adopted in comparative law, legal theory and legal dogmatics, as well as in the practical operations of state authorities. Attention is also drawn to the 'law of interpretation' concept. Chapter 3 briefly describes the legal transplant paradigm, which was covered in detail in the author's previous monograph. It also outlines the peculiarity of common-law legal transplants within the Polish legal system. Chapter 4 discusses the key themes of the Polish theory of legal interpretation, drawing mainly on the clarificative and derivational approaches. Chapter 5 is entirely devoted to comparative interpretation. It concludes with a model, developed on the basis of the discussion in Chapters 4 and 5, that seeks to integrate comparative interpretation into the overall interpretation process. Chapter 6 provides a detailed account of the use of this model through the case study referred to above. The book ends with Chapter 7, which addresses the research questions and hypotheses and presents general conclusions.

1 Wprowadzenie

Alan Watson - wybitny szkocki romanista, historyk prawa i komparatysta, wykładowca uniwersytetów w Wielkiej Brytanii, RPA i Stanach Zjednoczonych[1], a także autor przełomowej monografii poświęconej przeszczepom prawnym pt. Legal Transplants: An Approach to Comparative Law[2] - w jednej ze swoich publikacji stawia interesującą tezę dotyczącą samej natury prawa. Jego zdaniem wyróżniającą i jedyną konieczną cechą prawa jest dostępność zinstytucjonalizowanego postępowania, którego istotową funkcją jest rozstrzyganie aktualnych lub potencjalnych sporów w drodze decyzji, czego szczególnym celem jest powstrzymanie dalszego nieuregulowanego konfliktu[3]. W tym ujęciu podstawowy cel prawa stanowi zatem zaprowadzanie, utrzymywanie i przywracanie porządku[4]. Watson przedstawia w ten sposób autorski rezultat poszukiwań odpowiedzi na pytanie o to, czym jest prawo, sytuujący się niejako obok głównych nurtów prawoznawstwa, choć biorący pod uwagę ich dorobek[5]. Czyni to w oparciu o wszechstronną wiedzę, wykraczającą zdecydowanie poza świat anglosaski, a jego perspektywa teoretyka prawa wydaje się wyraźnie naznaczona spojrzeniem komparatysty. Nie próbując w żadnej mierze porównywać się z tym wybitnym uczonym, autor niniejszego opracowania pragnie przyjąć podobną optykę: teoretycznoprawną, lecz uwzględniającą perspektywę prawa porównawczego. Takiemu podejściu sprzyja - a wręcz wymaga go - tytułowe zagadnienie wykładni komparatystycznej.

Powyższa charakterystyka prawa, zjawiska par excellence wielopłaszczyznowego[6] - podobnie jak wszystkie inne próby jego definiowania[7] - nie będzie najpewniej satysfakcjonująca dla przedstawicieli wszystkich orientacji filozoficznoprawnych[8]. Niemniej jednak trafnie ujmuje ona prawo jako zjawisko społeczne, stanowiące przedmiot badań zwłaszcza takich subdyscyplin nauk prawnych, jak prawo porównawcze, socjologia prawa czy, w pewnym stopniu, teoria prawa. Istotne w tym względzie jest minimalistyczne podejście Watsona[9], pozwalające na uniwersalne pojmowanie prawa (co jest ryzykowne w perspektywie prawnoporównawczej, która musi uwzględniać jego globalne zróżnicowanie), lecz w stopniu na tyle ograniczonym, że może ono pomieścić różnorodne jego postaci, nie tylko zresztą państwowe. Co więcej, postawienie instytucjonalizacji sporu w centrum uwagi uwypukla znaczenie rozstrzygnięć podejmowanych przez właściwe podmioty (organy). W ujęciu Watsona głównym walorem rozstrzygnięć jest akceptowalność, co jednak niekoniecznie musi się równać prawidłowemu zastosowaniu prawa do stanu faktycznego sprawy[10]. Mimo wszystko należy stwierdzić, że do akceptowalności rozstrzygnięć mogą znacząco przyczynić się metodyka stosowania prawa oraz jej transparentność, co dotyczy m.in. dokonanej przez organ wykładni, a także tego jej przejawu, który jest dostrzegalny dla stron i opinii publicznej, a zatem uzasadnienia orzeczenia sądowego[11] czy decyzji administracyjnej[12].

Teza Watsona przedkładająca akceptowalność nad metodologiczną poprawność może wydawać się obrazoburcza, zwłaszcza dla zwolenników istnienia w prawie słynnej one right answer. Niemniej jednak zdarza się, że wątpliwe prawnie rozstrzygnięcie, które zadowala wszystkie strony, ostaje się w obrocie, nie będąc przez nikogo kwestionowanym. Wiąże się z tym ważne pytanie, które stawia Sławomir Tkacz, a mianowicie "czy to, co deklarujemy, jest tym samym, co robimy w rzeczywistości". Odnosi się ono do kontekstu z jednej strony deklarowanego przywiązania do paradygmatu pozytywistycznego, a z drugiej strony praktyki, która być może odbiega od deklaracji, lecz poprzez pewną iluzję, akrobatyczną wykładnię czy nawet szlachetne kłamstwa podtrzymuje deklarowaną narrację[13]. Niezależnie natomiast od tego, czy przyjmie się bardziej pragmatyczne, przyziemne podejście do prawa - do którego skłania się autor niniejszego opracowania - czy też w systemie prawa będzie się poszukiwać takiej czy innej wizji idealnego, spójnego, niesprzecznego świata (przynajmniej jako pewnego założenia), zasadnicze znaczenie w rozstrzyganiu sporów ma wykładnia prawa, pozwalająca na realizację obu tych podejść. Słusznie określana jest ona mianem "jednego z kluczowych zagadnień całego prawoznawstwa"[14]. Wykładnia prawa może być narzędziem prowadzącym organ orzekający do sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy, a "w opanowaniu jej arkanów przejawia się najczęściej cały kunszt sędziowskiego warsztatu i znajomości metodyki pracy sędziego"[15]. Watson uznaje zresztą interpretatorów, w tym sędziów w krajach anglosaskich i kontynentalną doktrynę, za jedną z dwóch ogólnych kategorii prawotwórców (obok organów prawodawczych)[16]. Rola interpretatorów wymaga dostrzeżenia również w kontekście zjawiska przeszczepów prawnych[17], stanowiącego ważny punkt odniesienia dla niniejszej monografii. Przykładem jest ich znacząca rola w recepcji prawa rzymskiego[18]. Z perspektywy badań nad przeszczepami prawnymi wykładnię można rozpatrywać w kontekście dopasowania czy tzw. dostrajania przeszczepionego rozwiązania prawnego, o czym pisze Esin Örücü. Istotną rolę odgrywają w tym procesie sędziowie systemu przyjmującego, choć jest on potrzebny na wszystkich poziomach - także w ramach edukacji prawniczej[19]. Między innymi z tego względu niniejsza praca może mieć znaczenie dla kształcenia prawników, wskazując na problemy praktycznego stosowania przeszczepionego prawa.

Wykładnia prawa z jednej strony stanowi interesujący przedmiot badań, a z drugiej strony jest zagadnieniem praktycznym, istotnym zwłaszcza z perspektywy tych, którzy dokonują tzw. wykładni operatywnej, jak również z punktu widzenia organizacji, na rzecz których działają, współcześnie przede wszystkim państw. W tym kontekście należy odróżnić to, co badacz, reprezentujący taki czy inny paradygmat, jest skłonny uznać za prawo, od tego, co w praktyce stanowi podstawę wydawania rozstrzygnięć przez organy państwa - co te organy uznają za prawo. Wiąże się z tym z jednej strony przedmiot wykładni, a zatem uznawane źródła prawa, a z drugiej strony jej rezultat - gdy zaakceptuje się, choćby w niektórych sytuacjach, jej prawotwórczy charakter. Badacze w ramach poszczególnych dogmatyk prawa będą zainteresowani obrazem prawa bliższym temu, który przyjmują praktycy. Teoretycy prawa - niekoniecznie. Na przykład co innego za prawo będzie uznawać twardy pozytywista, a co innego jusnaturalista. Wynika to z uniwersalizujących skłonności wielu nurtów teoretycznoprawnych. Z kolei komparatyści, socjologowie prawa czy antropolodzy prawa interesują się wszelkimi przejawami tego zjawiska. Obrazuje to zaprezentowane wyżej podejście Watsona, w świetle którego za prawo można uznać na przykład prawo szariatu obowiązujące w społeczności muzułmańskiej w którymś z krajów zachodnioeuropejskich, niekoniecznie traktowane jednak jako prawo przez organy tego państwa czy krajową doktrynę.

Powyższy wywód miał w szczególności na celu zasygnalizowanie, że perspektywy prawnoporównawcza, teoretycznoprawna, dogmatycznoprawna czy praktyczna nie do końca są ze sobą do pogodzenia, co z kolei, przynajmniej częściowo, wyjaśnia deklarację zasadniczo teoretycznoprawnego charakteru niniejszej pracy i sam fakt jej napisania. Koncentruje się ona na tytułowej wykładni komparatystycznej, rozumianej, w uproszczeniu, jako ustalanie znaczenia przepisów prawnych jednego systemu prawnego z wykorzystaniem różnorodnych informacji o prawie innego systemu prawnego[20]. Zwraca przy tym uwagę na szczególny rodzaj przepisów prawnych, a mianowicie regulacje wprowadzone do polskiego systemu prawnego w efekcie przeszczepów prawnych, zwłaszcza z systemów anglosaskich. Choć bowiem tego typu przeszczepy były przedmiotem poprzedniej monografii autora, opisane w niej badania przeprowadzono głównie z perspektywy prawnoporównawczej, a w ograniczonym stopniu uwzględniono w nich wątki teoretycznoprawne. Chodziło o zwrócenie większej uwagi na samo zjawisko przeszczepów prawnych (przez niektórych omawiane pod pojęciem recepcji), a także na paradygmat badawczy ukształtowany w międzynarodowej nauce pod wpływem prac Alana Watsona. W tamtym opracowaniu zabrakło natomiast, co dostrzegł profesor Leszek Leszczyński w swojej recenzji, szerszego omówienia w tym kontekście zagadnień wykładni prawa. Ta właśnie uwaga, za którą autor pragnie wyrazić szczególną wdzięczność, stanowiła bezpośrednią inspirację dla powstania niniejszej monografii. Ze względów wskazanych powyżej ma ona charakter niezależny, nie tracąc jednak z pola widzenia perspektywy prawnoporównawczej. Przyjęcie wiodącej roli teorii prawa wynika również ze spektrum zainteresowań tej ostatniej, obejmujących kwestie metodologiczne, aparat pojęciowy oraz konstrukcje służące do opisu i wyjaśniania prawa, z uwzględnieniem jej potencjalnej roli w zakresie integracji wewnętrznej i zewnętrznej prawoznawstwa[21]. "Teoria prawa bada wykładnię prawa jako zjawisko społeczne oraz związki między tekstem prawnym a dyrektywami postępowania z niego wyprowadzanymi, opisuje i klasyfikuje metody wykładni prawa, formułuje zasady ich stosowania itp."[22]. W opracowaniu przyjmuje się zarazem podejście afilozoficzne (brak powoływania się na tezy filozoficzne). Nieangażowanie się w spory w tym zakresie wydaje się uzasadnione szczegółowym charakterem analizowanej problematyki[23]. Autor za swój przyjmuje też pogląd, zgodnie z którym piśmiennictwo powinno współdziałać z prawodawcą i sądownictwem w ustalaniu prawidłowych metod wykładni[24].

Koncentrując się na zasadniczym zamierzeniu badawczym niniejszej pracy, można zidentyfikować dwa problemy badawcze. Po pierwsze, w polskiej doktrynie nie zostało w dostatecznym stopniu wyjaśnione, na czym właściwie polega wykładnia komparatystyczna ani jakie są przesłanki jej wykorzystania czy też według jakiej metodyki powinno się to czynić. Opracowania w tym względzie, choć coraz liczniejsze, dotyczą raczej zagadnień wycinkowych[25]. Po drugie, bardziej szczegółowy problem, który należałoby podjąć, wiąże się z wątpliwością co do tego, jakie przełożenie (jeśli w ogóle) ma okoliczność, że pewne rozwiązanie prawne zostało wprowadzone do polskiego systemu prawnego w rezultacie przeszczepu prawnego, na wykładnię odnośnych przepisów. Już w tym miejscu trzeba wspomnieć, że system prawny, rozumiany przez niektórych jako zbiór norm[26], jest w niniejszym opracowaniu traktowany szerzej - jako funkcjonujący zestaw instytucji prawnych, procedur i reguł[27], co niektórzy są skłonni określać mianem porządku prawnego.

W tym kontekście do celów niniejszej monografii należą:

1) przynajmniej częściowe wypełnienie zarysowanej luki badawczej poprzez scharakteryzowanie wykładni komparatystycznej oraz uwarunkowań i metodyki jej wykorzystania;

2) analiza wykorzystania wykładni komparatystycznej w szczególnym kontekście przeszczepów prawnych.

Próba osiągnięcia tego drugiego celu zostanie podjęta na przykładzie konkretnego przypadku przeszczepu prawnego o pochodzeniu anglosaskim. Poza tym, że w przypadku rozwiązań prawnych pochodzących z tradycji common law autor może najpełniej wykorzystać zgromadzoną dotychczas wiedzę, są one szczególnie interesujące ze względu na potencjalnie większą problematyczność przeszczepów prawnych zachodzących między różnymi tradycjami prawnymi (określanych jako ksenogeniczne, a nawet przeszczepy prawne sensu stricto[28]), niż tych dokonywanych w ramach jednej tradycji prawnej[29]. W piśmiennictwie przestrzega się w szczególności przed możliwymi negatywnymi skutkami "prawnego pastiszu", powstałego z połączenia elementów tradycji common law i civil law[30]. Odnośnie do tego rodzaju przeszczepów prawnych w polskim prawie we wcześniejszym badaniu zauważono, że "każdy ze zbadanych przypadków wskazuje na nieoczywistość i problematyczność przekroczenia przez pewne rozwiązanie prawne granicy między różnymi systemami prawnymi należącymi do tradycji prawnych civil law i common law"[31].

Na tle powyższego problemu badawczego należy postawić następujące pytania badawcze:

1) Czy, a jeśli tak, to pod jakimi warunkami uzasadnione jest stosowanie wykładni komparatystycznej w polskim systemie prawnym, biorąc pod uwagę legitymizację tego działania oraz korzyści i zagrożenia z nim związane?

2) W ramach którego etapu wykładni prawa możliwe jest stosowanie w polskim systemie prawnym wykładni komparatystycznej i jaka jest jej relacja względem innych dyrektyw wykładni?

3) Jaki wpływ może lub powinna mieć okoliczność wywodzenia się danego rozwiązania prawnego z tradycji common law na kształt procesu wykładni odnośnych przepisów prawnych i jego rezultaty?

Odpowiedź twierdząca na początkową część pierwszego pytania (presuponującego także zbadanie samego pojęcia wykładni komparatystycznej) determinuje zasadność udzielenia odpowiedzi na kolejne dwa pytania, zakładające, że przynajmniej w pewnych okolicznościach podjęcie wykładni komparatystycznej jest zasadne.

Należy także już na wstępie wskazać przyjęte założenia dotyczące koncepcji wykładni prawa, choć, mimo sporów doktrynalnych, opracowanie - odczytywane mutatis mutandis - powinno okazać się użyteczne dla reprezentantów różnych koncepcji znanych z polskiego piśmiennictwa. Istnieją bowiem wyraźne punkty wspólne szeroko pojętej polskiej teorii wykładni, np. odwołania do grup dyrektyw językowych, systemowych i funkcjonalnych (w tym celowościowych). Przekonanie o tym, że wykładnia dokonuje się na mocy zastosowania tych trzech typów dyrektyw, jest uznawane za szczególnie doniosłe dobro wspólne polskiej kultury prawnej w zakresie wykładni[32]. Wskazuje się także, że wszystkie współczesne polskie koncepcje wykładni przyjmują jako jej przedmiot tekst prawny, ujmowany w zasadzie jako zbiór przepisów prawnych[33]. Tekst prawny jest więc traktowany jako podstawa funkcjonowania prawa. Ma on także ten walor, że jest materialnym wytworem człowieka - artefaktem istniejącym niezależnie od ludzkiego umysłu[34]. Ponadto należy pamiętać o praktyce orzecznictwa, "które często nieświadomie posługuje się w jednym uzasadnieniu kilkoma teoriami wykładni, i to przyjmującymi konkurujące ze sobą założenia wyjściowe"[35].

W pracy dla porządku i zachowania spójności przyjęta została natomiast jednolita siatka terminologiczna (taki porządkujący, ukierunkowujący wybór jest strategią znaną w literaturze[36]). Odpowiada ona koncepcji klaryfikacyjnej - tak jak została przedstawiona w późnych pracach Jerzego Wróblewskiego[37], z naciskiem na pragmatyczny wymiar pojęcia jasności[38], uwzględniając także poglądy innych autorów, zwłaszcza podejście argumentacyjne Lecha Morawskiego[39]. Wykładnia prawa w tym ujęciu "polega na ustaleniu znaczenia budzącego wątpliwości tekstu prawnego"[40], przy czym ustalanym znaczeniem jest wzór powinnego zachowania[41]. W celu wykazania wspomnianych wspólnych elementów polskiej teorii wykładni w pracy omówiono także drugą, obok wykładni klaryfikacyjnej, spośród najważniejszych koncepcji w polskiej teorii wykładni, a mianowicie koncepcję derywacyjną Macieja Zielińskiego[42].

Jeśli chodzi o przyczyny takiego wyboru, trzeba zgodzić się ze stwierdzeniem, "że każdy prawnik czy filozof prawa piszący o wykładni prawa ma określony pogląd na to, czym jest interpretacja"[43]. Również autor niniejszego opracowania nie zamierza ukrywać swoich preferencji. Wydaje się, iż trafne jest spostrzeżenie, że posługiwanie się pojęciem wykładni w rozumieniu Jerzego Wróblewskiego jest charakterystyczne dla uczestników praktyki stosowania prawa, a problemy interpretacyjne to niewielka część codziennej pracy prawników[44] (oczywiście nie każdy zgadza się z tym stanowiskiem[45]). Ma to istotne znaczenie z punktu widzenia pragmatycznego podejścia przyjętego w pracy.

Pewne wyjaśnienie potrzebne jest także w odniesieniu do pojęcia przepisu prawnego, biorąc pod uwagę różnie ujmowane w polskim prawoznawstwie relacje między przepisami prawnymi a normami prawnymi[46]. Pojęcie normy pełni odmienne role w koncepcjach klaryfikacyjnej i derywacyjnej, przy czym dla tej ostatniej rozróżnienie normy prawnej i przepisu prawnego jest założeniem niezbędnym i centralnym. Dość praktycznym rozwiązaniem, ułatwiającym odbiór tekstu zwolennikom różnych koncepcji, wydaje się natomiast posługiwanie się terminem "przepis prawny" w odniesieniu do jednostek tekstu prawnego, które podlegają wykładni. W sytuacjach wątpliwych, tam, gdzie nie ma jasności co do używanych przez cytowanego autora pojęć, a także w celu zachowania większej uniwersalności, zwłaszcza przy odniesieniach do literatury zagranicznej, zasadne jest posługiwanie się względnie neutralnym terminem "reguła prawna"[47] (jednak nie w sensie opozycji reguła - zasada w rozumieniu Dworkina czy Alexego). Należy przypomnieć, że odważną próbę rozstrzygnięcia rodzimych kontrowersji podjął Józef Nowacki, odrzucając - przy wyraźnym założeniu, że prawo jest rozumiane jako prawo pozytywne[48] - rozróżnienie normy prawnej i przepisu prawnego jako odrębnych bytów czy zjawisk. Autor ten wskazał natomiast na możliwość posługiwania się terminami "przepis prawny" i "norma prawna", odnoszącymi się do reguł zachowania, zamiennie[49]. Stanowisko to, prezentowane w kolejnych wydaniach śląskiego podręcznika do prawoznawstwa[50], stało się "jednym z bodaj najlepiej znanych, choć rzadko dobrze rozumianych, a niemal powszechnie odrzucanych poglądów J. Nowackiego"[51]. Nie jest ono jednak pozbawione zalet. Oddziela bowiem to, co jest dostępne jako realny stan prawny[52], czy to jako przedmiot badań prawoznawstwa, czy też przedmiot praktyki, od tego, jakie subiektywne konstrukcje są na ten stan prawny nakładane przez stykających się z nim ludzi.

Przypisy

[1] S. Avramović, In Memoriam: Alan Watson (1933-2018), "Annals of the Faculty of Law in Belgrade - Belgrade Law Review" 2018, nr 4; A. Watson, M. Jońca, Zapożyczenia to droga, na której rozwija się prawo, "Zeszyty Prawnicze" 2012, t. 12, nr 1.

[2] A. Watson, Legal Transplants: An Approach to Comparative Law, Edinburgh 1974; A. Watson, Legal Transplants: An Approach to Comparative Law, Athens 1993.

[3] A. Watson, The Nature of Law, Edinburgh 1977, Preface.

[4] Ibid., s. 41.

[5] Ibid., s. 1.

[6] Zob. np. G.L. Seidler, W poszukiwaniu systemu wszechstronnej analizy prawa, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio G" 1967, t. XIV, nr 1.

[7] T. Chauvin, T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2017, s. 17.

[8] Zob. H. Oberdiek, "The Nature Of Law" by Alan Watson. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1977. Pp. 148. Price $8.50, "University of Pennsylvania Law Review" 1981, t. 130.

[9] A. Watson, The Nature..., s. 23.

[10] Ibid., s. 22.

[11] Zob. I. Rzucidło, Uzasadnienie orzeczenia sądowego. Ujęcie teoretyczne a poglądy orzecznictwa, Warszawa 2020.

[12] Zob. M. Romańska, Uzasadnienie decyzji administracyjnej, [w:] I. Rzucidło-Grochowska, M. Grochowski (red.), Uzasadnienia decyzji stosowania prawa, Warszawa 2015.

[13] S. Tkacz, Prawo, [w:] J. Nowacki, Z. Tobor (red.), Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2020, s. 113-114.

[14] A. Kotowski, Wykładnia orientacyjna. Teorie wykładni prawa i teoria orientacyjnego badania wykładni operatywnej, Warszawa 2018, s. 28.

[15] A. Łazarska, Proces sądowego wymierzania sprawiedliwości, Warszawa 2025, s. 352-353.

[16] A. Watson, The Nature..., s. 91-92.

[17] Zob. np. P. Kusik, Teoria przeszczepów prawnych jako paradygmat prawa porównawczego. Próba podsumowania w 50. rocznicę ukazania się monografii pt. Legal Transplants: An Approach to Comparative Law Alana Watsona, "Forum Prawnicze" 2024, nr 3(83); P. Kusik, Przeszczepy prawne (legal transplants) z systemów prawnych common law w polskim systemie prawnym. Studium z zakresu prawa porównawczego, Warszawa 2025; M.Z. Król, Legal Culture and Legal Transplants, [w:] B. Lewaszkiewicz-Petrykowska (red.), Rapports Polonais: XVIIIe Congr?s International de droit comparé, XVIIIth Congress of Comparative Law Washington, 25.VII - 1.VIII.2010, Łódź 2010; C. Nowak, Przeszczepy prawne jako instrument hybrydyzacji prawa, "Studia Prawnicze" 2014, nr 3(199); J. Szpak, Kontrowersje wokół zagadnienia "legal transplants", "Acta Erazmiana" 2011, t. 1.

[18] A. Watson, The Nature..., s. 94.

[19] E. Örücü, Law as Transposition, "The International and Comparative Law Quarterly" 2002, t. 51, nr 2, s. 208.

[20] Por. J. Helios, W. Jedlecka, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa dla ekonomistów, Wrocław 2015, s. 53; L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2010, s. 172, 217.

[21] A. Korybski, Prawo i prawoznawstwo - główne pojęcia i struktura, [w:] A. Korybski, L. Leszczyński (red.), Wstęp do prawoznawstwa, Lublin 2021, s. 34.

[22] B. Brzeziński, Dyskurs prawniczy, interpretacja i argumentacja. Kilka uwag, "Kwartalnik Prawa Podatkowego" 2022, nr 3, https://doi.org/10.18778/1509-877X.2022.03.01, s. 10.

[23] J. Wróblewski, Postawa filozoficzna i afilozoficzna we współczesnej teorii prawa, [w:] M. Zirk-Sadowski (red.), Jerzy Wróblewski. Pisma wybrane, Warszawa 2015, s. 26, 36, 41; zob. też T. Grzybowski, Wpływ zmian prawa na jego wykładnię, Warszawa 2013, s. 19-20.

[24] P. Konca, Prawo interpretacyjne, Katowice 2022, s. 305.

[25] Zob. M. Bainczyk, Odwołania do prawa obcego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego w sprawach związanych z integracją europejską, [w:] A. Wudarski (red.), Prawo obce w doktrynie prawa polskiego, Warszawa 2016; P. Chybalski, Wykładnia komparatystyczna w orzecznictwie konstytucyjnym - zarys problemu, "Temidium" 2019, nr 2; P. Chybalski, Aprobata i krytyka stosowania wykładni komparatystycznej w orzecznictwie konstytucyjnym, "Państwo i Prawo" 2022, nr 4; J. Jemielniak, Comparative Analysis as an Autonomization Strategy in International Commercial Arbitration, "International Journal for the Semiotics of Law - Revue internationale de Sémiotique juridique" 2017, t. 31, https://doi.org/10.1007/s11196-017-9530-0; K. Kulińska-Jachowska, O znaczeniu argumentacji komparatystycznej zewnętrznej i wewnętrznej w stosowaniu prawa administracyjnego, [w:] P. Lisowski, R. Kusiak-Winter (red.), Administracja publiczna wobec procesów zmian w XXI wieku: Księga jubileuszowa Profesora Jerzego Korczaka, Wrocław 2024; G. Maroń, References to Common Law in the Reasons for Judgments by Polish Courts, "Review of European and Comparative Law" 2020, t. 40, nr 1; G. Maroń, References to Jurisprudence of Foreign Constitutional Courts in Judgments and Decisions of the Constitutional Tribunal of the Republic of Poland, "Review of European and Comparative Law" 2022, t. 49, nr 2, https://doi.org/10.31743/recl.13207; A. Paprocka, Argument komparatystyczny w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, "Państwo i Prawo" 2017, nr 7; A. Paprocka, An Argument from Comparative Law in the Jurisprudence of the Polish Constitutional Tribunal, "Adam Mickiewicz University Law Review" 2018, t. 8, http://doi.org/10.14746/ppuam.2018.8.16; M. Ziółkowski, Wykładnia komparatysyczna czy niekomparatystyczne odwołanie do prawa obcego? Studium przypadku Trybunału Konstytucyjnego, "Przegląd Konstytucyjny" 2022, nr 3, https://doi.org/10.4467/25442031PKO.22.023.16388; F. Zoll, Argumentacja komparatystyczna w polskich sądach, [w:] A. Wudarski (red.), Prawo obce w doktrynie prawa polskiego, Warszawa 2016.

[26] B. Liżewski, System prawa, [w:] A. Korybski, L. Leszczyński (red.), Wstęp do prawoznawstwa, Lublin 2021, s. 154.

[27] J.H. Merryman, R. Pérez-Perdomo, The Civil Law Tradition. An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America, Stanford 2007, s. 1.

[28] M.Z. Król, Legal..., s. 12-13.

[29] P. Kusik, Przeszczepy..., s. 389.

[30] M. Damaška, The Uncertain Fate of Evidentiary Transplants: Anglo-American and Continental Experiments, "The American Journal of Comparative Law" 1997, t. 45, nr 4, s. 851-852.

[31] P. Kusik, Przeszczepy..., s. 610.

[32] M. Zieliński et al., Zintegrowanie polskich koncepcji wykładni prawa, "Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny" 2009, t. LXXI, nr 4, s. 27.

[33] Ibid., s. 25.

[34] M. Matczak, Imperium tekstu. Prawo jako postulowanie i urzeczywistnianie świata możliwego, Warszawa 2019, s. 36.

[35] M. Zirk-Sadowski, Pojęcie, koncepcje i przebieg wykładni prawa administracyjnego, [w:] R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel (red.), Wykładnia w prawie administracyjnym. System prawa administracyjnego, t. 4, Warszawa 2015, s. 137.

[36] S. Piekarczyk, S. Tkacz, Wykładnia autentyczna w świetle nauki o wykładni prawa, Katowice 2023, s. 13-14.

[37] M. Dascal, J. Wróblewski, Transparency and Doubt: Understanding and Interpretation in Pragmatics and in Law, "Law and Philosophy" 1988, t. 7, https://doi.org/10.1007/BF00144156; J. Wróblewski, Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław 1990.

[38] M. Dascal, J. Wróblewski, Transparency..., s. 221-222; J. Wróblewski, Rozumienie..., s. 58-59.

[39] L. Morawski, Zasady..., s. 64.

[40] J. Wróblewski, Rozumienie..., s. 58.

[41] Ibid., s. 9.

[42] A. Grabowski, Clara Non Sunt Interpretanda vs. Omnia Sunt Interpretanda: A Never-Ending Controversy in Polish Legal Theory?, "Revus - Revija za ustavno teorijo in filozofijo prava" 2015, t. 27, https://www.doi.org/10.4000/revus.3326, s. 67-68.

[43] K. Płeszka, Wykładnia rozszerzająca, Warszawa 2010, s. 22.

[44] M. Zeifert, Gramatyka przepisu jako przesłanka decyzji interpretacyjnej, Katowice 2019, s. 119.

[45] Por. I. Rzucidło, Uzasadnienie..., s. 138.

[46] J. Wróblewski, Rozumienie..., s. 9-10; A. Grabowski, Clara..., s. 92.

[47] J. Wróblewski, Rozumienie..., s. 10.

[48] J. Nowacki, Przepis prawny a norma prawna, Katowice 1988, s. 64-67.

[49] Ibid., s. 103-104.

[50] J. Nowacki, Przepis prawny a norma prawna, [w:] J. Nowacki, Z. Tobor (red.), Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2020.

[51] T. Pietrzykowski, Ideał naukowości prawoznawstwa. Józef Nowacki przeciw ideologizacji twierdzeń prawniczych, "Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej" 2023, nr 3, https://doi.org/10.36280/AFPiFS.2023.3.22, s. 24.

[52] Ibid., s. 24-25.