Moim kochanym rodzicom - za to, że dali mi tyle wolności, ile potrzebowałam

(…) od wypatrywania z cudzej ręki kawałka powszedniego chleba, od wiecznego zamykania przed nimi dróg poważnej i użytecznej pracy, mają i winny emancypować się kobiety.

Eliza Orzeszkowa, Kilka słów o kobietach

CZĘŚĆ PIERWSZA

1904–1905

ROZDZIAŁ 1

Wszystkie byłyśmy młode, szczęśliwe w niewinnej nieświadomości prawdziwego życia i gorąco zbuntowane.

Jasne promienie majowego słońca przenikające przez gęste, soczyście zielone liście kasztanowca i delikatny zapach kwiatów otaczały nas subtelną aurą, kiedy siedziałyśmy na trawie, w kojącym cieniu drzewa, żywo dyskutując. Z daleka z pewnością tworzyłyśmy uroczy obrazek, idealną inspirację do kolejnego dzieła Degasa.

– „Ogólnie więc z przekonaniem lub z pozorem przekonania powtarzają wszyscy, że kobieta równym jest mężczyźnie człowiekiem. Pojęcie to jednak istnieje tylko w teorii, a w zastosowaniu kobieta zawsze zostaje istotą ludzką wprawdzie, ale niepełnoletnią, naturą swoją więcej zbliżona do kwiata, lalki, anioła niż do człowieka”[1].

Głos Marianny Wąsowicz, która czytała niemal szeptem, żeby przypadkiem jej słowa nie dotarły do uszu rosyjskich żandarmów, w naszych brzmiał nadzwyczaj wyraźnie. Jej policzki zaróżowiły się od emocji, ale żadnej z nas to nie dziwiło, bo słowa o mentalnej niewoli kobiet zawsze odbierałyśmy z niemalże równą ekscytacją. Kiedy Marianna skończyła czytać, uniosła twarz znad trzymanej na kolanach książki i spojrzała na nas, upewniając się, że właściwie zrozumiałyśmy przekaz.

Tego majowego popołudnia w parku na Książęcem było nas sześć i wszystkie z nabożnym skupieniem słuchałyśmy fragmentów rozprawy Elizy Orzeszkowej. I choć treść znałyśmy bardzo dobrze, zgodnie uważałyśmy, że idee w niej zawarte należy często przypominać, by przypadkiem nie zatarły się w naszej świadomości, którą tak łatwo tłumiła szara codzienność.

Pomimo że uważnie słuchałam Marianny, to jednak w głowie układałam kolejne akapity artykułu do czasopisma „Bluszcz”, choć ostatni – o męskiej dominacji w powszechnie obowiązującym prawie – oddałam ledwie wczoraj. Zrobiłam to, zanim pobiegłam na wieczorne zajęcia Uniwersytetu Latającego, które tym razem nie odbywały się ani na tyłach ciasnego sklepu, jak w poprzednim tygodniu, ani w ukrytej na poddaszu pracowni artystycznej, co zdarzało się nadzwyczaj często, tylko w pięknym ogrodzie przy starej willi, należącej do rodziców jednej ze studentek.

Moja młoda i szalona głowa pełna była pomysłów, które buzowały we mnie i nie dawały mi spokoju, domagając się spisania. Od kiedy udało mi się po kryjomu – to znaczy bez wiedzy rodziców, bo ci byli tradycyjnie konserwatywni – zatrudnić w najbardziej znanym w Warszawie kobiecym czasopiśmie, poczułam, że dostałam wiatr w skrzydła. Miałam mnóstwo pomysłów i uważałam, że każdy jest lepszy od poprzedniego. Nie bałam się poruszać kontrowersyjnych tematów, jak na przykład rola kobiety w domu czy praca zarobkowa kobiet. Podobnie jak moje koleżanki z Uniwersytetu Latającego, byłam przekonana, że pełna emancypacja, o której dzięki sufrażystkom stało się głośno w Europie, to tylko kwestia czasu. A rolą piszących artykuły – czyli moją – jest uświadamianie ludzi o randze wolności kobiet. Choć czyniłam to pod pseudonimem, starałam się pisać z wyczuciem, by nikogo nie obrazić, ale czując potrzebę spełnienia misji. Uważałam za kompletnie bzdurne owo wielowiekowe przekonanie, że nam, kobietom, równe mężczyznom prawa się nie należą, bo zostałyśmy stworzone wyłącznie do roli żony, matki i gospodyni. Wmawiano nam, że jesteśmy głupsze, nierozsądne i nie dorównujemy mężczyznom rozumem i siłą. Nie zgadzałam się z tym ani ja, ani moje szanowne koleżanki.

– Paulinko, a nie dalej jak wczoraj twój Stasiek nazwał cię swoim aniołem, sama słyszałam! – zadrwiła jedna z dziewcząt, kierując słowa w stronę bez wątpienia najładniejszej z nas, Pauliny Skowrońskiej. – Przecież tak nie można! To określenie niegodne współczesnej emancypantki!

Paulina się spłoniła i nic nie odpowiedziała.

– Och, daj spokój! – odezwała się inna, stając w obronie koleżanki. – Jak się zakochasz, zaczniesz inaczej gadać. Sama będziesz chciała, żeby twój ukochany nazywał cię aniołem.

– Miłość to pierwszy stopień do kobiecego piekła!

– Więc uroczyście przysięgnijmy, że nigdy się nie zakochamy!

Dziewczęta jak na komendę uniosły palce wskazujące i środkowe prawej dłoni, lewą kładąc na piersi w okolicach serca, i zaczęły zaśmiewać się jedna przez drugą, udając, że składają przyrzeczenie. Ja nie byłam gorsza, więc oczywiście zrobiłam to samo, choć sytuacja wydała mi się wielce niedorzeczna.

– Uroczyście przysięgam, że nigdy żaden młodzieniec, choćby był najprzystojniejszy, nie zawróci mi w głowie…

– Paulina, tobie nie wolno przysięgać! Ty już jesteś zakochana, więc za późno!

– Ciekawe, co powiedzą wasi ojcowie na te uroczyste przysięgi…

Dziewczęta odwróciły się w stronę stojącego w cieniu pobliskiego drzewa Jędrzeja Witebskiego. Młodzieniec, nienagannie ubrany, w jasnych prążkowanych spodniach i dopasowanej letniej marynarce, spoglądał na nas z uroczo kpiącym uśmiechem na ustach.

– Jędrzej! No wiesz co! Ładnie tak nas podsłuchiwać?! – skarciła go któraś.

– Skoro chciałyście się skryć przed widownią, trzeba było wybrać dyskretniejsze miejsce, a nie trawnik przy głównej alei – zaśmiał się, zbliżając się do nas niespiesznie.

Uśmiechnęłam się w duchu. Miałam przyjemność zobaczyć się z Jędrzejem poprzedniego dnia, gdy tylko wrócił do Warszawy z Petersburga, ale teraz znów poczułam radość, że go widzę. Jego pobyt w Rosji trwał kilka długich miesięcy i przez ten czas zdążyłam za nim okropnie zatęsknić. Brakowało mi tych uroczych docinków, swobody, jaką przy sobie czuliśmy, niewymuszonej czułości okazywanej wzajemnie przy byle okazji. Jędrzej od dziecka był mi bliskim przyjacielem, którego szczerze i po koleżeńsku kochałam. Ja to wiedziałam, on to wiedział i wiedzieli wszyscy wokół, traktując naszą relację z tolerancyjną pobłażliwością.

Kiedyś, jako chłopiec, Jędrzej rozczulał gładką, niemal dziewczęcą urodą; błękitne oczy okolone jasnymi rzęsami i blond czupryna wprawiały w zachwyt damy, a panów w konsternację – zwłaszcza jego ojca, który obawiał się, że syn od zbytku urody stanie się zniewieściały. Tymczasem Jędrzej wyrósł na przystojnego młodego mężczyznę, za którym dziewczęta z zainteresowaniem wodziły wzrokiem. Doskonale wiedziałam, jakie wrażenie mój przyjaciel robi na koleżankach, i bawiło mnie to. Choć niekiedy wzbudzało też politowanie, bo przecież każdy w towarzystwie wiedział, że jedynym obiektem jego westchnień byłam ja. Wyłącznie ja. Jędrzej tego nie ukrywał. Od lat mnie adorował, a ja przyjmowałam to z naturalną obojętnością, jak na przyjaciółkę przystało. No cóż, kochałam go jak brata, a może nawet bardziej, bo nie przypominałam sobie, żebym do tego rodzonego – Feliksa – miała tyle tkliwości, sympatii i czuła tak głębokie przywiązanie, jak do tego chłopaka, który był moim towarzyszem od maleńkości. Nie nazwałabym jednak tej miłości inaczej jak wyłącznie przyjacielską.

Raz doszło między nami do fizycznego zbliżenia. Jeden jedyny raz, dwa lata temu nad rzeką w Konstancinie, i… Jak ja potem tego żałowałam!

Ciekawi siebie, owładnięci młodzieńczym pragnieniem cielesnej bliskości, ukryliśmy się wówczas między gęstymi szuwarami z dala od spojrzeń przypadkowych gapiów. Pozwoliłam mu się rozebrać i całować jak nikomu innemu. Sama też próbowałam dotykać go w miejscach dotąd mi nieznanych. Zrobiliśmy to po raz pierwszy w życiu, powodowani wyłącznie ciekawością i nagłym nieopanowanym pożądaniem. I o ile na mnie w konsekwencji nie zrobiło to szczególnego wrażenia, a nawet uznałam nasze niezdarne zbliżenie za karygodny błąd, o tyle Jędrzej wyraźnie nie umiał o tym zapomnieć. Co jakiś czas wracał do tego wstydliwego zdarzenia, jakby nasz jeden raz był świętością. Czymś, nad czym należało szczególnie się roztkliwiać. Tymczasem ja roztkliwiałam się wyłącznie nad tym, że straciłam dziewictwo z chłopcem, do którego nie czułam prawdziwej namiętności, a jedynie głęboko przyjacielskie przywiązanie. I wyrzucałam sobie, że mogłam to zrobić z kimś innym, bo może wówczas miałabym bardziej ekscytujące wspomnienia.

– Jak miło cię widzieć po tak długiej nieobecności, Jędrusiu! Klara wspominała nam, że wróciłeś. Czyżby już na dobre? – zagadnęła go wyraźnie ucieszona jego widokiem Marianna.

Jędrzej przysiadł na kocu obok mnie.

– Raczej tak. W Petersburgu robi się gorąco. Od kiedy Rosja zaczęła wojnę z Japonią, ulica wrze. Ludziom ta wojna się nie podoba. Coraz więcej poddanych cara wyraża niezadowolenie z warunków codziennego życia.

– Więc wróciłeś do Warszawy, żeby czuć się bezpieczniej?

– Wróciłem przede wszystkim po to, żeby pomóc ojcu w zarządzaniu fabryką. Ma coraz więcej pracy, a lat mu przybywa.

– Och, to i żona by ci się przydała – zauważyła druga spośród moich koleżanek, Lidia Mąkiewicz, obdarzając Jędrzeja powłóczystym spojrzeniem.

Jędrzej zaśmiał się głośno i serdecznie.

– Pewnie by się przydała, ale na żadną z was, drogie ślicznotki, liczyć nie mogę, skoro złożyłyście przed chwilą tak uroczystą przysięgę.

– Wszystkie oprócz Paulinki! Nasza Paulinka za miesiąc wychodzi za mąż za Stasia Gęborka. Wiesz, tego, co właśnie skończył prawo.

Jędrzej uśmiechnął pod nosem.

– Wiem, słyszałem. Winszuję serdecznie panience! Koledze Gęborkowi także już pogratulowałem.

– Koleżanki wyraźnie dobrze się bawią moim kosztem – odparła Paulina z urazą. – Bo jeszcze same nie wpadły w męskie sidła. Zobaczymy, jakie przysięgi będą składać, gdy się zakochają na amen.

Od razu odezwały się głosy oburzenia.

– My się poświęcimy dla dobra emancypacji polskich kobiet i udowodnimy, że kobieta może znaleźć szczęście i bez wychodzenia za mąż! – rzuciła któraś poważnym tonem, niczym Abraham Lincoln podczas przemówienia do republikanów.

Pozostałe dziewczęta jak na komendę wybuchły perlistym śmiechem.

– A hrabianki Domańskiej z wami nie ma? – zainteresował się Jędrzej. – Przecież ona zawsze najgłośniej wyraża swoje opinie.

Dziewczęta nagle przestały się śmiać i jakby zmarkotniały, a Jędrzej zerknął na mnie wyczekująco.

– Klaro?

– Marii nie ma z nami już od dawna – odparłam. – Przestała uczęszczać na zajęcia z uniwersytetu. Niedawno dowiedziałyśmy się od służących hrabiostwa Domańskich, że wyjechała z rodzicami na wypoczynek do Szwajcarii.

– Tak po prostu? – zdziwił się Jędrzej. – Rzuciła naukę? To do niej niepodobne. Przecież bardzo chciała zdobyć wykształcenie.

– Owszem. Ale okazało się, że Maria jest w ciąży – mówiąc to, poczułam na sobie ciężkie spojrzenia koleżanek.

Jędrzej popatrzył na mnie szczerze zdumiony. Najwyraźniej ta wiadomość zrobiła na nim nie mniejsze wrażenie niż na z nas, kiedy się o tym dowiedziałyśmy.

– I nie wiadomo, kto jest ojcem… – dodałam. – Oczywiście Domańscy oficjalnie wszystkiemu zaprzeczają.

Zauważyłam, że niektóre z moich towarzyszek, choć na co dzień otwarte, a wręcz pyskate i o nowoczesnych poglądach, nagle zawstydziła moja bezpośredniość, bo zażenowane spuściły wzrok.

– No cóż… nie ma się co dziwić, że zaprzeczają. Pewnie to dość kłopotliwe – skwitował Jędrzej, nieco dłużej zatrzymując na mnie spojrzenie, tylko po to, by za chwilę z pewnym zmieszaniem odwrócić ode mnie głowę.

Mogłabym przysiąc, że w tym momencie pomyśleliśmy dokładnie o tym samym – po naszym miłosnym wybryku również obawiałam się, że zaszłam w ciążę. Jędrzej zapewniał mnie wówczas solennie, że jeśli tak się stało, natychmiast weźmiemy ślub. W rzeczywistości chciał się ze mną ożenić i bez tego, nawet nie czekając na potwierdzenie, czy jestem w ciąży, czy nie. Ale ja absolutnie nie miałam takiego zamiaru. Odetchnęłam z ulgą, kiedy się okazało, że nasz miłosny wyskok nie będzie miał konsekwencji w postaci małego brzdąca.

– Dziwna sprawa – powiedziałam. – Żadna z nas nie domyślała się, że Maria się z kimś spotyka. Nic nikomu nie mówiła, aż nagle zniknęła ot tak, z dnia na dzień. Profesorowie też nie wiedzieli, co się stało. Próbowałyśmy się z nią kontaktować, pisałyśmy listy, nawet pojechałam do domu Domańskich, ale jej matka nie wpuściła mnie, oświadczając, że Maria jest chora i nie przyjmuje gości…

– Domańscy próbują całą sprawę zatuszować, ale kiedy Maryśka wreszcie urodzi, to i tak każdy się dowie – wtrąciła Marianna z rumieńcami ekscytacji na policzkach.

– Ledwie kilka miesięcy nie ma mnie w Warszawie, a tu takie wiadomości! – podsumował Jędrzej i podniósł się energicznie. – Wybaczcie, drogie panie, ale już pójdę. Mam sporo spraw do załatwienia, a już prawie popołudnie. Możecie więc ze spokojem wracać do interpretacji Orzeszkowej i składać kolejne przysięgi. – Puścił do nas oko.

– Och, to wcale nie takie proste, gdy co chwila kręcą się tu rosyjscy żandarmi!

– Przecież żandarmi wam niestraszni, urocze buntowniczki!

– Feministki! – poprawiła go jedna z dziewcząt, a inne zaśmiały się w odpowiedzi.

I choć teraz były to jedynie żarty, każda z nas rozprawy feministyczne, jak choćby tę autorstwa Orzeszkowej, traktowała z należytą powagą. I w obliczu przeciwności kobiecego losu, z którego coraz lepiej zdawałyśmy sobie sprawę, potrafiłyśmy walczyć o własne zdanie jak lwice. Co nie zmieniało faktu, że znienawidzone carskie patrole zawsze stanowiły dla nas nie lada wyzwanie. W czasach, kiedy wszelkich przejawów polskości zakazano, a już zwłaszcza mówienia i czytania w języku polskim, musiałyśmy się nieźle nagimnastykować, żeby nosić książki do nauki w języku polskim i po kryjomu je wypożyczać. Nieraz zdarzało się, że zaczepiali nas policjanci celem rewizji, ale wówczas pokazywałyśmy tylko te po rosyjsku, polskie chowając na dnie torby i tak zagadując mundurowego, żeby nie chciało mu się drążyć tematu.

– Zobaczymy się później? – zwrócił się do mnie Jędrzej, jeszcze zanim się oddalił.

– Dziś mam sporo zajęć i pewnie późno wrócę do domu. Jutro, Jędruś.

Kiwnął głową i odszedł, a dziewczęta zmierzyły mnie karcącymi spojrzeniami.

– Niby taka twarda jesteś i się go wypierasz, a trzymasz krótko, jak na sznurku.

– Bo przyjaźni nie oddam!

– A jeśli któraś zdobędzie jego miłość?

Nie odpowiedziałam, uznając dyskusję na ten temat za zupełnie bezsensowną. Nie wybiegałam tak daleko w przyszłość. Co ma być, to będzie. Jeśli Jędrzej znajdzie sobie kobietę, będę musiała to zaakceptować. Na razie jednak był moim najlepszym przyjacielem, nawet jeśli wyobrażał sobie naszą zażyłość zupełnie inaczej.

Siedziałyśmy na kocu jeszcze dobrą godzinę, rozprawiając na kobiece tematy, aż wreszcie trzeba było się rozejść. Każda z nas miała jeszcze swoje obowiązki czy projekty, a później czekały nas wieczorne wykłady. Koniec roku akademickiego wiązał się z zaliczeniami i nauki było sporo, a my wyjątkowo skrupulatnie się do niej przykładałyśmy. I choć edukowałyśmy się na tajnym uniwersytecie, pogardliwie przez niektórych nazywanym „babskim uniwersytetem”, to jak przystało na inteligentki – wcześniej gruntownie kształcone na słynnej pensji Jadwigi Sikorskiej – dawałyśmy z siebie wszystko. To była dla nas sprawa honoru. Pragnęłyśmy udowodnić, że tak samo jak do zarządzania domem i zajmowania się dziećmi nadajemy się również do nauki i pracy zawodowej. Uniwersytet Latający ukończyła przecież – nim jeszcze wyjechała do Paryża na Sorbonę – pierwsza na świecie kobieta noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Świadomość ta sprawiała, że czułyśmy się bardzo nobilitowane, choć oczywiście wiedziałyśmy, że niestety żadna z nas nie dorównywała intelektem wybitnej fizyko-chemiczce z Warszawy.

[1] Eliza Orzeszkowa, Kilka słów o kobietach, Lwów 1873.

ROZDZIAŁ 2

Wieczorem po zajęciach odwlekałam powrót do domu; szłam spacerowym krokiem, delektowałam się chwilą i czerpałam z tego przyjemność. Było ciepło, choć słońce schowało się już za horyzontem. Na ulicach Warszawy, pomimo późnej pory, panował przyjemny gwar. Wśród toczących się po bruku konnych powozów i dorożek raz na jakiś czas przejechał piękny lśniący automobil, wywołując prawdziwą sensację wśród przechodniów. Ja również lubiłam patrzeć na te pojazdy i wyobrażać sobie, że kiedyś wsiądę do takiego eleganckiego cacka, a potem pognam przed siebie hen, daleko. Wiedziałam, że papa miał chętkę na taki cud techniki; automobil wciąż jednak kosztował majątek, a mama powtarzała ze strachem, że nigdy w życiu do czegoś takiego nie wsiądzie, bo to jak proszenie się o śmierć.

Szłam, rozmyślając już nie tak wiele o nowym artykule do gazety, ile o Marysi Domańskiej. Właściwie od czasu, gdy dowiedziałam się o jej ciąży, myślałam o niej bardzo często. Zachodziłam w głowę, kto mógł był ojcem dziecka? I dlaczego Maria mi się nie zwierzyła? A może był nim jakiś Rosjanin i dlatego bała się wyznać prawdę? Ta myśl uwierała mnie szczególnie, bo zdawało mi się, że byłyśmy ze sobą dość blisko. Ja opowiedziałam jej o tym, że między mną i Jędrzejem doszło do fizycznego zbliżenia i że później bardzo tego żałowałam. Z jej strony liczyłam na podobne zaufanie.

Jeszcze kilka miesięcy temu wspólnie z Marią rozpoczęłyśmy kolejny rok nauki, a prócz tego regularnie chodziłyśmy na spotkania emancypantek – entuzjastek wierzących, że naprawdę możemy odmienić położenie kobiet. Spotykałyśmy się coraz częściej: w zaprzyjaźnionych kawiarniach albo mieszkaniach którejś z feministek. Maria była w tych poglądach jeszcze bardziej radykalna niż ja czy inne koleżanki, i gorąco wierzyła w równouprawnienie. To również za jej namową brałyśmy udział w poważnych wiecach, organizowanych przez młodych socjalistów przeciwko wszechwładzy rosyjskiego imperium. A tam, słuchając kwiecistych przemówień przywódców Polskiej Partii Socjalistycznej, uwierzyłyśmy w możliwość wyzwolenia polskiego narodu spod jarzma zaborcy.

I nagle z dnia na dzień Maria – pilna studentka i dusza towarzystwa – przestała pokazywać się publicznie i uczestniczyć w zajęciach na uniwersytecie. Z niewiadomego powodu zamknęła się w domu rodziców, nie przyjmując gości ani nie chodząc do nikogo z wizytą. Plotkom i ciekawskim domysłom nie było końca, lecz hrabiostwo Domańscy stanowczo zaprzeczali, jakoby ich córka spodziewała się nieślubnego dziecka. Hrabia chciał nawet wytoczyć komuś proces sądowy o pomówienie, ale i tak ludzie w Warszawie wiedzieli swoje.

Byłam już niemal pod domem i szłam wzdłuż ulicy Pięknej niedaleko parku Ujazdowskiego, kiedy nagle usłyszałam za plecami stukot końskich kopyt o bruk. Obejrzałam się i w tym momencie ktoś z całym impetem wpadł na mnie i popchnął na chodnik. Przewróciłam się, a książki, które trzymałam w podręcznej torbie, wypadły z niej z łoskotem. Człowiek, który mnie pchnął, również niemal się przewrócił, cudem tylko zdołał utrzymać równowagę. Zrobił nade mną susa i pobiegł dalej przed siebie. Zatrzymała go dopiero kula, która trafiła go w nogę.

Podnosząc się z kolan, z trwogą zobaczyłam, jak chłopaka – uciekający przed żandarmami wyrostek – pada po postrzale na ulicę. W okamgnieniu znalazło się przy nim trzech konnych.

– Brać go! – usłyszałam twardy rosyjski rozkaz.

Jeden z szeregowych zsiadł z konia i chwycił jęczącego z bólu chłopaka za poły brudnej koszuli.

Nim zdołałam pojąć całą sytuację, podjechał do mnie drugi mundurowy, rosyjski oficer.

– Nic się panience nie stało? – spytał, świdrując mnie uważnym wzrokiem.

– Co z nim? – Z przejęciem wskazałam na chłopaka, z którego nogi broczyła krew. – Dokąd go zabieracie?

– Tam, gdzie jego miejsce. Do aresztu.

Uniosłam twarz i popatrzyłam na oficera. Był bardzo przystojny. Na koniu trzymał się prosto i dumnie. Szarymi chmurnymi oczami sunął po mojej postaci, aż zatrzymał wzrok na pustej torbie, którą ściskałam w dłoniach. Książki, owinięte w papier, by ukryć polskie tytuły, wciąż leżały na chodniku.

– Co zrobił? – spytałam bez strachu, a oficer uniósł brwi w wyrazie zaskoczenia moją zuchwałością.

– A co to panienkę interesuje?

Pomyślałam, że to bardzo niegrzeczne, żeby oficer zwracał się w ten sposób do damy, ale zatrzymałam tę myśl dla siebie.

– Chcę wiedzieć, jak mogłabym mu pomóc – odparłam hardo.

Zaśmiał się ironicznie.

– Pomóc? Czy ten obwieś to panienki znajomy?

– Nie.

Na ułamek sekundy nasze oczy się spotkały – moje jasnozielone, o upartym spojrzeniu, i jego, szare i posępne. Przeszył mnie nieprzyjemny dreszcz.

– Pomóc to może panienka sobie, zbierając te książki i chowając je przede mną. Zdaje się, że lepiej dla panienki, bym nie przeglądał ich zawartości.

Zmarszczyłam brwi i powoli schyliłam się po egzemplarze. Rzeczywiście lepiej byłoby, gdyby oficer nie wiedział, co czytałam.

– Czym ten chłopak zawinił? – powtórzyłam pytanie, kiedy książki bezpiecznie spoczęły w mojej torbie.

– Jest panienka nadzwyczaj dociekliwa, panno…

– To raczej pan powinien przedstawić się pierwszy – upomniałam go sucho.

Nie wiedziałam, skąd we mnie tyle buty i odwagi wobec tego oficera, ale nie bałam się go. Nie peszył mnie swoją przewagą; hamował jedynie moje wypowiedzi, które cisnęły mi się na usta. Wiedziałam, że w rozmowie z nim powinnam gryźć się w język.

Mięsień na jego policzku drgnął.

– Kapitan Lejb-Gwardyjskiego Pułku Ułanów Jego Wysokości, Aleksander Dmitrij Kirsanov, pomocnik generała-gubernatora Michaiła Iwanowicza Czertkowa do usług – przedstawił się.

Nie dałam po sobie poznać, że ta informacja zrobiła na mnie spore wrażenie, bo fakt, że miałam przed sobą kogoś tak wysoko postawionego w carskiej gwardii, nie był bez znaczenia. Błyskawicznie przeszło mi przez myśl, że biedny, trafiony kulą chłopak tak naprawdę nie miał w starciu z nim żadnych szans.

– Panna Klara Tyszkowska – zrewanżowałam się. – Kapitanie, za co chcecie aresztować tego chłopca?

– Bezmyślnie zrywał ze słupów obwieszczenia o poborze rezerwistów do armii Jego Wysokości Mikołaja II. Domyśla się panienka, że zepsuł mi tym wieczorną przejażdżkę po mieście.

– Może nie był świadom, co zrywa? Wiecie, kapitanie, że analfabetyzm jest powszechny wśród robotników i biedoty.

Oficer żachnął się z drwiną.

– Za to, co zrobił, powinien dostać parę lat katorgi.

Ukradkiem zerknęłam w stronę dragonów, którzy bez litości szarpali teraz już nieprzytomnym chłopakiem. Jego noga zwisała bezwładnie. Zastanawiałam się, czy zemdlał z bólu, czy ze strachu. Ogarnął mnie jeszcze większy gniew; machinalnie zacisnęłam pięści z wściekłości.

– Może pan kapitan również okazać wspaniałomyślność i wypuścić biedaka – powiedziałam powoli, z trudem panując nad emocjami. – Chłopiec już dostał nauczkę. Pański człowiek go postrzelił, więc pewnie będzie kaleką do końca życia.

Kirsanov uśmiechnął się krzywo, nie spuszczając ze mnie wzroku.

– Pani nie jest świadoma wagi przestępstwa, które ten smarkacz popełnił. Buntowanie się przeciwko rozkazom Jego Wysokości to surowo karana zbrodnia.

– Nie śmiem się mierzyć z pańskim rozumem, kapitanie. Jestem tylko kobietą – odparłam z powagą, ale on chyba wyczuł ukrytą w moim tonie drwinę. – Nie widzę w jego postępowaniu zarzewia buntu. Ot, zwykły głupi chuligański wybryk dzieciaka, co ledwo od ziemi odrósł.

– Jest panienka zuchwała – zauważył oschle Rosjanin.

– Raczej zdesperowana – poprawiłam go łagodnie. – Chcę nieszczęśnikowi pomóc.

Kirsanov wygiął wargi w cynicznym uśmiechu i skręcił konia w stronę żołnierzy. Nie zastanawiając się nad tym, co właściwie robię, pobiegłam za nim.

– Panie kapitanie, proszę mnie posłuchać… Z pewnością jest pan rozsądnym człowiekiem. Jeden nieszczęśnik nie przyniesie panu chwały.

W akcie desperacji gotowa byłam błagać go niemal na kolanach, byle wypuścił tego rannego chłopca. Już tyle razy patrzyłam na niesprawiedliwości popełniane przez carskich żołnierzy i żandarmów, którzy bez zastanowienia bili i szykanowali obywateli za najmniejsze przewinienia. Takie obrazki na ulicach Warszawy były na porządku dziennym.

Mężczyzna wstrzymał konia i odwrócił się do mnie. Spojrzenie wciąż miał twarde i nieustępliwe.

– Zapłacę… – rzuciłam, nie dając za wygraną. – Mam przy sobie kilka rubli. – Zaczęłam gorączkowo przetrząsać torbę w poszukiwaniu skórzanej portmonetki, którą zawsze nosiłam przy sobie.

Pamiętałam, że łapówka zawsze była dobrze widziana, i zdarzało się, że działała cuda.

Nie zorientowałam się, że kapitan zsiadł z konia i podszedł do mnie. Zauważyłam to dopiero, gdy zbliżył się na tyle, że poczułam bijącą od niego woń wierzchowca zmieszaną z zapachem męskiego potu, a przed oczami miałam guziki jego gwardyjskiego munduru. Był wysoki, dużo wyższy ode mnie, i odczułam tę przewagę bardzo intensywnie.

– Ile jest panienka gotowa zapłacić za tego parszywego szczeniaka?

Wolno uniosłam twarz i spojrzałam mu w oczy. Wpatrywał się we mnie intensywnie, niemal drapieżnie, a ja poczułam nieznośną słabość w nogach. Mimowolnie zaczęłam drżeć, ale nie ze strachu, tylko z buzującego we mnie gniewu.

– Nie wiem, ile mam przy sobie…

Kciukiem uniósł moją brodę i pochylił się nade mną tak, że nasze oddechy niemal się zmieszały.

– Ile jest panna gotowa zapłacić? – powtórzył zuchwale, ślizgając się spojrzeniem po moich wargach.

Zrobiło mi się niedobrze. Odwróciłam od niego twarz i cofnęłam o dwa kroki.

– Jest pan bezczelny! – wyszeptałam ze wzgardą.

Błysk w jego oku nie gasł.

– To panienka jest bezczelna, proponując mi byle łapówkę za zaniechanie służbowych obowiązków.

Nim zdążyłam odpowiedzieć, wskoczył na konia i dał rozkaz żołnierzom do odjazdu.

Stałam w bezruchu, zaciskając boleśnie usta i patrząc, jak wywożą nieprzytomnego, przerzuconego przez końskie siodło chłopca. Coś gwałtownie zakłuło mnie w piersi. Wiedziałam, że chłopak nie przeżyje. Nie wiedziałam jednak, że moja znajomość z kapitanem Aleksandrem Kirsanovem dopiero się rozpoczęła i miała odcisnąć niezbywalne piętno na moim życiu.

ROZDZIAŁ 3

Lato minęło wyjątkowo szybko i nadzwyczaj spokojnie. Mama jak co roku, już na początku czerwca spakowała kufry i wyjechała z Warszawy do pobliskiego Konstancina, gdzie ojciec nabył dawno temu uroczą willę, którą nazwaliśmy „Pałacyk Magnolia”. Mama spędzała tam każde lato, oddając się przyjemności obcowania z naturą i plotkując z towarzystwem kobiet tak jak one uciekających przed miejskim zgiełkiem. Cały sezon wydawała przyjęcia dla znajomych, a ja towarzyszyłam jej w tym błogim wypoczynku, raz w tygodniu wracając na jeden dzień do Warszawy pod pozorem spotkania się z koleżankami, a w rzeczywistości po to, by oddać do redakcji „Bluszczu” gotowe artykuły. Wówczas obowiązkowo spotykałam się też z Jędrzejem, który narzekał, że beze mnie Warszawa traci blask.

To był przyjemny, beztroski czas i nic nie zapowiadało burzy, która nadciągała od wschodu, choć wielu ludzi przeczuwało, że idą zmiany mające istotnie zaważyć na sytuacji w naszej zniewolonej ojczyźnie. Zmiany, które obudzą ducha rewolucji, a ta już po kres zaborczej niewoli będzie przypominać, że nie wolno ustawać w walce.

Wojna z Japonią, w której imperium Romanowów miało być z założenia stroną wygraną, okazywała się porażką dla Wszechrusi. Car nie tylko nie umiał zdobyć przewagi nad – zdawałoby się – słabszym przeciwnikiem, ale wzbudzał w swoim narodzie coraz większe niezadowolenie. Docierały do nas informacje, że Rosjanie chętniej i z większą zaciętością wychodzili na ulice Petersburga, Moskwy i innych dużych miast, domagając się od Mikołaja II zakończenia wojny. Bo przecież ta wojna, która w założeniu miała ugruntować wpływy imperium w Mandżurii, w rzeczywistości doprowadziła do gwałtownego zwiększenia cen, podnoszenia podatków, a tym samym do tego, że obywatele zaczęli cierpieć głód. Rewolucyjne nastroje docierały również do Królestwa Polskiego; szczególnie Warszawa odczuwała niezadowolenie z polityki prowadzonej przez zaborcę. Do udziału w wojnie powoływano kolejnych Polaków z terenów całego Królestwa: młodych, silnych mężczyzn zmuszano do walki w imię znienawidzonego imperatora, w razie odmowy grożąc im zsyłką na daleki Sybir lub śmiercią. Coraz więcej chłopców, szczególnie ze społeczności robotników, wszczynało bunt. Zaczęto stawiać odważny opór przeciwko rażąco niesprawiedliwej brance i wiadome było, że wraz z nadejściem jesieni sytuacja jeszcze się zaogni.

Ja sama, choć sprawa wojska nie dotyczyła mnie osobiście, też byłam głęboko przeciwna przymusowemu poborowi moich kolegów i znajomych. Czułam głęboki sprzeciw i popierałam tych, którzy w akcie desperacji uciekali pod osłoną nocy, jak niegdyś mój brat Feliks, by nie dosięgnął ich carski dekret. Gdyby nie to, spędzałabym konstancińskie lato w o wiele większym spokoju, oddając się jedynie lekturze i rozmyślaniom na temat kobiecej niezależności.

Jesienią wydarzyło się jednak coś, co nie miało nic wspólnego ani z odległą wojną, ani z rosyjskim zaborcą, a co wstrząsnęło mną głęboko. Na początku października dotarł do mnie list, przekazany w tajemnicy przez służącą hrabiostwa Domańskich – list skreślony ręką mojej przyjaciółki, Marii.

Droga Klaro,

pewnie wiesz, dlaczego od tylu miesięcy jestem nieobecna, dlaczego tak nagle zrezygnowałam z nauki, którą uwielbiałam, oraz z życia towarzyskiego. Moje losy bardzo się pogmatwały, bo jak już pewnie doszły Cię słuchy, spodziewam się dziecka. Prawdopodobnie wydaje Ci się, że ja, gorąca zwolenniczka emancypacji, kobieta świadoma i niedająca się omamić ciemnocie, straciłam czujność i dałam się ponieść emocjom. Cóż. Sprawa jest zbyt delikatna… I niestety nie mogę Ci wyjawić, kto jest ojcem mojego dziecka. Ten mężczyzna i ja nigdy nie mielibyśmy szansy na wspólne życie.

Piszę do Ciebie, bo bardzo się boję i nie wiem, co robić, a strach odbiera mi zdrowy rozsądek. Niemal nie wychodzę już z łóżka, bo na dniach spodziewam się rozwiązania i dramatycznie obawiam się o życie mojego dziecka! Matka z ojcem zamknęli mnie w domu i trzymają pod kluczem, żeby nikt nie miał do mnie dostępu. Słyszałam, jak rozmawiali między sobą, że po narodzinach zamierzają oddać moje dziecko komuś na wychowanie. Nie mogę na to pozwolić! Nie zniosę, jeśli odbiorą mi moje maleństwo. Nie wiesz, Klaro, jakie to szczęście czuć pod sercem rosnące życie. Poza tym jest ono owocem wielkiej, choć niespełnionej miłości. Nie mogą zmusić mnie do oddania mojego dziecka. Proszę, błagam Cię, Klaro, pomóż mi, bo nie mam już siły walczyć i boję się, że przegram.

Twoja przyjaciółka

Maria Domańska

Tamtej nocy po otrzymaniu listu nie mogłam zasnąć. Rzucałam się nerwowo na łóżku, nie potrafiąc wyrzucić z głowy myśli o przyjaciółce. Potajemnie wysłany list mną wstrząsnął, a zawarte w nim słowa wywołały we mnie chaos i wzbudziły złe przeczucia. Postanowiłam, że na drugi dzień z samego rana pojadę do posiadłości Domańskich i zażądam widzenia się z Marią.

Zrobiłam, jak zamierzałam, ale napotkałam na stanowczy sprzeciw jej matki, która, oburzona moją wizytą, nie pozwoliła mi nawet przekroczyć progu domu.

– Dostałam wczoraj list od Marii z prośbą o spotkanie – rzekłam, nie dając za wygraną.

Hrabina kolejny raz stanowczo potrząsnęła głową.

– Marii nie ma w domu. Informowaliśmy z mężem, że wyjechała z Warszawy.

– Nieprawda! Wczoraj napisała do mnie… Wiem, że spodziewa się dziecka i że wkrótce nastąpi rozwiązanie!

– Dość! Proszę natychmiast opuścić mój dom! – Poczerwieniała na twarzy hrabina patrzyła na mnie z gniewem. – Nie pozwolę powtarzać takich kłamstw pod adresem mojej córki!

– To nie kłamstwo! Maria przyznała się w liście… – Nie zdążyłam jednak dokończyć, bo hrabina zatrzasnęła mi drzwi przed nosem.

Oburzona i zrezygnowana odeszłam stamtąd, ale mój niepokój nie zmniejszył się ani odrobinę. Przez kolejne dwa dni rozmyślałam nad tym, co robić. Postanowiłam nawet spotkać się z Jędrzejem i poprosić go o pomoc. Mój przyjaciel uznał, że nie możemy naruszać prywatności Domańskich.

– Ale Maria napisała jednoznacznie, że oczekuje pomocy! – Usiłowałam go przekonać do tego, że należy coś zrobić. – Ona chce, żebym się zaangażowała.

Jędrzej wzruszył ramionami.

– Pewnie źle oceniła sytuację. Zobaczysz, że jak tylko urodzi się dziecko, wszystko się poukłada, a i sama Maria spojrzy na to bez emocji.

Miałam co do tego sporo wątpliwości, ale nadal nie wiedziałam, co począć.

Trzeciego dnia postanowiłam spróbować po raz kolejny z wizytą u Domańskich. Uznałam, że jeśli znów napotkam opór, będę tkwić pod drzwiami tak długo, aż mnie wpuszczą. Byłam nawet gotowa krzyczeć pod oknami do skutku i wołać Marię po imieniu. Okazało się jednak, że nie musiałam robić nic, bo służba wpuściła mnie natychmiast. Przeraził mnie widok wstrząśniętego kamerdynera, który choć zawsze poważny i dystyngowany, teraz zdawał się przygarbiony i był blady jak ściana. Dłonie mu drżały, kiedy zamykał za mną drzwi.

– Czy coś się stało? – spytałam z przestrachem, ale mężczyzna nie odpowiedział, tylko wycofał się w głąb wielkiego domu.

I wtedy usłyszałam płacz – potwornie bolesne zawodzenie, które przeszyło mnie dreszczem grozy. Wbiegłam na schody prowadzące na piętro, gdzie mieścił się pokój Marii. Widok, jaki tam zastałam, zmroził mi krew w żyłach. Zachwiałam się na nogach i musiałam podtrzymać się ściany.

Ciało mojej przyjaciółki, odziane jedynie w bieliznę, zwisało z belki pod sufitem, z pętlą z prześcieradła zaciśniętą wokół drobnej szyi. Pod jej zwłokami klęczała i zanosiła się płaczem hrabina Domańska.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

SPIS TREŚCI

Okładka

Karta tytułowa

Dedykacja

Cytaty

CZĘŚĆ PIERWSZA. 1904–1905

ROZDZIAŁ 1

ROZDZIAŁ 2

ROZDZIAŁ 3

ROZDZIAŁ 4

ROZDZIAŁ 5

ROZDZIAŁ 6

ROZDZIAŁ 7

ROZDZIAŁ 8

ROZDZIAŁ 9

ROZDZIAŁ 10

ROZDZIAŁ 11

ROZDZIAŁ 12

ROZDZIAŁ 13

ROZDZIAŁ 14

ROZDZIAŁ 15

ROZDZIAŁ 16

ROZDZIAŁ 17

ROZDZIAŁ 18

CZĘŚĆ DRUGA. 1907–1909

ROZDZIAŁ 19

ROZDZIAŁ 20

ROZDZIAŁ 21

ROZDZIAŁ 22

ROZDZIAŁ 23

ROZDZIAŁ 24

ROZDZIAŁ 25

ROZDZIAŁ 26

ROZDZIAŁ 27

ROZDZIAŁ 28

CZĘŚĆ TRZECIA. 1912–1915

ROZDZIAŁ 29

ROZDZIAŁ 30

ROZDZIAŁ 31

ROZDZIAŁ 32

ROZDZIAŁ 33

ROZDZIAŁ 34

ROZDZIAŁ 35

ROZDZIAŁ 36

ROZDZIAŁ 37

EPILOG

Reklama

Karta redakcyjna

Copyright © by Barbara Wysoczańska, 2023

Copyright © by Grupa Wydawnicza FILIA, 2023

Wszelkie prawa zastrzeżone

Żaden z fragmentów tej książki nie może być publikowany w jakiejkolwiek formie bez wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy. Dotyczy to także fotokopii i mikrofilmów oraz rozpowszechniania za pośrednictwem nośników elektronicznych.

Wydanie I, Poznań 2023

Zdjęcie na okładce: © Leonardo Baldini/Arcangel

Redakcja: Malwina Kozłowska

Korekta: Agnieszka Luberadzka, Marta Akuszewska

Skład i łamanie: Dariusz Nowacki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej:

„DARKHART”

Dariusz Nowacki

darkhart@wp.pl

eISBN: 978-83-8357-147-8

Grupa Wydawnicza Filia sp. z o.o.

ul. Kleeberga 2

61-615 Poznań

wydawnictwofilia.pl

kontakt@wydawnictwofilia.pl

Wszelkie podobieństwo do prawdziwych postaci i zdarzeń jest przypadkowe.