Co sprawia, że podejmujemy takie, a nie inne decyzje? Czy to wszystko, co czujemy i myślimy, nasze nawyki a nawet poglądy, są w pełni świadome, czy może w dużej mierze wynikają jednak z biologii naszego mózgu? Mózg to naprawdę niesamowity narząd! Wraz z rozwojem nauki, wiemy o nim coraz więcej - a dzięki coraz większej ilości popularnonaukowej literatury, taka wiedza staje się ogólnodostępna. Niedawno w naszej księgarni ukazała się nowość - ebook Zrozumieć siebie. Jak działa nasz niesamowity mózg. Dzięki wydawnictwu Novae Res mamy szansę zaprezentować Wam dziś naprawdę ciekawy wywiad!

Czy naprawdę podejmujemy decyzje samodzielnie? A może to nasz mózg od dawna wie, co zrobimy za chwilę? O tym, dlaczego lepiej zrozumieć własne emocje, poglądy i zachowania oraz jak neuronauka zmienia sposób patrzenia na drugiego człowieka, rozmawiamy z Jamesem Chmielem, neuronaukowcem i autorem książki Zrozumieć siebie. Jak działa nasz niesamowity mózg.

 

Wywiad z Jamesem Chmielem, autorem książki Zrozumieć siebie. Jak działa nasz niesamowity mózg

 

Wiele osób uważa, że dobrze zna siebie. Co sprawiło, że postanowił Pan napisać książkę pokazującą, jak bardzo nasze zachowanie zależy od pracy mózgu?

James Chmiel: Nie zgadzam się z twierdzeniem, że ludzie dobrze znają siebie. Ja też nie znałem siebie, dopóki zawodowo nie zacząłem zajmować się mózgiem. Nadal nie wiem o sobie wielu rzeczy, chociaż, dzięki pisaniu o działaniu mózgu, moja świadomość nieco wzrosła. Moim celem jest pokazanie czytelnikom, że wiele z ich zachowań ma uwarunkowania mózgowe związane z konkretną aktywnością, strukturą i neurobiologią. Taka wiedza jest niezbędna do poruszania się po świecie, do lepszego zrozumienia swojego zachowania, swoich emocji, decyzji, percepcji otaczającej rzeczywistości.

 

Które z zagadnień poruszonych w książce fascynuje Pana najbardziej i dlaczego?

JC: Prawdopodobnie byłby to temat o politycznym mózgu. Neuronauka polityczna bardzo intensywnie się rozwija, głównie dlatego, że polityka dotyka nas wszystkich. Żyjemy w skrajnie spolaryzowanym społeczeństwie. Ludzie najczęściej dzielą się na liberałów i konserwatystów. Te dwie ideologie polityczne są całkowicie odmienne i ludzie je wyznający charakteryzują się zupełnie przeciwnymi cechami behawioralnymi, a także poznawczymi.

Neuronauka polityczna pozwala nam zrozumieć zachowania wynikające z zapatrywań politycznych na poziomie mózgu. Dzięki niej wiemy, jak działa mózg osoby o liberalnym podejściu do rzeczywistości, a jak u konserwatysty. Wszyscy mamy określone poglądy na wiele spraw społecznych, ekonomicznych i ja nie jestem wyjątkiem. Spotykam na co dzień ludzi, z którymi mogę się zgadzać lub nie, ale dzięki neuronauce politycznej i znajomości „politycznego” mózgu wiem, czym charakteryzuje się mózg osoby wyznającej daną ideologię polityczną.

W książce rozdział o tym zagadnieniu kończę podsumowaniem, że chociaż mózgi liberała i konserwatysty znacznie się różnią od siebie, to jednak mogą się dogadać ze sobą. Ważny jest wzajemny szacunek i chęć zrozumienia kogoś o przeciwnych poglądach.

 

Gdyby miał Pan jednym zdaniem przekonać czytelnika, dlaczego warto zrozumieć własny mózg, co by Pan powiedział?

JC: Dzięki swojemu mózgowi każdy człowiek jest na swój sposób wyjątkowy i warto odkryć, na czym ta wyjątkowość polega.

 

W książce porusza Pan bardzo różne tematy – od miłości i stresu po żucie gumy. Jak wybierał Pan zagadnienia, które się w niej znalazły?

JC: Musiałem się zdać na osąd bliskich mi osób. Mnie z neuronauki interesuje prawie każdy temat, skrzywienie zawodowe. Gdy planowałem zawartość pierwszego tomu, wysyłałem bliskim propozycję różnych tematów. Na podstawie ich ocen zaplanowałem zawartość książki.

 

Czy podczas pisania sam odkrył Pan coś, co całkowicie zmieniło Pana sposób patrzenia na ludzkie zachowanie?

JC: Tak, zdecydowanie. Prawie wszystkie zagadnienia poruszane w książce bezpośrednio dotyczą mnie i innych ludzi. Zakochujemy się, posiadamy moralność, współczucie, bywamy religijni, czasem samotni, niekiedy narcystyczni. Mając wiedzę o funkcjonowaniu mózgu, często zastanawiam się, dlaczego ktoś zachowuje się w określony sposób. Próbuję zrozumieć drugiego człowieka, wyjaśnić jego zachowanie tym, że posiada mózg o pewnych cechach.

Muszę znów nawiązać do „politycznego” mózgu. Gdy wiesz, jaki jest mózg osoby o przeciwnych poglądach, łatwiej jest zapanować nad niechęcią czy agresją w kierunku drugiego człowieka. Tłumaczysz sobie, że twój rozmówca ma mózg inaczej zbudowany, działający w inny sposób niż twój, i nie ma na to wpływu, że został tak ukształtowany. Takie świadome podejście pozbawione jest negatywnego oceniania i krytyki, za to jest otwarte na dialog i zrozumienie.

 

Z jakim mitem dotyczącym działania mózgu spotyka się Pan najczęściej? Skąd, Pana zdaniem, bierze się jego popularność?

JC: Panuje taki mit, często powtarzany na przykład w mediach, że wykorzystujemy tylko 20% możliwości naszego mózgu. Według mnie to nie jest prawda. Nasz mózg służy nam do przetrwania w dynamicznej, złożonej rzeczywistości. Zawsze wykorzystujemy 100% rezerwy, którą posiadamy. Nie da się myśleć w 20%. Czy dotyczy to osoby zdrowej, czy dotkniętej na przykład chorobą Alzheimera, w każdej sytuacji wykorzystujemy pełen zasób mózgu w codziennym życiu. Nie wiem, skąd wziął się ten mit. Może stąd, że po jego przytoczeniu pojawia się magiczna recepta na zwiększenie potencjału mózgu?

 

W książce pokazuje Pan, że mózg wpływa na nasze decyzje częściej, niż nam się wydaje. Jak w takim razie rozumie Pan pojęcie wolnej woli?

JC: Kiedyś bym stanowczo powiedział, że na pewno mamy wolną wolę. Teraz, po kilku latach obcowania z neuronauką, mam dylemat, czy rzeczywiście można mówić o zupełnie wolnej woli. Nasz mózg, jego struktura i aktywność, kierują naszymi zachowaniami, czyli także wolną wolą.

Wolną wolą mogę teraz określić jako świadome podejmowanie decyzji w codziennym życiu, z analizą wszystkich konsekwencji, które się za nimi kryją. Ale czy na pewno jest to wolna wola? Proces podejmowania decyzji oraz rozumowanie o konsekwencjach odbywa się w mózgu. A, jak już wiemy, nasze mózgi mają określone cechy, które odpowiadają za to, jak podejmujemy decyzje. Zatem mózg kieruje naszą wolną wolą, czyli, logicznie patrząc, nie może być zupełnie wolna, bo jest sterowana przez centralny organ decyzyjny, który jest w naszych głowach. Mając to na uwadze, granica między świadomym wyborem a biologicznymi uwarunkowaniami praktycznie nie istnieje, bo te uwarunkowania kierują naszymi wyborami, a zatem nie są w pełni uświadomione.

 

Dlaczego dwie osoby mogą zupełnie inaczej reagować na tę samą sytuację?

JC: Każdy mózg jest inny, bo każdy mózg został inaczej ukształtowany – przez procesy edukacyjne, sumę doświadczeń, choroby, traumy, urazy, autorytety traktowane jako wzorce. Skutkiem jest to, że dwie osoby postawione przed jakąś sytuacją mogą postrzegać ją zupełnie inaczej. Decyduje nasza indywidualna neurobiologia.

 

Jednym z tematów książki jest narcyzm. Dlaczego właśnie to zagadnienie budzi dziś tak duże zainteresowanie?

JC: Obecne zainteresowanie narcyzmem bierze się prawdopodobnie stąd, że coraz więcej osób przejawia cechy narcystyczne. Żyjemy w kulturze, w której istnieje mocny nacisk na autopromocję, budowanie wizerunku i marki osobistej. Prawie wszyscy korzystamy z mediów społecznościowych. A na czym polega aktywne korzystanie z tych mediów? Na udostępnianiu zawartości – zdjęć, filmów, postów – oraz otrzymywanie gratyfikacji w postaci lajków i komentarzy. Budowanie marki osobistej, zdobywanie uznania w social mediach powoduje, że rośnie nam ego, często niewspółmiernie do rzeczywistego obrazu naszej osoby. To powoduje, że stajemy się narcyzami.

Według badaczy ta tendencja będzie rosła, zwłaszcza wśród młodszych pokoleń, nazywanych nie bez powodu pokoleniami „ja”. Zrozumienie narcyzmu też jest coraz większe. Pojawiło się kilka ciekawych badań wykorzystujących skany mózgu, które potrafią nam dużo powiedzieć o aktywności i strukturze narcystycznego mózgu. Dzięki nim wiemy, że narcyzi mają na przykład wygaszoną aktywność wyspy, regionu odpowiedzialnego za empatię i bliskość. Stąd daremne jest oczekiwanie od narcyza troski i empatii, bo taką charakterystykę neuronalną ma jego mózg.

 

Kiedy po raz pierwszy pomyślał Pan, że wiedzę z laboratoriów warto wynieść poza środowisko naukowe?

JC: To było w 2023 roku. Prowadziłem fanpage na Facebooku o medycznych ciekawostkach. Umieszczałem tam krótkie posty na tematy związane z medycyną. Pojawiło się też sporo tematów typowo neuronaukowych. Moi bliscy zapoznali się z treścią tych postów i powiedzieli mi, że są ciekawe i może warto, bym pomyślał nad jakąś dłuższą formą. Ta „dłuższa forma” od razu nasunęła mi na myśl własną książkę o mózgu. Wtedy podjąłem decyzję, żeby stworzyć publikację o działaniu mózgu.

 

Jaką rolę, Pana zdaniem, powinien dziś pełnić naukowiec poza laboratorium?

JC: W idealnym świecie naukowcy powinni częściej popularyzować naukę, bo, obiektywnie patrząc, jesteśmy ekspertami. Powinniśmy tłumaczyć ludziom naukę w sposób zrozumiały i prosty, odpowiadać o odkryciach i o tym, co one dla nas oznaczają. Ale nie żyjemy w idealnym świecie. Praca naukowa wymaga ogromnych nakładów czasowych. Prowadzenie badań, pisanie publikacji, poprawianie prac w recenzjach, aktywność konferencyjna. Tych obowiązkowych aktywności w życiu naukowca jest tak dużo, że na popularyzację nauki często nie starcza czasu. Ja też musiałem wybrać – czy pisać kolejne publikacje, czy książkę. Wybrałem jedno i drugie, przez co mój czas przez dwa lata był bardzo wypełniony pracą, ale warto było.

 

Co jest trudniejsze – prowadzenie badań naukowych czy przełożenie ich na język zrozumiały dla każdego?

JC: Zdecydowanie trudniejsze jest prowadzenie badań i pisanie publikacji naukowych. W badaniach i publikacjach odkrywamy coś nowego, próbujemy rozwikłać jakąś tajemnicę, wyjaśnić mechanizm. Język naukowy jest trudny, zaś rygor metodologiczny publikacji bardzo wysoki. Pisanie książki popularnonaukowej jest prostsze, bo nie odkrywa czegoś nowego jak badanie, ale tłumaczy odkrycia naukowe w prostszy, zrozumiały sposób. Trudność w pisaniu książki polegała na tym, by każde odkrycie prawidłowo zinterpretować, dodać osobistą refleksję, wyjaśnić w prosty sposób, co ono oznacza.

 

Gdyby po przeczytaniu książki czytelnik miał zapamiętać tylko jedną rzecz o swoim mózgu – co chciałby Pan, żeby to było?

JC: Dzięki mózgowi każdy człowiek jest na swój sposób piękny i wyjątkowy, i warto, by każdy z nas to piękno i wyjątkowość poznawał głębiej.

 

W jaki sposób wiedza o działaniu mózgu wpłynęła na Pana własne życie?

JC: Na pewno dzięki niej częściej gryzę się w język i częściej myślę, zanim coś powiem. Gdy znasz działanie mózgu, to jesteś bardziej świadomy tego, dlaczego inni zachowują się w dany sposób. Świadomość ta powoduje, że reaguję mniej impulsywnie, mniej oceniam negatywnie, nie krytykuję, jestem mniej agresywny w kierunku kogoś, z kim się nie zgadzam. Gdy spotykam osobę, w której widzę jakąś cechę, o której czytałem lub pisałem, to zastanawiam się, w jaki sposób działa jej mózg i jak przebiegało jego kształtowanie się, że zachowuje się tak, a nie inaczej.

 

O czym jest książka Zrozumieć siebie. Jak działa nasz niesamowity mózg?

 

Okładka - Zrozumieć siebie. Jak działa nasz niesamowity mózg? cz. 1 - James Chmiel

(ebook)

39.99 zł 53.99 zł (-26%)

(37,79 zł najniższa cena z 30 dni)

To jedna z tych książek, które sprawiają, że zaczynasz inaczej patrzeć na samego siebie. James Chmiel pokazuje, że wiele rzeczy, które uznajemy za efekt świadomych decyzji, ma swoje źródło w pracy mózgu i jego biologii. Tłumaczy, skąd biorą się emocje, zakochanie, stres, narcyzm, moralność, przekonania polityczne a nawet to, dlaczego zwykłe żucie gumy może wpływać na naszą koncentrację. Nie jest to jednak podręcznik anatomii ani zbiór trudnych naukowych definicji. Autor bierze wyniki najnowszych badań neuronaukowych i przekłada je na język, który łatwo zrozumieć, pokazując przy okazji, jak ta wiedza może pomóc w codziennym życiu. Dzięki temu zaczynasz lepiej rozumieć nie tylko własne zachowania, ale też reakcje innych ludzi. To książka dla każdego, kto choć raz zastanawiał się, dlaczego myśli, czuje i postępuje właśnie w taki sposób, a nie inny. Po lekturze zostaje poczucie, że poznanie własnego mózgu jest chyba najciekawszą drogą do lepszego poznania samego siebie.

 

Przeczytaj fragment książki!

 

"Gdy patrzymy na kogoś, kto wygląda na smutnego lub przestraszonego, zwykle próbujemy wczuć się w jego sytuację. Ale jak reaguje mózg, który jest szczególnie podatny na cechy narcystyczne? To pytanie doprowadziło do jednego z pierwszych badań obrazowania mózgu nad empatią w narcyzmie. Naukowcy rekrutowali osoby z wysokim i niskim poziomem tego, co wydaje się patologicznym narcyzmem, i skanowali ich mózgi za pomocą funkcjonalnego obrazowania rezonansu magnetycznego (fMRI), gdy osoby te oglądały twarze wyrażające silne emocje. Uczestników proszono o empatię – poczucie tego, co może czuć osoba na obrazie. Najbardziej uderzający wynik pojawił się w prawej przedniej części wyspy, obszarze, który zwykle zapala się, gdy doświadczamy lub dzielimy czyjś stan emocjonalny. U osób wysoce narcystycznych aktywność w tym obszarze była zauważalnie niższa. Oznacza to, że mogły widzieć wyrazy twarzy, ale miały trudności z odczuwaniem ich w jakikolwiek znaczący sposób. Co ciekawe, te same osoby uzyskały wyższe wyniki w cesze zwanej aleksytymią, czyli trudnością w identyfikowaniu i opisywaniu własnych emocji [43]. Jeśli ktoś ma problem z rozszyfrowaniem własnych stanów wewnętrznych, nie dziwi fakt, że pokonanie luki między sobą a uczuciami kogoś innego staje się jeszcze trudniejsze [44].

Inny eksperyment nadał kreatywny charakter tej linii badań, bo przyjrzał się temu, co się dzieje, gdy ludzie spodziewają się prawdziwej interakcji społecznej. Uczestnicy leżeli w skanerze MRI i czekali, aby dotknąć ludzkiej ręki lub ręki manekina. Ponownie osoby o wysokim poziomie narcyzmu wykazywały wyciszoną reakcję w prawej części wyspy, gdy nadchodzący kontakt dotyczył prawdziwej osoby. Efekt ten był nieobecny, jeśli spodziewali się dotknąć tylko manekina. Nawet w cichym, „odpoczynkowym” okresie bez żadnych zadań osoby te wykazywały nietypową aktywność wyspy, która sugerowała domyślny tryb zwiększonego skupienia na sobie. Z kolei gdy narcyzi stanęli w obliczu zaangażowania społecznego – takiego jak fizyczny dotyk innej osoby – ich mózgi wydawały się zwalniać, zamiast skłaniać się ku temu połączeniu [45]. Co oznaczają te odkrycia? Na początek wzmacniają one pogląd, że narcyzi niekoniecznie są niezdolni do empatii, ale raczej, że ich uwaga i zasoby emocjonalne mogą być mocno związane z ich własnymi doświadczeniami. Niezależnie od tego, czy mają problem z etykietowaniem własnych uczuć, czy wolą pozostać owinięci myślami odnoszącymi się do samych siebie, końcowy wynik wygląda tak samo: słabsza skłonność do dostrajania się do emocji innych. Z zewnątrz może to wyglądać jak zimny brak troski. Wewnątrz – przynajmniej z perspektywy mózgu – wydaje się to być fundamentalną zmianą w sposobie przetwarzania sygnałów społecznych i emocjonalnych, która zaczyna się na długo przed tym, jak narcyz aktywnie zdecyduje, jak zareagować.

 

Rola mPFC i obwodu czołowo-prążkowiowego

Czy kiedykolwiek zastanawialiście się, dlaczego niektórzy ludzie wydają się być szczególnie skupieni na swoim wizerunku lub kierowani silną chęcią uznania i podziwu? Naukowcy odkryli, że pewne obszary mózgu mogą być kluczem do zrozumienia tych cech.
(...)"
/ fragment

 

O Autorze

James Chmiel – neuronaukowiec, neurofizjolog, doktorant Uniwersytetu Szczecińskiego, autor kilkudziesięciu publikacji. Jego badania skupiają się na poszukiwaniu biomarkerów chorób układu nerwowego na podstawie różnych technik skanowania mózgu. Analizuje również skuteczność jego stymulacji, a także wpływ na niego różnych interwencji i aktywności.

W swojej książce opisuje interesujące zagadnienia dotyczące funkcjonowania ludzkiego mózgu z perspektywy neuronauki. Wierzy bowiem, że misją naukowców jest popularyzacja wiedzy.

Instagram: james_chmiel

 

Czy Twój mózg zafascynował Cię nieco bardziej niż dotychczas? Sięgnij po książkę Zrozumieć siebie. Jak działa nasz niesamowity mózg i przekonaj się, co ten wspaniały narząd ma nam jeszcze do zaoferowania.
Za wywiad dziękujemy wydawnictwu Novae Res! :)