ROZDZIAŁ IKRÓLEWICZ
Narodziny piątego syna i ósmego dziecka króla Kazimierza Jagiellończyka i jego żony Elżbiety Habsburżanki (Rakuszanki) nastąpiły, jak podaje Jan Długosz, w samym środku nocy 1 stycznia 1467 r. w Kozienicach w ówczesnym powiecie radomskim. Nocne urodziny spowodowały, że niekiedy przyjmuje się późniejszą datę urodzin 2 stycznia. Wydarzenie to nie wywołało specjalnych emocji i nie odbiło się większym echem wśród współczesnych, jak się wydaje z racji wielodzietności monarszej pary, która doczekała się w sumie aż trzynaściorga potomków, sześciu synów i siedmiu córek. Ciągłość dynastii była już zabezpieczona przez starszych braci królewicza. Chrzest przyszłego władcy Litwy i Polski odbył się, zdaniem historyków, najprawdopodobniej w Krakowie, a dokonał go biskup krakowski Jan Lutkowic z Brzezia. Imię Zygmunt otrzymał po cesarzu Zygmuncie Luksemburczyku, pradziadku od strony matki, oraz wielkim księciu litewskim Zygmuncie Kiejstutowiczu, synu stryjecznego pradziadka ze strony ojca16. Chłopiec, zgodnie z obyczajem, do szóstego, siódmego roku życia pozostawał zapewne pod opieką matki i jej dworu. Nie dysponujemy informacjami z tego okresu jego życia. Dzieciństwo spędzał z rodzicami i rodzeństwem. Można domniemywać, że najbliższy był mu wtedy młodszy brat Fryderyk (ur. 1468)17.
Po ukończeniu sześciu lub siedmiu lat został oddany pod opiekę kasztelana żarnowskiego, później radomskiego, Stanisława Szydłowieckiego, który przynajmniej od 4 czerwca 1467 r. pełnił godność marszałka dworu królewiczów. Najprawdopodobniej był też odpowiedzialny za ich kształcenie w rzemiośle rycerskim. Przyjmuje się, że wspólnie z młodymi Jagiellonami wychowywali się synowie Szydłowieckiego18.
Towarzyszem Zygmunta był Krzysztof Szydłowiecki, niemal jego rówieśnik, urodzony w 1466 r. Zrodzone wówczas między nimi więzi stały się podstawą przyszłej wielkiej kariery Szydłowieckiego. Opierała się ona w głównej mierze na zaufaniu i przyjaźni Jagiellona. Sam Krzysztof Szydłowiecki był gładkim dworakiem i zręcznym dyplomatą, umiejącym pozyskiwać sobie łaskę monarchów i innych wpływowych ludzi dla własnych korzyści, także majątkowych. Faworytem Zygmunta pozostawał aż do śmierci w 1532 r. Osiągnął najwyższe godności w państwie - kanclerza wielkiego koronnego i kasztelana krakowskiego. Historycy zarzucają mu jednak nielojalność, a nawet zdradę. Rzeczywiście - przekazywał ważne informacje państwowe m.in. Habsburgom, otrzymując w zamian pieniądze lub różne zaszczyty. Mimo że wynagradzanie i obdarowywanie obcych dyplomatów było wtedy praktykowane, Szydłowiecki bez wątpienia przekroczył dopuszczalne granice. Nie stracił jednak poparcia i sympatii Zygmunta, który widział w nim wiernego przyjaciela z dzieciństwa. Niezmiennie, także jako król, troszczył się o starego druha. Gdy w 1522 r. Krzysztof Szydłowiecki zapadł na "melancholię", czyli prawdopodobnie jakąś formę depresji, Zygmunt, bawiący wtedy w Wilnie, przesyłał mu serdeczne wyrazy współczucia i życzenia szybkiego powrotu do zdrowia19.
Kolumna w Kozienicach upamiętniająca narodziny Zygmunta I Starego, wzniesiona najprawdopodobniej na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XVI w.
Wizerunek Krzysztofa Szydłowieckiego autorstwa Stanisława Samostrzelnika, 1519 r.
Bliski Jagiellonowi był też Mikołaj, młodszy brat Krzysztofa. Nie dorównał wprawdzie starszemu Szydłowieckiemu, ale dzięki łasce Zygmunta szczytem jego kariery urzędniczej były wysokie stanowiska kasztelana sandomierskiego i podskarbiego wielkiego koronnego. Zmarł w tym samym roku co Krzysztof. Około 1530 r. Krzysztof i Mikołaj Szydłowieccy dysponowali ogromnym kompleksem dóbr państwowych, składających się z 13 tenut (dzierżaw), w skład których wchodziły: Busk, Gostynin, Gródek, Korczyn, Krzepice, Łuków, Olsztyn (koło Częstochowy), Oświęcim, Radom, Sieradz, Sochaczew, Szydłów, Zator. Lista tych posiadłości świetnie pokazuje znaczenie i pozycję rodziny Szydłowieckich w czasach zygmuntowskich20.
Edukacją Zygmunta zajmowało się stosunkowo liczne grono nauczycieli. Na pierwszym miejscu wypada wymienić wybitnego kronikarza, kanonika krakowskiego Jana Długosza, wyznaczonego na wychowawcę synów królewskich na początku października 1467 r. Zygmunt pozostawał jego uczniem do trzynastego roku życia, bowiem w 1480 r. Długosz zmarł. Trudno powiedzieć, jakim był nauczycielem, przypuszcza się, że reprezentował średniowieczne wzorce i ideały wychowawcze. Obok Jana Długosza oficjalnym wychowawcą synów Kazimierza Jagiellończyka był od 1472 r. Włoch Filippo Buonaccorsi nazywany Kallimachem. Nie miał jednak raczej większego wpływu na edukację Zygmunta, bowiem absorbowały go liczne misje dyplomatyczne i często był nieobecny. Od 1477 r. do nauczycieli młodych Jagiellonów dołączył Jan Wels (Wells) z Poznania, filozof i lekarz, profesor Akademii Krakowskiej. Wkrótce potem, być może po śmierci Długosza, grono pedagogów zasilił Jan Boruchowski (Baruchowski) herbu Doliwa, doktor prawa kanonicznego i trzykrotny rektor Akademii Krakowskiej. Ten ostatni prawdopodobnie był najmocniej związany z Fryderykiem Jagiellończykiem. Niestety nic nie wiemy o oddziaływaniu poszczególnych nauczycieli na wychowanie Zygmunta i stan jego wiedzy21.
Z późniejszych przekazów wynika, że Jagiellon, poza językiem polskim, znał biegle niemiecki i swobodnie posługiwał się łaciną22. Pochodzący z Alzacji kronikarz i sekretarz królewski Zygmunta Starego, Jost Ludwik Decjusz, w swojej Księdze o czasach króla Zygmunta o jego edukacji napisał:
Gdy wyszedł z lat niemowlęcych, oddano go świetnemu nauczycielowi na naukę języka łacińskiego i tak wzrastał wśród nauk humanistycznych, że dzisiaj posiada znajomość języka łacińskiego i innych dziedzin wiedzy, ale i gdy zachodzi potrzeba, wypowiada się zarówno mądrze, jak i wytwornie. W tym też czasie przyswoił sobie język niemiecki i zna go tak dobrze, że niemal nie wiadomo, czy uważać go za Polaka, czy za Niemca23.
Edukację królewicz zakończył gdzieś między 1482 a 1484 r. w Wilnie, gdzie bawił od 1479 r. z ojcem, matką i najpewniej resztą braci, poza najstarszym Władysławem, który w 1471 r., został królem Czech.
Posiadamy niewiele informacji o życiu Zygmunta aż do 1498 r., stąd trudno odtworzyć szczegółowo jego losy, poza pojedynczymi wydarzeniami. Wiadomo, że u boku Kazimierza Jagiellończyka jesienią 1484 r. opuścił Wilno i udał się do Korony, gdzie towarzyszył ojcu w zjazdach w Piotrkowie, Korczynie, Kole i Toruniu. Podczas tego ostatniego, na którym zebrały się stany Prus Królewskich, w marcu 1485 r. został publicznie, w obecności ojca, wielkiego mistrza krzyżackiego Martina Truchsess von Wetzhausen oraz braci Jana Olbrachta i Aleksandra, pasowany na rycerza. Był wtedy zapewne świadkiem częściowego zaćmienia Słońca (tarcza Księżyca przesłoniła Słońce w prawie 90 proc.), które miało miejsce 16 marca, a w Toruniu było widoczne godzinę przed zachodem24.
Przyszłość Zygmunta nie rysowała się jasno. W Polsce i Wielkim Księstwie Litewskim synowie panującego nie dysponowali żadnymi apanażami i byli utrzymywani przez rodziców. Plany w stosunku do synów Kazimierza Jagiellończyka zmieniały się wraz z sytuacją polityczną i możliwościami dynastii. Po matce, córce Albrechta II Habsburga, króla Niemiec, Czech i Węgier, Jagiellonowie rościli sobie prawa do tronów czeskiego i węgierskiego, choć formalnie były one elekcyjne. Władysław otrzymał koronę Czech, a Kazimierz zmarł w 1484 r. Zakładano, że Jan Olbracht obejmie władzę na Węgrzech, Aleksander w Polsce, a Zygmunt na Litwie. Najmłodszego Fryderyka przeznaczono do stanu duchownego i w 1488 r. został on w wieku dwudziestu lat biskupem krakowskim. Życie zweryfikowało plany dynastyczne, bowiem po śmierci węgierskiego króla Macieja Korwina w 1490 r. Węgrzy dokonali podwójnego wyboru, obwołując władcami zarówno Jana Olbrachta, jak i Władysława Jagiellończyka, króla czeskiego. Bratobójczą wojnę o tron w Budzie ostatecznie wygrał ten ostatni. W efekcie zmieniły się perspektywy jego młodszych braci. Następcą ojca w Polsce został Jan Olbracht, Wielkie Księstwo Litewskie miał dostać Aleksander, a Zygmunt stracił na razie widoki na władztwo terytorialne25.
Kazimierz IV Jagiellończyk zmarł w Grodnie 7 czerwca 1492 r., wyniszczony chorobą objawiającą się m.in. krwawą biegunką, którą za radą jakiegoś bernardyna usiłował leczyć litewskim chlebem razowym. Gdy przywołany lekarz Jakub z Zalesia stwierdził brak nadziei na wyzdrowienie, król przyjął sakramenty oraz wydał ostatnie zarządzenia prywatne i państwowe. Zygmunt, wraz z matką, był do końca przy łożu umierającego ojca. Ciało króla zostało przetransportowane do Krakowa, gdzie 11 lipca odbył się pogrzeb z udziałem królowej wdowy oraz królewiczów: Jana Olbrachta, Fryderyka i Zygmunta26.
Król na majestacie przed poddanymi, inicjał K[yrie], miniatura w: Graduał Jana Olbrachta, 1499-1505
Mimo decyzji zmarłego monarchy elekcja Jana Olbrachta na króla Polski, przeprowadzona w sierpniu 1492 r. w Piotrkowie, nie odbyła się bez komplikacji. Pojawił się inny kandydat w osobie księcia ciechanowskiego, płockiego i łomżyńskiego Janusza II z mazowieckiej gałęzi Piastów. Przekazy kronikarskie mówią również o stronnictwie sprzyjającym wyborowi Zygmunta, które mieli tworzyć mazowieccy Piastowie, wspomniany już Janusz oraz Konrad, arcybiskup gnieźnieński Zbigniew Oleśnicki, marszałek wielki koronny Rafał Jarosławski oraz możnowładczy ród Toporczyków z Tęczyńskimi na czele. Trudno powiedzieć, jakie były wówczas realne szanse Zygmunta na elekcji i czy rzeczywiście chciał konkurować z bratem. Poselstwo litewskie, reprezentujące Aleksandra wybranego już na wielkiego księcia, zdecydowanie poparło kandydaturę Jana Olbrachta. Po jego stronie stanęła także matka oraz brat Fryderyk, który przyprowadził z Krakowa 600 zbrojnych. Najstarszy z Jagiellonów, król Czech i Węgier Władysław, powołując się na prawo starszeństwa, usiłował jeszcze prowadzić targi o władzę, ale jego poselstwo spóźniło się do Piotrkowa. W efekcie Jan Olbracht został wybrany na króla Polski 27 sierpnia 1492 r., a koronowany w Krakowie 23 września27.
Głównym problemem Zygmunta było w tym momencie zabezpieczenie finansowe i uzyskanie pewnych, stałych dochodów. Po śmierci ojca utrzymaniem nieposiadającego żadnego opatrzenia królewicza powinni się zająć bracia, dysponujący częściami jagiellońskiej monarchii. Sami jednak borykali się z trudnościami finansowymi, jak niemal wszyscy ówcześni monarchowie, stąd trudno było im przeznaczyć jakieś istotne środki dla brata. Nie mieli pomysłu na zapewnienie mu stosownych dochodów, a tym bardziej terytorium, którym mógłby rządzić i utrzymywać się z niego. Trudno było im porozumieć się w tej sprawie, a na pewno nie działali szybko. Przyznana Zygmuntowi po objęciu tronu polskiego przez Jana Olbrachta roczna pensja w wysokości 8 tys. florenów, zabezpieczona m.in. na cłach poznańskich i żupach solnych krakowskich, była zdecydowanie za mała i niewystarczająca, a poza tym nieprzekazywana regularnie. Jej wypłacanie było jeszcze utrudnione przez zapisy, które na wspomnianych cłach poznańskich posiadali Jan i Andrzej Szamotulscy, wojewoda oraz kasztelan kaliscy. Zygmunt musiał ich spłacić. W 1495 r., wskutek zabiegów matki Elżbiety Rakuszanki oraz brata Fryderyka, wielki książę litewski Aleksander obiecał przeznaczyć dla Zygmunta jakieś środki, ale szczegółów nie znamy. W następnym roku przyznał mu 3 tys. florenów. Trudno jednak ustalić, czy była to kwota jednorazowa czy coroczna, brak też śladów jej wypłaty. Najstarszy brat Władysław II, król Czech i Węgier, zadeklarował ofiarowanie Zygmuntowi 10 tys. florenów rocznie, jednak pod warunkiem przekazywania podobnej sumy przez Jana Olbrachta i Aleksandra. To ostatnie zastrzeżenie spowodowało fiasko pomysłu. Aleksander po koronacji na króla Polski podtrzymał wcześniejsze nadania Olbrachta. Przeznaczył dla młodszego brata dochód z cła sandomierskiego oraz 1800 florenów z żup krakowskich. Wreszcie wskutek porozumienia z Zygmuntem, zawartego 31 marca i 7 kwietnia 1502 r., Aleksander przyznał mu 30 tys. florenów, zabezpieczonych częściowo na dochodach starostw: bieckiego, olsztyńskiego i kazimierskiego oraz w części na skrypcie dłużnym. Pieniądze te wpływały jednak długo. Ostatnią ratę królewicz otrzymał już po śmierci Aleksandra na początku 1507 r. od księżnej mazowieckiej Anny. Została ona zobowiązana do jej wypłaty na mocy dyspozycji królewskiej z 20 października 1504 r. Było to 5 tys. florenów, podzielonych na drobniejsze kwoty, uiszczane w różnym czasie. Stanowiły one końcówkę opłaty infeudacyjnej wynoszącej 30 tys. florenów, którą księżna po śmierci męża Konrada III Rudego (zm. 1503) wskutek umowy zawartej w marcu 1504 r. była zobowiązana wpłacić do skarbu królewskiego, w zamian za pozostawienie spornych ziem Mazowsza w lennym posiadaniu jej małoletnich synów Stanisława i Janusza. Źródła utrzymania i kariery szukano też dla Zygmunta za granicą. Przewidywano, że mógłby objąć dowództwo polskich wojsk najemnych w służbie Wenecji i na ich czele walczyć we Włoszech lub przeciw Turkom28.
Problemy finansowe nie byłyby tak dotkliwe dla Zygmunta, gdyby posiadał samodzielne władztwo terytorialne. Jagiellonowie w prowadzonej przez siebie polityce usiłowali uwzględnić plany uzyskania dla niego jakiegoś państwa lub dzielnicy. Niektóre z nich były w miarę realne, a inne zupełnie fantastyczne. W 1495 r. rozważano przeznaczenie dla królewicza Bośni po wcześniejszym odebraniu jej Turcji. Aleksander w 1496 r. roztaczał przed bratem widoki na spadek po Habsburgach, bowiem - jak twierdził - należy się spodziewać rychłej śmierci cesarza Maksymiliana I. Była to odpowiedź wielkiego księcia litewskiego na stanowcze dopominanie się przez Zygmunta wydzielenia dla niego dzielnicy na Litwie, dziedzictwie Jagiellonów. W tym samym czasie pojawiły się plany objęcia przez Zygmunta władzy w Szwecji, które powróciły później w latach 1502-1503. Wiosną 1501 r. rozeszły się plotki, jakoby bracia Władysław, Jan Olbracht i Aleksander zamierzali podbić państwo moskiewskie i przekazać je we władanie Zygmuntowi29.
Bardziej racjonalne i możliwe do realizacji były pomysły wydzielenia królewiczowi jakiegoś terenu w państwach rządzonych przez jego braci. W 1492 r. zastanawiano się nad oddaniem mu któregoś z księstw śląskich, ale napotkano sprzeciw Czechów, a także króla Władysława II, twierdzącego, że Zygmunt powinien otrzymać uposażenie w Wielkim Księstwie Litewskim. Konkretnie myślano o Kijowie, co z kolei napotkało zdecydowany opór Litwinów, obawiających się osłabienia integralności Litwy. Niechętny był także Aleksander, który nawet obawiał się jakiejś gwałtownej akcji brata, zmierzającej do uzyskania części litewskiego terytorium. Pisał w tej sprawie do Jana Olbrachta, domagając się pomocy w przeciwdziałaniu takim radykalnym posunięciom. W 1494 r. snuto projekty powierzenia Zygmuntowi stanowiska gubernatora we wschodniej części Prus, po wcześniejszym przeniesieniu stamtąd Krzyżaków na Podole. Królewicz ze swej strony czynił od 1501 r. zabiegi o namiestnictwo w Prusach Królewskich. Zakończyły się one połowicznym sukcesem, bowiem w sierpniu 1505 r. Aleksander powierzył mu taką funkcję, ale do jej objęcia nie doszło z powodu pojawienia się szansy na koronę po bracie. Nie powiodły się również próby oddania Zygmuntowi margrabstwa Moraw oraz namiestnictwa w Czechach30.
W 1495 r., po śmierci księcia płockiego, ciechanowskiego i łomżyńskiego Janusza II, pojawiła się nadzieja na przejęcie przez królewicza władzy na Mazowszu. W sierpniu 1495 r. Zygmunt nawet przybył do Płocka. Ostatecznie spadek po Januszu objął jego brat Konrad III Rudy. Podczas jego panowania w latach 1501-1502 królowie Aleksander i Władysław II prowadzili jeszcze tajne rozmowy dotyczące objęcia przez Zygmunta księstwa mazowieckiego, ale realna perspektywa rządów mazowieckich dla Jagiellona ponownie powróciła w 1503 r., gdy zmarł Konrad. Przypuszczalnie Zygmunt zastanawiał się nad poślubieniem Anny z Radziwiłłów, wdowy po Konradzie, która w chwili śmierci męża miała 28 lat. Posłał jej nawet swój portret. Oddanie przez Aleksandra dziedzictwa mazowieckiego małoletnim synom Piasta przekreśliło te plany, a Anna sprawowała w ich imieniu regencję na Mazowszu do 1518 r. Zygmunt wymieniał intensywną korespondencję z księżną, przesyłali sobie prezenty, a ich relacje można określić jako bliskie i przyjazne31.
Poza zabiegami o dochody i ziemie Zygmunt po śmierci ojca uczestniczył w życiu politycznym monarchii jagiellońskiej. Niewiele wiemy o jego aktywności na tym polu. Niemniej był obecny u boku króla Jana Olbrachta na sejmie w Piotrkowie, obradującym od stycznia do kwietnia 1493 r. Później w tym samym roku towarzyszył bratu na zjeździe w Poznaniu, gdzie przyjmowano poselstwa tureckie, weneckie, węgierskie i cesarskie oraz obradowano nad zorganizowaniem wielkiej krucjaty przeciwko Turcji. W dniu Bożego Narodzenia 25 grudnia 1493 r. w Krakowie, wraz z matką i Janem Olbrachtem, brał udział w pierwszej mszy, którą jako świeżo mianowany kardynał odprawił Fryderyk Jagiellończyk32.
W kwietniu i maju następnego roku bawił na zjeździe Jagiellonów w Lewoczy. Oprócz niego stawili się Władysław, Jan Olbracht i Fryderyk. Brakowało jedynie Aleksandra, który tłumaczył się znaczną odległością, ale przysłał posłów. Uczestnikiem spotkania był również mąż Zofii Jagiellonki, Fryderyk, książę i margrabia Ansbach oraz książę Bayreuth (ojciec przyszłego wielkiego mistrza krzyżackiego Albrechta). Król Władysław jako gospodarz powitał braci, pozostawiając z tyłu swój orszak i wyjeżdżając im naprzeciw z dwunastoma tylko jeźdźcami. Według relacji Włocha Antonia Bonfiniego, autora kroniki poświęconej historii Węgier: "po wzajemnem serdecznem pozdrowieniu, wszyscy zsiedli z koni a ściskając się krótko uwięźli w pocałunkach. Królowie pragnęli przemówić, ale przeszkodził słodki płacz z nadmiaru życzeń wzruszonym niezwykłą radością uczuciom"33. Obrady prowadzone w Lewoczy były tajne i do dziś pozostają tajemnicą. Jagiellonowie ponoć sami często radzili nawet przez pięć godzin, ale poruszanych tematów i podjętych ostatecznie decyzji możemy się tylko domyślać z późniejszych źródeł i wydarzeń. Władysław II chciał umocnić swoją pozycję wobec panów węgierskich, zmierzających do uzyskania większych swobód oraz przeciwdziałać opozycji sprzyjającej Habsburgom dążącym do umocnienia wpływów na Węgrzech. Bracia najpewniej rozmawiali także o wspólnej akcji przeciw Turcji i podporządkowaniu sobie Mołdawii, na czym chyba szczególnie zależało Janowi Olbrachtowi. Obecność Hohenzollerna wskazuje, że debatowano też nad wsparciem go w sporach z Bawarią, Norymbergą i cesarzem Maksymilianem I. Oczywistym tematem negocjacji wydaje się sprawa zabezpieczenia Zygmunta. Można domniemywać, że rozpatrywano możliwość osadzenia go w Mołdawii po usunięciu tamtejszego hospodara Stefana III, zwanego Wielkim. Bez względu na podjęte ustalenia, nie poprawiły one wyraźnie sytuacji materialnej królewicza i nie przybliżyły go do zdobycia jakiegoś władztwa terytorialnego. Nie wydaje się, aby zapadły też konkretne decyzje w kwestii tureckiej i mołdawskiej. O Mołdawię rywalizowała zarówno Polska, jak i Węgry, co sprawiało, że trudno było o porozumienie w sprawie wspólnej polityki wobec tego kraju. Zjazd w Lewoczy pozwolił jedynie wzmocnić Władysława na Węgrzech i wobec Habsburgów oraz przynajmniej pozornie zamanifestować jedność Jagiellonów34.
W kolejnych latach Zygmunt przebywał w Polsce, poniekąd pod opieką brata, króla Jana Olbrachta. Razem z nim w 1495 r. był w Toruniu i Malborku, gdzie stany pruskie przysięgały wierność polskiemu monarsze, oraz na Mazowszu w Rawie i wspomnianym już wyżej Płocku. We wrześniu tego roku pojawił się u boku Jana Olbrachta na zjeździe senatorów w Lublinie, w którym m.in. obradowano nad małżeństwami Jagiellonów. Szukano żony dla Władysława, ale prawdopodobnie również dla króla polskiego oraz Zygmunta. Wiosną 1496 r. królewicz razem z bratem był na sejmie w Piotrkowie, gdzie poczyniono znaczne ustępstwa na rzecz szlachty, kosztem niższych warstw społecznych - m.in. ograniczono chłopom prawo opuszczania wsi, pozwalając na to tylko jednemu rocznie. W zamian szlachta zgodziła się na podatki oraz zwołanie pospolitego ruszenia, które miało z królem wyruszyć na wyprawę do Mołdawii. W listopadzie 1496 r. Zygmunt najpewniej uczestniczył w spotkaniu Jana Olbrachta i Aleksandra w Parczewie, gdzie omawiano sprawy ekspedycji mołdawskiej35.
Być może po raz kolejny powrócono tam do koncepcji oddania władzy w Mołdawii Zygmuntowi. Podejrzenia, że Jan Olbracht zamierza to zrobić, żywił król czeski i węgierski Władysław II, czyniąc z tego powodu wyrzuty panującemu w Polsce bratu. Opinie o takich zamiarach króla polskiego były powtarzane wśród Węgrów, którzy z kolei zarzucali swojemu władcy ciche porozumienie w tej sprawie z Janem Olbrachtem36. Nie ma bezpośrednich dowodów na potwierdzenie takich planów wobec Zygmunta, ale wydają się one możliwe. Bliski Janowi Olbrachtowi Kallimach w przypisywanych mu Radach Kallimachowych napisał: "Brata Zygmunta trzymać przy sobie non est tutum [nie jest bezpiecznie]. Wsadź go na województwa wołoskie [chodzi o Mołdawię, którą w Polsce nazywano wówczas Wołoszczyzną - MF]"37.
Stefan III Wielki, hospodar mołdawski (1457-1504), fresk w klasztorze Vorone?, Rumunia, 1488 r.
Zdobycie tronu dla Zygmunta nie było najpewniej głównym celem wyprawy mołdawskiej Jana Olbrachta. Królowi raczej chodziło o powstrzymanie ekspansji tureckiej na obszarach położonych nad Morzem Czarnym oraz przeciwdziałanie próbom uniezależnienia się od Polski, podejmowanym przez hospodara Stefana. Ewentualne osadzenie brata w Mołdawii byłoby w tym wypadku jedynie dopuszczalnym środkiem umożliwiającym zrealizowanie podstawowych założeń. Zygmunt faktycznie wziął udział w mołdawskiej eskapadzie Jana Olbrachta w 1497 r. Na początku tego roku wraz z bratem Fryderykiem przebywał w Sandomierzu, gdzie Jan Olbracht czynił przygotowania wojenne. Zygmunt sam też musiał podjąć odpowiednie działania przed wyruszeniem na wojnę. Wspomagał go w tym Krzysztof Szydłowiecki, który zarządzał otoczeniem królewicza. Zygmunt podobno wystawił na wyprawę hufiec liczący czterdziestu konnych, a doliczyć do tego trzeba jeszcze służących niższej rangi. Wraz z nimi królewicz przybył na koncentrację armii polskiej, która zbierała się w maju i czerwcu 1497 r. pod Lwowem. Kampania rozpoczęła się z opóźnieniem z powodu opieszałości pospolitego ruszenia, które stanowiło trzon licznej armii Jana Olbrachta. Wojsko obciążone znacznymi taborami maszerowało powoli. W połowie sierpnia 1497 r. wkroczyło na teren Mołdawii, co skłoniło Stefana Wielkiego do zadeklarowania się jako lennik turecki i zażądania opuszczenia podległych mu ziem. Król polski potraktował hospodara jak zdrajcę, uwięził jego posłów i mimo początkowych planów opanowania przygranicznego Chocimia, ruszył na mołdawską stolicę Suczawę, którą obległ we wrześniu. Okazało się, że armia polska nie jest w stanie opanować miasta. Stefan, obok własnych sił, dysponował posiłkami tureckimi, tatarskimi, wołoskimi i - ku wielkiemu zdziwieniu Polaków - węgierskimi. Te ostatnie dobitnie pokazywały brak jedności i współdziałania jagiellońskich monarchów. Gdy pod obleganą Suczawę przybyło poselstwo z Węgier z żądaniem wycofania się z Mołdawii, którą Węgrzy uznawali za kraj zależny, zmęczeni brakiem sukcesów Polacy podjęli rokowania z Mołdawianami przy pośrednictwie węgierskim. Zawarto rozejm ze Stefanem, na mocy którego oddziały Jana Olbrachta miały swobodnie wycofać się z Mołdawii, a jej podległość lenna zostać rozstrzygnięta na drodze rokowań. Zawieszenie broni nie obejmowało jednak tureckich, tatarskich i wołoskich sojuszników hospodara. Wbrew radom Stefana, armia polska ruszyła do odwrotu przez wąskie, zalesione wąwozy Bukowiny. Maszerowano w czterech długich kolumnach, bez należytego rozpoznania i ostrożności. Pod Koźminem 26 października, po przepuszczeniu oddziałów wielkopolskich i dworskich hufców królewskich, na małopolskie i ruskie pospolite ruszenie uderzyły nieprzyjacielskie siły złożone z dawnych sprzymierzeńców Stefana oraz Mołdawian, którzy w nadziei na łupy nie zamierzali podporządkować się rozejmowi. Od całkowitej klęski uratowało Polaków zdecydowane uderzenie przybocznych oddziałów króla. Niemniej straty były ogromne, a późniejsza tradycja dodatkowo je wyolbrzymiła. W następnych dniach dochodziło do ciągłych starć z przeciwnikiem, który dodatkowo podpalał stepy. Zygmunt, uczestniczący w tym trudnym odwrocie, musiał szczególnie mocno zapamiętać zagrożenie taborów i rycerzy skierowanych do ich obrony, bowiem jeszcze w 1514 r. wspominał o tym w liście do papieża Leona X. Sam wspólnie z chorym królem skutecznie przeciwdziałał groźnej panice, która pewnego dnia wybuchła wśród Wielkopolan w związku z wieścią, jakoby Jan Olbracht zamierzał opuścić wojsko. Według kronikarskiej relacji: "Gdy doniesiono o tym królowi, uznał, że powinien się wszystkim, choć jest chory, pokazać; brata Zygmunta posłał [tymczasem] do tłumienia buntu. Ten, zapaliwszy wiele pochodni, rozkazał nieść je przed sobą przez obóz; podjeżdżał to do jednych, to do drugich przywódców i zadając kłam fałszywej pogłosce swoją obecnością oraz zachęcającymi słowy, bunt ten stłumił"38. Pomyślną przeprawę przez Prut pod Czerniowcami umożliwiło dopiero przybycie posiłków litewskich. Królewicz z przegranej kampanii wrócił do Lwowa 11 listopada 1497 r. Zachował się podczas walk właściwie, nie ma żadnych śladów jego negatywnej postawy, ale, jak przypuszcza historyk wojskowości Marek Plewczyński, doświadczenia wyniesione z mołdawskiej eskapady mogły wywołać u niego uprzedzenia do wojaczki, które później wielokrotnie wykazywał. Nie oznaczało to jednak tchórzostwa. W styczniu i lutym 1498 r. Zygmunt przebywał na sejmie w Piotrkowie, podczas którego rozmawiano o skutkach nieszczęśliwej wyprawy. Stosunki z Mołdawią unormowano, podpisując 12 lipca 1499 r. pokój obowiązujący Stefana III i jego syna Bogdana oraz Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta. Zobowiązywał on strony do wzajemnej pomocy, całkowicie pomijając zależność lenną Mołdawii od Polski i uznając zwierzchność Węgier nad hospodarem39.
Królewicz, w pełni już dojrzały mężczyzna, nadal szukał miejsca dla siebie. Sprawa mołdawska nie przyniosła mu żadnego korzystnego rozwiązania. Z pomocą przyszedł najstarszy brat Władysław. Mimo 43 lat król Czech i Węgier wciąż pozostawał bezdzietny i być może upatrywał w Zygmuncie swojego ewentualnego następcę. Z pewnością chciał zabezpieczyć jego dalszy los i dlatego zaprosił go na Węgry.
Zygmunt przed opuszczeniem Polski powziął stosowne przygotowania do wyjazdu, które odbywały się w Krakowie. Zorganizował odpowiedni do swojej rangi dwór, angażując liczniejszy zespół dworzan i służby. Na ich czele jako marszałka dworu postawił Krzysztofa Szydłowieckiego. Zygmunt z orszakiem wyjechał z Krakowa 29 września, a do węgierskiej stolicy Budy przybył po 19 listopada 1498 r.40
Władysław II Jagiellończyk, około 1509 r., na obrazie Jo?o do Cró
Podczas trzech lat pobytu na Węgrzech Zygmunt, podobnie jak wcześniej w Polsce rządzonej przez Jana Olbrachta, korzystał z gościnności brata Władysława II i żył w gruncie rzeczy na jego koszt, m.in. otrzymywał zaopatrzenie ze spiżarni węgierskiego monarchy. Nie uzyskał oczekiwanej stabilizacji i wraz z otoczeniem nie miał własnej siedziby. Korzystał z użyczonych mu w budzińskim zamku apartamentów. Jego dworzanie i służba w większej części byli najpewniej ulokowani w kwaterach w mieście. Komnaty zajmowane przez Zygmunta były raczej skromne. Zachowane rachunki jego dworu pozwalają w przybliżeniu odtworzyć niektóre elementy ich wyposażenia. Na ścianach sypialni Jagiellończyka zawieszone były ozdobne opony, łóżko przykrywano adamaszkową tkaniną, poduszki obleczono jedwabiem. Zygmunt miał do toalety polerowane lustro, szkatułkę na przechowywanie dokumentów i ważnej korespondencji. Z przyborów pisarskich wymieniano kałamarz i piaseczniczkę, służącą do posypywania drobnym piaskiem świeżego atramentowego pisma. Umeblowanie z pewnością należało do brata41.
Królewicz na razie nie pełnił na Węgrzech żadnych oficjalnych godności, ale wykorzystywał pobyt u Władysława do nawiązania kontaktów z wysokimi dostojnikami węgierskimi, co mogło przynieść wymierne zyski. Zażyłe stosunki łączyły go z prymasem Węgier i arcybiskupem ostrzyhomskim Tomaszem Bakóczem oraz biskupami: Zagrzebia, Veszprém, Nitry, Vác, a także proboszczem Székesfehérvár (Alba Regia, w Polsce nazywana Białogrodem Królewskim, gdzie mieściła się nekropolia królów węgierskich) i opatem spiskim. Pozyskał przyjazne relacje z możnymi i wpływowymi rodami: Zapolyów, Harasztich, Thurzonów i Frangepanów. Odwiedzał ich siedziby, wymieniał prezenty i listy. Uczestniczył w życiu politycznym. W grudniu 1499 r. wraz z królem Władysławem spotkali się w Pożoniu (dzisiejsza Bratysława) z bratem Fryderykiem, przybyłym z Polski. Omawiali tam wspólną jagiellońską politykę wobec Turcji i Habsburgów. W 1500 r. Zygmunt zapewne wziął udział w negocjacjach z Francją w Budzie, zainicjowanych przez francuskiego króla Ludwika XII, zabiegającego o antyhabsburski sojusz z Jagiellonami. Na zawartym 14 lipca tego roku akcie przymierza widnieje jego podpis jako świadka. Odwiedzali go posłowie weneccy, którzy w 1501 r. układali się z Węgrami przeciw Habsburgom. Według weneckiego pamiętnikarza, kronikarza i polityka Marina Sanuto, Zygmunt nawet zastępował chorego króla Władysława42.
Widok Budy od strony wschodniej, drzeworyt, w: Hartmann Schedel, Liber chronicarum cum figuris ymaginibus ab inicio mundi, 1493 r.
Jednocześnie w cieniu wielkiej i małej polityki toczyło się prywatne życie królewicza. Nie stronił od uciech i kobiet, ale źródła nie mówią, aby przekraczał dozwolone w jego czasach i sferze granice, zresztą dość swobodne. Po śmierci wytykano mu grzechy młodości, ale jednocześnie broniono: "Co zaś dotyczy spraw miłosnych, to w młodzieńczych latach żył dość lekkomyślnie i swobodnie, nie splamił się jednak cudzołóstwem ani nie zgwałcił żadnej uczciwej i skromnej dziewczyny"43. Zapewne na początku 1498 r. nawiązał intymne stosunki z Katarzyną Ochstat, zwaną Telniczanką. Przypuszczalnie urodziła się we wsi Telnice na Morawach (koło Brna) około 1480 r. Najpewniej pochodziła z mieszczańskiej rodziny, na co wskazuje małżeństwo jej siostry Małgorzaty z jednym z mieszczan z Ołomuńca. Mało prawdopodobne wydaje się domniemanie, aby należała do fraucymeru królowej Elżbiety Rakuszanki. Od 1498 do 1509 r. stale towarzyszyła Zygmuntowi, także po objęciu przez niego władzy na Litwie i w Polsce. W jego rachunkach widnieje szereg wpisów poświadczających wydatki na potrzeby Katarzyny. Nie wahał się zabrać ją na odbywające się w Budzie w 1502 r. uroczystości weselne brata Władysława i francuskiej hrabianki Anny de Foix-Candale. Ze związku z Telniczanką Zygmunt miał trójkę dzieci, syna i dwie córki44.
Najstarszy Jan urodził się 8 stycznia 1499 r. w Krakowie. Królewicz sumiennie łożył na jego utrzymanie, m.in. zatrudniając dla syna mamkę. Odnotowując wydatki na dziecko, zachowywano dyskrecję i nieślubnego Jagiellona nazywano po łacinie: filius Katrine (syn Katarzyny) lub puer Janek (chłopiec Janek). Ojciec już w dzieciństwie wybrał dla Jana karierę duchowną. Mając zaledwie 11 lat, w 1510 r. Jan de Thelnicz, bo tak go wtedy tytułowano, został kanonikiem krakowskim. Na prośbę królewskiego taty papież Juliusz II bullą wystawioną w Rzymie 29 lipca 1510 r. usuwał przeszkody kanoniczne wynikające z nieprawego urodzenia, legitymował chłopca i nadał mu szlachectwo. Dwa lata później Jan otrzymał prepozytury w kapitułach poznańskiej i płockiej. Również w 1512 r. Zygmunt nadał synowi nazwisko Jan z Książąt Litewskich, co podkreślało jego jagiellońskie pochodzenie. W tym roku nieślubny syn króla wyjechał za granicę pod opieką preceptora księdza Jakuba. Przebywał poza krajem do 1516 r. Odwiedził m.in. Wiedeń, Genuę oraz podjął studia prawnicze w Bolonii. Jest to jedyny znany nam przypadek odbycia przez Jagiellona zagranicznej edukacji i tym samym można uznać syna Zygmunta za najlepiej wykształconego przedstawiciela rodziny. Zapewne w 1518 r. został sekretarzem królewskim, otrzymując pensję w wysokości 150 florenów, podczas gdy inni zatrudnieni na tym stanowisku dostawali tylko 50 lub 40 florenów. W 1519 r. Jan z Książąt Litewskich został mianowany biskupem wileńskim. Ojciec w liście do papieża prezentował nominata na biskupstwo, jednocześnie prosząc o pozwolenie zachowania przez niego prepozytury płockiej, gdyż, jak twierdził, wileńska diecezja jest zniszczona przez długotrwałe wojny. Jan jako biskup i zaufany ojca stał się jego nieformalnym reprezentantem na Litwie, choć musiał borykać się z niechęcią panów litewskich. Okazał się dobrym gospodarzem diecezji, potrafiącym też dbać o własne interesy majątkowe. Sakrę biskupią i święcenia kapłańskie przyjął dopiero w 1531 r., co dowodzi, że długo nie był przekonany do pozostania w stanie duchownym. Jeszcze w 1526 r. pojawił się pomysł jego ożenku z Anną, ostatnią z książąt mazowieckich, i powierzenia mu lennych rządów na Mazowszu. Problemy z możnowładztwem litewskim przyczyniły się do opuszczenia Wilna przez Jana i przeniesienia go przez Zygmunta na biskupstwo poznańskie w 1536 r. Po krótkim pobycie w Poznaniu zmarł tamże 18 lutego 1538 r.45
Pieczęć biskupia wileńska Jana z Książąt Litewskich, 1529 r.
Drugim dzieckiem Zygmunta i Katarzyny Telniczanki była Regina, urodzona w 1500 lub 1501 r. W 1518 r. wydano ją za Hieronima Szafrańca z Pieskowej Skały. Otrzymała od króla znaczny posag w wysokości 6 tys. florenów. Urodziła Szafrańcowi trzy córki: Katarzynę, Annę i Zuzannę. Regina zmarła młodo 20 maja 1526 r. w Krakowie. Niemniej dzięki niej, a ściślej jej średniej córce Annie Szafrańcównie, potomkowie Zygmunta Starego i Telniczanki żyli w Polsce jeszcze w XIX wieku46.
Katarzyna, najmłodsza córka Jagiellona ze związku z Telniczanką, urodziła się około 1503 r. Wychowywana była na Węgrzech na dworze stryja, Władysława II. W 1515 r. bawiła w Wiedniu jako członkini orszaku królewny węgierskiej Anny Jagiellonki. Najpewniej miała wtedy możliwość zobaczyć ojca, choć trudno powiedzieć, czy doszło do ich osobistego spotkania. Rozważano w 1522 r. jej wydanie za hospodara mołdawskiego Stefana Młodego, ale Zygmunt Stary zdecydowanie się temu sprzeciwił. Ostatecznie około 1524 r. Katarzyna poślubiła Jerzego II, hrabiego von Montfort (Georg III von Montfort-Bregenz-Pfannberg), pochodzącego ze Szwabii. Miała dostać posag wynoszący 10 tys. florenów, ale w całości go nie wypłacono. Doczekała się czwórki dzieci: Jana, Jakuba, Hermana i Katarzyny. Umarła przed 9 września 1548 r.47
Relacje z Katarzyną Zygmunt utrzymywał także po objęciu tronów Litwy i Polski. Legalizacja tego związku była jednak zupełnie niemożliwa. Rozstanie pary nastąpiło dopiero w 1509 r., a było związane z matrymonialnymi planami króla, który powinien mieć legalnych potomków. W 1510 r. Zygmunt wydał Katarzynę za Andrzeja Kościeleckiego herbu Ogończyk, podskarbiego wielkiego koronnego. Małżeństwo wywołało skandal, opór rodziny Kościeleckich i oburzenie senatu. Zygmunt zadbał o zabezpieczenie finansowe kochanki. W 1509 r. za pośrednictwem Jana Bonera, krakowskiego kupca i królewskiego bankiera, kupiła w Krakowie kamienicę przy ul. Brackiej (zwaną Pod Białą Głową). W następnym roku Zygmunt nadał jej roczną pensję w wysokości 100 dukatów pobieraną od Żydów krakowskich. W 1515 r., już jako wdowa po Kościeleckim, który zmarł we wrześniu tego roku, dostała od króla w dożywocie miasteczko Słomniki i wieś Rakowice pod Krakowem. Z kolei w 1517 r., jak zaznaczono: na wychowanie córki, otrzymała dom przy ulicy Grodzkiej w Krakowie, na którym miała zapisane 2500 florenów. Z małżeństwa z Andrzejem Kościeleckim Telniczanka miała nieznanego z imienia syna, zmarłego w dzieciństwie, oraz córkę Beatę. Ta ostatnia, słynna z urody, przebywała na dworze królowej Bony, a następnie wyszła za księcia Ilię Ostrogskiego, któremu urodziła córkę Elżbietę, nazywaną Halszką, słynną, ale nieszczęśliwą48.
Po śmierci Kościeleckiego, gdy Jan z Książąt Litewskich został biskupem wileńskim, Katarzyna Telniczanka udała się wraz z nim do Wilna. Nie miała najlepszej opinii. Andrzej Krzycki, znamienity poeta, sekretarz królewski, a później biskup przemyski, płocki i arcybiskup gnieźnieński, poświęcił zapewne Telniczance, nie wymieniając jej wprost, niewybredny, napastliwy i ubliżający poemat, który warto tutaj przytoczyć. Świetnie pokazuje bowiem, jak była królewska kochanka mogła być postrzegana przez niektórych złośliwych członków dworu Zygmunta, jednocześnie prezentując zjadliwość i bezwzględność ówczesnych dworaków, nawet tych utalentowanych:
NA CUCHNĄCĄ KOZŁEM STARKĘ
Masz pełną zmarszczek gębę, urodę Megery,
Włosy niby Gorgony, zabójczy z ust cuch.
Wiekiem bijesz Hekube, a bladością trupa,
Poza wargi ci sterczy aż sczerniały kieł.
Kapie ci z nosa, kapie zawsze z ócz czerwonych
I zwisa aż do pępka pożółkła twa pierś,
Liszaje na prawicy, brzuch i zad - dwie beczki
I francuską chorobą ociekasz do stóp.
W końcu czy siedzisz, idziesz, czy mówisz, czy milczysz.
Paskudztwo, ba i gorzej, bo rzygać się chce,
A przecie się perłami stroisz i purpurą
I pachnidłami skrapiasz posiwiałą skroń.
Między młode dziewczęta mizdrząca się wpadasz
I tak się wszędzie wciskasz w zabawę i w tan.
Pełnaś uśmieszków, igrów, wabisz krzywym okiem
Każdego i udajesz głupio młodych pisk.
Cóż mówić, że i konno, na wspaniałym siodle
Jeździsz i wszelką rolę spełniasz pięknych pań?
O ty straszydło, gębo wstrętna dla lat moich,
Ty to myślisz, że z serca mojego masz łup?
Przestań, bo moja żądza tak nie zwyrodniała,
By do ozdób dla trumny spieszyć miała chęć49.
Być może Telniczanka, nawet mimowolnie, prowokowała epitety, jakimi opisywał ją Krzycki, bowiem zarzucano jej zbyt częste przebywanie w otoczeniu młodych mężczyzn, nadmierną chęć do zabaw, a nawet paranie się znachorstwem i czarami. Poza tym jawnie mieszała się w zarządzanie diecezją syna. Zmarła w Wilnie między 25 sierpnia a 10 września 1528 r., a następnie, po przewiezieniu zwłok, została uroczyście pochowana w Krakowie 11 grudnia50.
Wróćmy jednak do czasów młodości Zygmunta i jego pobytu na Węgrzech. Brat Władysław, mimo trudności, zdołał nieco ustabilizować losy młodszego Jagiellona. Jeszcze w 1491 r. po zwycięskiej wojnie z Janem Olbrachtem o tron węgierski oddał temu ostatniemu księstwo głogowskie, które Olbracht zobowiązał się zwrócić po ewentualnym objęciu korony polskiej. Obietnicy nie dotrzymał, a do zrzeczenia się księstwa właśnie na rzecz brata Zygmunta Władysław zdołał go nakłonić dopiero w 1499 r. Dokument potwierdzający przekazanie w lenno księstwa głogowskiego Zygmuntowi został wystawiony 29 listopada 1499 r. Oficjalny, pergaminowy akt nadania wydano dopiero 4 września 1500 r.51
Skromne głogowskie władztwo Zygmunta zostało rozszerzone o księstwo opawskie. Posiadał je Jan Korwin, naturalny syn króla węgierskiego Macieja. Zgodził się jednak oddać księstwo w zamian za mianowanie banem Chorwacji i Slawonii. Latem 1501 r. Zygmunt otrzymał od brata Opawę w lenno. Stosowny dokument wystawiono 8 grudnia 1501 r. Jagiellon nie od razu udał się do oddanych pod jego władzę państewek. Zarówno Głogów, jak i Opawę w jego imieniu objął zaufany dworzanin i sekretarz królewicza Rafał Leszczyński52.
Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 r.
Oba księstwa z racji położenia wiązały Zygmunta ze Śląskiem, należącym wówczas do Czech, ale niewolnym także od politycznych wpływów węgierskich. Jesienią 1504 r. Zygmunt objął godność namiestnika Śląska, na którą podczas sejmiku dzielnicowego we Wrocławiu wprowadził go Albrecht Kolowrat (von Kolowrath), najwyższy kanclerz królestwa Czech. Nie znamy dokładnej daty obdarzenia go namiestnictwem ani aktu jego nadania. Jako namiestnik Zygmunt zastępował brata wobec prowincji, m.in. jako sędzia, jednocześnie reprezentując ją przed królem. Był w zastępstwie monarchy zarządcą Śląska, ale rządzić musiał w porozumieniu ze śląskim sejmem, gdyż nie dysponował dostatecznie silną władzą osobistą ani administracją. Centralizacji nie sprzyjał też podział Śląska na szereg odrębnych księstw, silna pozycja duchowieństwa oraz miast, z Wrocławiem na czele. Całkowicie namiestnikowi podlegały terytoria wcielone bezpośrednio do Czech, tj. księstwa świdnickie i jaworskie, a także należące do Węgier księstwo żagańskie53.
Wcześniej, 17 maja 1504 r. został Zygmunt namiestnikiem Łużyc Dolnych (z centrum w Chociebużu, tj. Cottbus), a w grudniu tego roku Górnych (centrum w Budziszynie). Mieszkańcy obu części Łużyc uważali się za poddanych korony czeskiej i sprzeciwiali się wpływom węgierskim. Obejmując władzę nad nimi, Władysław II Jagiellończyk obiecał mianować wyłącznie namiestników wywodzących się z Czech. Nominacja Zygmunta była więc złamaniem tego zobowiązania, które można odczytać jako wzmocnienie aspiracji Węgier do zwierzchnictwa nad Łużycami. Brat oczekiwał od królewicza również uporządkowania sytuacji w prowincjach oraz stosunków z sąsiadami, w tym sporów handlowych ze Śląskiem, Saksonią i Brandenburgią54.
Mimo otrzymania Głogowa i Opawy królewicz nie pojawił się szybko w swoich księstwach. W 1501 r. zaabsorbowały go sprawy polskie, a powodem była śmierć brata, króla Jana Olbrachta 17 czerwca 1501 r. w Toruniu. W reakcji na wieść o niej, która dotarła do Budy 3 lipca, Zygmunt przywdział żałobę i podobnie nakazał postąpić całemu swemu dworowi. Wziął też udział w nabożeństwie za duszę zmarłego oraz ofiarował pieniądze na kolejne egzekwie. Oficjalnemu żalowi towarzyszyła gra polityczna, której celem była polska korona. Pierwszy swoją kandydaturę zgłosił wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk. Usilnie zabiegał o poparcie matki oraz brata Fryderyka, kardynała i prymasa Polski, sprawującego władzę w kraju podczas bezkrólewia. Mimo trwającej wojny z Moskwą opuścił Wilno i odjechał w stronę granicy z Polską. Jego mocnym atutem było dążenie Polaków do unii z Litwą. Jagiellonowie nie potrafili jednak zgodnie poprzeć jednego kandydata. Do objęcia tronu po Janie Olbrachcie aspirował również Zygmunt, popierany przez brata Władysława. Listowna interwencja Aleksandra u tego ostatniego spowodowała, że ten sam zgłosił się jako kandydat. Skutkiem takiego obrotu sprawy było wycofanie się Zygmunta, który najprawdopodobniej czuł się dłużnikiem Władysława, a jednocześnie był świadom swoich nikłych szans w starciu z królem Czech i Węgier oraz wielkim księciem litewskim. Ostateczna decyzja o wyborze nowego władcy Polski miała nastąpić na sejmie w Piotrkowie, rozpoczętym 14 września 1501 r. Elity polskie, korzystając z trudnej sytuacji Litwy, uwikłanej w ciężką walkę z państwem moskiewskim i liczącej na polską pomoc, dążyły do uzyskania od Aleksandra pozwolenia na unię Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Za cenę korony Aleksander wyraził na to zgodę, podpisując w Mielniku 23 października stosowny akt unijny. Opatrzono go jednak warunkiem, iż musi zostać uznany przez litewski sejm, co pozwoliło później na kwestionowanie wejścia tzw. unii mielnickiej w życie. Wcześniej, 3 października 1501 r. w Piotrkowie Aleksander Jagiellończyk został wybrany na króla Polski. Koronował go 12 grudnia w wawelskiej katedrze kardynał Fryderyk Jagiellończyk. Król czeski i węgierski przyjął wyniesienie brata z niezadowoleniem i chyba podobnie zareagował Zygmunt55.
Królewicz spóźnił się na koronację Aleksandra, wyjeżdżając do Krakowa z Budy dopiero 29 listopada 1501 r.56 Nieobecność podczas intronizacji brata można uznać za celową demonstrację niezadowolenia z pominięcia jego praw do jagiellońskiego dziedzictwa. Być może Zygmunt chciał w ten sposób także pokazać swoją twardą pozycję w negocjacjach z Aleksandrem, dotyczących przyznania mu stosownej rekompensaty pieniężnej. Jego opóźniony wjazd do Krakowa został zapamiętany, skoro odnotował go w swojej kronice Marcin Bielski pisząc: "Rychło potem dnia 18 grudnia [1501 r.] Zygmunt książę głogowskie i opawskie z Węgier przyjechał, i poseł wenecki za nim, winszując królowi nowemu szczęśliwego królowania"57. Na koronacji męża nie była również obecna żona Aleksandra Helena Rurykowiczówna (ur. 1476), córka wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III. Przyjechała dopiero 4 lutego 1501 r. Powodem była zapewne chęć niekomplikowania uroczystości, ponieważ Helena nie mogła być koronowana z racji wyznawania prawosławia. Nadto zdecydowaną niechęć wobec niej okazywała teściowa, królowa wdowa Elżbieta Rakuszanka. Zygmunt przebywał w Krakowie do maja 1502 r. Mieszkał w wynajętej kamienicy przy rynku, należącej do rajcy i kupca Kaspra Bera, w której dawniej mieściła się mennica. Dom ten zachował się do dzisiaj, choć przebudowany, obecnie nazywany jest Kamienicą Hetmańską lub Starą Mennicą i znajduje się pod adresem Rynek Główny 17. Królewicz zajmował parter i pierwsze piętro, a Ber z rodziną być może przeniósł się na drugie. Mimo zamożności gospodarza Zygmunt na czas swojego pobytu musiał doposażyć swoją kwaterę, m.in. kupił specjalny stół do jadalni, który okazał się za mały i należało zamówić drugi, większy. Dworzanie i służba, poza nielicznymi przybocznymi, zostali ulokowani w innych krakowskich domach. Pokojowcy zamieszkali u niejakiego Faltina (Faltyna), gdzie także jadali. Za ich przyjęcie zapłacono gospodarzowi 14 florenów, co odnotowano w rachunkach pod datą 18 kwietnia 1502 r. Osobno zmagazynowano także rzeczy i ubrania królewicza. Konie umieszczono na przedmieściach miasta58.
Widok obecny Starej Mennicy (Kamienicy Hetmańskiej) przy Rynku Głównym 17 w Krakowie
Bawiąc w Krakowie, Zygmunt prowadził z Aleksandrem rozmowy w sprawie swojego opatrzenia. Brat okazywał zrozumienie, ale jednocześnie wskazywał na liczne trudności, a przede wszystkim własne problemy finansowe. Zygmunt ze swej strony wtedy właśnie wystąpił z propozycją powierzenia mu gubernatorstwa w Prusach Królewskich. Stanowiska tego wówczas nie otrzymał, niemniej Aleksander poczynił wobec brata zobowiązania finansowe, o których była już mowa wyżej. Najprawdopodobniej sprawy pieniężne uzgodniono ostatecznie na przełomie marca i kwietnia 1502 r.59
Z Krakowa Zygmunt wyjechał 20 maja 1502 r. i udał się do Głogowa, aby wreszcie osobiście objąć rządy w powierzonym mu księstwie. Wcześniej zwiększył liczebność swojego dworu, przyjmując do służby nowych ludzi. Wiązało się to najpewniej z potrzebą nadania otoczeniu królewicza bardziej reprezentacyjnego charakteru, a w mniejszym stopniu zadaniami związanymi z administrowaniem w lennach. Do Głogowa przyjechał 5 czerwca 1502 r. i zamieszkał w tamtejszym zamku. Można powiedzieć, że wreszcie znalazł się we własnej, samodzielnej siedzibie. Stan głogowskiej rezydencji nie był jednak zadowalający. Zamek wymagał licznych napraw i znacznych nakładów finansowych. Należało przede wszystkim naprawić przeciekający dach, co pochłonęło znaczne koszty. Brak pieniędzy nie sprzyjał rozbudowanej działalności budowlanej Zygmunta i była ona w należących do niego księstwach śląskich ograniczona. Zresztą królewicz niezbyt często bawił w Głogowie. W czasie i tak krótkiej oraz przerywanej bytności na Śląsku w latach 1502-1506 w księstwie głogowskim spędził łącznie tylko około półtora roku. Zarząd swoimi lennami powierzył starostom. W Głogowie został nim jeszcze w 1499 r. Wojciech Sobek z Sulejowa i Wąsoszy, Ślązak pochodzący z księstwa głogowskiego, bardzo dobrze znający tamtejsze stosunki. Po otrzymaniu księstwa opawskiego w 1501 r. Zygmunt przeniósł sprawdzonego w Głogowie Sobka na urząd starosty do Opawy. Jego miejsce w księstwie głogowskim zajął, bliżej nieznany, Mikołaj Piasek z Białej (Pieschig, Peschig, Perschig von Bielaw lub Bila)60.
Zamek w Głogowie, widok obecny
W Głogowie Jagiellon musiał borykać się z wewnętrznymi problemami swego małego państewka. Jednym z nich był zadawniony spór między duchowieństwem a świeckimi mieszkańcami księstwa o zaciągnięte przez tych ostatnich u kleru długi. Duchowni domagali się zwrotu pieniędzy z odsetkami, a dłużnicy zwlekali z płatnościami. Spór miał różnorakie przyczyny, ale najważniejszą były kwestie monetarne. Długi zaciągano jeszcze w groszach czeskich, a po wojnach husyckich do obiegu weszły halerze, gorsza moneta o mniejszej zawartości srebra. Wierzyciele chcieli korzystniejszego dla siebie przeliczania stosunku halerzy do groszy oraz wysokości należnych im procentów (nawet do 25 proc.). Wobec opornych świeckich dłużników kler stosował surowe kary kościelne, co wywoływało stanowcze sprzeciwy. Zygmunt, wspólnie z powołaną przez siebie specjalną komisją, wydał 5 lipca 1502 r. wyrok. Zakazał stosowania klątw i kar kościelnych wobec dłużników, długi zaś podzielił na stare i nowe. Pierwsze należało zapłacić w dwóch ratach, według przelicznika 10 halerzy za 1 grosz czeski. Drugie, bieżące, powinny być spłacone w ciągu sześciu lat, przy czym w tym wypadku na 1 grosz składało się 11 halerzy. Rozstrzygnięcie królewicza nie zadowoliło duchownych, bowiem wcześniej liczono najczęściej 12 halerzy za 1 grosz. Spór trwał nadal, a rozwiązano go dopiero w 1511 r., przyjmując dla całego Śląska przelicznik zaproponowany przez Zygmunta61.
Jagiellon w wydanym 16 grudnia 1505 r. dokumencie zajął się też usprawnieniem sądownictwa w księstwie głogowskim i prawami tamtejszego rycerstwa. Ustanowił sądy wyższe, zwane leńskimi, będące najwyższymi trybunałami apelacyjnymi, obejmującymi zarówno rycerstwo, jak i mieszczan. Przetrwały one aż do 1740 r. Wraz z sądami leńskimi królewicz uregulował też prawo spadkowe rycerstwa głogowskiego. Lenna i beneficja kościelne mogli dziedziczyć tylko męscy potomkowie. Kobietom pozwalano na to jedynie wyjątkowo. Dziedziczenie przez dalszych krewnych zmarłego było możliwe po uzyskaniu specjalnej zgody księcia. Chłopi zaś mogli przekazywać spadkobiercom jedynie pieniądze i to w obecności urzędowych świadków. Zabroniono im opuszczać wieś bez zgody pana, a ewentualnych zbiegów należało oddać pod sąd dziedzica. Zygmunt określił również terminy sądowe oraz zabronił pod karą grzywny gier hazardowych na kredyt62.
Pieczęć królewicza Zygmunta jako księcia śląskiego, 1504 r.
Wśród przywilejów wydanych przez Zygmunta jako księcia głogowskiego warto też wymienić pozwolenie na otwarcie w Głogowie apteki, wystawione 20 grudnia 1506 r., już po objęciu przez niego władzy w Wielkim Księstwie Litewskim i wyborze na króla Polski63.
Księciem głogowskim Jagiellon formalnie przestał być 8 maja 1508 r., kiedy to wysłał do Głogowa list zawiadamiający o zwrocie lenna królowi Władysławowi. Ten jeszcze w tym samym roku wcielił księstwo bezpośrednio do korony czeskiej. Ogólnie rządy Zygmunta w Głogowie ocenia się pozytywnie, chwaląc go za uregulowanie spraw wewnętrznych oraz rozwój gospodarczy przypadający na okres jego rządów64.
Słabsze były związki królewicza z księstwem opawskim. Stanisław Nowogrodzki, badający w latach trzydziestych XX wieku jego rządy na Śląsku i w Łużycach, obliczył, że spędził on w Opawie niespełna osiem miesięcy. Zachowało się też mniej wiadomości o jego działalności na tym terenie. Zygmunt całkowicie zaufał staroście Wojciechowi Sobkowi, który zresztą pełnił swój urząd aż do 1511 r. Obejmując w jego imieniu Opawę, natrafił na opór szlachcica Hinka Birka z Nasola (Nassidel). Był on panem zamku Wigstein (Vikštejn koło Witkowa), z którego hołd winien był składać jedynie królowi Czech. Powołując się na to, odmówił lennej przysięgi Jagiellonowi. Sprawę usiłował załatwić Władysław Jagiellończyk, stwierdzając 19 stycznia 1502 r., że powierzył bratu całe księstwo opawskie wraz z zamkiem Wigstein i Birkowie są zobowiązani do hołdu. Spór nie został jednak rozstrzygnięty do końca rządów Zygmunta w Opawie, zaś oporni rycerze próbowali nawet doprowadzić do odłączenia zamku od księstwa opawskiego i przyłączenia go do Moraw. Wydaje się, że królewicz był przede wszystkim zainteresowany regularnym otrzymywaniem dochodów z Opawy, o co sumiennie dbał Sobek. Jednak i w tym wypadku jego rządy historycy uznają za pomyślne, gdyż księstwo opawskie bez przeszkód mogło korzystać z prosperity gospodarczej ówczesnego Śląska65.
Opuszczając w 1506 r. Śląsk i udając się po polską koronę, Zygmunt gwałtownie potrzebował gotówki. Rozwiązaniem tego problemu miało być oddanie Opawy w zastaw. Czeski magnat Mikołaj Trczka oferował za księstwo opawskie 50 tys. guldenów. Pomysł napotkał na zdecydowany sprzeciw mieszkańców, którzy nie chcieli podlegać Trczce, niemającemu ich zaufania i książęcego pochodzenia. Determinacja Jagiellona w doprowadzeniu do zastawu zmusiła Opawian do kroków radykalnych. Zdecydowali, że sami odkupią swoje księstwo za cenę proponowaną przez Trczkę oraz dadzą temu ostatniemu 5 tys. guldenów tytułem odstępnego. Zygmunt wyraził zgodę, ale pojawiły się poważne problemy z zebraniem pieniędzy i terminową zapłatą umówionych rat. Ostatecznie dopiero 13 marca 1511 r. zwolnił mieszkańców księstwa opawskiego z przysięgi wierności i oddał pod panowanie brata Władysława66.
Władzę namiestniczą Zygmunta na Śląsku badacze, zarówno polscy, jak niemieccy i czescy, zwykli uznawać za pomyślną dla tej krainy i sprzyjającą jej rozwojowi. Raczej nie była to wyłączna jego zasługa, tylko splot w większości niezależnych od niego okoliczności. Dobrze postrzegali rządy Zygmunta współcześni mu Ślązacy. W dużym stopniu wynikało to z porównania z poprzednim namiestnikiem, księciem cieszyńskim Kazimierzem II, któremu zarzucano zbytnie zajmowanie się polityką i konfliktami z Kościołem, kosztem spraw istotnych dla prowincji, ze zwalczaniem nękającego Śląsk rozbójnictwa na czele. Zygmunt przyniósł częściową stabilizację, a przede wszystkim postrzegano go jako osobę bliską królowi Władysławowi i mającą jego pełne poparcie. Nieporozumieniem jest zarzucanie królewiczowi braku starań o rewindykację Śląska dla Polski. W epoce Zygmunta nie kierowano się kryteriami narodowymi i nie można oczekiwać od niego realizacji idei, które stały się obecne w polityce w znacznie późniejszych realiach. Dla naszego bohatera istotne było to, że ziemie śląskie należą do dynastii i jego brata Władysława. Prywatnie zaś ważne były dla niego uzyskiwane z nich dochody oraz pozycja i władza odpowiednie dla członka europejskiej rodziny panującej. W założeniu miał na Śląsku bronić interesów Węgier, które rywalizowały z Czechami o tamtejsze tereny i ich przynależność państwową67.
Za bodaj najważniejszą zasługę Zygmunta jako śląskiego namiestnika uznawano w jego czasach walkę z panoszącymi się na tamtych terenach rozbójnikami. Zagrażali oni bezpieczeństwu publicznemu, handlowi i rozwojowi gospodarczemu Śląska. Ustawami wymierzonymi w rozbójnictwo zajmowały się zwoływane w okresie namiestnictwa Jagiellona śląskie sejmy. Sam Zygmunt osobiście angażował się w zwalczanie rozbojów. Odegrał ważną rolę w sprawie grasującego na Śląsku Łużyczanina Adama Szwaba, łupiącego także leżące przy śląskiej granicy tereny wielkopolskie. Rabunki nakręcał zacięty konflikt Szwaba z wpływową w Wielkopolsce rodziną Ostrorogów. W trakcie jednego z napadów na polskie pogranicze w czerwcu 1502 r. Łużyczanin porwał sędziego ziemskiego poznańskiego Piotra Opalińskiego i nieznanego z imienia Śmigielskiego (być może był to Jan Śmigielski herbu Łodzia, kasztelan przemęcki), a następnie uprowadził do Saksonii. Królewicz zaangażował się w ich uwolnienie, poproszony o to przez króla Aleksandra. Sprawa nabrała charakteru międzynarodowego, bo strona polska interweniowała u książąt saskich (Jerzy Brodaty, książę saski, był szwagrem Jagiellonów, od 1496 r. mężem ich siostry Barbary). Zygmunt, wobec niepowodzeń innych działań, zdecydował się w lecie 1503 r. wykupić Opalińskiego od Szwaba za 1800 florenów. Gwarantami zwrotu tej sumy królewiczowi było siedmiu panów wielkopolskich i rzeczywiście w 1504 r. należność uregulowano. Efekty zwalczania rozbójników były różne, ale wielostronne działania przyniosły widoczne skutki i sytuacja się uspokoiła, choć za czasów Zygmunta nie udało się całkowicie zlikwidować problemu68.
Będąc namiestnikiem, królewicz był zobowiązany do przewodniczenia sejmom śląskim, na których decydowano o sprawach dotyczących całej prowincji. Jako książę głogowski i opawski, a później namiestnik, uczestniczył w sześciu takich zgromadzeniach: we Wrocławiu w listopadzie 1501 r., w Opawie w styczniu 1505 r., we Wrocławiu w kwietniu i wrześniu 1505 r., w Prudniku w styczniu 1506 r. i we Wrocławiu w maju 1506 r. Mimo innych zajęć, będąc namiestnikiem sumiennie przyjeżdżał i przewodniczył wszystkim odbywającym się w tym czasie sejmom69.
Zygmunt popierał pomysł utworzenia uniwersytetu we Wrocławiu. Prawdopodobnie wpłynął na brata, który wydał szereg dokumentów regulujących działalność przyszłej uczelni, wraz z aktem założycielskim wydanym 20 listopada 1505 r. Powołano nawet kanclerza uniwersytetu, którym został biskup wrocławski Jan Rot. Uczelnia jednak nie podjęła działalności wskutek sprzeciwu Uniwersytetu Krakowskiego, obawiającego się konkurencji i spadku liczby studentów przybywających ze Śląska i sąsiednich krain. Protest u papieża Juliusza II okazał się skuteczny i uniwersytetu wrocławskiego wtedy nie otwarto70.
Z racji zarządzania przez namiestnika księstwami należącymi bezpośrednio do korony czeskiej, Zygmunt musiał się również zajmować osobno ich sprawami - m.in. trzykrotnie przez kilka dni sprawował w Świdnicy sądy. Jedynie raz odwiedził Jawor, a w Żaganiu nie pojawił się wcale, ograniczając się do korespondencji71.
Dużo uwagi poświęcił kwestiom monetarnym. Na Śląsku panował pod tym względem chaos spowodowany obecnością na rynku różnorodnych monet: czeskich, węgierskich, polskich oraz prywatnych, wybijanych przez miasta i książąt. Królewicz, chcąc zwiększyć swoje dochody, wystarał się u brata o przywilej bicia własnych pieniędzy. Stosowny dokument Władysław wystawił dla niego 19 listopada 1502 r., zezwalając na produkcję w Głogowie półgroszków według polskiej stopy menniczej. Prowadzenie głogowskiej mennicy Zygmunt powierzył Jakubowi Andrzejowi Bonerowi, bratu Jana. Jej istnieniu zagroził Wrocław, który w marcu 1504 r. uzyskał od króla Władysława wyrok ograniczający działalność mennic książęcych. Monarcha uczynił jednak wyjątek dla głogowskiej, pozwalając w niej wytwarzać monety według stopy śląskiej, dopóki Zygmunt będzie posiadał lenno w Głogowie. Następnie 5 czerwca 1504 r. Władysław zezwolił jeszcze bratu na wybijanie denarów i groszy według stopy czeskiej. Niemniej mennica głogowska nie przynosiła oczekiwanych zysków, co skłoniło Zygmunta do jej zamknięcia w tymże 1504 r.72
Zamieszanie na rynku pieniężnym Śląska wymagało stanowczych działań i zdecydowanych reform. Z inicjatywy miasta Wrocławia zajął się nimi sejm opawski w styczniu 1505 r. Zygmunt, który już zwinął mennicę w Głogowie, poparł przedstawiony przez wrocławian projekt, dążący do ujednolicenia wybijanych na Śląsku monet i powołania kontrolującego je urzędu probierczego. Nie udało się go jednak przeforsować. Lepsze efekty osiągnięto na sejmie we Wrocławiu w kwietniu 1505 r. Była w tym zasługa Zygmunta, który mocniej wsparł dążenia Wrocławian. Ostatecznie, wskutek nacisków książąt śląskich, przyjęto kompromis zaproponowany przez księcia ziębickiego Karola I Podiebradowicza. Postanowiono i ogłoszono 19 kwietnia 1505 r. wprowadzenie tzw. białych groszy, wybijanych w ilości 90 sztuk z grzywny wrocławskiej sześciołutowego srebra, a 36 takich monet odpowiadało jednemu dukatowi. Zachowano istniejące przywileje na produkcję halerzy, które można było bić według przelicznika 12 halerzy za szeląg, przy czym 36 szelągów odpowiadało 1 dukatowi. Nowe halerze miały wartość równą halerzom górnośląskim, czyli 12 za grosz. Halerze dolnośląskie w liczbie 20 sztuk równały się jednemu groszowi białemu. Aby ten dość skomplikowany system skutecznie zahamował chaos monetarny, zakazano używania obcych monet poza groszami czeskimi, polskimi i wybijanymi za panowania Macieja Korwina. Powołano także generalnego probierza, mającego czuwać nad jakością nowych monet. Król Władysław Jagiellończyk zatwierdził podjęte przez sejm wrocławski decyzje 30 lipca 1505 r.73
Wcześniej, 26 maja Zygmunt uzyskał od brata pozwolenie na wytwarzanie nowych monet w Głogowie i wkrótce ponownie otworzył w swoim księstwie mennicę. Jej kierownictwo powierzył drugiemu bratu Jana Bonera - Fryderykowi oraz Włochowi z Genui Eustachemu de Parentibus. Wybijane od jesieni białe grosze głogowskie nazywano bochnarami. Widniał na nich polski Orzeł i litewska Pogoń, a w otoku napis: SIGISMVNDVS DVX GLOGOVIE, KAZIMIRI R[egis] POLONIE NATVS (Zygmunt książę Głogowa, syn Kazimierza króla Polski). W 1506 r. wprowadzono jeszcze datę roczną emisji. Moneta ważyła około 2,196 grama i miała średnicę około 25 mm. Zygmunt w październiku 1505 r. uzyskał z mennicy głogowskiej 60 florenów dochodu, ale w grudniu było to już 3770 florenów74.
Największymi orędownikami wprowadzonej w 1505 r. reformy byli Zygmunt i miasto Wrocław. Niestety objęła ona jedynie Dolny Śląsk, Górny Śląsk jej nie wykonał, mimo usilnych starań królewicza i Wrocławian. Okazało się też, że potrzebna jest korekta przyjętego przelicznika wartości białego grosza, który ostatecznie na kolejnym sejmie wrocławskim we wrześniu 1505 r. został ustalony w stosunku 1 grosz za 18 halerzy. Podsumowując, należy stwierdzić, że wspierając inicjatywę Wrocławia, Zygmunt istotnie przyczynił się do regulacji stosunków monetarnych na Śląsku, choć nie całym.
Śląski etap jego życia zaowocował nawiązaniem serdecznych relacji z tamtejszymi książętami. Wśród nich należy wymienić przede wszystkim Piastów - księcia legnickiego Fryderyka II, który gościł go u siebie, oraz cieszyńskiego Kazimierza, u którego królewicz również bywał i sam podejmował go w swoim Głogowie. Wzajemnie odwiedzali się też z Karolem Podiebradowiczem, księciem ziębickim75.
Grosz głogowski Zygmunta z 1506 r., awers i rewers
Zdecydowanie słabsze były związki Zygmunta z Łużycami. W przeciwieństwie do Śląska nie przynosiły mu one zauważalnych dochodów. Jego dwuletni zarząd nie zaznaczył się w dziejach Łużyc. Zresztą wydaje się, że nie poświęcał tym ziemiom dostatecznej uwagi, osobiście odwiedził Łużyce tylko raz w końcu 1504 r. W listopadzie tego roku przybył na sejm do górnołużyckiego Budziszyna. Wraz z kanclerzem Kolowratem napotkali tam silną opozycję stanów, kierowanych przez miasta, a sprzeciwiających się nominacji namiestnika spoza prowincji i żądających wydania przywilejów ograniczających jego władzę. Odmówiono wydania królewiczowi zamku w Budziszynie. Zygmunt wraz z Kolowratem przyjęli taktykę rozbicia jedności wśród oponentów. W celu pozyskania m.in. łużyckiego rycerstwa wydali dla niego szereg uczt. Ich działania okazały się skuteczne i 2 grudnia 1504 r. rycerstwo uznało Zygmunta namiestnikiem Górnych Łużyc, a osamotnione miasta musiały ustąpić. Następnego dnia oddano mu budziszyński zamek bez żadnych warunków. Po dalszych pertraktacjach królewicz 5 grudnia 1504 r. obiecał na piśmie przestrzegać łużyckich wolności i zwyczajów. Rządy namiestnicze Zygmunt sprawował poprzez starostów. W Łużycach Dolnych godność tę powierzył swemu dworzaninowi (od 1503 r.) Janowi (Hansowi) Köckritzowi (von Köckritz), pochodzącemu z tej prowincji. Köckritz borykał się z oporem stanów, domagających się przestrzegania wolności i przywilejów, naruszanych przez poprzedniego namiestnika Henryka Reuss von Plauen. Mimo częściowego uspokojenia niezadowolonych Jan Köckritz musiał w końcu 1505 r. zrezygnować ze starostwa, które królewicz oddał innemu przedstawicielowi jego rodziny Kasprowi Köckritzowi. Ten ostatni w imieniu Zygmunta w 1506 r. podpisał układ graniczny z Brandenburgią. Starostą Łużyc Górnych z ramienia Jagiellona został Albrecht von Schreibersdorf. Urząd namiestnika łużyckiego Zygmunt złożył na początku 1507 r. W marcu tego roku zrezygnował także z namiestnictwa na Śląsku76.
Przez cały czas utrzymywał ścisłe relacje z dworem budzińskim i bratem Władysławem. 19 września 1502 r. przybył do Budy, aby wziąć udział w odbywających się na Węgrzech uroczystościach związanych z małżeństwem króla z francuską hrabianką Anną de Foix-Candale. W podróż wyruszył z Głogowa 20 sierpnia i przez Kraków, gdzie bawił krótko na przełomie sierpnia i września, pojechał do Opawy, skąd wraz z całym dworem udał się nad Dunaj. Reprezentował rodzinę Jagiellonów na koronacji Anny w Székesfehérvár 29 września 1502 r., a następnie ślubie z Władysławem, który odbył się w Budzie 6 października. Panna młoda wywodziła się ze znamienitego francuskiego rodu, a wydanie jej za Władysława miało przypieczętować zawarty jeszcze w 1500 r. sojusz Francji i Węgier, także z udziałem Polski. Oficjalnie skierowano go przeciw Turcji, ale faktycznie miał charakter antyhabsburski. Na ślubie poza Zygmuntem pojawili się przedstawiciele władców Francji oraz Anglii, papieża, Wenecji, Hohenzollernów i Wittelsbachów. Zygmunt pozostał w Budzie do 21 listopada 1502 r., mieszkając jak dawniej na tamtejszym zamku. Uczestniczył w ucztach i zabawach towarzyszących weselu, zażywał kąpieli w ciepłych źródłach oraz odnawiał znajomości z węgierskimi panami. Przyjmował gości i otrzymywał prezenty - m.in. biskup Nitry obdarował go trzema psami angielskimi, a proboszcz Székesfehérvár końmi inochodnikami (inochodźcami)77.
Z Budy królewicz powrócił na Śląsk, a stamtąd ruszył do Krakowa na wieść o ciężkiej chorobie brata, kardynała Fryderyka. W mieście znalazł się 7 stycznia 1503 r. Pozostał przy chorym aż do jego śmierci w nocy z 13 na 14 marca. Zapewne zdawał sobie sprawę, że dolegliwość Fryderyka jest nieuleczalna. Według wiarygodnych źródeł miał on bóle stawów i ścięgien, a także pękające ropne wrzody. Objawy te dały podstawę do uznania, że kardynał zapadł na, jak wtedy mówiono, francuską chorobę, czyli syfilis. Bez względu na charakter schorzenia Zygmunt najprawdopodobniej starał się pozytywnie wpływać na samopoczucie brata, a nawet dostarczać mu rozrywek - 10 stycznia na przykład grał z nim w karty, 26 tego miesiąca jadł obiad przy akompaniamencie trębaczy. Jeszcze 27 lutego chory obdarował Zygmunta dziczyzną, zaś następnego dnia czterema woźnikami, tj. końmi pociągowymi. Z wieścią o śmierci Fryderyka królewicz wysłał gońca do króla Władysława na Węgry. Sam przywdział żałobę i podobnie nakazał zrobić swoim dworzanom. Uczestniczył w pogrzebie kardynała, który odbył się 5 kwietnia 1503 r. w katedrze na Wawelu78.
Pobyty w Polsce sprzyjały kontaktom Zygmunta z panami polskimi. Dbał o nie, podtrzymując w ten sposób więzi z krajem, a jednocześnie troszcząc się o swoje interesy polityczne i ekonomiczne. Bardzo dobre relacje łączyły go z Wielkopolanami, trochę gorsze i rzadsze z Małopolanami79.
Utrzymywał również związki z Wielkim Księstwem Litewskim. Fryderyk Papée, historyk i autor monografii Aleksandra Jagiellończyka, podejrzewał nawet, że panowie litewscy zawiązali spisek skierowany przeciw postanowieniom unii mielnickiej z 1501 r., w wyniku którego Zygmunt miał zostać osadzony na tronie wielkoksiążęcym po śmierci Aleksandra bez udziału Polaków i konsultacji z nimi. Takie wyniesienie z kolei powinno zapewnić królewiczowi pomyślny wybór na króla polskiego. Przywódcą frakcji chcącej doprowadzić do takiego rozwiązania miał być marszałek nadworny litewski Michał Gliński. Był to zaufany człowiek Aleksandra, zawdzięczający mu swoją karierę. Jego antyunijne dążenia cieszyły się poparciem króla. Wspomniane sprzysiężenie litewskich magnatów miało zostać uknute na zorganizowanej przez Zygmunta w Krakowie w 1504 r. uczcie. Królewicz 25 lipca tego roku przyjechał do miasta, a biesiada odbyła się 29 września 1504 r. w dniu świętego Michała, czyli w imieniny Glińskiego. Musiało to być bardzo wystawne przyjęcie. Nabyto wiele luksusowych produktów, m.in. trzy i pół garnca małmazji za 1 florena i 12 groszy oraz w jednej z aptek słodycze za 3 floreny. Poza Zygmuntem uczestniczyli w nim trzej niewymienieni z nazwisk książęta litewscy. W rachunkach Jagiellona określono ich enigmatycznie "tres duces Lythuanie"80. Prawdopodobnie byli to Michał Gliński oraz kniaziowie Michał Zasławski i Jerzy Holszański. Ten ostatni prawie dwa lata później, 8 lipca 1506 r. w Głogowie, został przyjęty do służby na dworze królewicza. Przebieg krakowskiej uczty pozostaje tajemnicą. Niemniej tego typu spotkania towarzyskie pozyskiwały Zygmuntowi poparcie na Litwie i jak pokazała przyszłość, pomagały w drodze do objęcia po bracie władzy w Wilnie81.
Zygmunt był również aktywnym uczestnikiem wydarzeń politycznych na Węgrzech. W 1503 r. Władysław II Jagiellończyk doczekał się pierwszego dziecka, córki Anny. Wprawdzie tron węgierski i czeski były elekcyjne, ale uważano, że małżeństwo z królewną otworzy drogę do spadku po Władysławie. O rękę dziewczynki, jeszcze w niemowlęctwie, zaczęli więc zabiegać pretendenci do władzy. Cesarz Maksymilian I Habsburg proponował na męża dla Anny któregoś ze swoich wnuków, Karola lub Ferdynanda. Widział w takim mariażu skuteczne wsparcie pretensji habsburskich do węgierskiego tronu, podnoszonych od czasu śmierci króla Czech i Węgier Władysława Habsburga, zwanego Pogrobowcem, brata polskiej królowej Elżbiety Rakuszanki. Zostały one jeszcze wzmocnione w 1463 r., kiedy to Fryderyk III, ojciec Maksymiliana, podpisał z królem Węgier Maciejem Korwinem porozumienie, na mocy którego Habsburgom miał przypaść tron węgierski w razie bezpotomnej śmierci Macieja. Wbrew temu układowi Węgrzy wybrali na króla Władysława Jagiellończyka. Ten jednak, podobnie jak jego poprzednik, zawarł układ z Maksymilianem I Habsburgiem. Perspektywa habsburskich rządów nie wszystkim nad Dunajem przypadła do gustu. Silne stronnictwo antyhabsburskie (zwane niekiedy nieprecyzyjnie narodowym), kierowane przez Jana Zapolyę, chciało wyboru Węgra na następcę Władysława. Kandydatem był sam Zapolya. Jego poplecznicy na sejmie w Peszcie w 1504 r. zażądali zaręczyn Jana Zapolyi (ur. 1487) z malutką Anną. Król Władysław był wówczas poważnie chory i obawiano się, że w wypadku jego śmierci tron pozostanie nieobsadzony. Jagiellończyk nie chciał jednak ulec żądaniom narodowców i odmówił, argumentując, że może jeszcze mieć syna. Realna stawała się w tej sytuacji groźba zbrojnego wystąpienia stronnictwa zapolyańskiego. Prawdopodobnie nie bez inspiracji Maksymiliana w Czechach ogłoszono w czerwcu 1504 r. pospolite ruszenie w obronie króla przed Węgrami. Zbroili się też Habsburgowie. Konfliktowi w dużym stopniu zapobiegła mediacja Zygmunta. 8 czerwca 1505 r. opuścił on Głogów i przez Esztergom (Ostrzyhom), gdzie rozmawiał z kardynałem i prymasem węgierskim Bakóczem, przyjechał 22 czerwca do Budy. Po odbytych tam i ponownie w Esztergom konsultacjach doprowadził ostatecznie w sierpniu 1505 r. w Trenczynie do ugody między Zapolyą a węgierską parą królewską (podaje się również, że miało to miejsce wcześniej w lipcu w Budzie). Na jej mocy Anna nie została zaręczona z Janem Zapolyą, ale obiecano, że nie zostanie wydana za Habsburga. Władysław przywrócił Zapolyę do łask i zwołał sejm na jesień 1505 r. Pojawiły się też sugestie, iż swatano wówczas Zygmuntowi Barbarę Zapolyę (urodzoną prawdopodobnie około 1495 r.), siostrę Jana, ale nie ma na to żadnych dowodów. Zapośredniczone przez królewicza polskiego porozumienie okazało się kruche. Na sejmie na polach Rákos 12 października 1505 r. podjęto uchwałę wykluczającą cudzoziemców z kandydowania do węgierskiej korony. Akt ten wymierzony w Habsburgów wywołał obawy Władysława Jagiellończyka, lękającego się rosnących wpływów Zapolyi, który w tej sytuacji jawił się jako jego naturalny narodowy następca na tronie Węgier i przyszły mąż królewny Anny Jagiellonki. Kontrakcję podjął też Maksymilian Habsburg. Doszło do negocjacji jagiellońsko-habsburskich, których efektem był zawarty 20 marca 1506 r. w Wiener Neustadt układ o przyszłym małżeństwie Anny z wnukiem Maksymiliana Ferdynandem. Sytuacja uległa zmianie 1 lipca 1506 r., gdy Anna de Foix-Candale urodziła Władysławowi II syna Ludwika (urodził się jako wcześniak, a królowa zmarła 26 lipca w wyniku gorączki połogowej). Niemniej 19 tego miesiąca w Wiedniu, w układzie zawartym z węgierskim władcą, Maksymilian I uzyskał potwierdzenie praw Habsburgów do Węgier82.
Widok Krakowa około 1493 r., drzeworyt, w: Hartmann Schedel, Liber chronicarum...
Przypuszczalnie od spraw węgierskich odciągała Zygmunta choroba matki. Elżbieta Rakuszanka czuła się źle i królewicz przysłał jej ze Śląska włoskich lekarzy. W końcu czerwca 1505 r. stan królowej wdowy pogorszył się na tyle, że zdecydowała się na spisanie testamentu. Jego stróżami i obrońcami (tutores et defensores) wyznaczyła swoich dwóch synów, Władysława oraz Zygmunta. Ten ostatni otrzymał od matki skromny legat w postaci czterech zapon ozdobionych szlachetnymi kamieniami. Elżbieta zmarła w Krakowie 30 sierpnia 1505 r. O śmierci matki powiadomił Zygmunta goniec wysłany przez marszałka wielkiego koronnego Stanisława Chodeckiego. Na wieść o tym, okryty wraz z dworem żałobą, opuścił Głogów 9 września i 21 tego miesiąca przybył do Krakowa, wziął udział w pogrzebie Elżbiety, a potem 10 października 1505 r. wyjechał z powrotem do swojego głogowskiego księstwa83.
Kraków odwiedzał zresztą dość często, każdego roku, na krócej lub dłużej. Po pogrzebie matki zjawił się w mieście ponownie w styczniu 1506 r. i przebywał tam do marca. Z Krakowa obserwował obrady odbywającego się w tym czasie w Lublinie sejmu, na którym dużo rozmawiano o sposobie wybierania króla, co poniekąd wiązało się z nienajlepszym stanem zdrowia Aleksandra Jagiellończyka. Do Lublina z polecenia Zygmunta dwukrotnie jeździł jego sekretarz i dworzanin Rafał Leszczyński, zajmujący się tam jednaniem sojuszników dla królewicza. Otrzymał nawet na ten cel 50 florenów84.
Zygmunt szczególnie mocno starał się o zapewnienie sobie sukcesji w Wielkim Księstwie Litewskim. Wspomniana wyżej krakowska uczta dla panów litewskich w 1504 r. nie była wydarzeniem przypadkowym. Uzyskał wsparcie brata Władysława, który - jak można założyć po odpowiednich uzgodnieniach z Zygmuntem - aktem wydanym 2 lutego 1505 r. w Budzie przelał na niego swoje dziedziczne prawa do ojcowizny na Litwie. Schorowany Aleksander widział w królewiczu swego następcę na tronie wielkoksiążęcym. Wszystko wskazuje na to, że w 1506 r. postanowił jeszcze za swojego życia oddać Litwę Zygmuntowi, a samemu panować w Koronie. Zresztą Polskę także chciał zabezpieczyć dla młodszego brata. O realizację tych zamierzeń starał się faworyt Aleksandra kniaź Michał Gliński, działający bez wątpienia w porozumieniu z królewiczem. W lipcu 1506 r. król Aleksander wyruszył z Wilna do Lidy, gdzie zwołał sejm litewski. Być może miały tam zapaść decyzje o przekazaniu Zygmuntowi władzy w Wielkim Księstwie. Stan zdrowia króla zdecydowanie się pogarszał. Świadomy tego Aleksander 24 lipca 1506 r. w Lidzie spisał testament, który polecił otworzyć dopiero po przybyciu wezwanego ze Śląska królewicza. Zygmunta uczynił w nim swoim jedynym dziedzicem i spadkobiercą na Litwie. Zapisał mu też wszystkie swoje dobra ruchome i nieruchome. Nadto jego opiece powierzył żonę, wielką księżnę Helenę. Testament Aleksandra podpisali jako świadkowie najważniejsi panowie litewscy. Mimo wskazania w nim Zygmunta jako jedynego sukcesora nie ogłoszono go wprost i wyraźnie następcą tronu litewskiego. Pobyt chorego Aleksandra w Lidzie przerwała wiadomość o zbliżaniu się Tatarów, którzy najechali Litwę. Króla na specjalnych noszach (lektyce) zawieziono do Wilna, gdzie dotarł w końcu lipca lub na początku sierpnia 1506 r. Nie było już dla niego ratunku, stracił mowę i dogorywał w obecności żony i najbliższego dworu. Wiadomość o zwycięskiej bitwie stoczonej przez Michała Glińskiego z Tatarami pod Kleckiem (6 sierpnia) skwitował na znak radości tylko uniesieniem ręki. Zmarł w litewskiej stolicy 19 sierpnia 1506 r., nie doczekawszy przybycia brata85.
Zygmunt w tym czasie zmierzał w kierunku Wilna. Wcześniej, bawiąc w Głogowie, pilnie śledził sytuację, gromadził zasoby finansowe i przygotowywał się do działania. Wysłał 26 lipca na Litwę z listami do brata swojego pokojowca Lipnickiego. Osobiście z licznym orszakiem 4 sierpnia 1506 r. wyjechał z Głogowa do Wielkiego Księstwa. Podróżował przez Wschowę, Kościan do Poznania, gdzie przebywał od 6 do 7 sierpnia, odbywając narady z Wielkopolanami i przyjmując gońca od Michała Glińskiego. Następnie z postojami w Środzie Wielkopolskiej, Pyzdrach, Koninie, Kole, Krośniewicach, Gostyninie, Gąbinie, Sochaczewie, Błoniu, w którym spotkał się z biskupem płockim Erazmem Ciołkiem, Piasecznie, Czersku, Dobrzyńcu, Wiśniewie (przyjechał tam posłaniec Glińskiego, który przywiózł królewiczowi jeńca tatarskiego spod Klecka) dotarł 22 sierpnia do Liwu. Następnego dnia otrzymał wieść o śmierci Aleksandra. Pozostał na liwskim zamku do 25 sierpnia, rozsyłając do różnych osób, m.in. mazowieckiej księżnej Anny, listy zawiadamiające o zgonie króla i przygotowujące grunt do dalszych działań. Następnie przez Sokołów Podlaski, Drohiczyn, Dziadkowice, Bielsk Podlaski, Narew, Rudowlany, Krynki, Odelsk, Grodno przyjechał 4 września do miejscowości Przewałki. Tam dołączył do Zygmunta Michał Gliński, który wcześniej porozumiawszy się z królewiczem, wyruszył mu na spotkanie na czele 700 konnych. Inni magnaci litewscy również starali się zdobyć zaufanie królewicza. Sam Gliński liczył na zajęcie u boku Zygmunta podobnej pozycji, jaką miał przy Aleksandrze. Sądził, że za ułatwienie wprowadzenia na wielkoksiążęcy tron zyska pierwszoplanowe stanowisko na Litwie. Jego relacje z Zygmuntem pozostają nie do końca jasne, ale jak pokazała przyszłość, ambicje kniazia nie zostały zrealizowane. Dalsza droga królewicza prowadziła przez Merecz, Orany, Olkieniki, Rudniki do Wilna. Wjechał tam 10 września 1506 r. otoczony przez 4 tys. zbrojnych, dostarczonych przez Glińskiego i litewskich panów86.
Wjazd do Wilna i składane po drodze hołdy manifestowały siłę i znaczenie Zygmunta jako sukcesora władzy na Litwie. Rada hospodarska 13 września 1506 r. jednogłośnie ogłosiła go wielkim księciem. Decyzja ta była sprzeczna z aktem unii mielnickiej, ale można uznać, że Litwini wówczas uważali ją za nieobowiązującą, bo niezatwierdzoną przez ich sejm. Szybką i nieuzgodnioną z Polakami nominację królewicza oficjalnie tłumaczono zagrożeniem Wielkiego Księstwa przez zewnętrznych wrogów - Moskwę i Tatarów. Faktycznie magnaci litewscy chcieli samodzielnie zdecydować o swoim przyszłym władcy, a on sam stanowczo popierał takie stanowisko. W Polsce okazywano niezadowolenie z samowolnej, jak uważano, decyzji Litwinów, ale nie pozostawało nic innego tylko ją zaakceptować. Senatorowie koronni mogli się jedynie pocieszać nadsyłanymi im przez niektórych litewskich magnatów tłumaczeniami87.
Obrany na wielkiego księcia Zygmunt chciał jak najpilniej zorganizować pogrzeb brata i zapraszał na planowaną uroczystość przedstawiciela Korony. Pośpiech w tym względzie zalecali również panowie litewscy, dążąc do szybkiego zakończenia procesu wyniesienia nowego władcy w Wielkim Księstwie. Dlatego Aleksander jako jedyny król z dynastii Jagiellonów został pochowany w Wilnie. Sam w testamencie wyraził wolę złożenia swych doczesnych szczątków pośród grobów dziada, ojca i brata w katedrze na Wawelu. Zygmunt nie uszanował decyzji zmarłego. O przewiezienie zwłok króla nie starali się również Polacy. Obradujący w Krakowie we wrześniu 1506 r. senatorowie małopolscy poparli pochowanie Aleksandra w Wilnie, być może nie chcąc, aby brat monarchy, towarzysząc zwłokom, przyjechał do Korony i zyskał tym samym dogodną możliwość wpływania na elekcję w Polsce. Obiecywali wszakże odprawienie uroczystych egzekwii. Na ceremonii pogrzebowej Aleksandra, która odbyła się w litewskiej stolicy 11 października 1506 r., stronę polską reprezentowali kanclerz Jan Łaski i podkanclerzy Maciej Drzewicki oraz poseł panów koronnych, chorąży krakowski Mikołaj Firlej. Uroczystości żałobne trwały przez tydzień. Oczywiście Zygmunt był na nich obecny88.
Pieczęć sygnetowa królewicza Zygmunta, później używana jako pieczęć sygnetowa królewska
Uroczyste wyniesienie królewicza na Wielkie Księstwo Litewskie nastąpiło 20 października 1506 r. Poprzedziło je zaprzysiężenie praw i przywilejów litewskich. Obrzęd odbył się w wileńskiej katedrze świętego Stanisława. Biskup Wojciech Tabor włożył na głowę Zygmunta mitrę, wykonaną z czerwonego aksamitu w złote strefy i ozdobioną drogimi kamieniami, a następnie odprawił nad nim błogosławieństwo. Potem marszałek nadworny litewski Michał Gliński wręczył mu nagi miecz, wygłaszając najprawdopodobniej okolicznościową przemowę. Zygmunt zasiadł na tronie i przyjmował przysięgi wierności od panów i delegatów poszczególnych ziem litewskich. Z Polski w ceremonii wyniesienia Jagiellona na tron litewski uczestniczyli wspomniani wyżej przedstawiciele senatu - Jan Łaski, Maciej Drzewicki oraz Mikołaj Firlej89.
1 W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. 1, Warszawa 1986, s. 328.
2 Z. Wojciechowski, Zygmunt Stary (1506-1548), Warszawa 1946.
3 A. Wyczański, Zygmunt Stary, Warszawa 1985.
4 J. Besala, Zygmunt Stary i Bona Sforza, Poznań 2012.
5 M. Duczmal, Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1996, s. 543-563.
6 Krótkie zestawienie wybranych ocen i opinii historyków na temat Zygmunta I Starego, zob. J. Besala, Zygmunt Stary i Bona Sforza, s. 630, 631; M. Duczmal, Jagiellonowie, s. 560.
7 M. Bobrzyński, Dzieje Polski w zarysie, oprac. i wstęp M.H. Serejski i A.F. Grabski, Warszawa 1986; s. 267.
8 A. Dembińska, Zygmunt I. Zarys dziejów wewnętrzno-politycznych w latach 1540-1548, Poznań 1948, s. 100, 107.
9 Z. Wojciechowski, Zygmunt Stary, s. 366.
10 A. Wyczański, Zygmunt Stary, s. 62.
11 H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Poznań 1999, s. 340.
12 Z. Kiaupa, J. Kiaupien?, A. Kuncevičius, Historia Litwy. Od czasów najdawniejszych do 1795 roku, Warszawa 2007, s. 215 i 185.
13 T. Venclova, Litwa, ojczyzna moja, tłum. B. Kalęba, Kraków 2024, s. 213.
14 Pisma polityczne z czasów pierwszego bezkrólewia, wyd. J. Czubek, Kraków 1906, s. 300, 301.
15 Zob. F. Braudel, Struktury codzienności. Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV-XVIII wieku. Warszawa 2019, s. 31-35. Za podsunięcie pomysłu nawiązania do F. Braudela dziękuję profesor Katarzynie Kuras.
16 J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Księga XII: 1462-1480, oprac. tekstu łacińskiego D. Turkowska, tłum. J. Mrukówna, red. J. Wyrozumski, komentarz K. Baczkowski, T. Graff, D. Jach, J. Smołucha, Warszawa 2006, s. 186, 187; M. Miechowita, Kronika Polaków, tłum. M.K. Cichoń, Kraków 2023, s. 451; Z. Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i domu Wazów w Polsce, Kraków 2005, s. 115.
17 M. Kromer, Mowa na pogrzebie Zygmunta I oraz O pochodzeniu i o dziejach Polaków, księgi XXIX i XXX, oprac. J. Starnawski, Olsztyn 1982, s. 111.
18 M. Lubczyński, J. Pielas, Szydłowiecki Stanisław, PSB, t. 49, s. 578; K. Nabiałek, Z dworu książęcego na dwór królewski. Zmiana w elitach władzy w Polsce w początkach panowania Zygmunta I Starego, w: Średniowieczni władcy i ich otoczenie. Materiały V Kongresu Mediewistów Polskich, t. V, red. J. Sperka, K. Kollinger, Rzeszów 2018, s. 359.
19 B. Wapowski, "Historia Polaków" część ostatnia (1480-1535), wydała i przetłumaczyła K. Jasińska-Zdun, Kraków 2024, s. 381-383; M. Bogucka, Mąż stanu czy zdrajca? Na marginesie sporów o Krzysztofa Szydłowieckiego i polską dyplomację początków XVI w., w: Aetas media, aetas moderna. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. H. Manikowska, A. Bartoszewicz, W. Fałkowski, Warszawa 2000, s. 393-402; M. Ferenc, Dwór królewicza Zygmunta Jagiellończyka (1493-1506). Organizacja, ludzie, praca, Warszawa 2023; s. 507-508; J. Kieszkowski, Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki. Z dziejów kultury i sztuki zygmuntowskich czasów, Poznań 1912, s. 297; M. Lubczyński, J. Pielas, Szydłowiecki Krzysztof, PSB, t. 49, s. 551-566; K. Nabiałek, Z dworu książęcego, s. 359-362; W. Pociecha, Królowa Bona (1494-1557). Czasy i ludzie odrodzenia, t. 2, Poznań 1949, s. 149-150.
20 M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 508-509; K. Nabiałek, Szydłowiecki Mikołaj, PSB, t. 49, s. 566-574; A. Sucheni-Grabowska, Odbudowa domeny królewskiej w Polsce 1504-1548, Warszawa 2007, s. 199.
21 H. Barycz, Boruchowski (Baruchowski) Jan, PSB, t. 2, s. 353-354; U. Borkowska, Edukacja Jagiellonów, "Roczniki Historyczne", 71, 2005, s. 103-104; J. Garbacik, Kallimach Filip Buonaccorsi, PSB, t. 11, s. 494-499; M. Lubczyński, J. Pielas, Szydłowiecki Krzysztof, s. 578-579; A. Nalewajek, Na królewskim dworze Jana Olbrachta, "Roczniki Humanistyczne", t. 59, 2011, s. 48.
22 M. Kromer, Mowa na pogrzebie Zygmunta I, s. 111; U. Borkowska, Edukacja Jagiellonów, s. 115; M. Janicki, Zgon króla Zygmunta I i znaczenie fiducji w jego pobożności. List Jana Benedyktowicza Solfy do Jana Dantyszka i królowej Bony do córki Izabeli, "Studia Źródłoznawcze", 37, 2000, s. 85.
23 J.L. Decjusz, Księga o czasach króla Zygmunta, wyd. T. Bieńkowski, Warszawa 1960, s. 22-23.
24 M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 465; F. Papeé, Jan Olbracht, Kraków 1936, s. 16; P. Sobotko, O zaćmieniach Słońca i Księżyca obserwowanych przez Mikołaja Kopernika, "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", 36/3, 1991, s. 155, 158.
25 U. Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Warszawa 2011, s. 56-57; N. Nowakowska, Królewski kardynał. Studium kariery Fryderyka Jagiellończyka (1468-1503), Kraków 2011, s. 48-49; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta Starego, Warszawa 1893, s. 3-4.
26 B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 23; F. Papeé, Jan Olbracht, s. 27-31; M. Starzyński, Obiit rex, czyli co wiemy o śmierci i pochówku Władysława Łokietka (w kontekście wcześniejszych eksploracji średniowiecznych grobów królewskich na Wawelu), "Historia Slavorum Occidentis", 2023, R. 13, nr 1 (36), s. 128-129; tenże, Zgon i pogrzeb Kazimierza Jagiellończyka (1492), w: Narodziny Rzeczypospolitej. Studia z dziejów średniowiecza i czasów wczesnonowożytnych, t. 2, red. W. Bukowski, T. Jurek, Kraków 2012, s. 915-942.
27 M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 467-468; B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 25-27; F. Papeé, Jan Olbracht, s. 31-39.
28 M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 9, 11; L. Finkel, Elekcja Zygmunta I. Sprawy dynastii Jagiellońskiej i unii polsko-litewskiej, Oświęcim 2015, s. 29; F. Papeé, Aleksander Jagiellończyk, Kraków 1949, s. 56; M. Piber-Zbieranowska, Anna Radziwiłłówna księżna mazowiecka i regentka (7 kwietnia 1475-14/15 marca 1522), Warszawa 2024 (maszynopis pracy doktorskiej), s. 127, 128.
29 M. Biskup, Szwecja w kręgu polityki Jagiellonów na przełomie XV-XVI w., "Zapiski Historyczne", 43, 1978, z. 3, s. 19-21; M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 10-11; L. Finkel, Elekcja, s. 20; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 17-18, 26.
30 L. Finkel, Elekcja, s. 19-20, 27-28, 33-34; F. Papeé, Aleksander Jagiellończyk, s. 17. Co ciekawe, przeciwnikiem oddania Zygmuntowi Kijowa lub innych ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego był wielki książę moskiewski Iwan III, ojciec Heleny, żony Aleksandra Jagiellończyka, który w 1496 r. w liście do córki odradzał takie rozwiązanie, zob. M. Krom, Mež Rus? i Litvoj. Pograničnye zemli v sisteme russko-litovskih otnošenij końca XV - pervoj treti XVI v., Moskva 2010, s. 95.
31 M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 10; L. Finkel, Elekcja, 25-28, 30; P. Kozák, Ženy v okolí jagellonského prince (pozdějšího polského krále a litevského velkoknížete) Zikmunda I. do jeho sňatku s Barborou Zápolskou, w: Świat kobiet w Czechach i w Polsce w średniowieczu i w epoce nowożytnej, red. W. Iwańczak, A. Januszek-Sieradzka, J. Smołucha, Kraków 2018, s. 72-76; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 25-26; M. Piber-Zbieranowska, Anna Radziwiłłówna, s. 103-104, 187-188.
32 A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 24-25.
33 Cyt. za: L. Finkel, Zjazd Jagiellonów w Lewoczy r. 1494, Lwów 1914, s. 8.
34 M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 468; B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 33; L. Finkel, Zjazd, s. 3-36; K. Niemczyk-Wiśniewska, Stosunki polsko-mołdawskie w kontekście relacji z Węgrami i Turcją na przełomie XV i XVI wieku, Katowice 2025, s. 56-64.
35 A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 20, 21, 25.
36 B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 41; K. Niemczyk-Wiśniewska, Stosunki polsko-mołdawskie, s. 59-63.
37 Cyt. za: K. Baczkowski, Rady Kallimacha, Kraków 1989, s. 67.
38 B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 55.
39 M. Kromer, Mowa na pogrzebie Zygmunta I, s. 57; M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 470-474; B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 45-55; M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 12, 13; F. Papeé, Jan Olbracht, s. 132, 150, 152; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 22; M. Plewczyński, Naczelne dowództwo armii koronnej w latach 1501-1572, "Studia i Materiały do Historii Wojskowości", 34, 1992, s. 36.
40 B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 57; M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 13; P. Kozák, Mezi centrem a periferií: Itinerář pozdějšího krále Zikmunda I. Starého z doby jeho pobytu w Uhrách a v českých zemích (1498-1507), w: Jagiellonowie i ich świat. Dynastia królewska w drugiej połowie XV i w XVI wieku, red. B. Czwojdrak, J. Sperka, P. Węcowski, Kraków 2015, s. 131.
41 M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 13; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 35, 36.
42 K. Baczkowski, Stosunki między elitami władzy Polski i Węgier na przełomie XV i XVI wieku, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne", 130, 2003, s. 79; L. Finkel, Elekcja, s. 22; P. Kozák, Mezi centrem a peryferii, s. 131-132; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 67, 70.
43 M. Kromer, Mowa na pogrzebie Zygmunta I, s. 139.
44 Z. Anusik, Królewska krew. Polscy potomkowie Zygmunta Starego i Katarzyny Telniczanki w czasach staropolskich, "Przegląd Nauk Humanistycznych", 17, 2018, nr 2, s. 30-31; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 58, 132-133.
45 Účty dvora prince Zikmunda Jagellonského, vévody hlohovského a opavského, nejvyššího hejtmana Slezska a Lužic, z let (1493) 1500-1507, wyd. P. Kozák, Opava 2014, s. 218, 261, 263, 395, 410, 461, 468, 501, 521, 572, 592; Z. Anusik, Królewska krew, s. 32-33; M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 27, 120, 152; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 133, 174-175, 213-214.
46 Z. Anusik, Królewska krew, s. 35-63; W. Pociecha, Królowa Bona, t. 2, s. 43.
47 Z. Anusik, Królewska krew, s. 33-35; R. Żelewski, Katarzyna, PSB, t. 12, s. 222.
48 Z. Anusik, Królewska krew, s. 31; W. Pociecha, Królowa Bona, t. 2, s. 48.
49 A. Krzycki, Poezje, przełożył E. Jędrkiewicz, opracowała i wstępem opatrzyła A. Jelicz, Warszawa 1962, s. 94.
50 Z. Anusik, Królewska krew, s. 31.
51 M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 484; B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 67; J. Blaschke, Geschichte der Stadt Glogau und des Glogauer Landes, Glogau 1913, s. 163; E. Breyther, König Sigismund von Polen in Schlesien, Striegau 1906, s. 14-16; A. Divéky, Królewicz Zygmunt na dworze Władysława II króla węgierskiego, w: Mediaevalia. W 50 rocznicę pracy naukowej Jana Dąbrowskiego, Warszawa 1960, s. 359; S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta Jagiellończyka na Śląsku i w Łużycach (1499-1506), Oświęcim 2015, s. 15-17.
52 Z. Boras, Zygmunt Stary w Głogowie, Katowice 1983, s. 33; M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 14; L. Finkel, Elekcja, s. 23; S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 18-22.
53 Tamże, s. 61-66.
54 Tamże, s. 105-108.
55 M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 485, 486, 488; S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 75-77; L. Finkel, Elekcja, s. 18; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 91-93.
56 S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 81; P. Kozák, Mezi centrem a peryferii, s. 137.
57 M. Bielski, Kronika polska, t. 2, wyd. K.J. Turowski, Sanok 1856, s. 916.
58 M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 15; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 105, 106, 121, 122; G. Rutkowska, Status wdów po królach polskich z dynastii Jagiellonów, w: Kobieta i władza w czasach dawnych, red. B. Czwojdrak, A. Kluczek, Katowice 2014, s. 231.
59 A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 108-115.
60 E. Breyther, König Sigismund, s. 24, 33; M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 15, 16; P. Kozák, Mezi centrem a peryferii, s. 139; S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 27-31, 41-43.
61 S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 33, 34.
62 Tamże, s. 37-39.
63 Tamże, s. 39.
64 Tamże, s. 40.
65 Tamże, s. 44-45.
66 Tamże, s. 45, 46.
67 Tamże, s. 23, 32-33, 47-50, 60, 61.
68 B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 67; S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 97-103; G. Rutkowska, Śmigielski Jan, PSB, t. 51, s. 97, 98.
69 S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 64, 65.
70 Tamże, s. 67.
71 Tamże, s. 66.
72 L. Finkel, Elekcja, s. 23; G. Grochowska-Jasnos, Grosz głogowski Zygmunta Jagiellończyka i reformy monetarne na Śląsku, w: Głogów w czasach Jagiellonów, red. L. Lenarczyk, Głogów 2012, s. 80; S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 34-36.
73 G. Grochowska-Jasnos, Grosz głogowski, s. 80-82; S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 90, 91, 95.
74 G. Grochowska-Jasnos, Grosz głogowski, s. 82-84.
75 L. Finkel, Elekcja, s. 23; S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 55.
76 E. Breyther, König Sigismund, s. 35-37; M. Ferenc, Dwór królewicza, s. 85, 492-493; S. Nowogrodzki, Rządy Zygmunta, s. 70, 71, 107-111, 113.
77 Účty, s. 232, 237; P. Kozák, Mezi centrem a peryferii, s. 142, 143; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 168, 169.
78 M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 499-500; Účty, s. 256, 259, 263-265, 268; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 170, 171; H. Rybus, Królewicz kardynał Fryderyk Jagiellończyk jako biskup krakowski i arcybiskup gnieźnieński, Warszawa 1939, s. 185-200.
79 L. Finkel, Elekcja, s. 24-25, 58.
80 Účty, s. 398.
81 L. Finkel, Elekcja, s. 81, 82; F. Papeé, Aleksander Jagiellończyk, s. 98-100; D. Szulc, Dzieje unii polsko-litewskiej w latach 1482/1492-1569. Od unii dynastycznej do realnej, Kraków-Warszawa 2024, s. 326-330.
82 M. Duczmal, Jagiellonowie, s. 46, 451; L. Finkel, Elekcja, s. 32-33; P. Kozák, Mezi centrem a peryferii, s. 156-158.
83 L. Finkel, Elekcja, s. 89; J. Garbacik, Testament królowej Elżbiety Rakuszanki żony Kazimierza Jagiellończyka (27 VI 1505), w: Prace z dziejów Polski feudalnej ofiarowane Romanowi Grodeckiemu w 70 rocznicę urodzin, Warszawa 1960, s. 312, 315; A. Pawiński, Młode lata Zygmunta, s. 171-172; G. Rutkowska, Status wdów, s. 232.
84 Účty, s. 542; L. Finkel, Elekcja, s. 62.
85 M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 494-496; B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 111-113, L. Finkel, Elekcja, s. 30, 95-100; F. Papeé, Aleksander Jagiellończyk, s. 107-116.
86 M. Kromer, Mowa na pogrzebie Zygmunta I, s. 99; Účty, s. 589-610; B. Wapowski, "Historia Polaków", 115; L. Finkel, Elekcja, s. 100-107; P. Kozák, Mezi centrem a peryferii, s. 165-167.
87 G. Błaszczyk, Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności 1492-1569, Poznań 2002, s. 47; L. Finkel, Elekcja, s. 108-110, 119, 120.
88 M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 497; B. Wapowski, "Historia Polaków", 115; U. Borkowska, Ceremoniał pogrzebowy królów polskich w XIV-XVIII wieku, w: Państwo - Kościół - Niepodległość, pod red. J. Skarbka, J. Ziółka, Lublin 1986, s. 151; L. Finkel, Elekcja, s. 98, 112, 113, 120-124, 128.
89 M. Miechowita, Kronika Polaków, s. 498; M. Stryjkowski, Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi, wyd. M. Malinowski, t. 2, Warszawa 1846, s. 339; tenże, O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone, ani wpisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia, oprac. J. Radziszewska, Warszawa 1978, s. 598; B. Wapowski, "Historia Polaków", s. 117; A. Drążkowska, Ozdoby i nakrycia głowy na ziemiach polskich od X do końca XVIII wieku, Toruń 2012, s. 105; G. Błaszczyk, Litwa, s. 47; L. Finkel, Elekcja, s. 128-129; M. Molenda, Splendide vestitus. O znaczeniu ubiorów na królewskim dworze Jagiellonów w latach 1447-1572, Kraków 2012, s. 120.
