59.00 zł
Reflow text when sidebars are open.
? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.
Recenzent: prof. dr hab. n. med. Przemysław Kotyla
Wydawca: Agnieszka Szlanta
Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska
Redaktor: Anna Kołodziejska
Producent: Anna Bączkowska
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Projekt okładki i stron tytułowych: Zuzanna Faliszewska
Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)
Warszawa 2026
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN: 978-83-01-25165-9
DOI: https://doi.org/10.53271/2026.111
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa
tel. 22 695 43 21
www.pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: [email protected]
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: [email protected]
Ewa Wielosz - doktor habilitowany nauk medycznych, specjalista w dziedzinie chorób wewnętrznych i reumatologii, profesor uczelni w Klinice Reumatologii, Układowych Chorób Tkanki Łącznej i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Lublinie Od 2024 r. Przewodnicząca Oddziału Lubelskiego Polskiego Towarzystwa Reumatologicznego, Przewodnicząca Sekcji Kapilaroskopii Polskiego Towarzystwa Reumatologicznego i organizatorka kursów kapilaroskopii pod patronatem Polskiego Towarzystwa Reumatologicznego. Autorka kilkudziesięciu prac oryginalnych, poglądowych, opisów przypadków oraz licznych rozdziałów w książkach dla reumatologów, m.in. na temat reumatoidalnego zapalenia stawów, twardziny układowej, tocznia rumieniowatego układowego i kapilaroskopii. Współautorka Atlasu kapilaroskopii. W latach 2005-2010 członkini Europejskiej Grupy Badawczej zajmującej się Twardziną Układową pod auspicjami Europejskiego Towarzystwa Reumatologicznego (EULAR - European Alliance of Associations for Rheumatology) (EUSTAR - EULAR Scleroderma Trials and Research Group). Od 2022 r. członkini Rady Naukowej Czasopisma "Forum Reumatologiczne" Edukacja. Recenzentka artykułów w czasopismach reumatologicznych ze współczynnikiem wpływu.
Bożena Targońska-Stępniak - profesor doktor habilitowany nauk medycznych i nauk o zdrowiu, specjalista w dziedzinie chorób wewnętrznych oraz w dziedzinie reumatologii. Autorka lub współautorka 237 publikacji, w tym 137 pełnotekstowych prac naukowych oraz 92 streszczeń zjazdowych. Ceniony wykładowca na konferencjach krajowych i zagranicznych oraz kursach dla lekarzy. Promotor 3 zakończonych i 2 otwartych przewodów doktorskich. Główny nurt badań naukowych stanowią szeroko pojęte zagadnienia związane z reumatoidalnym zapaleniem stawów, obejmujące aspekty kliniczne, prognostyczne oraz terapeutyczne z uwzględnieniem oceny aktywności choroby, jej powikłań, różnych metod terapeutycznych. Dodatkowo zainteresowania naukowe dotyczą innych typów zapaleń stawów, układowych chorób tkanki łącznej i układowych zapaleń naczyń.
Od początku działalności zawodowej związana z Kliniką Reumatologii Akademii Medycznej, przekształconą w Klinikę Reumatologii i Układowych Chorób Tkanki Łącznej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Od 1.10.2024 r. Kierownik Katedry i Kliniki Reumatologii i Układowych Chorób Tkanki Łącznej UM oraz Lekarz Kierujący Klinicznym Oddziałem Reumatologii, Układowych Chorób Tkanki Łącznej i Chorób Wewnętrznych Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego nr 4 w Lublinie.
Recenzent prac naukowych w czasopismach indeksowanych. Członek Rady Naukowej czasopism "Ból" oraz "Rheumatology Forum".
W latach 2017-2024 Prezes Oddziału Lubelskiego Polskiego Towarzystwa Reumatologicznego (PTR), obecnie Wiceprezes Oddziału Lubelskiego PTR. W latach 2014-2017 oraz 2021-2024 członkini Komisji Rewizyjnej Zarządu Głównego PTR.
Dr hab. n. med. Ewa Wielosz, prof. UMLKatedra i Klinika Reumatologii i Układowych Chorób Tkanki ŁącznejUniwersytet Medyczny w Lublinie
Prof. dr hab. n. med. Bożena Targońska-Stępniak Katedra i Klinika Reumatologii i Układowych Chorób Tkanki ŁącznejUniwersytet Medyczny w Lublinie
***
Prof. dr hab. n. med. Tomasz Blicharski Klinika Rehabilitacji i OrtopediiUniwersytet Medyczny w Lublinie
Mgr Rudolf Blicharski Zakład Fizjoterapii KlinicznejUniwersytet Medyczny w Lublinie
Dr n. med. Olga Borys Kliniczny Oddział Reumatologii, Układowych Chorób Tkanki Łącznej i Chorób WewnętrznychUniwersytecki Szpital Kliniczny nr 4 w Lublinie
Mgr piel. Julia Gryczkowska Klinika Ortopedii i TraumatologiiUniwersytecki Szpital Kliniczny nr 4 w Lublinie
Mgr piel. Zofia Kiełbik Kliniczny Oddział Reumatologii, Układowych Chorób Tkanki Łącznej i Chorób WewnętrznychUniwersytecki Szpital Kliniczny nr 4 w Lublinie
Dr n. med. Katarzyna Kolarz Kliniczny Oddział Reumatologii, Układowych Chorób Tkanki Łącznej i Chorób WewnętrznychUniwersytecki Szpital Kliniczny nr 4 w Lublinie
Dr n. med. Iwona Morawik, prof. UMLZakład Pielęgniarstwa, Anestezjologii i Intensywnej Opieki Medycznej Collegium Academicum w Lublinie
Mgr Magdalena Partyka Zakład Żywienia KlinicznegoUniwersytet Medyczny w Lublinie
Dr n. społ. Emilia Samardakiewicz-Kirol, prof. UML Pracownia Symulacji dla Bezpieczeństwa PacjentaUniwersytet Medyczny w Lublinie
Dr n. med. Dorota Suszek Katedra i Klinika Reumatologii i Układowych Chorób Tkanki ŁącznejUniwersytet Medyczny w Lublinie
Mgr piel. Renata Wójcik Kliniczny Oddział Reumatologii, Układowych Chorób Tkanki Łącznej i Chorób WewnętrznychUniwersytecki Szpital Kliniczny nr 4 w Lublinie
Dr hab. n. med. Alicja Wójcik-Załuska, prof. UML Zakład Fizjoterapii KlinicznejUniwersytet Medyczny w Lublinie
Dr n. med. Robert Zwolak Poradnie Specjalistyczne REUMED w Lublinie
Życie z reumatoidalnym zapaleniem stawów to nowa, ciekawa propozycja, idealnie wpasowująca się w lukę pomiędzy typowym poradnikiem dla pacjenta a specjalistyczną pozycją naukową. W Polsce na RZS choruje blisko 500 tys. osób, co czyni je najczęstszą artropatią zapalną w skali kraju i świata. Pomimo tego choroba nie doczekała się kompleksowego opracowania, będącego źródłem wiedzy zwłaszcza dla pacjenta oraz dla lekarza spotykającego się sporadycznie z pacjentem reumatologicznym. Obecna pozycja opracowana przez zespół naukowców z Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, pod redakcją wybitnej polskiej reumatolożki - prof. Ewy Wielosz, stanowi kompleksowe kompendium wiedzy dla chorego błąkającego się dotychczas pomiędzy nieautoryzowanymi informacjami z sieci i halucynacjami narzędzi sztucznej inteligencji. Za sprawą zespołu pani profesor otrzymujemy źródło rzetelnej wiedzy przeznaczonej dla pacjenta, ale także lekarza ogólnego, a nawet specjalisty reumatologa, co sprawia, że książka może zostać stałym elementem zawartości lekarskiego biurka.
Większa część rozdziałów napisana jest w stylu pytanie-odpowiedź, stylu znanego z szeregu zagranicznych publikacji medycznych z serii "sekrety". Taki układ książki pozwala szybko znaleźć odpowiedź na najbardziej nurtujące pytania rodzaju: jak dziedziczona jest choroba?, co wpływa na jej rozwój?, jak zahamować postęp choroby?, jakie są dozwolone szczepienia i sposób ich przeprowadzenia?, jak radzić sobie z chorobą?
Przejrzyste tabele umożliwiają szybkie znalezienie żądanej informacji. Ogromnym walorem dydaktycznym skierowanym do lekarzy praktyków jest zawarcie w książce tematów, które dotychczas w polskich podręcznikach medycznych były pomijane lub traktowane bardzo powierzchownie. W książce znalazły się niepublikowane w takiej formie w polskiej literaturze medycznej rozdziały poświęcone komunikacji z pacjentem, dotyczące jego dobrostanu, planowania rodziny. To bardzo ważne zagadnienia, o które coraz częściej w gabinetach lekarskich pytają młodzi ludzie chorujący na RZS. Tak! Młodzi ludzie, bo najcięższe choroby reumatyczne to domena przede wszystkim ludzi młodych, zwłaszcza młodych kobiet, stąd potrzeba rzetelnej informacji dotyczącej aspektów rozrodczości, antykoncepcji, dozwolonych leków reumatycznych i zagrożeń zdrowotnych wynikających z ich stosowania.
Każdy rozdział zakończony jest krótkim przesłaniem wartym zapamiętania, stanowiącym swoiste podsumowanie opracowanych zagadnień.
Ogromnie się cieszę, że taka pozycja powstała w Polsce, że uwzględnia krajowe realia medyczne, stanowiąc źródło rzetelnej wiedzy dla lekarzy i chorujących na RZS pacjentów oraz ich rodzin.
prof. dr hab. n. med. Przemysław Kotyla
Co to jest reumatoidalne zapalenie stawów?
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest przewlekłą, ogólnoustrojową chorobą zapalną o podłożu autoimmunizacyjnym, charakteryzującą się destrukcyjnym zapaleniem stawów oraz objawami ze strony innych układów. Autoimmunizacja polega na niszczeniu przez komórki układu odpornościowego własnych komórek organizmu ludzkiego. RZS jest najczęstszą postacią przewlekłego zapalenia stawów u ludzi dorosłych [1]. W przebiegu choroby w razie nieskutecznego leczenia mogą rozwinąć się nieodwracalne uszkodzenia stawów, postępująca niepełnosprawność oraz skrócenie oczekiwanego czasu życia [1, 2].
Jak często występuje i kto częściej choruje na RZS?
Częstość występowania RZS różni się istotnie w zależności od regionu świata, według danych z literatury waha się 0,25-1% w populacji ogólnej [1], w populacji ludzi rasy białej 0,5-1% [2]. Zachorowalność na RZS jest największa w krajach Europy Zachodniej i Północnej, Ameryce Północnej (5-6% w populacji natywnych plemion) oraz w regionach zamieszkałych przez ludzi pochodzących z Europy, np. w Australii. Mniejsza częstość występowania RZS jest opisywana w Ameryce Środkowej i Południowej oraz najmniejsza w Azji Południowo-Wschodniej i Afryce, brakuje jednak wiarygodnych danych epidemiologicznych z tych regionów świata [3]. W Polsce rocznie u 4-10 tys. osób stawia się po raz pierwszy diagnozę RZS. Ok. 0,9% Polaków choruje na RZS, co oznacza, że prawie 350 tys. jest dotkniętych tym schorzeniem. Początek choroby może wystąpić w każdym wieku, jednak obserwuje się większą częstość zachorowania u ludzi między 30. a 40. r.ż. Choroba dotyczy 2-3 razy częściej kobiet niż mężczyzn [1].
Czy znane są przyczyny RZS?
Przyczyny wystąpienia RZS nie są dokładnie poznane, znane są natomiast czynniki, które zwiększają ryzyko zachorowania na tą chorobę. Należy brać pod uwagę wpływ czynników genetycznych, płci, zakażeń oraz różnych czynników środowiskowych, np.: palenie papierosów. Predyspozycje genetyczne mają kluczowe znaczenie dla rozwoju choroby. Ocenia się, że ryzyko zachorowania u krewnych pierwszego stopnia osoby chorej na RZS jest 2-5 razy większe niż w populacji ogólnej [1]. Badania u bliźniąt wykazały, że dziedziczność odpowiada za rozwój RZS w ok. 60% [1].
Płeć również odgrywa istotną rolę w rozwoju RZS. Kobiety chorują 2-3 razy częściej niż mężczyźni. Ryzyko rozwoju RZS w ciągu całego życia wynosi 3,6% u kobiet i 1,7% u mężczyzn. Większa częstość występowania choroby u kobiet jest związana z efektem działania hormonów żeńskich, czyli estrogenów, które pobudzają układ odpornościowy. Obserwuje się zwiększone ryzyko RZS u kobiet, które nie rodziły. W okresie ciąży zwykle występuje mniejsza aktywność lub całkowicie okres bezobjawowy (remisja) RZS, jednak w okresie poporodowym często dochodzi do zaostrzenia choroby. Początek objawów RZS u kobiet często występuje w wieku średnim lub okołomenopauzalnym. U mężczyzn obserwuje się zwykle późniejszy początek choroby [2].
Palenie papierosów jest najsilniejszym środowiskowym czynnikiem związanym z rozwojem RZS, ryzyko choroby jest 2 razy większe u aktualnych palaczy z wywiadem 20-paczkolat, w porównaniu z osobami niepalącymi. Aktywne palenie związane jest z podwyższonymi stężeniami czynników zwiększających zapalenie (prozapalnych) oraz większą aktywnością RZS [2]. Uważa się, że ryzyko rozwoju RZS jest spowodowane inhalowaniem składników nienikotynowych dymu papierosowego, natomiast wilgotna tabaka (zawierająca nikotynę) wydaje się nie zwiększać ryzyka choroby [2, 4].
Wśród pyłów narażenie na krzemionkę jest czynnikiem ryzyka RZS. Zwiększone ryzyko układowych chorób autoimmunizacyjnych, w tym RZS, stwierdzono w związku z wdychaniem pyłu zawierającego sproszkowany cement, krzemionkę, azbest, włókna szklane. Czynnikiem ryzyka jest również ekspozycja zawodowa na pył tekstylny [2].
Choroby przyzębia związane są ze zwiększonym ryzykiem rozwoju RZS, co może być indukowane przez drobnoustroje obecne w jamie ustnej, szczególnie (łac.) Porphyromonas gingivalis.
Zaburzenia dotyczące flory jelitowej mogą również mieć znaczenie, gdyż u chorych na RZS mniejsza jest różnorodność gatunków bakterii w porównaniu z populacją ogólną, natomiast rzadkie gatunki występują w nadmiarze [2].
Rozważa się także znaczenie infekcji wirusowych, takich jak parwowirus B19, Epstein-Barr (EBV) w indukowaniu chorób autoimmunizacyjnych, w tym RZS [2].
Wśród innych czynników otyłość zwiększa ryzyko rozwoju RZS. Ocenia się, że porównując osoby z prawidłowym wskaźnikiem masy ciała, ryzyko RZS u osób otyłych jest o 45% większe [2-3]. Zwiększone ryzyko RZS może być związane także z silnym stresem pourazowym, niskim stanem socjoekonomicznym i niskim poziomem wykształcenia [2].
Wykazano, że dieta śródziemnomorska (bogata w ryby, oliwę, olej i gotowane warzywa) w niewielkim stopniu ma wpływ na zmniejszenie ryzyka rozwoju RZS. Przypuszcza się, że takie działanie ma związek z wysoką zawartością w tych pokarmach kwasów z grupy omega-3. Pozytywny wpływ ma również spożywanie witamin D i K. Posiadamy informacje potwierdzone badaniami, że czynnikiem, który może w istotny sposób wpływać na rozwój chorób autoimmunologicznych, w tym RZS, jest zwiększone spożycie soli (chlorku sodu). Nadmiar soli w diecie może doprowadzić do pobudzenia komórek zapalnych i spowodować nawet 10-krotny wzrost ich poziomu, a zatem wyzwolić zapalenie. Stosowanie diety wykluczającej alergie pokarmowe nie ma wpływu na rozwój choroby [2].
Omówione czynniki mogą wyzwalać zachorowanie na RZS u osób obciążonych genetycznym ryzykiem tej choroby.
Czy RZS jest dziedziczne?
Obecny stan badań wskazuje na to, że czynniki genetyczne mogą prowadzić do rozwoju RZS, choć nie u każdej osoby z predyspozycjami do dziedziczenia choroba się ujawni. Niemniej, jeśli członkowie rodziny są dotknięci schorzeniem, ryzyko wystąpienia objawów u osób w pierwszym stopniu pokrewieństwa jest dużo większe niż u pozostałych [1].
Czy można zapobiec RZS?
Nie ma pewnych metod zapobiegania RZS, jednak unikanie czynników ryzyka, takich jak palenie papierosów, utrzymanie prawidłowej wagi i radzenie sobie ze stresem, może zmniejszyć ryzyko zachorowania i złagodzić przebieg choroby.
Jak przebiega proces zapalny w stawach w RZS?
Nasze ciało ma naturalny mechanizm obronny do walki z chorobami i dolegliwościami. Mechanizm ten nazywa się układem odpornościowym. Zapalenie jest powszechnym, lecz skomplikowanym procesem, którego nasze ciało doświadcza jako reakcji na uraz lub infekcję. Zapalenie jest w rzeczywistości częścią reakcji układu odpornościowego organizmu na ten uraz lub infekcję. Za każdym razem, gdy się skaleczymy lub poparzymy, występuje stan zapalny. Dzieje się to również w miejscu infekcji (np. zapalenie dróg oddechowych). Objawami i oznakami zapalenia są ciepło, ból, zaczerwienienie i obrzęk. Stopień zapalenia jest zwykle proporcjonalny do ciężkości urazu lub infekcji. W zdrowym organizmie komórki układu odpornościowego - białe krwinki nazywane limfocytami, neutrofilami i makrofagami - strategicznie oddziałują na siebie, aby osiągnąć kontrolowany stan zapalny. Kiedy celem jest zwalczanie infekcji, ten zespół komórek współpracuje, aby bronić organizm przed czynnikami powodującymi infekcję. Komunikują się one ze sobą przez chemiczne przekaźniki zwane cytokinami. W procesie zwalczania infekcji komórki produkują szkodliwe substancje, które powodują objawy stanu zapalnego. Znów, w normalnych okolicznościach, po wygaśnięciu infekcji, stan zapalny ustępuje samoistnie. W takich sytuacjach komórki zapalne są niezwykle przydatne w ochronie i gojeniu się organizmu. Po urazie celem białych krwinek jest gojenie.
W przypadku RZS, w efekcie współdziałania czynników genetycznych i wspomnianych czynników środowiskowych, komórki odpornościowe stają się przewlekle "nadmiernie pobudzone", a ten stan nadmiernego pobudzenia utrzymuje proces zapalny w stawach.
Stan zapalny stawów w przebiegu RZS rozpoczyna się w błonie maziowej, która wyściela wnętrze torebki stawowej i powierzchnię innych struktur okołostawowych, m.in. więzadeł. Błona maziowa jest atakowana przez komórki układu odpornościowego, które wydzielają związki chemiczne, czyli substancje (mediatory) zapalne powodujące niszczenie stawu. Ciągły stan zapalny wywołuje ocieplenie, obrzęk i ból stawów, prowadząc do ich uszkodzenia [1].
Jakie są objawy RZS?
RZS jest chorobą, która rozwija się powoli. Zazwyczaj mija kilka tygodni lub miesięcy, zanim pojawią się uciążliwe objawy. Dolegliwości mogą być bardzo różnorodne i u każdego pacjenta przebiegać inaczej. W początkowej fazie choroby często występują objawy ogólne, takie jak osłabienie, bóle mięśni, utrata apetytu, stan podgorączkowy. Objawy te mogą być obecne przed pojawieniem się dolegliwości stawowych bądź też mogą z nimi współwystępować.
Dla RZS charakterystyczne jest występowanie objawów w tych samych lokalizacjach po obu stronach ciała (symetryczne zapalenie wielostawowe). Najpierw choroba atakuje drobne stawy rąk i stóp, a następnie zajmuje wiele innych stawów. Czasami może zaczynać się od zmian w dużych stawach, np.: kolanowych, barkowych. U chorych na RZS nie występują zmiany zapalne w stawach międzypaliczkowych dalszych, jak również odcinku piersiowym i lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa [1, 2, 3].
Typowymi objawami zapalenia stawów są:
1 ) ból stawów - jest jednym z najwcześniejszych objawów RZS. Zazwyczaj jest odczuwany w stawach dłoni, nadgarstków, kolan, łokci i stóp. Ból może być przewlekły lub nasilać się w określonych porach dnia,
2 ) sztywność stawów, która ma największe nasilenie rano, po przebudzeniu lub po dłuższym znieruchomieniu stawów. Może ona trwać od godziny do kilku godzin i wpływać na zakres ruchu stawów,
3 ) obrzęk stawów - zapalenie stawów prowadzi do ich obrzęku, co może skutkować uczuciem napięcia i powiększenia stawów. Obrzęk często występuje symetrycznie, tj. dotyczy tych samych stawów po obu stronach ciała (ryc. 1.1),
Rycina 1.1. Obrzęk i zapalenie stawów (materiał własny autorki).
4 ) tkliwość na ucisk,
5 ) zmęczenie - chorzy na RZS często skarżą się na ogólne uczucie zmęczenia, które może być spowodowane przewlekłym stanem zapalnym,
6 ) problemy z poruszaniem się - z czasem RZS może prowadzić do utraty funkcji stawów, co wpływa na zdolność do wykonywania codziennych czynności, takich jak chodzenie czy chwytanie przedmiotów,
7 ) gorączka i utrata apetytu - w niektórych przypadkach RZS może powodować objawy ogólne, takie jak gorączka, utrata apetytu i utrata masy ciała,
8 ) deformacje stawów i zaniki mięśni w późniejszej, nieleczonej fazie choroby (ryc. 1.2).
Rycina 1.2. Deformacje typowe dla reumatoidalnego zapalenia stawów (materiał własny autorki).
RZS wiąże się także z występowaniem objawów ze strony innych narządów poza stawami, do których należą:
1 ) obecność guzków reumatoidalnych, czyli widoczne zgrubienia położone pod skórą, ale mogą też tworzyć się w obrębie narządów wewnętrznych (ryc. 1.3),
2 ) przyspieszony rozwój miażdżycy, co predysponuje do choroby niedokrwiennej serca i wystąpienia zawału,
3 ) zwiększone ryzyko uszkodzenia serca,
4 ) zapalenie naczyń skutkujące niedokrwieniem narządów wewnętrznych,
5 ) zwiększona podatność na rozwinięcie zapalenia opłucnej i włóknienia płuc,
6 ) zwiększone ryzyko wystąpienia i przyspieszony rozwój osteoporozy,
7 ) zespół suchego oka,
8 ) zespół kanału nadgarstka,
9 ) uszkodzenie nerek,
10 ) zaburzenia hematologiczne [2, 3].
Rycina 1.3. Guzki reumatoidalne w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów (materiał własny autorki).