[1] Przełożył prof. dr hab. Tomasz Jasiński. Tłumaczenie filologiczne opublikowane w artykule Próba rekonstrukcji pierwotnego tekstu wiersza Angilberta o bitwie pod Fontenoy (841 rok), Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej, z. 33, Kórnik 2016 [przyp. tłum.].

[2] Angielski przekład: Versus de bella quae fuit acta Fontaneto można znaleźć w: Carolingian Civilization: A Reader, Paul Edward Dutton (przeł.), University of Toronto Press, Toronto 2004, s. 332 i n.

[3] Regino of Prüm (Regino z Prüm), Chronicle, w: History and Politics in Late Carolingian and Ottonian Europe: The Chronicle of Regino of Prüm and Adalbert of Magdeburg, Simon MacLean (przeł.), Manchester 2009, s. 131 i n.

[4] Hugh of Flavigny (Hugo z Flavigny), Chronicon, opr. G.H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica: Scriptores, t. VIII, Hanover Hahn 1848, s. 481.

[5] Co się wydarzyło dalej, zob. podsumowanie w: James T. Palmer, Merovingian Worlds, Cambridge 2024.

[6] James Palmer, The Making of a World Historical Moment: The Battle of Tours (732/3) in the Nineteenth Century, "Postmedieval 10" 2019, nr 2, s. 206-218.

[7] Thomas F.X. Noble, Images, Iconoclasm, and the Carolingians, Philadelphia 2009, s. 6-9.

[8] Zob.: Courtney M. Booker, Past Convictions: The Penance of Louis the Pious and the Decline of the Carolingians, Philadelphia 2009.

[9] Na ten temat zob. też: Rosamond McKitterick, History and Memory in the Carolingian World, Cambridge 2004; Matthew Gabriele, An Empire of Memory: The Legend of Charlemagne, the Franks, and Jerusalem Before the First Crusade, Oxford 2011 i wiele innych tekstów.

[10] Dhuoda z Septymanii, Podręcznik Dhuody skierowany do jej syna Wilhelma, Małgorzata Chudzikowska-Wołoszyn (przeł.), "Vox Patrum" 2020, nr 73, s. 207.

Kalendarium

741Śmierć Karola Młota 751Koronacja Pepina III Krótkiego (zwanego także Małym) na króla Franków 754Namaszczenie przez papieża Stefana II Pepina III na króla w Saint-Denis (pod Paryżem); po raz pierwszy papież udaje się na północ od Alp 768Śmierć Pepina III; rządy jego synów: Karola Wielkiego i Karlomana 771Śmierć Karlomana; zjednoczenie królestwa Franków 774Podbój państwa Longobardów przez Franków; zniknięcie rodziny Karlomana 792Spisek syna Karola Wielkiego, Pepina, później nazywanego Garbatym 794Ślub Ermengardy z Ludwikiem Pobożnym 800Koronacja Karola Wielkiego na cesarza rzymskiego w Boże Narodzenie w Rzymie 806Dokument Karola Wielkiego o sukcesji Divisio regnorum, podział cesarstwa pomiędzy jego trzech prawowitych synów 810Śmierć Pepina Longobardzkiego 811Śmierć Karola Młodszego; śmierć Pepina Garbatego 813Koronacja Ludwika Pobożnego na współcesarza 814Śmierć Karola Wielkiego, sukcesja Ludwika Pobożnego 817Dokument Ludwika Pobożnego Ordinatio imperii i oficjalny podział cesarstwa między trzech jego prawowitych synów; rzekomy bunt Bernarda Longobardzkiego 818Oślepienie i śmierć Bernarda Longobardzkiego 819Ślub Judyty Bawarskiej z Ludwikiem Pobożnym 822Oficjalna, publiczna pokuta Ludwika Pobożnego w Attigny 823Narodziny Karola Łysego 827Powstanie Aizo w Barcelonie 828Niesława Matfreda, hrabiego Orleanu, i Hugona, hrabiego Tours 829Awans Bernarda z Septymanii na cesarskiego szambelana i opiekuna Karola Łysego 830Pierwsza rebelia przeciwko Ludwikowi Pobożnemu 833Drugi bunt przeciwko Ludwikowi Pobożnemu 834Oblężenie Chalon-sur-Saône przez Lotara; egzekucja Gerbergi, zakonnicy 838Śmierć Pepina I Akwitańskiego (syna Ludwika I Pobożnego); niechlubny synod w Nijmegen, który poróżnił Ludwika Pobożnego z Ludwikiem Niemieckim 839Przekazanie królestwa Akwitanii Karolowi Łysemu; pojednanie Lotara z Ludwikiem Pobożnym; rewolty Ludwika II Niemieckiego 840Śmierć Ludwika Pobożnego; Lotar I jego następcą jako cesarz, Ludwik Niemiecki jako król wschodniofrankijski i Karol Łysy jako król zachodniofrankijski 841Śmierć Adalberta, hrabiego Metzu, z rąk Ludwika Niemieckiego (maj); bitwa pod Fontenoy (czerwiec); Dhuoda zaczyna pisać swój list do nieobecnego syna (listopad) 842Przysięgi strasburskie (luty); ślub Karola Łysego i usunięcie z dworu Nitharda (grudzień) 843Ukończenie przez Dhuodę jej listu (luty); traktat w Verdun (sierpień) 844Egzekucja Bernarda z Septymanii 845Śmierć Nitharda

Dramatis personae

Adalard (Alard) - seneszal Ludwika Pobożnego od ok. 830; dowódca wojskowy Karola Łysego pod Fontenoy; wuj żony Karola Łysego, Ermentrudy, i jej protektor

Adalbert, hrabia Metzu - bliski doradca Ludwika Pobożnego przez całe jego panowanie; arcywróg Ludwika Niemieckiego, zabity w bitwie z tymże w Nördlinger Ries nieco ponad miesiąc przed bitwą pod Fontenoy (w 841 roku)

Andreas Agnellus z Rawenny - historyk, autor kroniki biskupów Rawenny, w której znalazł się opis bitwy pod Fontenoy

Angilbert - szlachcic w służbie Lotara I, autor wiersza o bitwie pod Fontenoy w 841 roku

Angilbert - doradca Karola Wielkiego, kochanek jego córki Berty, ojciec Nitharda

Astronom - duchowny i dworzanin, tuż po 840 roku napisał biografię Ludwika Pobożnego

Bernard Longobardzki - syn Pepina Longobardzkiego (z Italii), wnuk Karola Wielkiego, w 817 roku rzekomo stanął na czele rebelii przeciwko Ludwikowi Pobożnemu; oślepiony, zmarł w 818 roku

Bernard z Septymanii - kuzyn Ludwika Pobożnego, w 829 roku mianowany szambelanem; oskarżony o czary i podżeganie do buntu w 830 roku

Berta - córka Karola Wielkiego, matka Nitharda

Chlodwig - król z dynastii Merowingów, panujący w latach 481-511; nawrócił Franków na chrześcijaństwo

Dhuoda - żona Bernarda z Septymanii; pisała długi list do syna, gdy ten w latach 841-843 przebywał w niewoli u Karola Łysego

Drogo z Metzu - syn Karola Wielkiego z nieprawego łoża; biskup Metzu, od 830 roku bliski powiernik Ludwika Pobożnego

Ebon z Reims - mleczny brat Ludwika Pobożnego, arcybiskup Reims; w 833 roku stanął po stronie rebeliantów, w 834 roku został pozbawiony honorów i urzędu

Einhard - dworzanin i biograf Karola Wielkiego, nauczyciel Lotara I

Ermengarda - żona Lotara I, córka Hugona I Trwożliwego

Ermengarda - pierwsza żona Ludwika Pobożnego (794-818), matka Lotara I, Pepina Akwitańskiego oraz Ludwika Niemieckiego

Eudes Orleański - krewny Bernarda z Septymanii, otrzymał hrabstwo Orleanu od Matfreda w 829 roku; zginął z jego ręki w 834 roku

Fastrada - czwarta żona Karola Wielkiego (783-794)

Florus Lyoński - duchowny, autor poematu o upadku cesarstwa po Fontenoy

Hildegarda - trzecia żona Karola Wielkiego (772-783), matka Karola Młodszego, Pepina Longobardzkiego (z Italii), Ludwika Pobożnego oraz jeszcze sześciorga dzieci

Himiltruda - pierwsza żona Karola Wielkiego (768-770), matka Pepina Garbatego

Hugo z Saint-Quentin - nieślubny syn Karola Wielkiego, opat Saint-Quentin, od 830 roku bliski powiernik Ludwika Pobożnego; zabity przez jego wnuka, Pepina II Akwitańskiego

Hugo I Trwożliwy (z Tours) - wpływowy szlachcic za panowania Ludwika Pobożnego; pozbawiony godności i tytułów po nieudanej ekspedycji na Barcelonę w 827 roku; wspierał powstania przeciwko Ludwikowi Pobożnemu w 830 i 833 roku; teść cesarza Lotara I

Irena - cesarzowa bizantyjska w latach 797-802, objęła tron po synu; w 802 roku planowano jej małżeństwo z Karolem Wielkim, które jednak nie doszło do skutku

Judyta Bawarska - druga żona Ludwika Pobożnego (819-840), matka Karola Łysego

Karol Łysy - najmłodszy syn Ludwika Pobożnego; król państwa zachodniofrankijskiego w latach 838-877; cesarz rzymski w latach 875-877

Karol Młodszy - syn Karola Wielkiego i Hildegardy; zmarł w 811 roku

Karol Młot - frankijski majordom, założyciel dynastii Karolingów; zmarł w 741 roku

Karol Wielki - frankijski król i cesarz rzymski w latach 768-814

Leon III - papież w latach 795-816; w 800 roku koronował Karola Wielkiego na cesarza

Lotar I - najstarszy syn Ludwika Pobożnego, cesarz w latach 840-855

Ludwik Niemiecki - syn Ludwika Pobożnego, król państwa wschodniofrankijskiego

Ludwik Pobożny - najmłodszy prawowity syn Karola Wielkiego; odziedziczył po ojcu imperium Franków, cesarz w latach 814-840

Matfred Orleański - wpływowy szlachcic za panowania Ludwika Pobożnego; pozbawiony godności i tytułów po nieudanej ekspedycji na Barcelonę w 827 roku; wspierał powstania przeciwko Ludwikowi Pobożnemu w 830 i 833 roku

Nithard - wnuk Karola Wielkiego; w służbie u Karola Łysego, autor historii wojny domowej

Otgar z Moguncji - arcybiskup Moguncji, sojusznik rebeliantów z 833 roku, wróg Ludwika Niemieckiego

Paschazjusz Radabert - opat opactwa w Corbie, teolog, zwolennik Wali; wypisywał elaboraty przeciwko Judycie i Bernardowi, aby uzasadnić powstania z 830 i 833 roku

Pepin Garbaty - najstarszy syn Karola Wielkiego; w 792 roku pokierował nieudanym buntem przeciwko ojcu; zmarł w 811 roku

Pepin Krótki (Mały) - pierwszy król Franków z dynastii Karolingów, panujący w latach 751-768; obalił poprzednią dynastię: Merowingów

Pepin I Akwitański - syn Ludwika Pobożnego, król Akwitanii; stanął na czele rebelii z 830 roku; zmarł w 838 roku

Pepin II Akwitański - syn Pepina I, wydziedziczony przez Ludwika Pobożnego; stał na czele rebelii w Akwitanii aż do śmierci w 864 roku

Tegan - pomocniczy biskup Trewiru, ok. 837 roku napisał biografię Ludwika Pobożnego; zwolennik Ludwika Pobożnego.

Wala - kuzyn Karola Wielkiego i jego główny doradca w ostatnich latach życia; wielokrotnie skazywany na wygnanie przez Ludwika Pobożnego

Wiggo - demon

Wilhelm z Septymanii - syn Bernarda i Dhuody, adresat długiego listu od matki: poradnika, jak przetrwać na dworze; po klęsce z rąk wojsk wiernych Karolowi Łysemu schwytany i stracony w Barcelonie w 850 roku.

Prolog Uczta dla sępów i wilków

W sobotę 25 czerwca 841 roku późnym popołudniem szlachcic o imieniu Angilbert uciekał wraz z cesarzem z pola bitwy, kierując się na północny wschód, do cesarskiego Akwizgranu. Już na początkowym etapie podróży, na wiele dni przed tym, jak dotarli do Akwizgranu, siedząc w namiocie, słuchał jęków rannych transportowanych na wozach, cichego rżenia wycieńczonych koni i szczęku broni strażników rozglądających się, czy aby nie ściga ich nieprzyjaciel. Może jeszcze zanim starł krew ze swojego miecza, na świeżo, póki nie zapomniał tego, co widział, zaczął układać wiersze. Wydarzenia, w których uczestniczył, były zbyt ważne. Musiał wiernie oddać tamten koszmar: rzeź pod Fontenoy, której był świadkiem i w której uczestniczył.

O Angilbercie wiemy jedynie tyle, ile sam nam o sobie opowiedział we wzruszającym wierszu, świadczącym o erudycji autora: że był żołnierzem i szlachcicem żyjącym w dziewiątym stuleciu. Te informacje, choć szczątkowe, pozwalają jednak odgadnąć nieco więcej. Wiadomo, że szlachcice, tacy jak Angilbert, byli zaprawieni w bojach. Kontynuowali misję przodków, którzy walczyli ramię w ramię, miażdżąc nieprzyjaciół; podporządkowywali sobie Europę, świętowali zwycięstwa i dzielili się łupami wojennymi z wodzami, budując imperium obejmujące Europę, dorównujące Rzymowi u szczytu jego potęgi. Rozciągało się ono od Morza Północnego aż za Pireneje i od atlantyckich wybrzeży Bretanii aż za Dunaj. Jego budowniczowie zaś nazywali siebie Frankami.

Frankowie zbudowali imperium przede wszystkim dzięki zwycięstwom militarnym. Kumulowali władzę i bogactwo, plądrując podbite terytoria i prąc dalej. Ich granice rozciągały się po morza oblewające kontynent. Stabilizację na zdobytych terenach uzyskiwali dzięki polityce ideologicznej asymilacji, otwierając przed rdzennymi ludami drogę do "frankijskości". Na przełomie VIII i IX wieku podbite plemiona wykazywały zdumiewającą gotowość do asymilacji, która także im zapewniała udział w bogactwie i łupach wojennych rozrastającego się państwa. Frankowie odnosili zwycięstwo za zwycięstwem, co oznaczało, że najwyraźniej Bóg stoi po ich stronie. Wielkość ich imperium jedynie potwierdzała słuszność tego przekonania.

Jednak kurz, pot i krew pokrywające Angilberta opowiadały zupełnie inną historię. Oto bowiem Frankowie, których Bóg miał sobie tak upodobać, teraz starli się ze sobą. Piszący utwór Angilbert wiedział, że z miecza będzie ścierał jedynie frankijską krew. Nie mógł wykluczyć, że mogła to być krew jego dawnych druhów.

Frankijski polityczny i kulturowy konsensus, który przez dwa pokolenia spajał kontynent, zaczynał wyraźnie słabnąć. Angilbert przybył pod Fontenoy z cesarzem Lotarem I, najstarszym synem niedawno zmarłego Ludwika Pobożnego. Lotar, którego ojciec dwadzieścia cztery lata wcześniej namaścił na współcesarza, szykował się do starcia ze swoimi dwoma młodszymi braćmi. W armiach obu stron znajdowali się członkowie tych samych rodów - teraz głęboko podzielonych. Druhowie, którzy jeszcze niedawno uczestniczyli w tych samych kampaniach, obracali się w tych samych kręgach, kochali się, teraz stali naprzeciwko siebie gotowi do starcia, mierząc się nienawistnym wzrokiem.

Angilbert nie był naiwny. Z pewnością zdawał sobie sprawę z burzliwej przeszłości państwa zbudowanego przez Franków. W łonie rodziny panującej od ponad dekady wrzało, a niedawno zmarły cesarz zdławił - dodajmy, nie bez trudu - liczne rebelie. Państwo frankijskie zajmujące prawie połowę kontynentu, zjednoczone pod względem obyczajów i kultury, jeszcze nigdy nie doświadczyło tak głębokich podziałów. Choć różnice i niesnaski dawały o sobie znać, nigdy nie przerodziły się w otwartą wojnę. Nigdy nie obnażyły swojego najgorszego oblicza. Aż do teraz.

Choć udział w bitwie niewątpliwie był dla Angilberta traumatyczny, to równie, a może nawet bardziej, bolało go zwycięstwo buntowników. Jego cesarz został pokonany. Świat zatrząsł się w posadach. Wiersz odzwierciedlał stan ducha autora następnego ranka, kiedy ze szlochem głośno wołał ku niebu, a równocześnie próbował trzeźwo przeanalizować, co ta bitwa oznaczała z politycznego i teologicznego punktu widzenia. Czego zwiastunem była w tym niepewnym świecie? Na to pytanie próbował sobie odpowiedzieć. Podkreślał, że jego przywódca, cesarz Lotar I, przegrał jedynie dlatego, iż został zdradzony. Cesarscy bracia - królowie Karol Łysy i Ludwik Niemiecki - judzili Franków. Sprawili, że ci dali się podzielić. Otwarło się piekło i demony wydostały się na powierzchnię. Grasowały po frankijskich ziemiach, rozkoszując się rzezią, zerwanymi więzami w dynastii panującej, scenami mordów w łonie rodziny.

Dla Angilberta Fontenoy było zbrodnią, złamaniem praw nie tylko ludzkich, ale także boskich. Zbrodnią tak wielką, tak wszechogarniającą, że wrota piekieł musiały się szerzej rozewrzeć, aby przyjąć swoich nowych mieszkańców.

Końcowe strofy utworu opisują rozpacz pogrążonych w żałobie rodzin. Ich cierpienie potęguje świadomość, że znali również poległych walczących po przeciwnej stronie. Obie strony bezsilnie musiały patrzeć na bezczeszczenie ciał swoich druhów. Angilbert, który, walcząc wraz z innymi, widział "dokonaną zbrodnię", opisuje, jak ciała poległych "chciwie pożera sęp, kruk i wilk". Sama ziemia wzdrygała się przed tą rzezią. Angilbert użył łacińskiego czasownika horreo (drżeć) - od którego pochodzi współczesne słowo horror - opisując, jak "przerażenie budzą pola, przerażenie budzą lasy, przerażenie budzą same bagna".

Słuchacze Angilberta żyjący w połowie IX wieku na terytoriach frankijskich i wzajemnie wyrzynający się w pień, jeszcze wczoraj byli towarzyszami broni, którzy znali się z dworu królewskiego, służąc u Lotara, a wcześniej u jego ojca (niektórzy zaś nawet u jego dziadka, Karola Wielkiego). Często łączyła ich zażyłość, niejednokrotnie umocniona powinowactwem. Wspólnie pobierali nauki. Przygotowywano ich i szkolono przede wszystkim do walki, oprócz tego poznawali też religię oraz literaturę, z naciskiem na historię i poezję. Wpajano im też głęboko przekonanie, że Frankowie odgrywali kluczową rolę w kształtowaniu się świętej historii. Czytali również Biblię z komentarzami, a historie zarówno ze Starego, jak i z Nowego Testamentu brzmiały w ich uszach niezwykle aktualnie. Frankowie wierzyli, że skoro Bóg aż tak im sprzyja, muszą stanowić nowy naród wybrany, który zastąpi Izrael, lud Starego Przymierza. Dlatego frankijscy autorzy: teologowie, historycy i poeci szukali w otaczającym świecie znaków Bożej obecności. Nie dziwi zatem, że Angilbert także je dostrzegał, nawet jeśli nie napawały one otuchą.

W ostatnich wersach jego utworu czytamy: "Nie opisuję dalej płaczu ani lamentu [Franków]. Każdy, o ile może, niech powstrzyma łzy. Módlmy się za ich dusze do Pana". Te słowa bezpośrednio nawiązują do trzeciego rozdziału Księgi Jeremiasza, w której starotestamentowy prorok zapowiada ponurą przyszłość, ostrzegając, że swoimi grzechami Izrael ściągnie na siebie straszną karę, a "na wyżynach da się słyszeć pełen błagania lament synów Izraela" (Jr 3, 24). W czerwcu 841 roku Angilbert widział, jak ziszcza się to proroctwo. Grzechy narodu, wraz (a może przede wszystkim) z grzechami jego niegodziwych władców, rozgniewały Boga i sprowadziły na Franków straszliwą pomstę. W ten sposób autor wpisywał bitwę pod Fontenoy w kosmiczny porządek świata. Ogłuszająca cisza zapadająca po ostatnich słowach wiersza miała jeszcze dobitniej uświadomić odbiorcom tragedię, jaką ściągnęły na nich ich grzechy, ogrom zasłużonej kary.

Płacz i lament po Fontenoy niosły się echem jeszcze w następnych pokoleniach. Sto lat później jeden z kronikarzy zanotował: "W tej bitwie potęga Franków została złamana, a ich sławetny wigor i męstwo tak osłabły, iż nie potrafili już nie tylko rozszerzać swoich granic, ale nawet ich bronić"[3]. Kiedy w XII wieku mnich opisywał zdobycie Jerozolimy przez uczestników pierwszej wyprawy krzyżowej i rzeź muzułmanów, szukał odniesień do przeszłości. Kronikarz zanotował, że w 1099 roku, w noc przed rozstrzygającą bitwą, nad Jerozolimą rozbłysła łuna, przepowiadająca "wielki rozlew ludzkiej krwi"[4]. Ten proroczy znak był, zdaniem autora, ważny, ponieważ w dziejach ludzkości przytrafił się zaledwie kilka razy, a po raz pierwszy tuż przed "pożałowania godną wojną synów Ludwika Pobożnego". Innymi słowy, pobożny kronikarz - być może nietrafnie, ale usprawiedliwia go wielowiekowy dystans dzielący oba wydarzenia - dostrzegł to, co Angilbert mógł jedynie przeczuwać: Fontenoy i frankijska wojna domowa krwią zmyły dawny porządek, by stworzyć coś nowego. Europa nigdy już nie będzie taka sama.

Świat Karolingów około 800 roku z wybranymi ważnymi miejscami, o których wspomniano w książce.

Wstęp do polskiego wydania

Panowanie dynastii Karolingów było bez wątpienia jednym z najważniejszych okresów w historii Starego Kontynentu, kładąc zarówno polityczne, jak i kulturalne podwaliny pod dalszy rozwój średniowiecznej Europy. Już od pierwszych stuleci średniowiecza frankijska sztuka czerpała zarówno ze świata późnego antyku, jak i tradycji germańskiej, zaś za czasów Karolingów monumentalna architektura nawiązywała w licznych aspektach do form rzymskich, pod pewnymi względami zwiastując późniejszy styl romański. Wpływy i kontakty frankijskie sięgały w IX wieku odległych obszarów Europy, co poświadczone jest licznymi elementami kultury materialnej: wykonywane na terenie państwa Karolingów (prawdopodobnie w Nadrenii) najstarsze spośród słynnych mieczy Ulfberht są odnajdywane w pochówkach na terenie Skandynawii, zaś spisany przez irlandzkich mnichów i zawierający cztery kanoniczne Ewangelie Codex Sangallensis 51, który trafił na ziemie Franków prawdopodobnie już w IX wieku, poświadcza kontakty ze wspólnotami monastycznymi z tak odległych obszarów jak Zielona Wyspa. Szczególnie ważny był polityczny wymiar panowania Karolingów - za rządów Karola Wielkiego frankijskie imperium obejmowało obszary obecnej Francji, Beneluksu, znacznej części Niemiec i północnych Włoch, zaś na wschodzie ukształtował się łańcuch w różnym stopniu zależnych od frankijskiej władzy terytoriów, organizmów państwowych i struktur plemiennych, część spośród których pełniła rolę buforów.

Zmarły w 814 roku Karol Wielki jest bez wątpienia najbardziej rozpoznawalną postacią w historii Franków i jednym z najsławniejszych władców średniowiecznej Europy. Mniej znana, acz ogromnie ważna dla dalszych politycznych losów Europy, jest historia rządów jego syna, Ludwika Pobożnego. Na rok przed śmiercią ojciec uczynił go współwładcą, zaś po jego śmierci Ludwik objął zwierzchnią władzę nad całością imperium jako jedyny pozostały przy życiu prawowity syn Karola. Nie miał politycznego i militarnego talentu ojca, pragnął jednak zachować polityczną integralność spuścizny po nim, podobnie jak Karol przyjął też koronę cesarską. Mimo wysiłków Ludwika już za jego życia było widać, że jedność królestwa Franków jest zagrożona działaniami synów oraz niektórych możnych - frankijskim światem wstrząsały kolejne rebelie, najpoważniejsza z nich znalazła swoją kulminację na Polu Kłamstw w 833 roku, kiedy to opuszczony cesarz przejściowo utracił władzę.

Po śmierci Ludwika Pobożnego rychło wybuchła wojna domowa między jego synami, której wynik w istotny sposób wpłynął na dalsze polityczne losy Europy. 25 czerwca 841 roku pola pod Fontenoy spłynęły krwią w bratobójczym starciu, którego taktyczny przebieg jest udokumentowany jedynie w dość ogólnym zarysie. Wiemy, że najstarszy syn zmarłego władcy, Lotar, wspomagany przez swego bratanka Pepina, został pokonany przez młodszych braci, Ludwika i Karola. Nie było to rozstrzygnięcie militarnie decydujące, jednak w praktyce porażka przekreśliła nadzieje Lotara na uzyskanie zwierzchniej władzy nad całością frankijskiego imperium, z braćmi rządzącymi jako podlegli mu władcy. Wojna trwała dalej, ale zawarty w 843 roku traktat z Verdun podzielił państwo Franków i utworzył polityczne podwaliny pod przyszłe ukształtowanie się Francji oraz Niemiec. Militarne osłabienie stron konfliktu stworzyło też dogodniejsze warunki dla kolejnych najazdów wikingów, którzy w 845 roku zdobyli i złupili Paryż. Krótkotrwałe zjednoczenie większości dawnego imperium ziem Franków w latach 80. IX wieku pod rządami Karola Grubego, wnuka Ludwika Pobożnego, nie odwróciło procesów rozpoczętych w wyniku wojny domowej lat 840-843.

Oddana do rąk Czytelnika książka, której autorami są Matthew Gabriele i David M. Perry, jest próbą barwnego i przystępnego przedstawienia konfliktu, który w tak istotny sposób wpłynął na dalsze losy Europy, a jednak został nieco zapomniany. W swojej narracji autorzy skupiają się głównie na politycznych i militarnych aspektach rządów Ludwika Pobożnego, rebelii przeciwko niemu oraz późniejszej wojnie domowej pomiędzy jego synami. Sprawnie kreślą tło konfliktów wewnątrz dynastii Karolingów i zarysowują główne postacie. Ich motywacje oraz możliwy sposób myślenia starają się odtworzyć i przybliżyć wedle swojego zrozumienia, ale zawsze z odniesieniem do źródeł. Podejmują też próbę przeprowadzenia Czytelnika przez zawiłości genealogiczne dynastii Karolingów, które są kluczowe dla zrozumienia losów frankijskich ziem w IX wieku. Nie tylko odnoszą się do źródeł z epoki, ale też posiłkują się interpretacjami i hipotezami badaczy tam, gdzie informacje źródłowe okazują się zbyt skąpe.

Choć książka w swej popularnonaukowej formie oczywiście nie wyczerpuje tematu kryzysu państwa Karolingów pod rządami Ludwika Pobożnego oraz wojny domowej między jego synami, stanowi doskonałą zachętę do jeszcze głębszego poznania tego fascynującego, a w powszechnej świadomości wciąż mało znanego okresu w dziejach Europy.

Cezary Namirski

Wstęp Narracja o pochodzeniu (lata 732-750)

Ósme stulecie to czas, gdy lud zwany Frankami pożogą i mieczem wyciosywał imperium. Poszerzał granice, podbijał terytoria wrogów, zawierał sojusze z sąsiadami, między innymi z potężnymi bizantyjskimi cesarzami Konstantynopola i jeszcze potężniejszymi kalifami Bagdadu. Pod wodzą ówczesnych liderów - rodu, który dziś znamy jako Karolingów - panowanie Franków od Rzymu na Półwyspie Apenińskim sięgało na północy aż po Morze Północne, na zachodzie za Pireneje, a na wschodzie daleko za Dunaj. W Boże Narodzenie 800 roku jeden z Karolingów - Charlemagne, przez nas znany jako Karol Wielki bądź Karolus Magnus - został przez biskupa Rzymu koronowany na nowego cesarza rzymskiego.

Jego mocarstwo jednak, podobnie jak inne przedtem i potem, zbudowano na kłamstwach. Nikt nie odmawiał Frankom potęgi, ale swoje imperium oparli na pergaminie i atramencie w tym samym stopniu, co na krwi i żelazie. W opowieści, jaką snuli o sobie, a także dla siebie, w traktatach teologicznych i w sztuce, wszystko wydawało się z góry przesądzone: ich przeznaczenie, by stać się nowym Izraelem, budowniczymi królestwa Bożego na ziemi, w początkach IX wieku było aż nadto czytelne. Aby ukształtować tę narrację o sobie, wszelkie tarcia, bunty i niepowodzenia, które nieuchronnie musiały towarzyszyć narodzinom projektu "imperium frankijskie", pomijano, przemilczano, ukrywano. Dla autorów teraźniejszość - postrzegana jako szczyt - stanowiła punkt wyjścia do opowieści o przeszłości, rozumianej jako z góry zaplanowane preludium obecnych wydarzeń. Innymi słowy, ich opowieść o sobie z założenia nie miała trzymać się faktów. Miała być prawdziwa, czyli odsłaniać ukryty plan Boga wobec Franków; dowodzić, że ich obecność w historii była nieunikniona.

Trzeba jednak pamiętać, że szczyt to wyjątkowo niebezpieczne miejsce. Misternie pleciona tapiseria historii Franków zaczęła w IX wieku pruć się równie szybko, jak przedtem była tkana. Triumfy na polach bitewnych przychodziły coraz trudniej, piętrzyły się za to porażki. Ojcowie gnębili synów bądź synowie nie okazywali należytego szacunku rodzicielom (zależnie od punktu widzenia). Frankowie budowali intelektualny konstrukt usprawiedliwiający każde ich działanie, choć z coraz większym trudem dźwigali przytłaczający ciężar nowej rzeczywistości. Wizja jedności dominowała mimo coraz wyraźniejszych podziałów władzy i społeczeństwa. Wieki nie stłumiły rozpaczy Angilberta, przelanej na pergamin w kulminacyjnym momencie wojny domowej, gdy bracia podnieśli przeciwko sobie broń. Do dziś tętni w każdym wersie, ukazując, jak spiętrzone kłamstwa runęły niczym domek z kart.

Złamana przysięga prowadzi do przełomowych lat 841-843 i koszmaru bitwy pod Fontenoy. Właśnie wtedy, zaraz po śmierci cesarza Ludwika Pobożnego (zm. w 840 roku), w państwie Franków wybuchła wojna domowa. Synowie zmarłego monarchy walczyli ze sobą o władzę, choć wojna polegała głównie na buńczucznych proklamacjach i militarnym prężeniu muskułów. Na Lotara I (zm. w 855 roku), najstarszego z braci i patrona Angilberta, przeszedł tytuł cesarski. Natychmiast ogłosił on swoje zwierzchnictwo nad młodszymi braćmi: Ludwikiem Niemieckim (zm. w 876 roku) i Karolem Łysym (zm. w 877 roku). Cała trójka chciała podtrzymać ułudę jedności, niezbędną do potwierdzenia wyjątkowego statusu Franków. Młodsi bracia zamierzali jednak królestwami utworzonymi dla nich w ramach cesarstwa rządzić niezależnie. Ostatnia dekada panowania Ludwika Pobożnego upłynęła pod znakiem manipulacji i prowokacji, jednak aż do jego śmierci synowskie bunty nie doprowadziły do realnego rozlewu krwi. Bracia zawsze cofali się znad krawędzi.

Aż do dnia, gdy skoczyli w otchłań.

W czerwcu 841 roku konflikt "bezkrwawy" stał się konfliktem krwawym; wtedy to bracia po raz pierwszy starli się zbrojnie pod Fontenoy. Angilbert tam był i wszystko widział. Formalnie wojna domowa, której krwawą kulminację stanowiła bitwa pod Fontenoy, zakończyła się w 843 roku sławetnym traktatem z Verdun, często uważanym za początek istnienia Francji i Niemiec jako niezależnych państw. Jednak wrogość między potomkami Karola Wielkiego utrzymywała się jeszcze przez pokolenia. Ów "koniec" w rzeczywistości był początkiem, a każda odsłona konfliktu rodziła własne kłamstwa aż do czasu, gdy imperium Karolingów przestało istnieć. W jego miejscu zaś wyrosły nowe dynastie, królestwa i narody, które - z perspektywy czasu, wspominając Karola Wielkiego - zdumiewały się, jak taki triumf mógł zmienić się w druzgocącą klęskę.

Aby zrozumieć, jak między synami Ludwika Pobożnego wybuchła wojna domowa, której nikt się nie spodziewał, choć wieszczono jej nadejście, musimy zacząć opowieść od momentu przejęcia władzy przez Karolingów, a zakończyć ją legendami, jakimi - głównie w nowożytności - obrosła ich dynastia oraz panowanie. Uważnie wsłuchując się w nasze źródła, zrozumiemy, że wrogość ani przemoc, jakie eksplodowały między braćmi w czasie wojny domowej, wcale nie były anomalią. Przeciwnie, ujawniały głębszą prawdę, serię wydarzeń przekłuwających pękaty, lśniący balon kłamstw, jakie Frankowie snuli o sobie (głównie zaś dla siebie). Dla Franków ósme i (zwłaszcza) dziewiąte stulecie upłynęły pod znakiem ciągłej przemocy oraz nieustannych prób zakończenia jej trwałym pokojem. To okres, w którym powstawały dzieła będące przejawem niezwykłego artystycznego i filozoficznego geniuszu, a równocześnie rodziły się ruchy dławiące intelektualizm. Przy ówczesnych intrygach politycznych bledną sztuki Szekspira i telenowele, a przecież to również epoka zdolna do zdumiewających aktów miłosierdzia i solidarności. Wydarzenia tamtych wieków pokazują też, jak kruche może się okazać nawet najpotężniejsze państwo i jak szybko może się rozpaść.

Kim właściwie byli Frankowie? Nasza wiedza o nich i o tym, jak żyli, długo pochodziła z pisanych rzymskich źródeł. Wynikało z nich, że początkowo grupa stanowiła luźną konfederację ludów żyjących u ujścia Renu. Na przełomie IV i V wieku, skądinąd często przy wsparciu cesarskiego Rzymu, ludy te zaczęły przenosić się na zachodni brzeg Renu, a stamtąd zapuszczać w głąb imperium, gdzie osiedlały się jako jego wierni poddani. Mowa tu głównie o terytoriach dzisiejszych Niderlandów, choć Frankowie docierali też do Galii (dzisiejszej Francji)[5]. Z czasem gdy scentralizowana rzymska władza zaczęła się wycofywać na Półwysep Apeniński, a potem, przez Morze Śródziemne, do Konstantynopola i Azji Mniejszej (obecna Turcja), podgrupy Franków utworzyły własne, regionalne królestwa. Największe stanowiły Austrazja, położona po obu stronach Renu z głównym ośrodkiem w Metzu, oraz Neustria sięgająca doliny Loary z głównym ośrodkiem w Paryżu. Na południe od Neustrii, w dolinie Saony, leżała Burgundia: odrębne królestwo, choć we frankijskiej orbicie, podczas gdy sąsiadująca z nią od zachodu Akwitania, mimo silnej odrębności i tożsamości, nigdy nie stała się królestwem.

Odrębne królestwa Franków w czasach Merowingów.

Po wycofaniu się scentralizowanej rzymskiej władzy historia Franków w dużej mierze stała się historią lokalnych królów oraz ich państewek. Każde z nich rościło sobie prawa do niepodległości, równocześnie głosząc, że stanowią część Imperium Rzymskiego. Początkowo władców było wielu, jednak w pierwszej połowie V wieku w Austrazji wybijał się jeden, legendarny założyciel dynastii Merowingów. Wbrew późniejszym teoriom przypisującym jej pochodzenie od Chrystusa, dynastia miała własną, niechrześcijańską mitologię. Kronikarz z siódmego stulecia przekazał legendę głoszącą, jakoby bohaterski król Merowech (Meroweusz), od którego wzięła nazwę dynastia, był synem potwora morskiego. Potwór ten miał zgwałcić matkę Merowecha, gdy ta pewnego dnia pływała w morzu. Historycy, tacy jak my, żywią pewne wątpliwości co do prawdziwości tej historii. Należy przypuszczać, że legenda służyła zatuszowaniu prawdy o zamachu bądź innych niecnych postępkach, które wyniosły Merowecha do władzy. Szczegółów tego awansu nigdy już nie poznamy.

Niemniej jednak potomkowie Merowecha stopniowo konsolidowali władzę w północno-zachodniej Europie. Jako kluczowi gracze na regionalnej scenie dali się poznać za panowania jego wnuka, króla Chlodwiga I (zm. w 511 roku). Oceniając jego rządy, trzeba pamiętać, że Chlodwig miał dwa oblicza, był jak rewers i awers jednej monety. Nie znał litości. Biskup Grzegorz z Tours opisywał w swoich kronikach, że zagniewany Chlodwig potrafił roztrzaskiwać czaszki nieprzyjaciół. Równocześnie jako lider monarcha wykazywał się przenikliwością. W kluczowych momentach nie wahał się stosować rozwiązań militarnych wobec sąsiednich władców, systematycznie rozszerzając swoje wpływy. Odnosił zwycięstwa na polu walki zarówno z pobratymcami Frankami, jak i innymi ludami na wschodzie i południu. Wdał się także w wojnę domową w Burgundii, z której pospiesznie się wycofał, gdy wziął za żonę jedną z córek tamtejszego władcy. Małżeństwo to pokazuje, że Chlodwig potrafił podejmować decyzje. Jednym z kroków było to, by tuż po 500 roku - po części pod wpływem żony - publicznie przyjąć chrześcijaństwo.

Ten ruch - nawrócenie - był strategicznie genialny. Chlodwig zyskał w ten sposób potężnych sprzymierzeńców. Zacieśnił więzi z sąsiednią Burgundią, a także zdeklarował się jako sojusznik Cesarstwa Bizantyjskiego, które w tym okresie wciąż miało silne wpływy na Półwyspie Apenińskim. Dzięki ich wsparciu w 507 roku rozbił pod Vouillé w Akwitanii chrześcijańskich Wizygotów, a wkrótce po tym pokonał frankijskich rywali na północy i wschodzie. Umarłszy w 511 roku, Chlodwig zostawił następcy królestwo rozciągające się od Morza Północnego po Pireneje.

Jedno silne królestwo Franków nie ostało się jednak długo. Czterej synowie Chlodwiga, zgodnie z frankijską tradycją, podzielili spuściznę ojca na własne królestwa, a ich następcy - również zgodnie z tradycją, o czym wkrótce się przekonamy - przez następne dwa stulecia zajmowali się głównie spiskowaniem i wzajemnym mordowaniem się. Królestwo Franków reformowało się pod rządami jednego władcy, dzieliło w następnym pokoleniu, znów jednoczyło i ponownie rozpadało. Królowie zawsze przewodzili w tych knowaniach. Efektem nieustannych wewnętrznych walk zapewne był wzrost znaczenia szlachty z otoczenia monarchy - klasy wojowników. Właśnie ona wyposażała i prowadziła królewskie armie, zapewniała przywileje i monarszą życzliwość, a także - jeśli nagroda okazała się wystarczająco kusząca - ochoczo zmieniała strony.

Jeden z takich rodów, osadzony w Austrazji, budował w połowie VII wieku swoją pozycję u boku Merowingów, ale niezależnie od nich, dzięki czemu zyskał na dworze kluczowe stanowisko majordomów. Ród, który wywodził się w linii męskiej od świętego Arnulfa, a w żeńskiej od Pepina I, szybko zyskał w królestwie realną władzę. To Arnulfingowie-Pepinidzi w imieniu merowińskich królów Austrazji prowadzili do boju armie i dzielili łupy wojenne. Nic więc dziwnego, że szala lojalności wojska przechylała się na ich stronę.

W pierwszym dwudziestoleciu VIII wieku Merowingowie byli królami jedynie z nazwy. Kiedy w 737 roku zmarł Teuderyk IV, nikt nawet nie zawracał sobie głowy powoływaniem jego następcy. Pełna władza spoczywała w rękach Karola Młota, głowy rodu Arnulfingów i majordoma. Dopiero po jego śmierci w 741 roku, gdy spory między synami doprowadziły państwo na skraj wojny domowej, na tronie został osadzony młody Merowing, Childeryk III. Jego panowanie jednak też nie trwało długo. W 750 roku Merowing przestał być potrzebny. Kolejnemu majordomowi z rodu Arnulfingów, którzy przeszli do historii jako dynastia Karolingów (od Karola [Karolusa] Młota), znudziło się pociąganie za sznurki zza tronu i zajął go sam.

Historia dojścia do władzy Karola Młota - a zatem i historia Karolingów - zaczyna się od bitwy. Słynnej bitwy. W 732 roku frankijska armia pod dowództwem Karola Młota w bliżej nieokreślonym miejscu między Tours a Poitiers napotkała i pokonała islamskie wojska wysłane na północ przez islamskiego gubernatora Al-Andalus, której arabska nazwa określała dopiero co podbity Półwysep Iberyjski. Wszystko to faktycznie się wydarzyło. Jednak samą opowieść o bitwie, szczególnie w narracji osiemnasto- i dziewiętnastowiecznych europejskich historyków, często sprowadzano do konfliktu między dwoma światami: frankijskim i arabskim bądź chrześcijańskim i muzułmańskim. A to nie znajduje odbicia w faktach.

Zaledwie rok przed pamiętną bitwą Karol Młot walczył w Akwitanii, próbując pozbawić władzy swojego współwyznawcę, chrześcijanina. Dziś dość często myślimy o Pirenejach jako o wielkiej zaporze dzielącej Europę, ale wtedy - tak samo jak dzieje się teraz - ludzie po prostu je obeszli. Chrześcijański władca Akwitanii utrzymywał bliskie więzi z Iberią. Nawet swoją córkę wydał za lokalnego islamskiego pana, który zbuntował się przeciwko gubernatorowi Al-Andalus, Abd ar-Rahmanowi. W 732 roku Ar-Rahman wysłał przez Pireneje do Akwitanii znaczne siły, których liczebność jest jednak sporna, by splądrowały ziemie jego wroga. Niech to wybrzmi jasno: nie chodziło o podbój terytorialny. Nie była to też w żadnej mierze wojna religijna. Jeśli już, to polityczna. Arabscy najeźdźcy odnieśli znaczące zwycięstwo pod Bordeaux, po czym ruszyli na północ. Chrześcijański władca Akwitanii uciekł przed nimi, błagając Karola Młota o pomoc. Ten zaś nie potrzebował szczególnej zachęty, by ruszyć na południe i dowieść swojej dominacji w regionie. Tak oto, gdzieś między Tours a Poitiers, frankijska armia pokonała islamskie oddziały z Iberii[6].

Nie doszło tam do "zderzenia cywilizacji", bitwa miała jednak istotne znaczenie dla dalszych losów regionu. A jednak, jeśli uważniej się przyjrzymy, zobaczymy w niej jak w soczewce odbicie wczesnośredniowiecznego świata, gdzie było czymś absolutnie normalnym, że chrześcijanie walczyli ze sobą o dominację; że muzułmanie walczyli między sobą, że chrześcijańscy władcy sprzymierzali się z islamskimi sąsiadami. Nikt tam nie funkcjonował w rzeczywistości podzielonej na pół. Ich świat stanowił polityczną, społeczną i religijną mozaikę. W Złamanej przysiędze prześledzimy drogi potomków Karola Młota, ani na chwilę nie zapominając, że Karolingowie żyli w świecie złożonym z wielu terytoriów, ludów, religii i polityk. Każde z tych terytoriów miało własne historie, które rozwijały się po swojemu, często wpływając na innych - ale nie to nas dzisiaj interesuje.

Dołączmy jednak na chwilę do wycofujących się na południe arabskich oddziałów i przyjrzyjmy się ich terytoriom, z punktu widzenia zarówno dzisiejszych historyków, jak i bohaterów tej książki, Franków. Przez stulecia Półwyspem Iberyjskim władali wizygoccy królowie. Ich państwo, stanowiące jeden z wielu germańsko-rzymskich hybrydowych tworów, jakie wyrosły w Europie w V i VI wieku, niewiele różniło się od królestwa Merowingów na północy. Nieoczekiwanie w 711 roku niewielkie oddziały Arabów i Berberów przekroczyły Cieśninę Gibraltarską. Być może miały interweniować w imieniu pretendenta do tronu Wizygotów, ale ostatecznie stały się awangardą znacznie większej armii Afryki Północnej. W 713 roku większość Półwyspu Iberyjskiego została podbita i wcielona do wielkiego kalifatu Umajjadów zarządzanego z Damaszku. Iberia jednak leżała daleko od Syrii i, podobnie jak inne odległe regiony islamskiego imperium, funkcjonowała półautonomicznie.

Dążenie do niezależności przybrało na sile po roku 750, kiedy nowa dynastia Abbasydów obaliła panowanie Umajjadów, po czym przeniosła stolicę imperium do Bagdadu i rozszerzyła strefy wpływów w głąb Azji Środkowej. Jeden z Umajjadów zdołał jednak wymknąć się z Syrii, uciekł przez Afrykę Północną, aby w końcu (to pasjonująca historia, niestety, nie ma tu na nią miejsca) zająć większość Półwyspu Iberyjskiego i ustanowić emirat Kordoby. Te zmieniające się siły polityczne czasem zaciekle walczyły z Frankami, czasem sprzymierzały się z którymś Karolingiem, a czasem, nieco zdeprymowane, obserwowały sytuację z boku. Niezmiennie jednak Półwysep Iberyjski był ziemią chrześcijan, muzułmanów i Żydów, Wizygotów, Iberyjczyków, Arabów, Berberów i oczywiście Franków.

Frankijska armia w 732 roku nie ścigała pokonanego nieprzyjaciela za Pireneje. Karol Młot miał inne, ważniejsze kwestie na swoim terytorium, w Austrazji. Podobnie jak później jego następcy, wiele czasu spędzał, prowadząc kampanie wojenne, próbując rozszerzyć frankijskie roszczenia niemal na wszystkie regiony. Na północy walczył z politeistycznymi Fryzami, na wschodzie z pogańskimi Sasami, w Burgundii i Akwitanii ze współwyznawcami chrześcijaństwa, a także z Longobardami, którzy kontrolowali północ Italii, często zagrażając biskupom Rzymu.

Pod koniec lat 60. i w latach 70. VI wieku Longobardowie zajęli północną część Italii. Początkowo rywalizowali z Bizancjum o wpływy na północy, w pobliżu takich ośrodków, jak Mediolan, Pawia czy Rawenna. W miarę jak imperium bizantyjskie słabło, Longobardowie umacniali się, tworząc na południu Italii, w okolicach Spoleto i Benevento, własne księstwa. To sprawiło, że Rzym znalazł się w kleszczach. Nie powinno zatem dziwić, że w VIII wieku pozbawieni militarnego wsparcia Konstantynopola biskupi Rzymu szukali sojuszników we Frankach, największej sile na północ od Alp. Przekonamy się, jak to się skończyło, gdy skupimy się na następcy Karola, na Pepinie Krótkim. Zasygnalizować jednak należy, że Longobardowie nie zamierzali poddać się bez walki.

Bizantyjczycy zresztą też. Kurczowo trzymali się swoich dążeń do odzyskania Italii i odbudowy potęgi cesarstwa w jego dawnej formie. W ósmym stuleciu cesarze bizantyjscy władali dość silnym i zdrowym, choć nieco okrojonym pod względem powierzchni, państwem obejmującym Azję Mniejszą i południowo-wschodnią Europę ze stolicą w budzącym zachwyt Konstantynopolu. Dzięki bogactwu i prestiżowi, które zawdzięczali pozycji kontynuatorów imperium rzymskiego, utrzymali wpływy polityczne i wojskowe. W okresie, którego dotyczy nasza opowieść, obieg towarów, ludzi i informacji w Bizancjum, Rzymie oraz królestwie frankijskim był swobodny, dzięki czemu przedstawiciele władzy doskonale orientowali się, co się dzieje u innych. Do tego stopnia, że frankijscy teologowie bacznie śledzili wewnętrzne tarcia religijne w Konstantynopolu i kiedy u schyłku VIII wieku Bizancjum dotknęła schizma, a na tronie zasiedli cesarze-obrazoburcy - zwolennicy ikonoklazmu, potępiający kult świętych obrazów - dostrzegli w tym retoryczną szansę dla siebie.

Biskupi Rzymu potępili ikonoklazm. Uważali za herezję niszczenie świętych wizerunków i zaprzeczanie ich skuteczności jako symboli kultu. Obie strony przelały wiele atramentu na diatryby przeciwko sobie, czasem wręcz ekskomunikując biskupów i za pośrednictwem teologii oraz symboli tocząc walkę o władzę z zaciekłością godną bitewnego pola[7]. To pęknięcie wykorzystali Frankowie. Właśnie ten nowy alians Karolingów z papiestwem - wygodna dla obu stron narracja, kto powinien zostać królem - dał początek Złamanej przysiędze. W dobie kolonializmu i imperializmu, w XVIII i XIX wieku, europejscy historycy widzieli w Karolingach siłę, która zapanowała nad chaosem, przywróciwszy ład, i pozbawiła władzy "gnuśnych" Merowingów, tworząc zręby, a jakże!, nowoczesnego państwa narodowego. Owi nowocześni historycy przykładali do przeszłości lustro, szukając własnego odbicia w tych, których uważali za najlepszych, najinteligentniejszych i najmężniejszych; którzy stanowili uosobienie cnót, jakie sami sobie przypisywali. A któż lepiej spełniał te warunki, jeśli nie Frankowie pod panowaniem Karolingów? Opowiadając historię, trzeba jednak pamiętać, że po każdym szczycie następuje upadek, po odrodzeniu przychodzi śmierć. Owi nowożytni historycy nawet nie próbowali ukryć rozczarowania straconą szansą na "wielki start", budowę w dziewiątym stuleciu nowego, trwałego imperium. Nie mogli się też pogodzić z faktem, że historii Franków pod rządami Karolingów nadano strukturę - wszak tworzyli opowieść, a ta wymaga konstrukcji! - tragedii[8]. Tragedie muszą spełniać określone warunki formalne: muszą mieć odpowiednią kompozycję i fascynujących bohaterów, muszą zaczynać się od obietnicy czegoś wielkiego, co zostanie zniweczone przez ciążące na tym fatum, a wreszcie zostawiać widzów z pytaniem: "Co by było gdyby?". W tej wersji historii Frankowie posiali ziarno europejskiej wielkości, które powinno wydać plon, lecz na skutek wojny domowej z 840 roku potrzebowało jeszcze stuleci, by wykiełkować. Cóż robić, taki los.

Tego wynalazku nie należy jednak przypisywać nowożytnym nacjonalistom bujającym w obłokach. To byłoby zbyt proste. A słowo "proste" należy do tych określeń, których nigdy nie wolno utożsamiać z historią. Historia to zapętlona opowieść, narracja, która raz za razem wraca, by wzmocnić swoje przesłanie. Ów rzekomo konieczny awans został stworzony już przez Franków jako element autokreacji Karolingów, którzy próbowali ukryć to, jak brutalnie przejęli władzę, i dopilnowali, by niewygodne wydarzenia zniknęły z annałów. W tym celu aż do XXI wieku historie o triumfie i upadku ich imperium rezonowały w historii, wielokrotnie zmieniane i na nowo opowiadane tak, by wspierały aktualne cele, przy czym często ukrywały to, co wiemy na temat przeszłości.

Dlatego, rozpoczynając swoją podróż, musimy mieć świadomość, że nasze źródła, jak zresztą większość źródeł średniowiecznej Europy, nie są przejrzystymi oknami na przeszłość. Najwięcej problemów przysparzają frankijskie teksty z IX wieku, ponieważ ich autorzy doskonale zdawali sobie sprawę z tego, co robią: inwestują w historię, pisząc w sposób, który stanowił gwarancję, że będą zapamiętani tak, jak sobie życzyli[9]. Chcieli, by zarówno ich współcześni, jak i następcy postrzegali Franków jako nowy naród wybrany, nad którym czuwa boska opatrzność, czego dowodziły zwycięstwa na polu walki, osiągnięcia intelektualne, stabilna polityka oraz kultura. Na przełomie VIII i IX wieku ideologia łączyła Franków równie mocno, jak oręż.

W niniejszej książce udowodnimy, że przesiewając nawet problematyczne źródła, wciąż można odkryć, co naprawdę się działo. Choć nasza opowieść nieuchronnie będzie zmierzać do krwawej wojny domowej i upadku imperium, nie będziemy przedstawiać tego jako tragedii. Podobnie jak w Wiekach światłych, zaprezentujemy wybory, jakich dokonywały konkretne osoby i powody stojące za ich decyzjami. Pokażemy też, jak można było to zrobić inaczej.

Na kartach tej książki zagoszczą liczni bohaterowie. Wielu będzie nosić imię Pepin, Ludwik bądź Karol. Każdy doświadczy niepowodzeń i triumfów. Jednak losy żadnego z nich - podobnie jak nikogo w dziejach świata - nigdy nie były z góry przesądzone. Najlepsze i najświeższe opracowania połączymy z szerokim wyborem oryginalnych źródeł z epoki, aby jak najuczciwiej przedstawić, kim byli Karolingowie, dlaczego ich imperium powstało, by potem lec w gruzach w wyniku wojny domowej, i wreszcie - co wydarzyło się później. Średniowieczni Europejczycy nie byli maszynami realizującymi scenariusz nieuchronnie prowadzący świat do europejskiej nowożytności. Ludzie z przeszłości to osoby, które dokonywały wyborów, a każdy wybór mógł być inny. Nie zawsze zdawali sobie sprawę z konsekwencji swoich decyzji, ale niekiedy je znali, czasem też okłamywali siebie i innych. Nasze źródła z tego okresu mogą powiedzieć o nich znacznie więcej, niżbyśmy się spodziewali. Pod warunkiem że będziemy uważnie słuchać, co próbują przekazać, i postaramy się zrozumieć powody i pobudki ich działania.

W Złamanej przysiędze będziemy śledzić, jak za panowania karolińskich monarchów powstaje imperium. Imperium, które u swego początku ma krwawy zamach, a potem, nawet w szczytowym okresie, było tylko powierzchownie zjednoczone ideologicznym projektem opartym na określonej chrześcijańskiej koncepcji. Rodzinie panującej zawsze wiele brakowało do sielankowego wizerunku, nawet jeśli żarliwie temu zaprzeczała. Przez całe panowanie Karolingów dynastię rozdzierały spory i bunty. Wstrząsy i rysy starannie ukrywano, wykorzystując do tego intelektualny konstrukt zbudowany na polityce, kulturze i religii, który na ogół znakomicie dopasowywał się do zmieniających się warunków. Zarówno niewtajemniczeni, jak i frankijska elita polityczna żyli w przekonaniu, że ich imperium narodziło się z wielkich zwycięstw militarnych, po czym stało się miastem na wzgórzu obleganym przez (czasem uznawanych za demonicznych) wrogów zewnętrznych. Będąc u szczytu władzy, Frankowie zdołali wypracować polityczno-społeczny konsensus, a nawet wspólne doświadczenie kulturowe, w którego centrum znajdowała się stolica.

Wkrótce jednak podczas ostrego kryzysu polityczno-kulturowego ów konsensus osłabł. Kipiące pod powierzchnią napięcia dotyczące roli władzy prowadziły do powstawania frakcji, co z kolei sprawiało, że po śmierci władcy spór o sukcesję błyskawicznie prowadził do eskalacji przemocy. Ani imperium, ani przemoc, ani to, co nastąpiło potem, absolutnie nie było nieuniknione. Stanowiło konsekwencję wyborów dokonanych przez ludzi, którzy mogli postąpić inaczej i często byli o włos od takiego ruchu. Podjęli jednak takie, a nie inne decyzje, które wyznaczyły bieg historii.

Dziewiąte stulecie w dziejach Franków to okres imperium i jego rozpadu, to historia królów i królowych, żołnierzy i zdraj­ców, duchownych i czarownic, a przede wszystkim ludzi próbujących zrozumieć swój świat. Mowa tu o rzeszach ludzi skazanych na cierpienia, gdy możnowładców, zajętych własnymi "grami o tron", przestało obchodzić dobro publiczne. To opowieść i ostrzeżenie, które współczesnym czytelnikom mogą wydawać się aż nadto znajome. Polityczny konsensus - poczucie, że nawet gdy ścierają się ze sobą różne siły, podstawom funkcjonowania społeczeństwa nic nie zagraża - może runąć w mgnieniu oka, powodując straszne konsekwencje.

W 843 roku, w środku wojny domowej, arystokratka Dhuoda napisała długi list do syna Wilhelma, wziętego do niewoli jako gwaranta lojalności jego ojca wobec jednego z walczących Karolingów. We wstępie matka pisała: "Chociaż dręczona jestem niepokojami, to jednak ta jedyna myśl, ażebym mogła, dzięki Bogu i wedle uznania Pana, zobaczyć ciebie, pozostaje najważniejsza. (...) Lecz ponieważ zbawienie daleko jest ode mnie, grzesznej kobiety, to tylko jego pragnę i w tym życzeniu więdnie dusza moja"[10]. Niewiele wiemy o Dhuodzie, ale nie ulega wątpliwości, że kochała i cierpiała, tak samo jak Angilbert, który stracił przyjaciół i rodzinę na krótko przed jej listem. Wiemy też, że niemal na pewno już nigdy nie zobaczyła pierworodnego.

Nasza opowieść o Frankach nie będzie ani tragedią, ani komedią. Będzie obejmować pełną gamę ludzkich uczuć i doświadczeń. To historia o miłości i nienawiści, rozpaczy i nadziei, w której - jak pokazują nam Dhuoda i Angilbert - najlepiej oddać głos tym, którzy ją przeżyli.