Zioła w medycynie. Choroby neurologiczne i zaburzenia psychiczne - Ilona Kaczmarczyk-Żebrowska, Arkadiusz Ciołkowski

Kup ebooka

139.00 zł
111.20 zł (139,00 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor językowy: Agnieszka Janowska

Producent: Monika Dąbrowska

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-25215-1

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.033

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: [email protected]

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: [email protected]

Skład wersji elektronicznej: konwersja.net

PRZEDMOWA

Mózg można porównać do centralnego komputera, który poprzez układ nerwowy wysyła impulsy do różnych części ciała, aby wszystkie one wykonywały swoją pracę w harmonii, w określonym czasie, w określony sposób i z określoną siłą. Jest odpowiedzialny za wszystkie funkcje realizowane przez ciało, jak ruszanie się, mówienie czy wykonywanie czynności fizjologicznych zależnych i niezależnych od woli człowieka. Ponadto mózg decyduje o tym, kim jest i jakim jest człowiek, bowiem mózgiem człowiek myśli, widzi, słyszy, odczuwa i wyraża emocje, komunikuje się, orientuje się w czasie i przestrzeni. W mózgu zlokalizowana jest także pamięć, która mieści w sobie emocje i doświadczenia życiowe. Pozwala określić samego siebie, zapewnia rozwój i poczucie celu oraz nadaje życiu znaczenie. Pamięć umożliwia trzymanie bliskich osób przy sobie, nawet jeśli są daleko. Kiedy pamięć jest osłabiona może odebrać zdolność podejmowania odpowiednich decyzji i logicznego myślenia, hamuje osiągnięcie sukcesów zawodowych oraz sprzyja uzależnieniu od innych.

Ludzki mózg przez setki lat niewiele się zmienił, natomiast zmieniły się warunki, w jakich człowiek żyje. W XX i XXI wieku świat przyspieszył. To są nowe wyzwania, którymi "bombardowany" jest mózg i które musi on przetworzyć, tj. Internet, telewizja, telefon komórkowy oraz nadmiar niepotrzebnych informacji, dźwięków czy sztucznego światła. Poza tym każdy dzień wiąże się z dużą ilością oczekiwań i obowiązków. Ta presja życia codziennego jest przyczyną odczuwania stresu. Obserwuje się więc upośledzenie zdolności do efektywnego i satysfakcjonującego życia. Dlatego tak gwałtownie zwiększa się we wszystkich grupach wiekowych liczba przypadków zaburzeń psychicznych o podłożu emocjonalnym, takich jak depresja, lęk, nadmierne pobudzenie oraz bezsenność.

Z tego powodu kolejna nasza książka z poczytnej serii Zioła w medycynie zawiera wskazówki i porady dla osób zmagających się z chorobami neurologicznymi i zaburzeniami psychicznymi. W książce podjęliśmy między innymi tematykę dolegliwości dnia codziennego, które towarzyszą większości osób, takich jak bóle głowy, migrena, zaburzenia snu, problemy z pamięcią i koncentracją. W publikacji bardzo dużo miejsca poświęciliśmy też stresowi, który jest podłożem wielu chorób i dolegliwości neurologicznych oraz psychicznych, w tym zespołu jelita drażliwego czy tzw. nerwic wegetatywnych. Ponadto poważnym problemem dla samych chorych, ale także ich bliskich i opiekunów są choroby neurodegeneracyjne, zwłaszcza choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, stwardnienie rozsiane. Rośnie też liczba udarów mózgu, które stanowią ogromne obciążenie społeczne.

W książce znalazły się także informacje przydatne w poważnych i przewlekłych schorzeniach psychicznych zagrażających życiu chorego, jakimi są depresja oraz zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia). Cenne są rozdziały opisujące możliwości pomocy dzieciom i dorosłym z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) oraz autyzmem, ponieważ w tych kwestiach narosło wiele szkodliwych mitów. Nie zapomnieliśmy także o chorych na padaczkę, fibromialgię czy neuropatię cukrzycową.

Zachęcamy ponadto do zapoznania się z wiedzą dotyczącą stosowania marihuany medycznej i innych przetworów otrzymanych z konopi w chorobach neurologicznych i zaburzeniach psychicznych. W książce znajduje się również wyjątkowy rozdział traktujący o możliwości wykorzystania fitoterapii w leczeniu uzależnienia od alkoholu i nikotyny, co do tej pory w innych pozycjach wydawniczych nie było szerzej uwzględniane. Należy zaznaczyć, że w celu ochrony Czytelników przed nierzetelnymi informacjami w Internecie w książce wymieniliśmy także rośliny narkotyczne oraz będące składnikami dopalaczy, które są nielegalne w Polsce (znajdują się jako zakazane w Ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii), a których stosowanie wiąże się z ryzykiem utraty zdrowia lub życia.

Opracowaliśmy szczegółowo kwestię działania kofeiny obecnej w najpopularniejszych napojach na świecie, czyli kawie i herbacie. Omówione zostały też inne rośliny i produkty o działaniu psychopobudzającym. Nie zabrakło również nowatorskiego spojrzenia na adaptogeny, obalającego niektóre mity na temat ich skuteczności, a przede wszystkim bezpieczeństwa stosowania.

Warto także zapoznać się z aspektami wpływu witamin, nienasyconych kwasów tłuszczowych i innych substancji naturalnych na funkcjonowanie układu nerwowego. Książkę kończy rozdział poświęcony ważnej roli prawidłowej mikroflory jelitowej i psychobiotyków na stan psychiczny człowieka.

Jak zwykle w naszych książkach, tak i w tej najnowszej najwięcej uwagi poświęcamy zastosowaniu współczesnej fitoterapii bazującej na wynikach badań naukowych, ale także na praktycznej wiedzy zielarskiej popartej długoletnim doświadczeniem i praktyką. Położyliśmy szczególny nacisk na wymienienie przeciwwskazań i działań niepożądanych opisywanych preparatów ziołowych. Jesteśmy przekonani, że umiejętne zastosowanie ziół i preparatów zielarskich pozwoli na wzbogacenie metod zapobiegania i leczenia chorób neurologicznych i zaburzeń psychicznych. Istotne w naszych książkach jest to, że oddajemy słuszne miejsce farmakoterapii, której nie można pominąć w przypadku wyżej wymienionych schorzeń. Dlatego wielokrotnie podkreślamy, że w walce o zdrowie należy przestrzegać zaleceń lekarskich.

W naszej książce wskazujemy, że ważnymi elementami prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i higieny psychicznej są regularny sen, odpowiednia dieta, aktywność fizyczna wpisana w codzienność, unikanie szkodliwych substancji psychoaktywnych, a także wczesne reagowanie na niepokojące sygnały ze strony organizmu.

Chcemy także uświadomić Czytelnikom, jak bardzo ważne jest wszystko co wzmacnia psychicznie, zwiększa umiejętność łagodzenia stresu i napięć oraz pozwala na utrzymanie równowagi między rozumem a emocjami. Są to odpowiednie relacje rodzinne i społeczne, rozwijanie pasji, wdzięczność i celebrowanie dobrych chwil, życzliwość i dobre słowo kierowane do siebie i otoczenia.

I tego serdecznie życzymy Naszym Szanownym Czytelnikom.

Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Ilona Kaczmarczyk-Żebrowska

Mgr Arkadiusz Ciołkowski, fitoterapeuta

Zapraszamy także do skorzystania z konsultacji i porad fitoterapeutycznychporada-zielarsko-farmaceutyczna.pl

ROZDZIAŁ 1CHOROBY NEUROLOGICZNE

1.1. BÓL GŁOWY

BÓL GŁOWY jest jednym z najczęstszych objawów neurologicznych, ale może również towarzyszyć innym schorzeniom, z którymi pacjenci zgłaszają się do lekarza pierwszego kontaktu. Sam ból natomiast - zgodnie z definicją Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu - jest nieprzyjemnym doznaniem emocjonalnym oraz czuciowym, związanym z istniejącym albo potencjalnym uszkodzeniem tkanek.

Ból głowy to pojęcie nieprecyzyjne - podobnie jak "ból brzucha" - może być bowiem zlokalizowany w różnych obszarach głowy. Przykładowo ból wokół oczu i zatok sugeruje problemy z zatokami, w okolicach czoła i skroni może świadczyć o migrenie, a z tyłu głowy o napięciu mięśniowym lub problemach z szyjnym odcinkiem kręgosłupa. Lokalizacja może więc sugerować podłoże dolegliwości, nie jest to jednak standardem i nie może w żadnym wypadku decydować o samodzielnej diagnozie.

Wyróżnia się:

- ostry ból głowy - silny, ale krótkotrwały, czyli trwający do miesiąca;

- przewlekły ból głowy - przeważnie odznacza się mniejszym nasileniem i trwa dłużej niż 3 miesiące przez przynajmniej 15 dni w miesiącu.

Diagnostyka bólu głowy jest skomplikowanym zagadnieniem i może wymagać zarówno szeregu badań diagnostycznych (rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa, morfologia krwi), jak i współpracy wielu lekarzy specjalistów - neurologa, ortopedy lub kardiologa.

Należy bowiem pamiętać, że ból głowy to nie tylko dyskomfort. Do jego przyczyn zalicza się również choroby zagrażające życiu i zdrowiu pacjenta. Dlatego przy bólu głowy o dużym nasileniu lub długo utrzymującym się należy się udać do lekarza. Natychmiastowej konsultacji lekarskiej wymaga wystąpienie - oprócz bólu głowy - takich objawów jak:

- zaburzenia czucia twarzy i kończyn;

- utrata przytomności lub zaburzenia świadomości;

- zaburzenia mowy lub widzenia;

- powiększenie jednej źrenicy;

- nudności lub wymioty;

- nasilenie bólu podczas wysiłku i nieustępujący ból po urazie głowy.

Międzynarodowe Towarzystwo Bólów Głowy wyróżnia:

- bóle pierwotne głowy (zarówno sam ból głowy, jak i towarzyszące mu objawy stanowią chorobę), np. migrena (zob. podrozdz. 1.2), napięciowy ból głowy, klasterowy ból głowy, wysiłkowy ból głowy, kaszlowy ból głowy;

- bóle wtórne głowy - ból głowy jest objawem innych schorzeń, jak zapalenie tętnicy skroniowej, guz mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zakażenia górnych dróg oddechowych, cukrzyca, choroby oczu, uszu i zatok, zwyrodnienie kręgosłupa czy urazy głowy.

Napięciowy ból głowy, określany również jako nerwoból głowy, stanowi powszechny problem, według niektórych danych może się z nim bowiem zmagać nawet 40% populacji i częściej dotyczy kobiet (na ogół pojawia się około 35.-40. roku życia). Ze względu na czynniki, które mogą mieć wpływ na jego wystąpienie, bywa niekiedy określany jako "ból głowy z głodu", "ból głowy ze stresu" oraz "ból głowy od komputera" (może go bowiem wywołać zbyt długie przebywanie przed monitorem).

Ponadto do przyczyn sprzyjających epizodom napięciowego bólu głowy zalicza się:

- stres (zob. podrozdz. 3.1),

- depresję (zob. podrozdz. 2.1),

- zbyt małą ilość snu (zob. podrozdz. 3.2.1),

- spożywanie kofeiny w zbyt dużych ilościach! Natomiast wyniki badań wskazują, że picie kawy w umiarkowanych ilościach (2-3 filiżanki dziennie) może wspomagać leczenie napięciowego bólu głowy. Zakłada się, że skuteczną dawką kofeiny do łagodzenia tego typu bólu głowy jest 130 mg. Więcej informacji o kofeinie i kawie znajduje się w podrozdziale 5.1.

Ból napięciowy z reguły zlokalizowany jest obustronnie w okolicy skroniowej, ale może też obejmować całą głowę. Wbrew powszechnej opinii nie jest bynajmniej krótkotrwały - epizody mogą trwać od 30 minut do nawet 7 dni. Towarzyszy mu niekiedy światłowstręt oraz (w niektórych przypadkach) nasilone napięcie mięśni głowy połączone ze wzmożoną wrażliwością mięśni czepca ścięgnistego na ucisk ("uczucie obręczy na głowie" lub "uczucie założonej ciasnej czapki").

Diagnostykę bólu napięciowego głowy opiera się na wywiadzie z pacjentem oraz badaniu przedmiotowym, a jeśli ból wybudza chorego ze snu, może być konieczne badanie neuroobrazowe.

W leczeniu stosuje się preparaty z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takie jak naproksen czy ibuprofen, często w połączeniu z kodeiną. Niekiedy istnieje konieczność przyjmowania leków miorelaksacyjnych (rozluźniających mięśnie szkieletowe), jak tyzanidyna, jednak każdorazowo o profilu przyjmowanych leków decyduje lekarz.

W terapii uzupełniającej pozytywne efekty obserwuje się po zastosowaniu nieinwazyjnej metody biofeedback (biologiczne sprzężenie zwrotne). W wielu przypadkach należy również rozważyć psychoterapię. Znaczenie ma także zdrowy tryb życia, do którego zalicza się regularną i dostosowaną do możliwości aktywność fizyczną, higienę pracy oraz snu (zob. podrozdz. 3.2), regularne spożywanie posiłków czy próby ograniczenia stresu (zob. podrozdz. 3.1).

Specjaliści zalecają zwracanie uwagi, jakie czynniki wpływają na wystąpienie epizodów bólu, np. stres, zbyt długie przerwy między posiłkami czy też przesiadywanie przed komputerem.

Autorzy książki rozmawiali z pacjentką cierpiącą na napięciowe bóle głowy wywołane stresem związanym z pracą w domu (epizody pojawiły się w okresie pandemii SARS-CoV-2) oraz wielogodzinnym przesiadywaniem przed komputerem w ramach zdalnego realizowania projektów.

Pacjentce ulgę przynosiła terapia obejmująca:

- regularną aktywność fizyczną (chodzenie po mieszkaniu połączone z rozciąganiem się) w cyklach: 45 minut pracy siedzącej 7-10 minut ruchu;

- suplementację magnezu za pomocą cytrynianu magnezu w proszku (Ostrovit) w ilości: 2 razy dziennie (rano i wieczorem) po 1 płaskiej łyżeczce proszku wymieszanego w ? szklanki wody. UWAGA: producent dopuszcza również rozpuszczanie preparatu w soku owocowym, jednak u pacjentki taka forma przyjmowania skutkowała biegunką, która nie występowała w przypadku rozrabiania preparatu z wodą;

- nacieranie skroni 3-4 razy dziennie eterycznym olejkiem miętowym (Avicenna) wymieszanym z tłoczonym na zimno olejem konopnym (Dr Gaja) w proporcji: 3-4 krople olejku miętowego na ? łyżeczki oleju konopnego.

Klasterowy ból głowy (zespół Hortona) to pojawiający się nagle silny i jednostronny ból w okolicy oczodołu, trwający od kilkunastu minut do nawet 3 godzin, któremu towarzyszą łzawienie, uczucie zatkania nosa oraz inne objawy, opisane w dalszej części rozdziału. Uznawany jest za najsilniejszy wśród wszystkich rodzajów bólu głowy i ze względu na częstotliwość występowania objawów (1-2 w ciągu doby) mocno utrudnia codzienne funkcjonowanie. Choć nie jest powszechny, to obserwuje się częstsze jego występowanie u osób palących papierosy (zob. podrozdz. 4.2) oraz spożywających większe ilości alkoholu (zob. podrozdz. 4.1), a także u pacjentów przyjmujących leki takie jak nitrogliceryna.

W epizodzie bólu klasterowego (po stronie jego wystąpienia) pojawiają się zaburzenia wegetatywne, takie jak wzmożona potliwość, zaczerwienienie czoła i spojówek oraz zwężenie źrenic. Pacjenci najczęściej są niespokojni i pobudzeni, mogą też zachowywać się agresywnie. Napady mogą wystąpić nawet kilkukrotnie w ciągu doby, często o tej samej porze dnia i w niektórych przypadkach ustąpić dopiero po kilku miesiącach. Najczęściej występują wiosną i jesienią.

W diagnostyce stosowany jest wywiad z pacjentem oraz - gdy zachodzi taka potrzeba - rezonans magnetyczny głowy. Konieczne jest wykluczenie takich schorzeń, jak zapalenie zatoki szczękowej lub tętnicy skroniowej, neuralgia trójdzielna, migrena czy rozwarstwienie tętnicy szyjnej.

W farmakoterapii klasterowego bólu głowy podaje się syntetyczne leki z przepisu lekarza, takie jak tryptany, glikokortykosteroidy, ergotaminę, werapamil czy kwas walproinowy. W niektórych przypadkach konieczne jest chirurgiczne uszkodzenie nerwu trójdzielnego lub nastrzykiwanie go lidokainą, co wiąże się z dużym ryzykiem powikłań, takich jak zaburzenia czucia twarzy.

Nie stwierdzono w przypadkach klasterowego bólu głowy, aby picie kawy lub spożywanie kofeiny (np. wraz z napojami energetycznymi) wiązało się z częstszym występowaniem objawów bólowych.

Kofeinę można stosować w leczeniu śródsennego bólu głowy (ból głowy występujący zazwyczaj w nocy u pacjentów po 50. roku życia), gdy inne leki są nieskuteczne lub źle tolerowane.

Ziołolecznictwo bólów głowy znajduje zastosowanie wyłącznie pomocnicze w postaci kompresów ziołowych:

1)

Składniki:

Sposób przygotowania:

- ziele nostrzyka

- kwiat rumianku

- ziele krwawnika

3 łyżki stołowe

3 łyżki stołowe

3 łyżki stołowe

Zioła zalać 1 szklanką zimnej wody, powoli doprowadzić do wrzenia i przelać do termosu na 30 minut. Przecedzić i przykładać na czoło (najlepiej w pozycji leżącej) bardzo ciepły, ale nie gorący(!) kompres, np. zwilżoną tetrową pieluszkę nasączoną naparem ziołowym. Zabieg powinien trwać około 7-10 minut, a kompres należy ponownie nasączyć ciepłym płynem, gdy przestygnie. Po zabiegu nasmarować skórę kremem nawilżającym, np. Alantan (Ziołolek). Zabieg stosować 2-3 razy dziennie, a bezpośrednio po zabiegu nie należy narażać się na wychłodzenie.

2)

Składniki:

Sposób przygotowania:

- liść mięty

- ziele tymianku

- ziele majeranku

3 łyżki stołowe

3 łyżki stołowe

3 łyżki stołowe

Jak wyżej.

U osób, u których ból głowy ma niewielkie nasilenie, warto rozważyć z lekarzem stosowanie olejku CBD (zob. podrozdz. 5.2.2), który pozyskuje się z konopi siewnych.

Ponadto olejek CBD może pomagać w redukcji stresu i napięcia nerwowego, co prowadzi do łagodzenia bólu głowy o charakterze napięciowym. Należy zaznaczyć, że odpowiedź na korzystne działanie olejku CBD w bólach głowy jest indywidualna.

Badania wykazały także, że suplementacja magnezu (zob. podrozdz. 5.8) może skracać czas trwania napadów bólu głowy i zmniejszać ich intensywność.

Ziołolecznictwo migreny, która zaliczana jest do grupy pierwotnych bólów głowy, opisano w podrozdziale 1.2.

1.2. MIGRENA

MIGRENA zaliczana jest do grupy pierwotnych bólów głowy, co oznacza, że u jej podłoża nie leżą inne choroby. Jest jednym z najczęstszych zaburzeń neurologicznych, charakteryzującym się napadami bólu głowy (obejmującego jedną półkulę) o zróżnicowanym (umiarkowanym lub dużym) nasileniu oraz towarzyszącymi mu objawami neurologicznymi. Nazwa "migrena" pochodzi od greckiego słowa hemicrania, co w tłumaczeniu oznacza "połowa głowy", wskazując, że w migrenie ból jest odczuwany tylko po jednej stronie głowy, choć są przypadki bólu obejmującego całą głowę, zwłaszcza u dzieci.

Należy pamiętać, że nie każdy ból głowy (zob. podrozdz. 1.1) oznacza migrenę.

Najpopularniejsza teoria powstawania migreny głosi w uproszczeniu, że chorobę wywołują zakłócenia pomiędzy funkcjonowaniem naczyń krwionośnych mózgu a układem nerwowym.

Migrena częściej dotyczy kobiet, a jej występowanie w populacji ogólnej szacuje się na około 12%, przy czym statystycznie najczęściej występuje między 30.-39. rokiem życia (choć może wystąpić nawet u dzieci).

Zgodnie z klasyfikacją Międzynarodowego Towarzystwa Bólów Głowy rozróżnia się 7 typów migreny, ale najczęściej spotykane są jej 2 rodzaje: migrena z aurą i migrena bez aury. W ataku migreny można rozróżnić kilka faz, które jednak nie zawsze muszą wystąpić:

- faza I - prodromalna (zwiastująca), to niespecyficzne objawy, jak ziewanie, euforia czy apatia pojawiające się niekiedy na 24-48 godzin przed wystąpieniem bólu głowy;

- faza II - aura migrenowa, to zespół objawów (występujący u około 25% chorych), który poprzedza pojawienie się bólu głowy i obejmuje m.in. zaburzenia widzenia (pojawienie się migających świateł), mrowienie palców ręki czy osłabienie mięśni. Aura najczęściej trwa krótko - przeważnie od kilku do 20 minut (sporadycznie powyżej godziny);

- faza III - ból głowy, który ma charakter stopniowy, często obejmuje tylko jedną stronę głowy, z tendencją do nasilenia się w przeciągu 1 godziny (maksymalnie kilku godzin) i stopniowego ustępowania. Natężenie bólu może narastać pod wpływem takich czynników, jak światło, wysiłek fizyczny, kichanie czy nawet gwałtowne ruchy głowy. U chorego może pojawić się fotofobia (nadwrażliwość na światło), sonofobia (nadwrażliwość na dźwięki), nudności, wymioty;

- faza IV - postdromalna (ustępowania), po ataku migrenowym pojawia się uczucie wyczerpania, chory jest zdezorientowany i osłabiony. Przeważnie objawy te ustępują w ciągu 24 godzin.

Właściwe rozpoznanie migreny opiera się na zebraniu przez lekarza wywiadu. Neurolog może także zlecić badania obrazowe głowy: tomografię komputerową, rezonans magnetyczny czy badanie czynności bioelektrycznej mózgu EEG. Bardzo ważne jest, aby osoba, która doświadcza bardzo silnego bólu głowy, sama nie diagnozowała u siebie migreny, ale udała się do lekarza, gdyż podobne dolegliwości mogą pojawić się w przebiegu chorób zagrażających życiu (np. krwotok podpajęczynówkowy, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ostry atak jaskry).

W leczeniu farmakologicznym migrenowych bólów głowy stosuje się leki z 2 grup - leki stosowane doraźnie (przerywające napady bólu) oraz leki stosowane profilaktycznie (zapobiegające migrenie).

Doraźnie w momencie pojawienia się bólu głowy stosowane są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ, np. kwas acetylosalicylowy, ibuprofen, naproksen, diklofenak), tryptany (np. almotryptan, sumatryptan) lub alkaloidy sporyszu (np. ergotamina). Niektóre leki z grupy NLPZ lub tryptanów są dostępne w aptekach bez recepty. Osoba chora na migrenę powinna zawsze mieć taki lek przy sobie.

Trzeba pamiętać, że zbyt częste przyjmowanie leków przeciwbólowych (dłużej niż 10 dni w miesiącu) lub zwiększanie ich dawki bez konsultacji lekarskiej może dawać efekt odwrotny od zamierzonego - mogą pojawić się polekowe bóle głowy, tzw. ból z odbicia.

Z kolei leczenie profilaktyczne obejmuje następujące leki (dostępne tylko z przepisu lekarza): przeciwpadaczkowe (np. kwas walproinowy, topiramat), przeciwdepresyjne (np. amitryptylina, wenlafaksyna), beta-blokery (np. propranolol, bisoprolol) czy blokery kanałów wapniowych (np. flunaryzyna). W migrenie przewlekłej w przypadku nieskuteczności powyższych leków lekarz może zalecić nowe leki stosowane w postaci wstrzyknięć, tj. toksynę botulinową typu A lub leki biologiczne, czyli humanizowane przeciwciała monoklonalne (np. erenumab).

W celu opanowania nudności, które mogą pojawić się podczas napadu migreny, stosowane są leki przeciwwymiotne (np. metoklopramid). Niekiedy w czasie napadów pojawiają się lęki, wtedy należy stosować również leki uspokajające.

Na dzień dzisiejszy migreny wyleczyć się nie da i chory na ogół zmaga się z nią przez całe życie, choć z różną częstotliwością. Istnieją jednak sposoby na jej ograniczenie. Liczne badania wskazują, że migrena jest chorobą wieloczynnikową, u podstaw której leży zespół czynników genetycznych (jeśli jedno z rodziców chorowało, to ryzyko, że dziecko będzie "migrenowcem", wynosi 45%; gdy chorowali oboje - 75%) oraz czynników środowiskowych. Dlatego należy bacznie obserwować swój organizm i identyfikować czynniki, które mogą powodować napady migreny, a następnie eliminować je z codziennego życia (składniki diety, stres, przemęczenie, nadmiar lub niedobór snu, głód lub przejedzenie, jasne światło, silne zapachy, nadmierny hałas, gwałtowne zmiany pogody, przebywanie na dużych wysokościach). Pojawienie się napadów migreny u kobiet może być związane z cyklem miesiączkowym lub przyjmowaniem doustnych leków antykoncepcyjnych.

Liczne dowody naukowe wskazują na znaczenie diety w profilaktyce napadów migrenowych, a jednocześnie nie istnieje jeden schemat żywieniowy dla osób zmagających się z migrenami. Opracowano natomiast listę zaleceń, które mogą mieć wpływ na zmniejszenie częstotliwości oraz nasilenia ataków. Zalicza się do nich:

a) regularne spożywanie 4-5 posiłków dziennie. Podobnie jak w przypadku opisanych napięciowych bólów głowy (zob. str. 13), długotrwałe przerwy w posiłkach mogą prowokować napady. Choć zaleca się unikania głodówek oraz postu przerywanego, niewskazane jest również przejadanie się;

b) regularne nawadnianie organizmu - zaleca się picie 6-8 szklanek płynów dziennie. Najczęściej rekomenduje się spożywanie czystej wody lub soków owocowych/warzywnych, które można zastąpić herbatami ziołowymi, przygotowanymi z przykładowych surowców zielarskich:

- liść melisy (Kawon) - sposób przygotowania: 1 czubatą łyżkę stołową suszonych liści zalać 1 szklanką wrzącej wody i pozostawić pod przykryciem na 20 minut. Przecedzić i pić w ciągu dnia w 3-4 porcjach;

- kwiat rumianku (Kawon) - sposób przygotowania: 1 płaską łyżkę stołową rozdrobnionych suszonych kwiatów zalać ? litra wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 15 minut. Po przecedzeniu wypić w 3 porcjach między posiłkami. UWAGA: osoby uczulone na rumianek oraz inne rośliny z rodziny astrowate/złożone (Asteraceae/Compositae) powinny zachować ostrożność;

- liść mięty pieprzowej (Flos) - sposób przygotowania: 2 czubate łyżeczki suszonych liści zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 10 minut. Przecedzić i wypić w 3 porcjach pomiędzy posiłkami;

c) zwiększenie w diecie podaży:

- magnezu (zob. podrozdz. 5.8), warto sięgnąć po takie produkty spożywcze, jak kasza jęczmienna i gryczana, migdały, pestki dyni i słonecznika, rośliny strączkowe, ziemniaki oraz ryż brązowy. W niektórych przypadkach konieczna jest również suplementacja magnezu - najlepiej wykorzystać w tym celu dostępne bez recepty leki zawierające magnez. Przykładowy preparat: Magne B6 forte (Opella Healthcare). Dawkowanie: 2 razy dziennie po 2 tabletki;

- witaminy B2 (zob. podrozdz. 5.9.2) - jak wskazują niektóre badania naukowe, witamina ta może zmniejszać częstotliwość występowania napadów migrenowych. Źródłami witaminy B2 w diecie są mleko oraz jego przetwory, mięso i jego przetwory (zalecane jest jednak ograniczanie tych produktów), produkty zbożowe oraz warzywa i jaja;

- koenzymu Q10 (ubichinon) - wyniki badań naukowych wykazały, że suplementacja koenzymu Q10 zmniejszała ilość epizodów migrenowych, nasilenie bólu oraz nudności. Źródłami koenzymu Q10 w diecie są tłuste ryby (łosoś, tuńczyk), olej rzepakowy i oliwa oraz orzechy włoskie i migdały. Można także sięgnąć po suplementy diety zawierające koenzym Q10, np. Koenzym Q10 (Bonimed). Zalecane spożycie: 1 kapsułka dziennie.

Do składników żywności nasilających objawy migrenowe zalicza się:

a) nadmiar kofeiny (zob. podrozdz. 5.1.1) w postaci kawy lub mocnej herbaty - przyjmuje się, że optymalna ilość kofeiny do jednorazowego spożycia to około 200 mg, a jej ilość przyjmowana w ciągu doby nie powinna przekroczyć 400 mg. W przypadku migreny ważne jest, aby podzielić dawkę dobową, specjaliści bowiem wskazują na "ograniczenie" spożywania kofeiny, a nie na jej "wykluczenie" (zamiast bardzo mocnej kawy rano lepiej jest wypić 3-4 słabsze kawy w ciągu dnia). Wpływ kofeiny i picia kawy u osób chorych na migrenę opisano także na stronie 288;

b) kakao i czekoladę (zob. podrozdz. 5.1.6) - związki fenolowe, aminy biogenne czy metyloksantyny zawarte w kakao i czekoladzie mogą mieć wpływ na krążenie krwi w mózgu. Badania naukowe wykazały wpływ spożywania czekolady i kakao na występowanie epizodów migrenowych;

c) tyraminę (biogenna amina, pochodna fenyloetyloaminy), która występuje w dużych ilościach w dojrzewających serach. W badaniach naukowych wykazano wzrost liczby epizodów migrenowych (według niektórych badań nawet o 80%) u osób, którym podawano produkty bogate w tyraminę (obserwuje się zależność między ilością spożywanego sera a występowaniem bólów migrenowych). Specjaliści tłumaczą to niedoborem oksydazy monoaminowej (enzymu metabolizującego tyraminę) u osób chorujących na migrenę. Do produktów bogatych w tyraminę zalicza się oprócz sera również ryby marynowane, kiełbasy salami i pepperoni, wątrobę wołową i drobiową, tofu, sos sojowy, dojrzałe banany i awokado oraz ekstrakt drożdżowy;

d) aspartam (oznaczany na opakowaniach produktów spożywczych kodem E-951) - sztuczny środek słodzący (słodzik) stosowany jako zamiennik cukru. Jak wskazują badania naukowe, może przyczyniać się do zwiększenia ilości epizodów migrenowych u osób stosujących go dłużej niż 2 tygodnie w ilościach przekraczających 30 mg dobowo;

e) glutaminian sodu (czyli sól sodowa kwasu glutaminowego; oznaczany na opakowaniach produktów spożywczych kodem E-621) - stosowany jako wzmacniacz smaku i aromatu, a ponadto popularny składnik potraw kuchni azjatyckiej. U osób nadwrażliwych obserwuje się zaczerwienienie skóry, nasiloną potliwość oraz bóle głowy. Należy jednak zaznaczyć, że u osób, u których nie występuje nadwrażliwość na glutaminian sodu, prawdopodobieństwo wystąpienia bólów głowy jest znikome;

f) siarczyny - naturalnie występujące w winie związki siarki, które są wytwarzane w procesie fermentacji, ale również często dodawane przez producentów;

g) czerwień koszenilową - czerwony barwnik często obecny w słodzonych napojach, cukierkach i wyrobach cukierniczych (oznaczany na opakowaniach produktów spożywczych kodem E-124);

h) azotyn sodu i azotan potasu (oznaczone na etykietach wyrobów spożywczych odpowiednio jako E-250 i E-252) - konserwanty powszechnie występujące prawie we wszystkich przetworach mięsnych;

i) owoce cytrusowe;

j) orzechy;

k) tłuste potrawy.

Badania naukowe wskazują, że dieta DASH (zob. str. 191) może zmniejszać zarówno częstotliwość, jak i nasilenie napadów migreny, przy jednoczesnej możliwości zmniejszenia masy ciała. Jest to o tyle istotne, że u osób otyłych ryzyko wystąpienia migreny wzrasta nawet 5-krotnie, i to wprost proporcjonalnie do stopnia rozwoju otyłości.

Ziołolecznictwo odgrywa rolę pomocniczą w terapii migreny. Obserwuje się zmniejszenie częstotliwości występowania oraz stopnia nasilenia napadów migrenowych w wyniku zastosowania takich ziół czy mieszanek ziołowych, jak:

a) lepiężnik różowy (Petasites hybridus), znany również pod angielską nazwą "butterbur". Surowcem zielarskim jest kłącze lepiężnika od lat stosowane w problemach z krążeniem mózgowym oraz bólach głowy (za działanie przeciwzapalne odpowiadają petazyna i izopetazyna). Wymaga długotrwałego stosowania (dobre efekty obserwuje się w badaniach naukowych po kuracji trwającej 3 miesiące), co stoi w sprzeczności do obecnych zaleceń wynikających z wykrycia w tym surowcu alkaloidów pirolizydynowych. Alkaloidy pirolizydynowe długotrwale stosowane (szczególnie w większych ilościach) mogą bowiem doprowadzić do uszkodzenia wątroby. Dlatego autorzy książki nie zalecają pozyskiwania i stosowania surowca na własną rękę. Można natomiast sięgnąć po gotowe suplementy diety zawierające ekstrakt z kłącza lepiężnika, np. Lepiężnik różowy (Yango). Zalecane spożycie: 1 kapsułka 1 raz dziennie;

b) wrotycz maruna (Tanacetum parthenium), szerzej znany pod nieaktualną obecnie nazwą złocień maruna. Ziele wrotycza maruny zawiera partenolid (lakton seskwiterpenowy) odpowiedzialny za efekt przeciwmigrenowy poprzez działanie przeciwzakrzepowe, przeciwzapalne, rozkurczające naczynia krwionośne mózgu i hamujące uwalnianie histaminy oraz serotoniny w mózgu. Surowiec uzyskał rekomendację WHO (Światowej Organizacji Zdrowia), której eksperci zalecają w profilaktyce napadów migrenowych stosowanie 0,2-0,6 mg partenolidu na dobę. Przykładowe suplementy diety (zalecenia spożycia dostosowane przez autorów książki do zaleceń ekspertów WHO):

- Złocień maruna (Yango). Zalecane spożycie: 1 kapsułka 2-3 razy dziennie po posiłku, popijając dużą ilością wody;

- Feverfew (Now Foods). Zalecane spożycie: 2 kapsułki dziennie.

UWAGA: w przypadku obu preparatów kuracja powinna trwać przynajmniej 6-8 tygodni.

Ponadto oba surowce, kłącze lepiężnika i ziele wrotycza maruny, są składnikami suplementu diety Butterbur (Now Foods). Zalecane spożycie: 1 kapsułka 2-3 razy dziennie w ciągu dnia, popijając wodą.

Suplement diety OptiMigra Redukcja migreny (Natur Day) oprócz wyciągów z lepiężnika różowego i wrotycza maruny zawiera także ekstrakty z kłącza gastrodii wzniesionej (Gastrodia elata, surowiec stosowany w Chinach w terapii zawrotów i bólów głowy), nasion czarnej fasoli afrykańskiej (Griffonia simplicifolia, jako źródło 5-hydroksytryptofanu będącego prekursorem do syntezy serotoniny), kory wierzby białej (wykazującej działanie przeciwbólowe) oraz ryboflawinę. Zalecane spożycie: 1-2 kapsułki dziennie;

c) mieszanka ziołowa

Składniki:

Sposób przygotowania:

- liść melisy

- kwiat lawendy

- szyszka chmielu

- korzeń kozłka

- kwiat rumianku

- kwiat pierwiosnka

100 g

50 g

50 g

50 g

50 g

50 g

Zioła dokładnie wymieszać;

- w przypadku narażenia na stres: 2 czubate łyżki stołowe mieszanki zalać ? litra wrzącej wody i utrzymywać pod przykryciem (najlepiej w termosie) przez 30 minut. Wypić w 3 porcjach 20 minut przed posiłkami;

- w przypadku pojawienia się objawów aury migrenowej: 1 czubatą łyżkę stołową mieszanki zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 30 minut. Pić 3-4 razy dziennie po 1 szklance ciepłego naparu z dodatkiem czubatej łyżeczki ziołomiodu konopnego (Pasieka Noski).

U niektórych chorych cierpiących na migrenę pomocna bywa aromaterapia. Sposób przygotowania: niewielki pojemnik (kubek, szklanka, miseczka) z ciepłą wodą postawić bezpośrednio w otoczeniu chorego i dodać po 3 krople olejków eterycznych (np. firmy Avicenna) z melisy, lawendy i pomarańczy. UWAGA: oddziaływanie olejków eterycznych na osoby z bólem głowy jest bardzo osobnicze. Szczególnie muszą uważać osoby, u których objawy bólowe są wyzwalane przez silne i konkretne zapachy.

Gdy pojawi się napad migreny, dobrze położyć się do łóżka w ciszy, ciemności i spokoju oraz nałożyć na czoło zimny kompres. Można także poprosić bliską osobę o przygotowanie kompresu ziołowego:

Składniki:

Sposób przygotowania:

- liść melisy

- kwiat rumianku

- kwiat lawendy

3 łyżki stołowe

2 łyżki stołowe

1 łyżka stołowa

Zioła starannie wymieszać. Następnie 1 czubatą łyżkę stołową mieszanki zalać 1 szklanką zimnej wody, doprowadzić do wrzenia i przelać do termosu na 5 minut. Przelać do dużego kubka, dodać ? szklanki pokruszonego lodu i dokładnie wymieszać. Po rozpuszczeniu lodu płyn przecedzić, namoczyć chłodny kompres i przykładać na czoło oraz oczy.

Osoby, które zaobserwowały u siebie wystąpienie migrenowych bólów głowy, w przypadkach nasilonego stresu lub braku snu mogą sięgnąć po zioła uspokajające i ułatwiające zasypianie opisane odpowiednio w podrozdziałach 3.1 i 3.2.1.

Pewną nadzieję dla chorych na migrenę wiąże się z marihuaną medyczną (zob. podrozdz. 5.2.1). Badania nad skutecznością marihuany medycznej oraz zawartych w niej substancji czynnych - THC (tetrahydrokannabinol) i CBD (kannabidiol) w zapobieganiu napadom migrenowym i łagodzeniu jej objawów ciągle trwają, a wyniki nie są jednoznaczne. Należy udać się do ośrodka zajmującego się leczeniem bólu, specjalizującym się w stosowaniu marihuany medycznej, celem rozważenia wprowadzenia jej do terapii migreny u konkretnego pacjenta.

1.3. ZABURZENIA RÓWNOWAGI I ZAWROTY GŁOWY

1.3.1. ZABURZENIA RÓWNOWAGI

ZABURZENIAMI RÓWNOWAGI określa się szereg objawów, które bezpośrednio wpływają na zdolność utrzymania stabilnej postawy ciała. Utrzymywanie pozycji pionowej jest dla człowieka kwestią oczywistą (przyjmujemy ją w sposób naturalny), podobnie jak przemieszczanie się po linii prostej. W rzeczywistości "równowaga" to skomplikowany proces interakcji m.in. wzroku, mięśni szkieletowych i błędnika. Wystarczy zaburzenie funkcjonowania któregokolwiek z tych elementów, by utrzymanie równowagi stało się utrudnione, a w skrajnych przypadkach wręcz niemożliwe.

Nie ma jednej przyczyny zaburzeń równowagi, a podłożem mogą być zarówno urazy (obecne i dawne), jak i choroby otolaryngologiczne, układu nerwowego, układu krwionośnego lub schorzenia ogólnoustrojowe. Dlatego też diagnostyka zaburzeń równowagi wymaga licznych badań, takich jak badania obrazowe głowy i kręgosłupa, pomiary ciśnienia krwi czy badania laryngologiczne. Często pojawia się konieczność zlecenia badań laboratoryjnych obejmujących m.in. morfologię krwi, badanie stężenia hormonów tarczycy i stężenia glukozy we krwi.

Podstawą diagnozy jest jednak szczegółowy wywiad lekarski, a niepokój powinny wywołać powtarzające się:

- problemy ze stabilnością pozycji oraz chwiejność i niestabilność chodu, niezwiązane z urazem albo bólem mięśni, stawów lub kości. Często towarzyszy im lęk przed upadkiem oraz nadmierna koncentracja związana z próbą opanowania pozycji;

- zawroty głowy (zob. podrozdz. 1.3.2) i często z nimi związane nudności (niekiedy wymioty), opisywane przez chorych jako nagłe uczucie zachwiania, kołysania czy wirowania (często połączone z fizyczną niemożliwością utrzymania stabilnej postawy). Należy pamiętać, że objaw zawrotów głowy musi wystąpić "samoistnie" (uczucie zawrotów głowy nie jest niczym niepokojącym podczas wirowania na karuzeli, tańca czy szybkiego przekręcania głowy "prawo-lewo").

Dodatkowo mogą wystąpić szumy uszne (zob. podrozdz. 1.3.3) i problemy ze słuchem oraz problemy z pamięcią i koncentracją (zob. podrozdz. 3.5). Możliwości wykorzystania ziołolecznictwa w problemach ze słuchem opisano szczegółowo w książce I. Kaczmarczyk-Żebrowska, A. Ciołkowski, Zioła w medycynie. Choroby narządu wzroku i narządu słuchu, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2023.

W trakcie różnicowania przyczyn zaburzeń równowagi oraz określania ich stopnia, korzysta się również z licznych testów, jak np.:

- próba Romberga, pacjent ma utrzymać pozycję stojącą ze złączonymi stopami najpierw przy otwartych, a następnie zamkniętych oczach w ramach oceny równowagi statycznej bez użycia wzroku i rozpoznawania zaburzeń spowodowanych np. uszkodzeniami móżdżku;

- próba Unterbergera, pacjent maszeruje w miejscu, wysoko unosząc kolana z wyciągniętymi przed siebie rękoma i zamkniętymi oczami. Test pozwala na stwierdzenie uszkodzenia błędnika (w takim przypadku pacjent skręca wokół własnej osi w kierunku z patologią).

Ponieważ pojęcie "zaburzenia równowagi" jest bardzo szerokie, w celu oceny funkcjonalnej pacjentów (zwłaszcza seniorów) stosuje się test Skali równowagi Berga, polegający na zaleceniu pacjentowi wykonania w obecności lekarza lub fizjoterapeuty 14 zadań ruchowych, ocenianych od 0 do 5, przy czym im więcej punktów, tym lepszy wynik. Wynik poniżej 20 punktów wskazuje konieczność zastosowania u pacjenta wózka inwalidzkiego; od 21 do 40 punktów chory wymaga pomocy w poruszaniu się (np. kuli ortopedycznej lub laski), a pacjent powyżej 41 punktów uznawany jest za samodzielnego (maksymalną wartością jest 56 punktów). Zadania obejmują takie czynności jak zmiana pozycji z siadu do stania, stanie bez pomocy (również na jednej nodze), podnoszenie przedmiotów z podłogi, obrót o 360 stopni czy stanie ze stopami w jednej linii.

Ziołolecznictwo odgrywa pomocniczą rolę w terapii schorzeń leżących u podłoża zaburzeń równowagi. Choroby te zostały opisane w podrozdziale 1.3.2.

Zaburzenia równowagi mogą być również efektem niedoborów substancji odżywczych. Przykładem jest choroba Addisona-Biermera (anemia złośliwa), czyli najczęstsza przyczyna niedokrwistości wywołanej niedoborem witaminy B12. Jest schorzeniem autoimmunologicznym, w którym organizm wytwarza przeciwciała przeciwko komórkom okładzinowym błony śluzowej żołądka lub czynnikowi wewnętrznemu IF (Intrinsic Factor, dawniej określanemu jako czynnik Castle'a), z którym witamina B12 musi się połączyć, by zostać wchłonięta z układu pokarmowego.

Leczenie polega najczęściej na podawaniu domięśniowym (choć stosuje się również preparaty dojelitowe w formie tabletek) witaminy B12 w dawce 1000 mcg:

- przez tydzień raz dziennie;

- raz na tydzień przez kolejne 4-8 tygodni do ustąpienia objawów;

- podtrzymująco, raz na miesiąc do końca życia.

W przypadku choroby Addisona-Biermera dieta i suplementacja nie mają znaczenia terapeutycznego (warto jednak stosować zalecenia zdrowej i zrównoważonej diety), niedobór witaminy B12 nie wynika bowiem z niewłaściwego postępowania żywieniowego, ale z zaburzeń jej wchłaniania.

Jednocześnie należy pamiętać, że niedobór witaminy B12 powoduje liczne, obok zawrotów głowy, inne objawy neurologiczne, jak osłabienie i drżenie mięśni, zaburzenia koncentracji czy uczucie mrowienia w dłoniach i stopach. Należy więc zwracać uwagę, by w diecie nie zabrakło produktów bogatych w witaminę B12, człowiek bowiem nie posiada zdolności jej syntezy i musi pobierać ją z pokarmem. Do źródeł witaminy B12 zalicza się głównie pokarmy pochodzenia zwierzęcego: wątrobę, przetwory mleczne, ryby oraz jaja.

Natomiast niezwierzęcym produktem spożywczym zawierającym witaminę B12 jest zielononiebieska alga morska spirulina (spirulina to nazwa handlowa sinicy Arthrospira platensis). W sprzedaży dostępne są produkty zawierające:

- sproszkowaną spirulinę (np. firmy Vitafarm). Zalecane spożycie: 1 raz dziennie płaska łyżeczka (1,5 g) przed posiłkiem lub w trakcie jego trwania;

- kapsułki ze spiruliną, np. Spirulina hawajska (Oleofarm). Zalecane spożycie: dzieci od 7. roku życia 2 kapsułki dziennie. Dorośli 3 kapsułki dziennie.

Jednak według niektórych badań naukowych w spirulinie występują pochodne witaminy B12, tzw. pseudowitaminy B12, które nie wykazują aktywności charakterystycznej dla witaminy B12 w organizmie człowieka.

Witamina B12 została także opisana w podrozdz. 5.9.5.

1.3.2. ZAWROTY GŁOWY

ZAWROTY GŁOWY nie są jednostką chorobową, ale objawem wielu różnorodnych schorzeń, nie tylko o podłożu neurologicznym. Wbrew powszechnej opinii nie są wyłącznie problemem seniorów. Mogą dotyczyć osób w każdym wieku (bez względu na płeć), choć rzeczywiście z wiekiem wzrasta częstotliwość ich występowania. Szacuje się, że zawroty głowy są problemem około 25% populacji Polski.

Pojęcie "zawroty" rozumiane jako powtarzające się epizody, jest jak najbardziej uzasadnione, pojedynczy incydent nie powinien bowiem stanowić podstaw do obaw. Szybkie obrócenie głowy, taniec z obrotami, zmiana pozycji z leżącej na stojącą - w takich przypadkach, poza chwilowym dyskomfortem, w zdecydowanej większości przypadków nie należy dopatrywać się niczego szczególnego.

Regularnie powracające incydenty zawrotów głowy w znacznym stopniu utrudniają codzienne funkcjonowanie i zdecydowanie wymagają diagnostyki, przy czym można wyróżnić:

- układowe zawroty głowy (vertigo) - pacjent odczuwa złudzenie ruchu (najczęściej wirowego) otoczenia, głowy, a nawet całego ciała. Potrafi również opisać stan, w jakim się znalazł;

- nieukładowe zawroty głowy (dizziness) - pacjent odczuwa złudzenie niestabilności połączone z niepewnością/niezdarnością chodu. Ze względu na towarzyszącą takim epizodom dezorientację ma duży problem ze szczegółowym opisaniem incydentu.

Zawroty głowy opisywane są przez pacjentów jako uczucie wirowania, kołysania lub zachwiania oraz utraty równowagi, któremu towarzyszy nagły lęk przed przewróceniem się. Pojawiają się nudności i wymioty, oczopląs, zaburzenia słuchu (np. nasilenie szumów usznych), zaburzenie równowagi (koordynacji ruchowej), dezorientacja oraz związane z napadem lęku duszności oraz uderzenia gorąca.

Zawroty głowy są objawem wysoce niejednoznacznym, a ich diagnostyka jest bardzo złożona i może obejmować badania neurologiczne, jak prowokacja oczopląsu i zawrotów poprzez zmiany położenia głowy (często w pierwszej kolejności pacjenci kierowani są właśnie do neurologa), oraz badania otolaryngologiczne, w tym ocenę funkcjonowania układu przedsionkowego ucha, który jest odpowiedzialny za utrzymanie równowagi. Duże znaczenie ma również wywiad z pacjentem, którego celem jest dokładne ustalenie, kiedy (i od kiedy) pojawiają się zawroty i czy występują inne objawy.

Podobnie jak nie ma jednolitego schematu diagnostycznego, tak nie występuje jeden schemat leczenia farmakologicznego, który jest uzależniony od przyczyny problemów. W zależności od diagnozy przyczynowej zastosowanie znajdują leki przeciwlękowe (często konieczna jest również psychoterapia), przeciwhistaminowe czy neuroleptyki. W przypadku zaistnienia procesów rozrostowych (guzów mózgu) konieczna może być interwencja chirurgiczna.

Ziołolecznictwo odgrywa w zawrotach głowy rolę wyłącznie pomocniczą (podobnie jak w przypadku zaburzeń równowagi) i musi opierać się na rozpoznaniu podłoża tych problemów. Do przyczyn zawrotów głowy, w których ziołolecznictwo znajduje zastosowanie, zalicza się:

a) cukrzycę - surowce zielarskie znajdujące zastosowanie w cukrzycy typu 2 opisano w podrozdziale 3.9;

b) chorobę lokomocyjną (kinetoza), zwaną również chorobą morską - jest to zespół objawów, takich jak nudności, wymioty, zaburzenia równowagi oraz zawroty i bóle głowy wywołane zaburzeniami funkcji błędnika w uchu. Częstą przyczyną jest szybka zmiana obserwowanych przedmiotów (charakterystyczna dla jazdy pociągiem czy samochodem - stąd nazwa), jednak wywołać ją mogą również: jazda na karuzeli, zabawa na huśtawce, długie patrzenie w ekran, a nawet gwałtowne ruchy głową. Surowcem zielarskim o potwierdzonym działaniu zapobiegawczym w chorobie lokomocyjnej (choć sam mechanizm nie został wyjaśniony) jest sproszkowane kłącze imbiru lekarskiego (Zingiber officinale) lub pozyskiwane z niego wyciągi. Osobom dorosłym zaleca się 1-2 g kłącza imbiru na około godzinę przed rozpoczęciem podróży. W aptekach i sklepach zielarskich dostępne są suplementy diety zawierające wyciągi z kłącza imbiru, np.:

- Lokomarin (Colfarm). Zalecane spożycie: 1 tabletka na 30 minut przed podróżą; dzieciom w wieku 3-6 lat podawać preparat po jego wcześniejszym rozdrobieniu;

- Imbifem (Erbozeta), syrop na bazie miodu i soku jabłkowego. Zalecane spożycie: dorośli i dzieci powyżej 6. roku życia 25 kropli 3 razy dziennie. Produkt należy wstrząsnąć przed użyciem i spożywać bezpośrednio lub po rozpuszczeniu w wodzie;

c) zapalenie błędnika (zapalenie ucha wewnętrznego). Błędnik stanowi nie tylko element budowy narządu słuchu (co może sugerować jego umiejscowienie), lecz także jest odpowiedzialny za zmysł równowagi. Zapalenie błędnika jest często bagatelizowane ("kiedyś przejdzie"), tymczasem jest to poważne schorzenie, którego zaniedbanie lub nieleczenie grozi utratą słuchu. Choć brak jest terapii zielarskich wskazywanych do leczenia zapalenia błędnika, to działanie wspomagające wykazują mieszanki ziołowe o działaniu ogólnie przeciwzapalnym, np.:

Składniki:

Sposób przygotowania:

- kwiat lipy

- kwiat bzu czarnego

- ziele macierzanki

- liść brzozy

- kwiat słonecznika

- kwiat dziewanny

- ziele hyzopu

- owoc róży dzikiej

- owoc maliny

100 g

50 g

50 g

50 g

50 g

50 g

50 g

50 g

50 g

Zioła dokładnie wymieszać. 3 czubate łyżki stołowe mieszanki zalać 3 szklankami wrzącej wody, doprowadzić do wrzenia i przelać do termosu na 20 minut. Przecedzić i wypić w 3 porcjach między posiłkami. Mieszanka może być stosowana przez dłuższy czas.

d) chorobę Méni'ere'a, której nazwa pochodzi od francuskiego otologa Prospera Méni'ere'a. Jako pierwszy opisał on schorzenie zmysłu równowagi, do którego objawów zalicza się zawroty głowy oraz towarzyszące im zaburzenia słuchu, którego przyczyną jest wodniak błędnika błoniastego w uchu, powodujący wzrost ciśnienia endolimfy w błędniku. Terapia ma na celu łagodzenie objawów, do których zalicza się:

- napadowe, trwające ponad 20 minut zawroty głowy oraz nudności. Chorzy odczuwają pewną poprawę po przyjęciu preparatów z kłącza imbiru, opisanych na stronie 25;

- oczopląs i uczucie ucisku w uchu (wrażenie zatkania ucha watą);

- szumy uszne (zob. podrozdz. 1.3.3).

Zaleca się też unikanie/ograniczenie:

- spożywania alkoholu (zob. podrozdz. 4.1);

- palenia tytoniu (zob. podrozdz. 4.2);

- spożywania kofeiny (zob. podrozdz. 5.1.1), w tym picia mocnej herbaty (zob. podrozdz. 5.1.3). Nie ma konieczności całkowitego rezygnowania z herbaty, jednak osoby pijące bardzo mocne napary (często nazywane z języka rosyjskiego "czajem") powinny zacząć rozcieńczać taką herbatę wodą w stosunku (przynajmniej) 1 : 1, czyli szklanka mocnej herbaty na szklankę wody. Warto też zastąpić mocną herbatę naparem z liści czerwonokrzewu, czyli aspalatu prostego (rooibos) o wyrazistym smaku, ale niezawierającym kofeiny. Sposób przygotowania: 1 czubatą łyżeczkę suszonego i rozdrobnionego liścia (np. firmy Zielarz Polski) zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 5 minut. Pić kilka razy dziennie;

- soli kuchennej. Zaleca się spożywanie poniżej 3 g dziennie, co często wymaga sprawdzania etykiet gotowych produktów (wędzone ryby, kiełbasy, pasztety, sojowe sosy i przyprawy), w których znajdować się mogą znaczne ilości soli kuchennej (zob. też stronę 207);

e) choroby naczyniowe mózgu (zob. podrozdz. 3.7);

f) migrenę (zob. podrozdz. 1.2);

g) nadciśnienie tętnicze (hipertensja) - należy w pierwszej kolejności wdrożyć zalecenia diety DASH opisanej na stronie 191.

Warto również sięgnąć po preparaty z magnezem (zob. też podrozdz. 5.8), który powoduje łagodny rozkurcz naczyń krwionośnych (skurcz naczyń jest częstym efektem stresu czy palenia papierosów). Przykładowy preparat to lek dostępny bez recepty Filomag B6 (Filofarm). Dawkowanie:

- dorośli i dzieci w wieku powyżej 12 lat - leczniczo 1-2 tabletki 2-3 razy na dobę; profilaktycznie (w uzasadnionych przypadkach) 1-2 tabletki 2 razy na dobę;

- dzieci w wieku 4-12 lat, odpowiednio do stwierdzonego niedoboru magnezu, wieku i masy ciała dziecka 1-2 tabletki 2 razy na dobę.

Cennym surowcem zielarskim obniżającym ciśnienie krwi jest ziele jemioły pospolitej. W aptekach i sklepach zielarskich dostępne są:

- suszone ziele jemioły (Dary Natury) - sposób przygotowania: 3 czubate łyżki stołowe ziela zalać wieczorem ? litra przegotowanej wody o temperaturze pokojowej i odstawić na noc (na 8-10 godzin). Rano przecedzić, lekko podgrzać (nie gotować!), przelać do termosu i wypić macerat w 3 porcjach w ciągu dnia między posiłkami;

- Intractum Visci (wyciąg alkoholowy ze świeżego ziela jemioły, Phytopharm), lek dostępny bez recepty (OTC). Dawkowanie: 2,5 ml preparatu 3 razy dziennie z niewielką ilością wody. Nie stosować u dzieci do ukończenia 6. roku życia. Zalecany czas kuracji to około 4 tygodnie. Preparat zawiera etanol, ale stosowanie go zgodnie z zaleconym dawkowaniem nie powinno powodować przekroczenia poziomu fizjologicznego alkoholu we krwi. Mimo że lek jest dostępny bez recepty, powinien być stosowany pod ścisłą kontrolą lekarską.

UWAGA!

Należy pamiętać, że pozytywny efekt działania magnezu czy jemioły (szczególnie zauważalny w łagodnych i początkowych fazach nadciśnienia), nie może być pretekstem do rezygnacji z wizyty u lekarza czy też samodzielnej zmiany dawek leków.

h) niedociśnienie tętnicze (hipotonia), w sprzedaży dostępne są suplementy diety dla osób z niedociśnieniem, np.:

- Cardiamid z kofeiną (Adamed), krople doustne zawierające kofeinę, wyciągi z owoców głogu, korzenia żeń-szenia, nasion guarany oraz witaminę B6. Zalecane spożycie: 2 ml płynu (40 kropli) 2 razy dziennie. Preparat zawiera surowce wykazujące naturalną gorycz, dlatego krople można podawać w niewielkiej ilości wody, soku owocowego lub na cukier. Nie zaleca się stosować u dzieci i kobiet w ciąży oraz u osób z nadciśnieniem tętniczym;

- Hipo-gryk (Mir-Lek), herbatka pakowana w jednorazowe saszetki zawierająca m.in. łuskę gryki, korę cynamonowca, ziele rozmarynu i korzeń lubczyka. Zalecane spożycie: 1 saszetkę herbatki zalać 1 szklanką wrzącej wody, utrzymywać pod przykryciem 7-10 minut i pić 2-3 razy dziennie między posiłkami.

Chorzy dostrzegają często poprawę samopoczucia w wyniku spożywania napojów lub suplementów diety zawierających kofeinę (zob. podrozdz. 5.1.1). Jednak wiele osób obserwuje u siebie w takim przypadku bóle głowy oraz uczucie nudności i nadmiernego pobudzenia, co jest efektem dużej wrażliwości (jest to kwestia osobnicza) na kofeinę oraz reakcji organizmu na zbyt gwałtowny wzrost ciśnienia krwi. W takim przypadku osoby te powinny zrezygnować z przyjmowania kofeiny lub zmniejszyć jej dawkę np. o połowę.

W przypadku niedociśnienia korzyści osiąga się również poprzez zwiększenie spożycia soli kuchennej (której ilość może wynieść w zaleceniu nawet 10-20 g na dobę). Takie zmiany należy jednak konsultować z lekarzem;

i) zaburzenia pracy serca, w tym przypadku można zastosować przykładową mieszankę ziołową (po konsultacji z lekarzem):

Składniki:

Sposób przygotowania:

- kwiat głogu

- owoc głogu

- kwiat lawendy

- kwiat rumianku

- liść melisy

- owoc rokitnika

100 g

100 g

50 g

50 g

50 g

50 g

Zioła starannie wymieszać. 3 czubate łyżki stołowe mieszanki zalać w termosie 3 szklankami wrzącej wody i odstawić na 30 minut. Po przecedzeniu (zioła warto mocno odcisnąć) pić ?- ? szklanki ciepłego naparu 3-5 razy dziennie między posiłkami. Napar powinien być ciepły, ale nigdy gorący, a do każdej porcji płynu warto dodać 1 łyżeczkę ziołomiodu różanego (Pasieka Noski).

j) niewydolność nerek jest schorzeniem groźnym dla życia, a jego leczenie wymaga stałej współpracy z lekarzem, dlatego wyłącznie za jego zgodą można sięgnąć po mieszankę ziołową:

Składniki:

Sposób przygotowania:

- ziele nawłoci

- ziele połonicznika

- ziele fiołka trójbarwnego

- korzeń mniszka

- owoc róży dzikiej

50 g

50 g

25 g

25 g

25 g

Zioła dokładnie wymieszać. 2 łyżki stołowe mieszanki zalać 2 szklankami wrzącej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu pod przykryciem przez 3 minuty. Odstawić na kwadrans i przecedzić. Pić po ? szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami.

k) odwodnienie organizmu, czyli stan, w którym w organizmie znajduje się zbyt mało wody w stosunku do jego fizjologicznych potrzeb. Niestety nie jest możliwe (na dłuższy czas) zmagazynowanie wody w organizmie, dlatego należy codziennie uzupełniać jej ilość, przy czym zalecenie dla osoby dorosłej wynosi 2-2,5 litra, czyli około 8-10 szklanek. Z tego powodu samo stwierdzenie "ale ja piję" nie jest miarodajne, może się bowiem pod nim "kryć" np. szklanka herbaty przy śniadaniu i szklanka kompotu po obiedzie.

Zapotrzebowanie organizmu na wodę może się zwiększyć w zależności od intensywności wysiłku fizycznego czy panującej temperatury otoczenia oraz stanu zdrowia (stan zapalny, gorączka). Źródła wody w diecie to:

- woda, kranowa lub mineralna (najlepiej średniozmineralizowana, tj. 500-1500 mg składników mineralnych na litr);

- soki (warto rozrabiać je z wodą w proporcji 1 : 5) np. z róży, maliny, żurawiny, porzeczki, aronii, jabłka;

- herbata i kawa (o zawartej w nich kofeinie i potencjalnym działaniu odwadniającym czytaj w podrozdziałach 5.1.1-5.1.3);

- herbatki ziołowe np. z liścia melisy, liścia mięty, ziela macierzanki, suszonych owoców (róża, czarna porzeczka, głóg), płatków róży;

- mleko i napoje mleczne;

- warzywa i owoce oraz ich przetwory - koktajle, smoothie, shake.

l) stwardnienie rozsiane (zob. podrozdz. 1.6);

m) depresję (zob. podrozdz. 2.1);

n) stany lękowe (zob. podrozdz. 2.2).

1.3.3. SZUMY USZNE

SZUMY USZNE to nieprzyjemne doznania dźwiękowe, które wbrew nazwie mogą przyjmować nie tylko formę szumów, lecz także gwizdów, pisków, brzęczenia, a nawet tykania. Jednak bez względu na formę charakterystyczną cechą wszystkich tych dźwięków jest ich słyszalność, mimo braku ich występowania w bezpośrednim otoczeniu chorego. Pacjenci uskarżają się również na wrażenie pulsowania lub dudnienia, odległego brzęczenia, szumu wiatru albo morza słyszanego z większej odległości.

Dolegliwość dotyka osób w każdym wieku (często powtarzany mit głosi, że jest to dolegliwość senioralna), a w przypadku młodych ludzi u podłoża często leży zaburzenie mineralizacji błędnika kostnego, określane jako otoskleroza.

Diagnoza szumów usznych stanowi duży problem (około 65% przypadków nie ma ustalonego podłoża) i choć często wymaga konsultacji ze specjalistami różnych dziedzin, to najczęściej diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu z pacjentem i badania audiologicznego. Ponadto przeprowadza się badania laboratoryjne (m.in. morfologię krwi i stężenie glukozy oraz lipidów we krwi), a niekiedy również rezonans magnetyczny. Diagnostyka jest również zależna od rodzaju szumów, z którymi zmaga się pacjent. Przykładowo w przypadku pulsujących szumów wykonuje się metodą USG Dopplera badanie stanu szyjnych naczyń krwionośnych.

Terapia szumów usznych zależna jest od przyczyny i może obejmować m.in.:

- leczenie zabiegowe stosowane przy wadach ucha środkowego;

- w szumach o nieustalonym pochodzeniu zastosowanie znajdują tzw. maskery, czyli urządzenia wkładane do uszu, zagłuszające dźwięki szumów usznych;

- leczenie farmakologiczne, np. leki przeciwdepresyjne lub poprawiające krążenie w naczyniach mózgowych;

- stymulację laserem w celu pobudzenia samoczynnej regeneracji uszkodzonych komórek.

W leczeniu szumów usznych stosuje się również terapię TRT (Tinnitus Retraining Therapy, habituacja), opierającą się na mechanizmie przystosowawczym (zdolność mózgu do wyciszania/ignorowania stałych dźwięków jak tykanie) i mającą na celu zmniejszenie reakcji mózgu na szumy uszne. Terapię prowadzi się w specjalistycznych ośrodkach z zastosowaniem nagrań z szumem, których słuchanie wywołuje wyciszenie własnego szumu. Choć metoda wydaje się prosta, wymaga specjalistycznej wiedzy i odpowiednio przygotowanych nagrań, a próby stosowania jej na własną rękę mogą nasilić dolegliwości.

Ziołolecznictwo ma zastosowanie pomocnicze w leczeniu szumów usznych. Musi być zawsze dostosowane do przyczyny dolegliwości (podobnie jak w przypadku innych form terapii nie ma jednego schematu postępowania):

a) czop woskowinowy. Woskowina odgrywa rolę nawilżającą, oczyszczającą, natłuszczającą i przeciwbakteryjną, a jej tworzenie jest w pełni naturalnym zjawiskiem fizjologicznym. Nadmiar woskowiny ulega usunięciu w procesie samooczyszczania przewodów słuchowych. Czasem jednak (np. u osób starszych lub w przypadku infekcji) następuje upośledzenie procesów oczyszczania lub nadprodukcja woskowiny. Zaleganiu powstającego w ten sposób nadmiaru woskowiny można zapobiec poprzez stosowanie dostępnych w aptekach i sklepach zielarskich preparatów, np. Olivocap (CapeyPharma), w postaci sprayu do ucha zawierającego skwalan, oliwę oraz olejek miętowy. Sposób użycia: w przypadku powstania czopu woskowinowego rozpylać 1-2 dawki do ucha 3-5 razy dziennie, aż do rozpuszczenia woskowiny. Profilaktycznie, w celu zapobiegania tworzeniu się czopów woskowinowych, rozpylać 1-2 dawki do każdego ucha 1-2 razy w tygodniu. Kanał ucha nie wymaga przepłukiwania po zastosowaniu preparatu;

b) urazy czaszki. Nawet w przypadku pozornie niegroźnego urazu (np. uderzenie głową w bok szafki), gdy pojawiają się takie objawy, jak narastający szum w uszach, ból głowy, niekontrolowane odruchy, zaburzenia czucia lub widzenia, należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza;

c) zapalenie ucha środkowego, szczególnie u dzieci często stanowi powikłanie infekcji wirusowej lub bakteryjnej dróg oddechowych. Ziołolecznictwo chorób dróg oddechowych zostało omówione w książce I. Kaczmarczyk-Sedlak, A. Ciołkowski, Zioła w medycynie. Choroby układu oddechowego, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2017, natomiast ziołolecznictwo chorób narządu słuchu przedstawiono w książce I. Kaczmarczyk-Żebrowska, A. Ciołkowski, Zioła w medycynie. Choroby narządu wzroku i narządu słuchu, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2023;

d) intensywny wysiłek fizyczny. Pulsujący szum w uszach, najczęściej dodatkowo zsynchronizowany z rytmem pracy serca jest dość charakterystyczny dla osób niewytrenowanych, które w gwałtowny sposób zwiększają natężenie wysiłku (praca, trening). W pewnych przypadkach jest stanem uzasadnionym fizjologicznie, jednak osoby niewytrenowane powinny rozważyć zmniejszenie obciążeń wysiłkowych;

e) nadmierna ekspozycja na hałas, długotrwałe narażenie na wysokie dźwięki, takie jak gwizd zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia szumów usznych;

f) dysfunkcja naczyń krwionośnych związana m.in. z cukrzycą (zob. podrozdz. 3.9);

g) choroba Méni'ere'a (zob. podrozdz. 1.3.2);

h) miażdżyca (arterioskleroza). Narastanie blaszki miażdżycowej powoduje zwężenie światła tętnic i zmniejszenie przepływu krwi. Krew musi się "przeciskać" przez naczynka krwionośne z większą siłą, co wywołuje szumy uszne, które mogą pojawiać się (lub nasilać) po wysiłku i które muszą być różnicowane z objawami będącymi fizjologicznym efektem zbyt intensywnego wysiłku. Ziołolecznictwo oferuje w takim przypadku preparaty na bazie liścia miłorzębu japońskiego, opisanego szczegółowo w podrozdziale 3.5.1. Można również przygotować mieszankę ziołową:

Składniki:

Sposób przygotowania:

- liść miłorzębu

- kwiat głogu

- kwiat kasztanowca

- ziele serdecznika

- kwiat rumianku

- ziele jemioły

100 g

100 g

50 g

50 g

50 g

50 g

Zioła dokładnie wymieszać. 1 łyżkę stołową mieszanki zalać 1 szklanką wrzącej wody, doprowadzić do wrzenia i odstawić na 30 minut. Przecedzić i pić 3 razy dziennie po 1 szklance ciepłego, ale nigdy gorącego płynu między posiłkami. Do każdej porcji płynu warto dodać 1 płaską łyżkę miodu gryczanego.

i) nadciśnienie tętnicze (hipertensja), obok szumów usznych pojawia się również (nasilający się po wysiłku) ból z tyłu głowy oraz uczucie pulsowania w skroniach/uszach. Warto skorzystać w takim przypadku z mieszanki ziołowej:

Składniki:

Sposób przygotowania:

- kwiat głogu

- owoc głogu

- owoc aronii

- owoc róży dzikiej

- ziele serdecznika

- kwiat kasztanowca

- liść melisy

- kwiat rumianku

150 g

100 g

100 g

50 g

50 g

50 g

50 g

50 g

Zioła dokładnie wymieszać. 1 łyżkę stołową mieszanki zalać 1 szklanką wrzącej wody, doprowadzić do wrzenia i przelać do termosu na 30 minut. Przecedzić i pić 2-3 razy dziennie po 1 szklance ciepłego, ale nigdy gorącego płynu między posiłkami. Mieszanka ta może zastąpić herbatę i być stosowana przez dłuższy czas.

j) nadczynność tarczycy. Zwiększona ilość hormonów tarczycy pobudza układ krążenia do wzmożonej pracy, przyspieszając tętno i podnosząc ciśnienie tętnicze krwi. W terapii stosuje się leki przeciwtarczycowe, niekiedy konieczne jest leczenie operacyjne.

Ziele karbieńca pospolitego (Lycopus europaeus) zawiera związki hamujące wytwarzanie hormonu tyreotropowego, stymulującego wydzielanie hormonów tarczycy. Obniża to poziom hormonów tarczycy i łagodzi objawy nadczynności tarczycy. Surowiec jest silny w działaniu, dlatego w trakcie terapii należy regularnie sprawdzać poziom hormonów tarczycy we krwi. Karbieniec nie może być stosowany przez kobiety w ciąży oraz karmiące piersią. Powinny z niego również zrezygnować osoby w trakcie diagnostyki chorób tarczycy, jego stosowanie wpłynie bowiem na wyniki badań.

W sklepach zielarskich jest dostępne suszone ziele karbieńca (Dary Natury) - sposób przygotowania: 1 czubatą łyżeczkę ziela zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 20 minut, przecedzić. Stosowanie:

- 1 szklanka ciepłego naparu dziennie między posiłkami przez pierwsze 3 tygodnie;

- 2 szklanki dziennie (rano i wieczorem) przez kolejne 3 tygodnie;

- 3 szklanki dziennie między posiłkami przez kolejne 3 tygodnie;

- w dalszym okresie stopniowo zmniejszać ilość przyjmowanego naparu w identyczny sposób i w takich samych przedziałach czasowych.

Dieta w nadczynności tarczycy powinna uwzględniać zwiększoną podaż białka (110-130 g dziennie), nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 (zob. podrozdz. 5.4.1), pełnoziarniste produkty zbożowe, takie jak pieczywo, kasze i makarony oraz warzywa i owoce bogate w antyoksydanty (zob. str. 84-86) oraz produkty bogate w wapń - mleko i produkty mleczne;

k) nerwica i stres; w takim przypadku warto zapoznać się z podrozdziałami odpowiednio: 3.6 i 3.1;

l) palenie papierosów (zob. podrozdz. 4.2);

m) stosowanie niektórych leków, np. kwasu acetylosalicylowego (pod nazwami np. Aspiryna, Polopiryna), erytromycyny, furosemidu.

1.4. CHOROBY UKŁADU POZAPIRAMIDOWEGO

UKŁAD POZAPIRAMIDOWY, nazywany również układem podkorowym lub układem ruchowym prążkowiowym, odpowiada za koordynację czynności ruchowych, w tym utrzymanie odpowiedniej do potrzeb postawy ciała oraz rozpoczęcie i prawidłowe wykonanie czynności motorycznych niezależnych od woli. To właśnie dzięki układowi pozapiramidowemu można swobodnie wykonywać takie czynności zautomatyzowane jak jazda na rowerze. Choć może się to wydawać proste (jazda na rowerze dla osób, które opanowały już tę czynność, jest w dużej mierze automatyczna i nie wymaga od nich skupienia), to prawidłowe funkcjonowanie układu pozapiramidowego wymaga odpowiedniego współdziałania z różnymi strukturami mózgu, w tym z korą mózgową i móżdżkiem.

Uszkodzenie struktur wchodzących w skład układu pozapiramidowego prowadzi do wystąpienia takich objawów, jak:

- ruchy torsyjne, czyli ruch szyi lub tułowia z jednoczesnym skrętem ciała; nazwa pochodzi nie od torsji (wymiotów), jak się powszechnie uważa, ale od "torsu", czyli górnej części tułowia u mężczyzn;

- ruchy pląsawicze, czyli mimowolne (szybkie oraz nieregularne) ruchy kończyn, którym często towarzyszy grymas twarzy;

- drżenia, czyli mimowolne ruchy ciała (całego lub określonej części, np. kończyny) o dużej częstotliwości, ale niewielkim nasileniu;

- ruchy baliczne, charakteryzujące się wyrzucaniem kończyn przed siebie;

- ruchy atetotyczne, występujące na skutek naprzemiennych skurczów mięśni zginaczy i prostowników, które powodują niezależne od woli powolne ruchy;

- mioklonie, czyli nagłe i szybkie ruchy mięśniowe;

- tiki, czyli krótkie i mimowolne ruchy, jak mruganie, skinięcie głową czy unoszenie dłoni.

Z zaburzeniami i uszkodzeniami układu pozapiramidowego związane są takie schorzenia, jak:

- choroba Parkinsona (zob. podrozdz. 1.4.1);

- choroba Huntingtona (zob. podrozdz. 1.4.2);

- zespół niespokojnych nóg (zob. podrozdz. 1.4.3);

- zwyrodnienie wątrobowo-soczewkowe;

- pląsawica Sydenhama;

- dyskinezy pląsawiczopodobne;

- balizm i hemibalizm;

- drżenie samoistne.

1.4.1. CHOROBA PARKINSONA

CHOROBA PARKINSONA jest przewlekłą i postępującą chorobą neurodegeneracyjną mózgu, będącą efektem uszkodzenia komórek nerwowych dopaminergicznych (komórki nerwowe, które produkują, przechowują i uwalniają neuroprzekaźnik dopaminę) w układzie pozapiramidowym mózgu (zob. str. 33). Postępujące uszkodzenie komórek dopaminergicznych powoduje zmniejszenie stężenia dopaminy w układzie pozapiramidowym i jest odpowiedzialne za powstanie głównych objawów choroby. Uszkodzenie komórek dopaminergicznych prowadzi z kolei do nadczynności komórek nerwowych cholinergicznych (komórki nerwowe, które produkują, przechowują i uwalniają neuroprzekaźnik acetylocholinę).

Sama nazwa choroby pochodzi od nazwiska angielskiego lekarza Jamesa Parkinsona, który na początku XIX wieku jako pierwszy opisał to schorzenie.

W mózgu chorych na chorobę Parkinsona stwierdza się obecność tzw. ciał Lewy'ego.

Ciała Lewy'ego to nieprawidłowe agregaty białek, głównie alfa-synukleiny. W warunkach prawidłowych alfa-synukleina uczestniczy w przekazywaniu informacji pomiędzy komórkami nerwowymi (co odpowiada za funkcjonowanie mózgu). Jeżeli białko to staje się dysfunkcyjne, zaczyna się w tej postaci namnażać i tworzyć agregaty, powodując śmierć komórek nerwowych. Już w 1912 roku niemieccy neurolodzy Fritz H. Lewy i Edmund Forster powiązali obecność ciał Lewy'ego z chorobą Parkinsona. Natomiast sam termin "ciało Lewy'ego" wprowadził do medycyny neuropatolog Konstantin Trietiakow (na cześć jednego z odkrywców - Fritza H. Lewy'ego).

Zdaniem wielu badaczy głównym czynnikiem warunkującym rozwój choroby jest wiek (jednoznacznie nie ustalono jeszcze przyczyn) i związany z nim naturalny zanik komórek dopaminergicznych. Choć rzeczywiście choroba Parkinsona diagnozowana jest najczęściej u pacjentów powyżej 60. roku życia - wyróżnia się też postać młodzieńczą występującą u osób poniżej 40. roku.

Jak wynika z badań, średnia długość życia osób z chorobą Parkinsona to około 20 lat. Schorzenie nie powoduje bezpośrednio śmierci, ale pogarsza znacząco jakość życia (choroba prowadzi do postępującej niesprawności oraz powoduje groźne dla życia powikłania, jak zachłystowe zapalenie płuc).

Do objawów choroby Parkinsona zalicza się:

- drżenie, będące jednym z najbardziej charakterystycznych objawów choroby (choć nie pojawia się u wszystkich chorych). Najczęściej występuje w spoczynku i zaczyna się od rąk lub palców. Ten charakterystyczny objaw można zobaczyć, oglądając archiwalne transmisje z uroczystości, w których uczestniczył papież Jan Paweł II, szczególnie w ostatnich latach jego życia wyraźnie widoczne jest charakterystyczne drżenie ręki (przez wiele lat cierpiał na chorobę Parkinsona);

- problemy z utrzymaniem równowagi, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem upadku i urazów;

- sztywność mięśni w stopniu ograniczającym zakres ruchu oraz spowolnienie ruchów (bradykinezja);

- tzw. chód parkinsonowski. Kroki chorego stają się krótsze, widoczne jest wolne tempo, mała długość i liczba kroków, jednocześnie pojawiają się różnice między krokami. Idący szura stopami, drepcze, skracając krok do minimum, lub zastyga co kilka kroków;

- zaburzenia snu (zob. podrozdz. 3.2), koszmary, zwiększona senność w ciągu dnia (zob. podrozdz. 3.2.2);

- depresja (zob. podrozdz. 2.1) oraz lęk (zob. podrozdz. 2.2);

- problemy z funkcjonowaniem układu pokarmowego, w tym zaparcia;

- problemy z oddawaniem moczu;

- utrata węchu. Jest to jeden z wczesnych objawów choroby, który u niektórych pacjentów pojawia się nawet na wiele lat przed wystąpieniem objawów neurologicznych;

- otępienie (zob. podrozdz. 3.5).

Do objawów, które mogą sugerować początek choroby Parkinsona, należą: brak balansowania ręką podczas chodzenia, okresowe drżenie (np. podczas ziewania), wolniejsze tempo chodu czy wykonywania czynności niż poprzednio, spowolnienie i ściszenie mowy, pismo drobnymi literami (mikrografia), ból barku.

Należy w tym miejscu wspomnieć także o zespole parkinsonowskim (zwanym także parkinsonizmem), który charakteryzuje się zespołem objawów neurologicznych wynikających z uszkodzenia układu pozapiramidowego, a które zostały wymienione powyżej. Objawy parkinsonizmu mogą pojawić się z innych przyczyn niż choroba Parkinsona, np. w wyniku uszkodzenia naczyń krwionośnych w mózgu, urazów mózgu, a nawet jako działanie niepożądane niektórych leków.

Diagnostyka choroby Parkinsona opiera się na wywiadzie z pacjentem, ocenie stanu klinicznego oraz wynikach rezonansu magnetycznego. Na tej podstawie wdrażane jest leczenie farmakologiczne (tylko z przepisu lekarza). Do leków pobudzających przekazywanie impulsów nerwowych w układzie dopaminergicznym stosowanych w leczeniu choroby Parkinsona należą:

1. Lewodopa, która zwiększa stężenie dopaminy w układzie nerwowym dopaminergicznym, oraz leki, które hamują rozkład lewodopy: benserazyd, karbidopa oraz entakapon i tolkapon.

2. Inhibitory monoaminooksydazy typu B (MAO-B), czyli leki hamujące rozkład dopaminy przez enzym MAO-B: selegilina, rasagilina i safinamid.

3. Leki pobudzające receptory dopaminergiczne: bromokryptyna, kabergolina, apomorfina, pirybedyl, pramipeksol, ropinirol i rotygotyna.

4. Leki zwiększające uwalnianie dopaminy w układzie dopaminergicznym: amantadyna.

Stosuje się także leki hamujące przekazywanie impulsów nerwowych pomiędzy komórkami nerwowymi cholinergicznymi: biperyden i prydynol.

W przypadkach zaawansowanej choroby Parkinsona skuteczność leków doustnych zmniejsza się wraz z czasem stosowania. Wówczas podaje się niektóre leki we wstrzyknięciach podskórnych lub rozważa leczenie operacyjne z wykorzystaniem głębokiej stymulacji mózgu (deep brain stimulation, DBS).

CIEKAWOSTKA. Obecnie naukowcy pracują nad wymazowym testem zapachowym dla choroby Parkinsona. Polega on na chemicznej analizie zmian w składzie sebum (łoju) skóry. Okazuje się, że już we wczesnej fazie tej choroby sebum może zawierać specyficzne, charakterystyczne dla tej choroby substancje chemiczne. Test umożliwiałby wcześniejsze i nieinwazyjne wykrywanie choroby nawet z dokładnością 95%, co pozwoliłoby na szybsze rozpoczęcie leczenia.

Duże znaczenie u osób chorych na chorobę Parkinsona ma dostosowana do możliwości aktywność fizyczna - spacery (w tym nordic walking), gimnastyka (np. taniec) czy pływanie. Dzięki ogólnemu wzmocnieniu mięśni obserwuje się poprawę sprawności ruchowej, co może uchronić przed upadkiem lub złagodzić jego efekty. Ponadto regularna aktywność fizyczna zmniejsza bóle mięśniowe związane z tzw. sztywnością parkinsonowską, poprawia ukrwienie mózgu, zmniejszając ryzyko otępienia oraz poprawia nastrój, stanowi także część profilaktyki zaparć.

Specjaliści (w tym Parkinson's Foundation) zalecają chorym tygodniowo 150 minut umiarkowanych (zawsze dostosowanych do indywidualnych możliwości!) ćwiczeń z zakresu:

- aktywności aerobowej, 3 razy w tygodniu po 30 minut na sesję;

- ćwiczeń wzmacniających, 2-3 razy w tygodniu przynajmniej 30 minut, jednak nie w dni następujące po sobie;

- równowagi i elastyczności, 2-3 razy w tygodniu;

- rozciągania (stretchingu), przynajmniej 2-3 razy w tygodniu.

Kąpiele mogą stanowić wartościowy element w rehabilitacji osób z chorobą Parkinsona, poprawiając jakość ich życia poprzez łagodzenie sztywności mięśni oraz poprawę krążenia. W warunkach domowych można przygotować:

- kąpiel borowinową. Borowina to najgłębiej położona warstwa torfu, a do substancji czynnych w niej zawartych zalicza się m.in. kwasy humusowe i huminowe, woski, żywice i bitumity, aminokwasy oraz związki fenolowe. Najczęściej borowina kojarzona jest z leczeniem uzdrowiskowym, jednak kąpiele borowinowe można z powodzeniem przygotować również w domu, wykorzystując w tym celu np. preparat Borowina Plus (Sulphur Zdrój), zawierający czystą borowinę oraz ekstrakt borowinowy. Sposób przygotowania kąpieli: dodać do wanny wypełnionej wodą 1-3 kilogramy borowiny i dokładnie wymieszać. Temperatura kąpieli zawiesinowej powinna wynosić 37-38°C, a zabieg powinien trwać około 15 minut. Zaleca się 10-15 zabiegów kąpielowych co 2.-3. dzień w zależności od stanu zdrowia chorego.

UWAGA: należy ściśle przestrzegać zalecanego zakresu temperatur, a kąpiel (wbrew obiegowej opinii) nie może być zbyt ciepła/gorąca, by nie doprowadzić do miejscowych poparzeń skóry lub co gorsza, nie spowodować przegrzania osoby chorej, co może nasilić objawy choroby, a nawet doprowadzić do zapaści;

- kąpiel solankową. Solankami kąpielowymi określa się wody o bardzo wysokiej zawartości rozpuszczonych soli mineralnych, które znajdują zastosowanie w zabiegach leczniczych i/lub pielęgnacyjnych. Najczęściej stosuje się je w uzdrowiskach, jednak można też przygotować kąpiel solankową w domu, dodając do wody np. Sól z Zabłocia jodowo-bromową (Solanka z Zabłocia). Sposób przygotowania: do kąpieli zaleca się stosowanie 0,5-1,5-procentowego roztworu wodnego, co oznacza, że przeciętnie na wannę (około 100 litrów wody) należy wsypać 0,5-1,5 kg soli. Kąpiel powinno się rozpocząć od stosowania najmniejszego zalecanego stężenia, a następnie stopniowo zwiększać stężenie soli jodowo-bromowej w kąpieli. Optymalna temperatura podczas kąpieli powinna wynosić 35-37°C, a sama kąpiel powinna trwać około 15 minut. Kąpiele solankowe stosuje się zazwyczaj 2-3 razy w tygodniu, a w jednym cyklu można przygotować 10-15 kąpieli;

- kąpiel ziołową

Składniki:

Sposób przygotowania:

- ziele owsa

- kłącze tataraku

- korzeń arcydzięgla

150 g

100 g

100 g

Zioła dokładnie wymieszać. 3 duże garście mieszanki zalać 2 litrami zimnej wody, powoli doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu przez 10 minut. Odstawić na godzinę i przecedzić do wanny, a jednocześnie użyte zioła przełożyć do woreczka i włożyć do wanny. Ciepła, ale nie gorąca kąpiel powinna trwać 15 minut i należy ją stosować co 2. dzień przez przynajmniej miesiąc.

Przy stosowaniu kąpieli bardzo ważne jest odpowiednie przystosowanie łazienki, które może obejmować:

- maty antypoślizgowe, które warto umieścić zarówno w wannie, jak i pod prysznicem, by zminimalizować ryzyko upadku;

- poręcze i uchwyty, które ułatwiają utrzymanie równowagi przy siadaniu i wstawaniu.

Ponadto dobrym rozwiązaniem jest wanna z siedziskiem lub krzesło prysznicowe.

Obecnie nie ma modelu żywieniowego, który mógłby bezpośrednio zapobiec rozwojowi choroby Parkinsona, czy też spowodować jej wyleczenie, jednak doświadczenia specjalistów potwierdzają, że odpowiednia dieta stanowi nie tylko wartościowe uzupełnienie podstawowego leczenia objawowego, lecz może także w pewnym stopniu poprawić komfort życia chorego. Należy zwrócić szczególną uwagę na:

a) odpowiednio rozłożoną podaż białka. Pacjenci przyjmujący rano lewodopę muszą uwzględniać ten fakt, planując posiłki. Lewodopa posiada strukturę chemiczną zbliżoną do aminokwasów obecnych w pożywieniu, dlatego spożywanie produktów białkowych w okresie przyjmowania leku może zaburzyć jego wchłanianie. Z tego powodu zaleca się ograniczenie ilości białka w godzinach porannych i popołudniowych, a zwiększenie jego podaży w godzinach wieczornych;

b) odpowiednie źródła białka. Najlepiej sięgać po chude mięsa, jak indyk, kurczak czy królik, nasiona roślin strączkowych (ciecierzyca, fasola, groch), jaja oraz tłuste ryby morskie, jak łosoś, makrela czy tuńczyk;

c) liczba posiłków. Najlepiej spożywać 4-5 posiłków o niewielkiej objętości w odstępie 3-4 godzin między kolejnymi posiłkami. Godziny przyjmowania posiłków muszą być dostosowane do pory przyjmowania leków;

d) ilość płynów. Należy zadbać o odpowiednią podaż płynów w ilości przynajmniej 2 litrów na dobę, wykorzystując:

- wodę kranową albo wodę średniozmineralizowaną (500-1500 mg składników mineralnych na litr),

- naturalne soki owocowe bez dodatku cukru (najlepiej rozcieńczone wodą w proporcji 1 : 5), np. z róży, żurawiny, jabłek, aronii, jeżyn, malin, porzeczki;

- herbatki ziołowe, np. z liścia melisy, kwiatu lawendy, liścia mięty, ziela nawłoci, kwiatu głogu;

- herbatki owocowe z róży, czarnej porzeczki, aronii, rokitnika, malin;

- mleko oraz napoje mleczne;

- warzywa i owoce oraz ich przetwory (koktajle, smoothie);

- kawę (zob. podrozdz. 5.1.2) i herbatę (zob. podrozdz. 5.1.3).

Niektóre wyniki badań sugerują, że regularne picie kawy (2-3 filiżanki dziennie) może zmniejszyć ryzyko wystąpienia choroby Parkinsona, przy czym w jednym z badań wykazano, że efekt ten nie został zaobserwowany u kobiet, a jedynie u pijących kawę mężczyzn. Choć kwestia wymaga dalszych badań, a nie wszystkie wyniki są jednoznaczne, to przyjmuje się, że niewielka ilość kofeiny (100-200 mg na dobę) jest nie tylko bezpieczna dla pacjentów z chorobą Parkinsona, lecz także może pomóc w łagodzeniu wczesnych objawów.

Ponadto w zielonych ziarnach kawy (a więc takich, których nie poddano jeszcze prażeniu) występuje kwas chlorogenowy, substancja z grupy polifenoli. W jednym z badań na zwierzętach podawanie kwasu chlorogenowego zapobiegało nieprawidłowej agregacji alfa-synukleiny (białko występujące m.in. w komórkach nerwowych układu dopaminergicznego, zob. str. 34), co odpowiada za stopniowe nasilanie objawów w chorobie Parkinsona. W połączeniu z działaniem antyoksydacyjnym oraz przeciwzapalnym kwasu chlorogenowego daje to podstawy (wymagające potwierdzenia badaniami), że substancja ta może spowalniać tempo rozwoju zmian neurodegeneracyjnych w mózgu.

W sprzedaży dostępne są suplementy diety zawierające kwas chlorogenowy, np. Zielona Kawa Premium (Olimp Labs). Zalecane spożycie: 1 kapsułka poniżej 70 kg masy ciała; 2 kapsułki powyżej 70 kg masy ciała przed posiłkiem, popijając dużą ilością wody;

e) źródło tłuszczów. Należy zastąpić tłuszcze pochodzenia zwierzęcego tłuszczami roślinnymi, najlepiej olejami z pierwszego tłoczenia na zimno (zob. podrozdz. 5.4), np. oliwą extra virgin, olejem rzepakowym, olejem lnianym, olejem konopnym czy olejem z lnianki. Jednocześnie warto sięgnąć po orzechy oraz pestki (dynia, słonecznik);

f) ilość soli kuchennej (zob. str. 207). Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca spożywanie maksymalnie 5 g soli kuchennej dziennie, co odpowiada ilości około 1 płaskiej łyżeczki do herbaty. Oczywiście ilość ta obejmuje ogół spożywanej soli - nie tylko bezpośrednio dodawanej (np. podczas solenia zupy), lecz także tej znajdującej się już w gotowych potrawach;

g) podaż błonnika. Konieczne jest wprowadzenie do diety produktów o dużej zawartości błonnika, takich jak pełnoziarniste produkty zbożowe (pieczywo, makarony), warzywa, owoce (np. jabłka ze skórką), rośliny strączkowe, otręby.

Odpowiednia podaż błonnika pokarmowego (i płynów) odpowiada za regulację rytmu wypróżnień oraz zapobiega występowaniu zaparć (zob. str. 202), które stanowią duży problem u osób chorujących na chorobę Parkinsona, szczególnie że stosowanie niektórych leków przyspieszających perystaltykę układu pokarmowego (np. metoklopramid) może nasilić objawy choroby.

Ponadto dieta powinna obfitować w produkty bogate w antyoksydanty opisane na stronach 84-86.

Odpowiednio dobrana pod względem kalorii oraz składników odżywczych dieta jest bardzo istotna, wśród chorych na chorobę Parkinsona duży bowiem problem stanowi niedożywienie i niedowaga. Problem postępuje wraz z zaawansowaniem choroby, co jest spowodowane:

- trudnością w posługiwaniu się sztućcami oraz naczyniami;

- problemami z gryzieniem i żuciem pokarmu (zaleca się porcjowanie na bardzo drobne kawałki);

- zaburzeniem połykania (dysfagia);

- niechęcią do jedzenia wywołaną depresją lub przygnębieniem;

- szybkim odczuwaniem sytości;

- przyspieszonym metabolizmem, co jest związane z wykonywaniem ruchów mimowolnych;

- przyjmowaniem leków, np. lewodopa może przyspieszać metabolizm glukozy.

W przypadku często występującego u chorego braku apetytu oprócz urozmaicenia diety (sprawdza się zasada wielu kolorów na talerzu) warto sięgnąć po zioła, które nie tylko nadadzą potrawom smaku i aromatu, lecz także poprawią trawienie oraz wchłanianie składników odżywczych (zwiększając przy tym apetyt). W tym celu można wykorzystać:

a) przyprawy jednorodne, np. bazylię, cząber, lubczyk, majeranek, oregano;

b) mieszanki przyprawowe, np. czubryca, przyprawa prowansalska, przyprawa do sałatek;

c) surowce zielarskie:

- kwiat rumianku (Flos) - sposób przygotowania: 2 łyżki stołowe suszonego kwiatu zalać ? litra wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 20 minut. Po przecedzeniu pić ? szklanki ciepłego naparu 4 razy dziennie;

- owoc anyżu (Flos) - sposób przygotowania: 1 płaską łyżkę stołową świeżo zmielonych owoców zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 30 minut. Przecedzić i pić 2-3 razy dziennie po 1 szklance ciepłego naparu;

- owoc kopru włoskiego (Flos) - sposób przygotowania: 1 łyżkę stołową zmiażdżonych owoców zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 20 minut. Przecedzić i pić 3-4 razy dziennie po 1 szklance ciepłego płynu;

d) mieszankę ziołową do samodzielnego przygotowania

Składniki:

Sposób przygotowania:

- ziele drapacza lekarskiego

- kłącze tataraku

- korzeń arcydzięgla

- ziele bazylii

- owoc kopru

50 g

50 g

25 g

25 g

25 g

Zioła dokładnie wymieszać. 1 płaską łyżkę stołową mieszanki zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na kwadrans. Przecedzić i pić 3-4 razy dziennie po ? szklanki ciepłego naparu między lub przed posiłkami.

e) gotowe mieszanki ziołowe

- Dobre trawienie (Zielarz Radzi), mieszanka ziół sypanych na bazie m.in. korzenia mniszka, owocu anyżu oraz korzenia arcydzięgla. Sposób przygotowania: 1 czubatą łyżkę stołową ziół zalać 1 szklanką letniej wody, doprowadzić do wrzenia i odstawić pod przykryciem na 20 minut. Przecedzić i pić 2-3 razy dziennie po 1 szklance ciepłego, ale nie gorącego naparu;

- Na trawienie (Herbapol Kraków), herbata w torebkach na bazie m.in. owocu bzu czarnego, ziela werbeny, liścia mięty oraz korzenia cykorii. Sposób przygotowania: 1-2 saszetki herbaty zalać 1 szklanką wrzącej wody, pozostawić pod przykryciem przez 5-10 minut. Pić ciepły napar 3 razy dziennie;

f) gotowe leki dostępne bez recepty (OTC)

- Krople żołądkowe z papaweryną (Herbapol Kraków), zawierające nalewki z kozłka, mięty, dziurawca, nalewkę gorzką oraz papawerynę. Dawkowanie: około 2,5 ml (? łyżeczki) preparatu w ? szklanki wody lub na cukier, 30 minut przed jedzeniem 3-4 razy dziennie;

- Gastrobonisol (Bonimed), na bazie ziołowych ekstraktów alkoholowych m.in. z bylicy pospolitej oraz mniszka lekarskiego. Dawkowanie: 1 płaską łyżeczkę preparatu wlać do kieliszka wody i pić do 3 razy dziennie w zależności od stopnia nasilenia objawów niestrawności. Preparat zawiera 40-50% etanolu.

Ziołolecznictwo odgrywa rolę wyłącznie wspomagającą w terapii choroby Parkinsona. Pewną poprawę obserwuje się po zastosowaniu niektórych ziół zaliczanych do adaptogenów (zob. podrozdz. 5.3):

a) tarczyca bajkalska (Scutellaria baicalensis). Obecna w korzeniu bajkalina działa jako inhibitor (substancja spowalniająca działanie enzymu, w efekcie czego dochodzi do zatrzymania reakcji chemicznej) monoaminooksydazy (MAO). To enzym rozkładający neuroprzekaźniki dopaminę i serotoninę, których niedobór (szczególnie dopaminy) odpowiada za zaburzenia ruchowe w przebiegu choroby Parkinsona. Badania wykazały, że zmniejszenie rozkładu dopaminy skutkuje złagodzeniem objawów choroby oraz pozytywnie wpływa na skuteczność terapii lekiem lewodopą;

b) lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra), zawarta w korzeniu lukrecji isolikwirytyna jest - podobnie jak bajkalina w tarczycy bajkalskiej - inhibitorem monoaminooksydazy (MAO).

W aptekach oraz sklepach zielarskich dostępne są preparaty na bazie korzenia lukrecji w postaci:

- sypanego, rozdrobnionego korzenia (Flos) - sposób przygotowania: ? łyżki stołowej korzenia lukrecji zalać 1 szklanką letniej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem przez 5-7 minut. Następnie odwar należy odstawić na 10-15 minut do przestudzenia i przecedzić. Wypić w 2 porcjach w ciągu dnia;

- suplementów diety, np. Lukrecja (Pharmovit), kapsułki zawierające ekstrakt z lukrecji gładkiej standaryzowany na zawartość glicyryzyny. Zalecane spożycie: 1 kapsułka dziennie, popić szklanką wody. Spożywać nie dłużej niż 6 tygodni.

UWAGA!

Należy skonsultować z lekarzem stosowanie korzenia lukrecji oraz jego przetworów, ponieważ mogą one zmniejszać działanie leków hipotensyjnych. Ponadto lukrecja wchodzi w interakcje z lekami moczopędnymi, glikozydami nasercowymi, glikokortykosteroidami oraz lekami przeczyszczającymi.

Długotrwałe stosowanie lukrecji (powyżej 4 tygodni) może prowadzić do wystąpienia obrzęków, podwyższenia ciśnienia tętniczego krwi, bólu głowy, zaburzeń pracy serca oraz zaburzeń równowagi wodno-elektrolitowej organizmu, jako wynik zatrzymania wody i sodu w organizmie przez substancję zawartą w korzeniu lukrecji - glicyryzynę.

Fragment

Przedmowa

Rozdział 1. Choroby neurologiczne

1.1. Ból głowy

1.2. Migrena

1.3. Zaburzenia równowagi i zawroty głowy

1.3.1. Zaburzenia równowagi

1.3.2. Zawroty głowy

1.3.3. Szumy uszne

1.4. Choroby układu pozapiramidowego

1.4.1. Choroba Parkinsona

1.4.2. Choroba Huntingtona

1.4.3. Zespół niespokojnych nóg

1.5. Padaczka

1.6. Stwardnienie rozsiane

1.7. Choroby neurorozwojowe

1.7.1. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)

1.7.2. Autyzm (spektrum autyzmu)

Rozdział 2. Zaburzenia psychiczne

2.1. Depresja

2.2. Lęk

2.3. Zaburzenia odżywiania

2.3.1. Jadłowstręt psychiczny (anoreksja)

2.3.2. Żarłoczność psychiczna (bulimia)

Rozdział 3. Inne choroby i dolegliwości związane z zaburzeniami funkcjonowania układu nerwowego

3.1. Stres

3.2. Zaburzenia snu

3.2.1. Bezsenność

3.2.2. Nadmierna senność w ciągu dnia

3.2.3. Chrapanie

3.3. Zespół przewlekłego zmęczenia

3.4. Meteopatia

3.5. Zaburzenia pamięci i otępienie

3.5.1. Zaburzenia pamięci

3.5.2. Choroba Alzheimera

3.6. Nerwice wegetatywne

3.6.1. Nerwica serca

3.6.2. Nerwica żołądka

3.6.3. Zespół jelita drażliwego

3.7. Choroby naczyniowe mózgu

3.7.1. Miażdżyca naczyń mózgowych

3.7.2. Tętniaki mózgu

3.7.3. Udar mózgu

3.8. Fibromialgia

3.9. Neuropatia cukrzycowa

Rozdział 4. Używki oraz uzależnienia od substancji psychoaktywnych

4.1. Wpływ spożywania alkoholu na układ nerwowy oraz alkoholizm

4.2. Wpływ nikotyny i palenia tytoniu na układ nerwowy oraz nikotynizm

4.3. Uzależnienie od kofeiny (kofeinizm)

4.4. Uzależnienie od konopi (marihuany)

4.5. Narkotyki i dopalacze roślinne

Rozdział 5. Rośliny i substancje naturalne wpływające na układ nerwowy

5.1. Kofeina, kawa, herbata...

5.1.1. Kofeina

5.1.2. Kawa

5.1.3. Herbata

5.1.4. Yerba mate

5.1.5. Guarana (gwarana)

5.1.6. Kakao i czekolada

5.1.7. Coca-Cola i napoje energetyzujące

5.1.8. Wpływ kofeiny i kawy na choroby neurologiczne i zaburzenia psychiczne

5.2. Konopie siewne

5.2.1. Marihuana medyczna

5.2.2. Olej kanabidiolowy (tzw. olejek CBD lub olej CBD)

5.2.3. Olej konopny

5.2.4. Konopny olejek eteryczny

5.3. Adaptogeny

5.4. Oleje roślinne, nienasycone kwasy tłuszczowe i lecytyna

5.4.1. Nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6

5.4.2. Lecytyna

5.5. Tauryna

5.6. Tryptofan

5.7. Urydyna

5.8. Magnez

5.9. Witaminy z grupy B

5.9.1. Witamina B1 (tiamina)

5.9.2. Witamina B2 (ryboflawina)

5.9.3. Witamina B6 (pirydoksyna)

5.9.4. Witamina B9 (kwas foliowy)

5.9.5. Witamina B12 (kobalamina)

5.10. Witamina D

5.11. Psychobiotyki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.